Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-11-09T18:52:45.012834+00:00

Јаҥы Кереес: Матфей

Јаҥы Кереес: Матфей

1. Сӧс Бажы

1. Матфей

1. Сӧзлик

2. Иисус Христос Туштагы Палестина

3. Иисус Христос Туштагы Иерусалим

4. Иисус Христос Тушта Иерусалимдеги Байзыҥныҥ Сомы

5. Павел Апостолдыҥ Баштапкы Миссионер Јорыгы

6. Павел Апостолдыҥ Экинчи Миссионер Јорыгы

7. Павел Апостолдыҥ Ӱчинчи Миссионер Јорыгы

8. Рим Дӧӧн Јорык

Сӧс Бажы

Сӧс бажы

Кару кычыраачылар!

Колыгарда тудунып алган бичиктиҥ ады Јаҥы Кереес. Бу эки тилле аҥылу чыгарыш – Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени, оныла коштой орус Синод кӧчӱриш.

Јаҥы Кереестиҥ бичиктери Эртеги Кереестиҥ бичиктериле кожо Агару Бичик – Библия деп адалат. Библия – бӱткӱл ак-јарыкта эҥ кычырылып турган бичик. Ондо Кудай улусла тургускан эки кереес керегинде айдылат. Эртеги Кереесте Кудай канайып Израиль јоныла Кереес тургусканы, Моисей ажыра ого агару Јасак бергени керегинде бичилген. Јаҥы Кереесте канайып Кудай јӱзӱн-башка јондордыҥ улузыла, Иисус Христоско бӱткен ончолорло кереес тургусканы бичилген.

Јаҥы Кереес јебрен грек тилле бичилген 27 бичиктеҥ туруп јат. Ол туштарда грек тил Рим империязында јуртаган калыктар эрмектешкен тӧс тилдердиҥ бирӱзи болгон эди.

Јаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичиги гректеп «Евангелион» деп адалат. «Сӱӱнчилӱ Јар» – ол ӧрӧги сӧсти алтай тилге кӧнӱ кӧчӱргени. Бу бичиктерде Иисус Христостыҥ туулганы, јӱрӱми, јарлыктаганы, ӧлгӧни ле тирилгени керегинде айдылат.

Сӱӱнчилӱ Јарды ээчиде Апостолдордыҥ эдип јӱрген керектери (озогы ады – «Апостолдордыҥ ижи») салылган. Ондо Иисус Христоско бӱдери телекей ӱстине канайда таркап баштаганы керегинде айдылат.

Јаҥы Керееске анайда ок 21 самара кирген; олорды ончозын Иисус Христостыҥ апостолдоры бистиҥ эраныҥ I чагында бичигендер. Бу самаралардыҥ бир канчазы Рим империязыныҥ јӱзӱн-башка калаларындагы серкпелерге ийилген, ӧскӧлӧри дезе – чокым улуска чийилген. Олорды бичигендер Иисус Христоско бӱдериниҥ учурын улуска јакшылап оҥдоп аларына болужар, христиан јӱрӱм керегинде тузалу јӧптӧр лӧ сургадулу ӱредӱ берер кӱӱндӱ болгондор.

Јаҥы Кереестиҥ адакы бичиги – Иоаннга болгон Ачылта. Бу бичик сӱр-кебеделдӱ тилле бичилген. Ондо чактыҥ учында канайып Кудайдыҥ Каандыгы јаманды јеҥип, Кудайга бӱткен улуска ижемји берип турганы керегинде ле Иисус Христос чындаптаҥ бастыра телекейдиҥ Кааны ла Кайраканы деп айдылат.

Јаҥы Кереести алтай тилге кӧчӱргени керегинде

Јаҥы Кереес эки муҥ јылга шыдар мынаҥ озо бичилген. Оноҥ бери Јаҥы Кереес телекейдиҥ 1200-теҥ ажыра тилдерине бӱткӱлинче кӧчӱрилген.

XIX-чы чакта Алтайдыҥ духовный миссиязыныҥ, анчада ла Макарий Глухарёв ло Михаил Чевалков абыстардыҥ эрчиминиҥ шылтузында алтай тилге тӧрт Евангелие, Апостолдордыҥ ижи кӧчӱрилген. Ойндо, узак ӧйлӧргӧ иш ӱзӱлип калган соҥында, Јаҥы Кереестиҥ таҥынаҥ бичиктериниҥ јаҥы кӧчӱриштерин Библияны кӧчӱрер Институт кепке баскан: 1996 јылда Марктаҥ Јакшылыкту Јар, 1999 јылда Лука чийген Сӱӱнчилӱ Јар ла Апостолдордыҥ ижи деп бичиктерди. Јаҥы Кереестиҥ ончо бичиктери алтай тилле эҥ баштап 2003 јылда кепке базылган эди. Алтай кӧчӱриштиҥ тӧс амадулары мындый болгон: баштапкызында, грек тилле бичилгениниҥ укаа-учурын чын кӧчӱрери; экинчизинде, бу шӱӱлтени эмдиги ӧйдиҥ су-алтай тилиниҥ эп-аргазыла кычыраачыга јарт эдип јетирери.

Оноҥ бери, јылдар ӧткӧн сайын, тил ӧзӱп, кубулып, бир кезик оҥдомолдор чокумдалып, јарталган. Анайда ок кычыраачылар бойлорыныҥ ајаруларын ла шӱӱлтелерин айдышкан. Мыны бис кӧчӱриште тӱзедип, јаҥыртканыс. Оноҥ башка, 2003 јылда эдилген кӧчӱришке кӧрӧ, Синод кӧчӱриштиҥ тӧзӧлгӧзине салылган грек текст аайынча тӱзеткенис.

Бу чыгарышта алтайлап Јаҥы Кереести кӧчӱргени ӱстине Арасей тергеезинде јарадылган орус Синод кӧчӱриш јарлалган. Алтай тилге ӱзеери орус тилле берилгениниҥ амадузы бойыныҥ тӧрӧл тилиле кычырар темигӱ јок улуска алтайлап кӧчӱрилгенин оҥдоорго болужары болуп јат. Јаҥы Кереестиҥ алтай тилге кӧчӱрилгени Синод кӧчӱришке толо келижет деп айдар арга јок. Кезик јерлерде кыйалтазы јоктоҥ болотон башкаланыштар учурайт. Чокымдаза, ӧй тоолош, беске кемјӱзи, узун-кыска дегени алтай кӧчӱриште эмдиги ӧйдӧгизине тапташтырылган. Синод кӧчӱриштеги бажалыктар алтай тилге кӧчӱрилгениле эптештире јазалган.

Кычыраачыга болуш эдип

Јаҥы Кереестиҥ текстиниҥ бойынаҥ башка бу чыгарышта јӧмӧшкиндӱ эп-аргалар бар. Олор текстти јакшы оҥдоорго болужар.

1. Бажалыктар.

Бичиктердиҥ таҥынаҥ ӱзӱктери шӱӱлтези аайынча бӧлӱлген ле бажалыктарла берилген. Андый бажалыктар баштапкы грек колбичимелдерде јок болгон. Олорды кӧчӱриштиҥ оток-кӱреези кошкон. Онызы кычыраачыга текстте аайланарга ла керектӱ јерлерди ылтам табарга болушту болор. Кезик бажалыктардыҥ алдында Јаҥы Кереестиҥ ӧскӧ бичиктериндеги тӱҥейлеш јерлер темдектелген.

2. Эртеги Кереестеҥ алылганы.

Иисус Христос ло Јаҥы Кереестиҥ бичиичилери Эртеги Кереестиҥ ӱлгерлерин улайын тузаланып туратан. Эртеги Кереестеҥ сӧс сӧслӧ алылганы алтай кӧчӱриште аҥылай бычылып базылган.

3. Јартамалдар.

Алтай текстте оогош латын танык учурап турган болзо, темдектелген ол ӱлгерге тӧмӧн јартамал бар. Кезик јартамалдар Јаҥы Кереес бичилген туштардагы биске таныш эмес аттарды, сӧстӧрди, оҥдомолдорды эмезе культураныҥ аҥылыгын јартап јадылар. Ӧскӧлӧри ӱлгерди база канайда јартаар арга барын кӧргӱзет.

4. Сӧзлик.

Тӧс библей оҥдомолдордыҥ, аттардыҥ, улайын учурап турган эмезе јаҥы табылган сӧстӧрдиҥ ле сӧсколбулардыҥ чындык учуры бичиктиҥ учында јарталат.

5. Карталар.

Бичиктиҥ учында анайда ок Јаҥы Кереес туштарындагы телекейдиҥ карталары салылган. Олордоҥ Иисус Христостыҥ, апостолдордыҥ јол-јоруктары канайда ӧткӧнин кӧрӧр аргалу.

Библияны кӧчӱрер Институт кӧчӱреечиге, кӧчӱриштиҥ редакторлорына, анайда ок Јаҥы Кереести алтай тилле кепке базарга болушкан ончо улуска улу алкыш-быйанын айдып туру.

Бистиҥ тыҥыску ӧйибисте Сӱӱнчилӱ Јар алтай калыкка ижемји берип, бойыныҥ тилин чеберлеп аларга болужар деп бӱдӱп јадыбыс.

Библияны кӧчӱрер Институт

Матфей

Матфей

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

1

Матфей бичиген сӱӱнчилӱ јар

Иисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри

(Лк. 3:23-28)

1^1•Иисус Христостыҥ ада-ӧбӧкӧлӧри. Ол Давид ле Авраамныҥ калдыгы.

2Авраамнаҥ Исаак туулган, Исаактаҥ Иаков туулган, Иаковтоҥ Иуда ла оныҥ карындаштары туулган;

3Иуданыҥ ӱйи болгон Фамарьдаҥ Фарес ле Зара туулган, Фарестеҥ Есром туулган, Есромноҥ Арам туулган;

4Арамнаҥ Аминадав туулган, Аминадавтаҥ Наассон туулган, Наассонноҥ Салмон туулган;

5Салмонныҥ ӱйинеҥ, Рахавтаҥ, Вооз туулган, Воозтыҥ эмеени Руфьтаҥ Овид туулган, Овидтеҥ Иессей туулган;

6Иессейдеҥ Давид-каан туулган, Давид-кааннаҥ Соломон туулган, Соломонныҥ энези дезе Урияныҥ башкыдагы ӱйи болгон;

7Соломонноҥ Ровоам туулган, Ровоамнаҥ Авия туулган, Авиядаҥ Асаф туулган;

8Асафтаҥ Иосафат туулган, Иосафаттаҥ Иорам туулган, Иорамнаҥ Озия туулган;

9Озиядаҥ Иоафам туулган, Иоафамнаҥ Ахаз туулган, Ахазтаҥ Езекия туулган;

10Езекиядаҥ Манассия туулган, Манассиядаҥ Амон туулган, Амонноҥ Иосия туулган;

11Иосиядаҥ Иоаким туулган, Вавилон јерине кӧчӱрердеҥ озо Иоакимнеҥ Иехония ла оныҥ карындаштары туулган;

12Вавилонго кӧчӱрген соҥында Иехониядаҥ Салафиил туулган, Салафиилдеҥ Зоровавел туулган;

13Зоровавелдеҥ Авиуд туулган, Авиудтаҥ Елиаким туулган, Елиакимнеҥ Азор туулган;

14Азордоҥ Садок туулган, Садоктоҥ Ахим туулган, Ахимнеҥ Елиуд туулган;

15Елиудтаҥ Елеазар туулган, Елеазардаҥ Матфан туулган, Матфаннаҥ Иаков туулган;

16Иаковтоҥ Марияныҥ эш-нӧкӧри Иосиф туулган, Мариядаҥ Христос дейтен Иисус туулган+.

17Анайдарда, Авраамнаҥ ала Давидке јетире бастыразы он тӧрт ӱйе; Давидтеҥ ала Вавилонго кӧчӱргенине јетире база он тӧрт ӱйе; Вавилонго кӧчӱргенинеҥ ала Христоско јетире база он тӧрт ӱйе.

Иисус Христостыҥ туулганы

(Лк. 2:1-7)

18•Иисус Христостыҥ туулганы мындый болгон. Оныҥ энезин, Марияны, Иосифле кол алыштырып койгондор, је олор биригерге јеткелекте, Мария Агару Тыннаҥ барланып калган+. 19Марияныҥ эш-нӧкӧри Иосиф, ак санаалу кижи бойы, оны улус алдына уйатка тӱжӱрбейин деп, јажытту јандырып ийерге сананган. 20Је анайда сананып аларда, ого тӱш јеринде Кайраканныҥ ангели кӧрӱнип, мынайда айткан:

– Давид уулы Иосиф! Мария ӱйиҥди бойыҥда јӱргӱзерге коркыба. Оныҥ бойында табылганы – Агару Тыннаҥ. 21Табары уул болор, Оны Иисус[*] деп адаарыҥ, нениҥ учун дезе Ол Бойыныҥ калыгын кинчектеринеҥ аргадаар+.

22Кайраканныҥ јарлыкчы ажыра айтканы бӱтсин деп, ончозы мынайда болгоны бу. Ол айткан:+
23«Бат, кыс барланып, уул бала табар, Оны Еммануил деп адагылаар». Еммануил дегени – «Бисле кожо Кудай» дегени.

24Иосиф уйкудаҥ турала, ого Кайраканныҥ ангели јакарганыла эдип, ӱйин бойында јӱргӱсти. 25Мария тун уул бала тапканча, оныла бир тӧжӧккӧ јатпады. Иосиф баланы Иисус деп адады.

2

Кӱнчыгыштыҥ судурчылары Иисуска бажырганы

2^1Иисус Иудей јериндеги Вифлеем деп калада Ирод-каан тужында туулган. Је бат, кӱнчыгыштаҥ Иерусалимге судурчылар келип, айттылар:+

2– Иудейлердиҥ јаҥы туулган кааны кайда болотон? Кӱнчыгышта Оныҥ јылдызын кӧрдибис, Ого бажырарга келдибис.

3Мыны угала, Ирод-каан тӱймей берди, оныла кожо бастыра Иерусалим тӱймеди. 4Калыктыҥ ончо улу абыстарын ла бичикчилерин јууп алып,

– Христос кайда чыгатан эди? – деп, сурап турды.

5Олор айттылар:

– Иудей јериндеги Вифлеемде, нениҥ учун дезе јарлыкчы мынайда бичиген: 6«Сен де, Вифлеем, Иуда јери, Иуданыҥ калаларынаҥ эмеш те кичӱ эмезиҥ: сенеҥ Башчы чыгар, Ол Израиль элимди кабырар».

7Айдарда, Ирод судурчыларды бойына јажытту кычырып, јылдыстыҥ кӧрӱнген ӧйин сурап, угуп алала, 8олорды Вифлеемге ийип, айтты:

– Барып, бала керегинде быжулап сурап угугар. Таап алзагар, меге тил јетиригер, мен де Ого барып бажырайын.

9Судурчылар каанныҥ айтканын тыҥдап угала, јӱрӱп ийдилер. Је бат, кӱнчыгышта кӧргӧн јылдызы олордыҥ ӱстинде ичкери барып јатты. Учында бала болгон јердиҥ ӱстине једеле, токтой берди. 10Олор јылдысты кӧрӧлӧ, улу сӱӱнчиле сӱӱндилер. 11Ӱйге кирип, баланы ла Оныҥ энезин, Марияны, кӧрдилер. Кӧҥкӧрӧ тӱжӱп, балага бажырдылар. Оноҥ эрјинелӱ кайырчактарын ачып, Ого алтын, ладан, база смирна сыйладылар+. 12Иродко бурылбагар деп, олорго тӱш јеринде Кудайдаҥ айдылганыла, јери-јуртына ӧскӧ јолло јанып ийдилер.

Египетке ырбаганы

13Судурчылар јӱре берерде, Кайраканныҥ ангели Иосифке тӱш јеринде кӧрӱнип, айтты:

– Тур, баланы ла Оныҥ энезин алганча, Египет јерине ырбап бар. Сеге айтканчам, анда јӱр. Ирод баланы ӧлтӱрейин деп, бедиреерге умзанып јат.

14Иосиф туруп, тӱнде баланы ла Оныҥ энезин алганча, Египет јаар јӱре берди. 15Анда Ирод јада калганча јӱрди. Кайраканныҥ јарлыкчы ажыра айтканы бӱтсин деп, мынайда болгоны бу. Ол айткан: «Египеттеҥ Уулымды алдырып алдым»+.

16Судурчыларга мекеледип койгонын кӧрӧлӧ, Ирод сӱрекей чугулданды. Олордоҥ сурап уккан ӧйдӧ Вифлеемде ле оны эбире јерлерде туулган эки јашту ла оноҥ кичӱ балдарды ончозын ӧлтӱрзин деп јакарды. 17Анайып, Иеремия деген јарлыкчы ажыра айдылганы бӱтти. Ол айткан:+

18«Рамада ӱн угулат,
ый-сыгыт, улу онту-калак угулат.
Рахиль балдарым деп ыйлап,
токунап болбойт,
нениҥ учун дезе олор јок».

19Ирод јада калган соҥында Кайраканныҥ ангели Египеттеги Иосифке тӱш јеринде кӧрӱнип, 20айтты:

– Тур, баланы ла Оныҥ энезин алганча, Израиль јерине јан. Баланыҥ тынын кыйарга сананган улус ӧлди.

21Иосиф туруп, баланы ла Оныҥ энезин алганча, Израиль јерине јанды. 22Иудей јеринде Иродтыҥ ордына оныҥ уулы, Архелай, каан болуп турганын угала, оноор барарга коркыды. Је тӱш јеринде айдылганыла, Галилей јерине барды. 23Ого келип, Назарет дейтен калада јуртай берди. Анайып, Оныҥ ады Назорей болор деп, јарлыкчылар ажыра айдылганы бӱтти+.

3

Куба чӧлдӧги ӱн

(Мк. 1:1-8; Лк. 3:1-9, 15-17; Ин. 1:19-28)

3^1•Ол кӱндерде Крестеечи Иоанн келип, Иудейдиҥ куба чӧлинде јарлыктап,+
2айдып јӱрген:

– Кинчектеригерди алынып, Кудайга баштаныгар! Теҥери Каандыгы јууктап келди!+

3Исаия јарлыкчыныҥ мынайда айткан кижизи бу болгон: «Куба чӧлдӧ кыйгырганныҥ ӱни: Кайраканга јол белетегер, Оныҥ јолдорын тӱс эдигер!»

4Иоанн бойы дезе тӧӧ тӱгинеҥ эткен кийимдӱ болгон, белин тере курла курчанган, јиген ажы аспан ла јер адаруныҥ балы. 5Ол тушта Иерусалимниҥ улузы, Иудей ичинде, Иорданды јакалай јуртаган ончо улус ого келип, 6кинчектерин ачып, Иордан-сууга кирип, Иоаннга креске тӱжӱп тургандар+. 7Креске тӱжерге ого кӧп фарисейлер ле саддукейлер келип јатканын кӧрӧлӧ, олорго айтты:

– Јыланныҥ ач-ӱрени! Кудайдыҥ келер чугулынаҥ кыйыжарыгар деп, слерге кем айтты+? 8Чындаптаҥ кинчегерди алынып, Кудайга баштанганыгарды керекте кӧргӱзигер. 9«Бистиҥ адабыс Авраам» – деп, ичигерде айдарга сананбагар. Айдып турум слерге: Кудай бу таштардаҥ Авраамга балдар јайап берер аргалу+. 10Малта да агаштардыҥ тазылында јадыры: јакшы јиилек бӱтпес агашты кезип, отко таштайтан+. 11Кинчегеерди таштаганаардыҥ темдеги эдип, мен слерди суула крестеп јадым, је кийнимнеҥ келип јатканы менеҥ кӱчтӱ; мен Оныҥ ӧдӱгин де тудунып апарарга турбазым. Ол слерди Агару Тынла, отло крестеер+. 12Оныҥ кӱреги колында: Ол идиргенин арутап, буудайын алмарына урар, саламын дезе, ӧчпӧс отко таштап, ӧртӧӧр+.

Иисус Христостыҥ креске тӱшкени

(Мк. 1:9-11; Лк. 3:21-22)

13•Ол тушта Иоаннга креске тӱжерге Галилей јеринеҥ Иорданга Иисус келди. 14Иоанн дезе Оны токтодып, айтты:

– Сен мени креске тӱжӱрер учурлу, Сен дезе меге келдиҥ бе?

15Је Иисус ого каруу јандырды:

– Эмди токтотпо. Мынызыла кандый ла чынды бӱдӱрип койорыс.

Айдарда, Иоанн јаратты.

16Иисус креске тӱжеле, ол тарый суудаҥ чыгып келерде, Ого теҥери ачылды. Ол кӱӱле чилеп Ого тӱжӱп келеткен Кудайдыҥ Тынын кӧрӱп ийди+. 17Теҥеридеҥ ӱн чыкты:

– Бу Мениҥ сӱӱген Уулым, Оныҥ Бойында Мениҥ јакшылыкту табым+.

4

Куба чӧлдӧ Иисусты ченегени

(Мк. 1:12-13; Лк. 4:1-13)

4^1•Мыныҥ соҥында Тын Иисусты кӧрмӧскӧ ченедерге, куба чӧлгӧ апарды. 2Иисус тӧртӧн тӱш ле тӧртӧн тӱн орозо тудуп, аштай берди+. 3Ченеечи Ого базып келеле, айтты:

– Сен Кудайдыҥ Уулы болзоҥ, бу таштарга калаш боло берзин деп айт+.

4Је Ол каруу јандырды:

– Бичилген сӧс бар: «Кижи јаҥыс калаш јип тирӱ јӱрер эмес, је Кудай айдып турган кандый ла сӧслӧ тирӱ јӱрер».

5Айдарда, кӧрмӧс Оны агару калага апарып, байзыҥныҥ ӱстине тургузала, 6айтты:

– Сен Кудайдыҥ Уулы болзоҥ, тӧмӧн калып ий. Бичилген јок беди:

«Бойыныҥ ангелдерине јакарар.

Будыҥ ташка бӱдӱрилбезин деп,

Сени кол бажына апарар»+.

7– База бичигени бар: «Кайраканды, сениҥ Кудайыҥды, ченебе» – деп, Иисус каруу јандырды.

8Кӧрмӧс Оны база бир сӱрекей бийик кырга апарала, телекейдиҥ ончо каандыктарын ла олордыҥ магын кӧргӱзип, 9айтты:

– Меге кӧҥкӧрӧ тӱжӱп бажырар болзоҥ, мыныҥ ончозын Сеге берерим.

10– Менеҥ кеде тайыл, сатана! – деп, Иисус айтты. – Бичилген јок беди: «Кайраканга, сениҥ Кудайыҥа, бажыр, јаҥыс Ого јалчы бол»+.

11Мыныҥ соҥында кӧрмӧс Иисустаҥ јӱре берди. Је бат, ангелдер келип, Ого јалчы болуп јӱрдилер+.

Иисус Галилейде

(Мк. 1:14-15; Лк. 4:14-15)

12•Иоаннды тӱрмелеп койгонын угала, Иисус Галилей јерине јӱре берди+. 13Назареттеҥ чыгала, талай јаказындагы Капернаумга келип јӱрди. Ол Завулон ло Неффалимниҥ јери болгон+. 14Исаия деген јарлыкчы ажыра айдылганы бӱтсин деп, мынайда болгоны бу. Ол айткан:+

15«Талай јаар јӱре берген јолду Завулон јери, Неффалим јери!

Иордан ары јаны! Кара јаҥду јурт турган Галилей јери!

16Караҥуйда отурган калык улу јарык кӧрди,
ӧлӱмниҥ кӧлӧткӧзи бӱркеген ороондо јӱрген улуска јарык
јарыды».

17Оноҥ ло бери Иисус јарлыктап, айдып јӱрер болды:

– Кинчектеригерди алынып, Кудайга баштаныгар! Теҥери Каандыгы јууктап келди!

Баштапкы ӱренчиктер

(Мк. 1:16-20; Лк. 5:1-11)

18•Галилейдиҥ талайын јакалай барадып, Иисус эки карындашты кӧрӱп ийди: Петр дейтен Симонды ла оныҥ Андрей карындажын. Олор балыкчылар болгон учун талайда шӱӱндеп турган+.

19– Мени ээчий барыгар – деп, Иисус олорго айтты. – Слерди улус тудаачы эдип салайын+.

20Олор бу тарый шӱӱнин артырып койоло, Оныҥ кийнинеҥ бастылар+. 21Оноҥ ары барып, база эки карындашты: Зеведей уулы Иаковты ла оныҥ Иоанн карындажын кӧрӱп ийди. Олор Зеведей адазыла кожо кемеде шӱӱнин јамап отурган. Олорды кычырды. 22Олор бу ла тарый, кемезин ле адазын артырып койоло, Оныла кожо бастылар.

Иисус ӱредет, јазат

(Лк. 6:17-19)

23•Иисус Галилейдиҥ бастыра јерлериле јӱрди, олордыҥ синагогаларына кирип ӱретти, Каандык керегинде Сӱӱнчилӱ Јар јарлап, улустыҥ не ле оорузын, не ле јоболын јазып јӱрди+. 24Иисус керегинде табыш Сирия ичине јайылды. Ого ончо јоболдуларды, јӱзӱн-јӱӱр ооруга бастырткандарды: туткак оорулу улусты, ӧзӧк-буурында шилемирлӱ, улаарып базып јӱрер улусты, курулып калгандарды экелип тургандар. Ол ончозын јазып турган+. 25Галилей јеринеҥ, Он-Турадаҥ, Иерусалимнеҥ, Иудей јеринеҥ, Иордан ары јанынаҥ камык улус Оныла кожо јӱрген+.

5

Чын кежик керегинде

(Лк. 6:20-23)

5^1Иисус улусты кӧрӧлӧ, кырга чыкты. Отура берерде, Ого ӱренчиктери базып келди. 2Олорды ӱредип баштап, айтты:

3•– Тыны тӱреҥи јӱргендер кежиктӱ:

Теҥери Каандыгы – олордыйы.

4Ыйлап јӱргендер кежиктӱ:

олорго коот болор+.

5Јобоштор кежиктӱ:

олор јерди энчиленер.

6Чындыктаҥ аштап-суузап јӱргендер кежиктӱ:

олор тойор+.

7Быйанду улус кежиктӱ:

олорго быйан једер+.

8Ару јӱректӱлер кежиктӱ:

олор Кудайды кӧрӧр+.

9Амыр јайап јӱргендер кежиктӱ:

олор Кудайдыҥ уулдары деп адалар+.

10Чындык учун улуска кыстадып јӱргендер кежиктӱ:

Теҥери Каандыгы – олордыйы.

11Мен учун улуска јаман айттырып, сӱрдӱрип, јабарладып бурулатсагар, кежиктӱ болгоныгар ол+. 12Сӱӱнигер, јыргагар: теҥеридеги кайралыгар улу! Анайып ок слердеҥ озо јӱрген јарлыкчылар да истеткен эди+.

Тус ла јаркын

(Мк. 9:50; Лк. 14:34-35)

13•Слер – јердиҥ тузы. Тус амтанын јылыйткажын, оны катап неле тусту эдер? Ол неге де јарабас, оны јаҥыс улус тепсезин деп, чыгара таштайтан.

14Слер – бу телекейдиҥ улузына јарык. Кыр бажында турган кала кӧскӧ илинбей калбас+. 15Јарыткышты камысканда, оны казанла кӧҥкӧрбӧйтӧн. Карын, оны бойыныҥ јерине тургузатан, ол айыл ичиндеги ончо улуска јарыйт+. 16Јаркыныгар улус алдында анайып јарып турзын, олор ак кылынып јӱргенигерди кӧрӱп, Теҥеридеги Адагарды алказын+.

Јасак керегинде

17Мен Јасакты эмезе јарлыкчылардыҥ бичигенин јоголторго келдим деп сананбагар. Јоголторго эмес, бӱдӱрерге келдим+. 18Чынын айдадым слерге: теҥери ле јер јастыкпаганча, ончозы бӱтпегенче, эҥ оок бир де танык, бир де чийик Јасактаҥ јастыкпас+. 19Анайдарда, кем кижи бу эҥ кичӱ јакылталардыҥ кажы бирӱзин бузуп, улусты да бого ӱретсе, Теҥери Каандыгында эҥ кичӱ деп адалар. Кем кижи јакылтаны бӱдӱрип, улусты да бого ӱретсе, Теҥери Каандыгында улу деп адалар+. 20Айдып турум слерге: Кудайга чындык болгоныгар бичикчилердийин ле фарисейлердийин артыктабаза, Теҥери Каандыгына кирбезигер+.

Чугул керегинде

(Лк. 12:57-59)

21Кижи ӧлтӱрбе деп, ада-ӧбӧкӧлӧргӧ айткан сӧсти укканыгар. Кижи ӧлтӱргени јаргыладар. 22Је Мениҥ слерге айдып турганым бу: карындажына темей чугулданып турган кижи јаргыладар; карындажына «рака»[*] дегени, оток-кӱрееде јаргыладар; «аамай» дегени, отту гееннага[*] тӱжер эдип буруладар+. 23Анайдарда, Кудайга берӱ берейин деп, тагылга келеле, карындажыҥ сеге комыдалду болгоны санааҥа киргежин, 24берейин дегениҥди тагылдыҥ јанына салып кой; барып, озо карындажыҥла јаражып ал, оноҥ келип, берейин дегениҥди бер. 25Бурулаачы кижиҥле јолдо кожо тужыҥда саадабай јаражып ал; бурулаачы кижиҥ сени јаргычыга апарып бербезин, јаргычы сени тӱрмениҥ ишчизине берип ийбезин, анайып сени тӱрмелеп койгылабазын+. 26Чынын айдадым сеге: калганчы оок акчаны тӧлӧбӧгӧнчӧҥ, оноортынаҥ чыкпазыҥ.

Чайдам керегинде

27Чайдам[*] болбо деп, ада-ӧбӧкӧлӧргӧ айткан сӧсти укканыгар. 28Је Мениҥ слерге айдып турганым бу: ӱй кижиге кӱӱнзеп кӧргӧни, оныла кожо јӱрегинде кинчек эткени ол. 29Оҥ кӧзиҥ сени јаманга баштап турган болзо, оныҥды кодоро тартып, бойыҥнаҥ ары таштап ий. Алкы бойыҥ таамыга ташталганчаҥ, эдиҥниҥ бир ӱйезинеҥ айрылып калганыҥ бойыҥа јакшы. 30Оҥ колыҥ сени јаманга баштап турган болзо, оныҥды кезип, бойыҥнаҥ ары таштап ий. Сен бойыҥ таамыга ташталганчаҥ, бир ӱйенеҥ айрылып калганыҥ бойыҥа јакшы+.

31•База айткан сӧс бар: «Алган эжиле айрылыжып јаткан кижи, онызына айрылышканы керегинде кере бичик берзин».
32Је Мениҥ слерге айдып турганым бу: чайдам эмес эжиле айрылыжып јатканы, онызын ӧскӧ кижиле кинчекке кийдирип јат; айрылыжып калганды алганы, оныла кожо кинчекке кирип јат+.

Черт керегинде

33Черт буспа, је Кайраканныҥ алдына чертенип айтканыҥды бӱдӱр деп, ада-ӧбӧкӧлӧргӧ айткан сӧсти база укканыгар. 34Је Мениҥ слерге айдып турганым бу: качан да чертенбегер. Теҥериле де чертенбегер, Кудайдыҥ Ширеези ол;+
35јерле де чертенбегер, Кудайдыҥ бут алды ол; Иерусалимле де чертенбегер, улу Каанныҥ калазы ол; 36бажыҥла да чертенбе, бажыҥныҥ бир де кылын агартып эмезе карартып болбозыҥ. 37Айдар сӧзигер мындый болзын: эйе болзо, «эйе», јок болзо, «јок». Кожуп айтканы, – јаманнаҥ+.

Ӧч керегинде

(Лк. 6:27-36)

38•Кӧс ордына кӧс, тиш ордына тиш дегенин укканыгар. 39Је Мениҥ слерге айдып турганым бу: јаманга удурлашпа. Карын, оҥ јаагыҥа тажып ийген кижиге база бир јаагыҥды тӧгӧп бер+. 40Сениле јаргылажып, чамчаҥды алайын дегенге, катанчыгыҥды да суурып бер. 41Бир чакырым јерге кожо барып кел деп албадаган кижиле кожо эки чакырым јерге барып кел. 42Сураганга – бер, тӧлӱге алайын дегеннеҥ – туура баштанба.

Ӧштӱге буурзаш

43Јуугыҥга буурзап јӱр, ӧштӱҥди јаман кӧр дегенин укканыгар. 44Је Мениҥ слерге айдып турганым бу: ӧштӱлеригерге буурзагар, слерди каргагандарды алкагар, слерди јаман кӧргӧндӧргӧ јакшыгар јетиригер, слерге јаманын јетиргендер учун, слерди истегендер учун мӱргигер+. 45Јаҥыс анайып Теҥеридеги Адагардыҥ уулдары болорыгар. Ол Бойыныҥ кӱнин јамандардыҥ да, јакшылардыҥ да ӱстине чыксын дийт; јаҥмырын ак сагыштуга ла кара сагыштуга ийет+. 46Слерге буурзап тургандарга буурзаар болзогор, слерди не учун кайралдайтан? Каланчылар да анайда эдип турган эмес беди? 47Јаҥыс карындаштарыгарды уткып турган болзогор, аҥылу нени эдип јадыгар? Ӧскӧ калыктар да анайда эдип турган эмес беди? 48Анайдарда, теҥеридеги толо кемдӱ Адагардый, толо кемдӱ болыгар+.

6

Быйан эдери

6^1Калак, кижи кӧзинче быйан этпегер, онымды кижи кӧрзин дебегер. Оноҥ башка, слерге Теҥеридеги Адагардаҥ кайрал болбос+. 2Оныҥ учун, быйан эдип јаткаҥда, оны јарлаба, эки јӱстӱлердий болбо. Улус мактазын деп, олор синагогаларда, оромдордо анайда эдип јадылар. Чынын айдадым слерге: олор бойыныҥ кайралын алганы ол+. 3Сен дезе, быйан эткеҥде, оҥ колыҥныҥ эдип турганын, сол колыҥ билбезин. 4Быйан эткениҥ туйка болзын. Ол тушта туйка эткенди кӧрӧр Адаҥ сени иле кайралдаар.

Мӱргӱ керегинде

(Лк. 11:2-4)

5•Мӱргип турган тужыгарда эки јӱстӱлердий болбогор. Улус кӧрзин деп, олор синагогаларда, ором белтирлеринде туруп, мӱргиирин јакшызынып јадылар. Чынын айдадым слерге: олор бойыныҥ кайралын алганы ол+. 6Сен дезе мӱргигеҥде, кыбыҥа кирип, эжигиҥди бӧктӧп, кӧрӱнбес Адаҥга мӱрги. Ол тушта јажыттуны кӧрӧр Адаҥ сени иле кайралдаар. 7Мӱргип, ӧскӧ улус чылап, артык сӧс айтпагар. Олор, кӧп сӧс айтсабыс, угулар деп сананып јадылар. 8Олорго тӱҥейлешпегер. Теҥеридеги Адагар слердиҥ керектегенеерди Оноҥ сурагалакта билер.

9Мынайып мӱргигер:

Теҥеридеги Адабыс!
Адыҥ Сениҥ агарулалзын,
10Каандыгыҥ Сениҥ келзин.
Канайып теҥериде,
анайып јерде де
табыҥ Сениҥ болзын+.
11Кӱнӱҥ сайынгы калажысты
бӱгӱн биске бер.
12Биске тӧлӱлӱ улустаҥ
канайып некебейдис,
бистиҥ де тӧлӱлеристи некебе.
13Ченелтеге бисти кийдирбе,
је јаманнаҥ бисти корула.

Каандык, кӱч, мак дезе, ӱргӱлјиге Сенийи. Аминь+.

14Улустыҥ кинчегин таштазагар, Теҥеридеги Адагар слердийин де таштаар+. 15Улустыҥ кинчегин таштабас болзогор, Адагар да слердийин таштабас+.

Орозо керегинде

16Орозо тутканаарда, эки јӱстӱлер чилеп сӱрнӱгип калган јӱрбегер. Орозо тутканысты улус кӧрзин деп, олор чырайын бӱрӱҥкӱйледип алган јӱргӱлейт. Чынын айдадым слерге: олор бойыныҥ кайралын алганы ол. 17Сен дезе, орозо туткаҥда, бажыҥды майлап, јӱзиҥди јунуп ал. 18Орозо тутканыҥды кижи билбезин, кӧрӱнбей турган Адаҥ билзин. Ол тушта јажыттуны кӧрӧр Адаҥ сени иле кайралдаар.

Теҥеридеги јӧӧжӧ

(Лк. 12:22-34; 11:34-36; 16:13)

19•Бойыгарга јерде јӧӧжӧ јӧӧбӧгӧр, оны кӱйе ле тат јиир, уурчылар казып, уурдап апарар+. 20Карын, бойыгарга теҥериде јӧӧжӧ јӧӧгӧр, оны кӱйе ле тат јибес, уурчылар казып, уурдап апарбас+. 21Јӧӧжӧгӧр кайда, јӱрегеер де анда болор.

Эт-кан јарыткыжы

22Эт-кан јарыткыжы – кӧс. Анайдарда, кӧзиҥ ару болзо, ончо эди-каныҥ јарык болор. 23Кӧзиҥ јаман болзо, ончо эди-каныҥ караҥуй болор. Анайдарда, ичиҥдеги јарыгыҥ караҥуй болзо, караҥуй кандый болор?

Кудайга эмезе акча-јӧӧжӧгӧ јалчы болор

24Кем де эки бийге јаҥыс уунда јалчы болуп албас: эмезе бирӱзин јаман кӧрӧр, экинчизине дезе карузыыр; эмезе бирӱзине кичеенер, экинчизин дезе керектебес. Кудайга ла акча-јӧӧжӧгӧ теҥ јалчы болуп албазыгар+.

25Оныҥ учун айдып турум слерге: јӱрӱмигерди кичееп, нени јиирис, нени ичерис, эди-каныгарды кичееп, нени кийерис дебегер. Курсак јӱрӱмнеҥ баалу болгон бо, кеп эт-каннаҥ баалу болгон бо+? 26Теҥериниҥ куштарына кӧрзӧгӧр: олор аш чачпайдылар, кеспейдилер, алмарына јууп урбайдылар, је олорды Теҥеридеги Адагар азырайт. Слер олордоҥ чик-јок артык эмес бедигер+? 27Кемигер кичеенип, јӱрӱмин бир де саатка узадып болор? 28Кийер кепти де не кичеейдигер? Јалаҥдагы чомур чечектердиҥ ӧзӱп турганын кӧрӱгер: иштебей де, иирбей де јадылар. 29Је айдып турум слерге: Соломон до бойыныҥ бастыра магында олордыҥ бирӱзи де чилеп кийинбеген. 30Бӱгӱн бар болуп, эртен отко ташталатан јалаҥныҥ ӧлӧҥин Кудай анайып кийиндирип турганда, слерди оноҥ артык кийиндирбес беди, бӱдетени ас улус+? 31Анайдарда, «Нени јиирис?», эмезе: «Нени ичерис?», эмезе: «Нени кийерис?» – дешкилеп, оны кичеебегер. 32Мыныҥ ончозын ӧскӧ калыктар кичееп јат. Теҥеридеги Адагар дезе мыныҥ ончозын керексинип турганыгарды билер. 33Элдеҥ озо Оныҥ Каандыгын ла чынын бедирегер, мыныҥ ончозы слерге ӱзеери берилер. 34Анайдарда, эртенги кӱнди сананбагар, эртенги кӱн бойы керегинде бойы сананар. Кажы ла кӱнде бойыныҥ уур-кӱчтери бар.

7

Јаргылатпаска, јаргылабагар

(Лк. 6:37-38, 41-42)

7^1•Јаргылабагар, ол тушта слерди де јаргылабас+. 2Кандый јаргыла јаргылаарыгар, анайып ла бойыгарды јаргылаар; кандый кемјӱле кемјииригер, анайып ла бойыгарга кемјилер+. 3Карындажыҥныҥ кӧзиндеги тегенекти не кӧрӱп јадыҥ, бойыҥныҥ кӧзиҥдеги тоормошты дезе сеспейдиҥ бе? 4Эмезе: «Акыр, кӧзиҥнеҥ тегенекти чыгарып ийейин» – деп, кӧзиҥде тоормошту бойыҥ, карындажыҥа канайып айдарыҥ? 5Эки јӱстӱ! Озо бойыҥныҥ кӧзиҥнеҥ тоормошты чыгар, ол тушта карындажыҥныҥ кӧзинеҥ тегенекти канайып чыгарарын кӧрӱп аларыҥ. 6Агару немени ийттерге бербегер – олор кайра бурулып, слерди јара тартар. Эрјинегерди чочколордыҥ алдына таштабагар – олор оны тепсеп койор+.

Сурагар, бедирегер, токылдадыгар

(Лк. 11:9-13)

7•Сурагар, слерге берилер; бедирегер, табарыгар; токылдадыгар, слерге ачып берер. 8Сураган кижи алат, бедирегени табат, токылдатканга ачып берер+. 9Уулы калаш сураза, ого таш алып берер кижи ортогордо бар беди? 10Балык сураза, јылан алып берер бе? 11Анайдарда, јаман бойыгар, балдараарга јакшыны берерин билер болзогор, анчада ла Теҥериде јӱрген Адагар Оноҥ сурап турган улуска јакшыны берер+. 12Оныҥ учун, слерге улус кандый болзын дезегер, бойыгар да олорго андый ок болыгар. Ол керегинде Јасак ла јарлыктар айдат ине+.

Тапчы эжик

(Лк. 13:24)

13•Тапчы эжиктеҥ киригер, нениҥ учун дезе ӧлӱмге кийдирер эжик кеҥ, јолы элбек; кӧп улус ол јолло барат. 14Јӱрӱмге кирер эжик тапчы, јолы чичке; оны табары ас.

Бӱткен јиилегинеҥ таныырыгар

(Лк. 6:43-44; 13:25-27)

15•Тӧгӱн јарлыкчылардаҥ чеберленигер. Олор слерге кой терезин јабынган келгилейт, ичин кӧрзӧ, казыр бӧрӱлер+. 16Олорды бӱткен јиилегинеҥ таныырыгар. Тегенектеҥ виноград теретен беди? Эмезе убактаҥ смоква јиилек теретен беди+? 17Јакшы агаштаҥ јакшы јиилек бӱдетен, јаман агаштаҥ јаман јиилек бӱдетен+. 18Јакшы агаш јаман јиилек бӱдӱрип болбос, јаман агаш јакшы јиилек бӱдӱрип болбос. 19Јакшы јиилек бӱтпес кандый ла агашты кезип, отко таштайтан+. 20Анайдарда, олорды бӱткен јиилегинеҥ таныырыгар.

21Меге: «Кайракан! Кайракан!» – деп айдып турган кандый ла кижи Теҥери Каандыгына кирер эмес, Теҥеридеги Адамныҥ табын бӱдӱрип јӱргени кирер. 22Јаргы болор кӱн Меге мынайда айдары кӧп чыгар: «Кайракан! Кайракан! Сениҥ адыҥнаҥ јарлыкчы болуп айдып јӱрген эмес бедис? Сени адап, шилемирлерди чыгарып јӱрген эмес бедис? Сени адап, кӧп кайкал эткен эмес бедис?»+
23Ол тушта Мен олорго јарлаарым: «Мен слерди качан да билбес болгом. Менеҥ кеде тайылыгар, јаман кылынып јӱргендер!»+

Эки тӧс

(Лк. 6:47-49)

24•Анайдарда, Мениҥ бу сӧзимди угуп, оны бӱдӱрип јӱрген кижини керсӱ кижиге тӱҥдеп айдайын. Ол туразын таш ӱстине туткан. 25Јаҥмыр јаап, суулар јаанап, салкын согуп, байагы турага табарарда, ол, таштыҥ ӱстине тӧзӧлгӧн болуп, аҥтарылбаган. 26Бу сӧзимди угуп, оны бӱдӱрбей турган кижини керсӱ эмес кижиге тӱҥейлеп айдайын. Ол туразын кумакка туткан. 27Јаҥмыр јаап, суулар јаанап, салкын согуп, байагы турага табарарда, ол аҥтарыла берген, оныҥ аҥтарылганы коркышту болгон.

28Иисус айдып божоордо, улус Оныҥ ӱредӱзин кайкап турды, 29нениҥ учун дезе олорды бичикчилер ле фарисейлер чилеп эмес, бойында јаҥ бар кижи чилеп ӱреткен+.

8

Капкаш балулу кижини јасканы

(Мк. 1:40-45; Лк. 5:12-16)

8^1•Иисус кырдаҥ тӱжӱп келерде, Оны ээчий кӧп улус барды. 2Је бат, капкаш балулу[*] кижи базып келеле, Ого бажырып, айтты:

– Кайракан, мени арутайын дезеҥ, арутап ийериҥ+.

3Иисус колын сунуп, ого тийип, айтты:

– Арутайын, ару бол.

Бу ла тарый ол капкаш балудаҥ аруталды.

4Иисус ого айтты:

– Калак, кижиге неме айтпа. Је барып, абыска кӧрӱн, Моисейдиҥ јакарганыла тайылга эт, улуска кере болзын+.

Јӱс јуучылдыҥ јааныныҥ јалчызын јасканы

(Лк. 7:1-10)

5•Иисус Капернаумга кирерде, јӱс јуучылдыҥ јааны Ого базып келеле, сурап, айтты:

6– Кайракан! Айлымда јалчым курулып калган коркышту шыралап јадыры.

7– Мен барып, оны јазайын – деп, Иисус ого айтты.

8Јӱс јуучылдыҥ јааны дезе каруу јандырды:

– Кайракан! Сени айлыма кийдирерге турбас кижи эдим. Бир ле сӧс айт, јалчым јазылар. 9Бажым билер бийлӱ де болзом, башкарып турган черӱчилдерим бар. Кажы бирӱзин «бар» дезем, барат, бирӱзин «кел» дезем, келет; јалчымды «мыны эт» дезем, эдет.

10Мыны угала, Иисус кайкады, кийнинде келип јаткан улуска айтты:

– Чынын айдадым слерге: мынайда бӱдӱп турганды Израильдеҥ де таппадым+. 11Айдып турум слерге: кӱнчыгыштаҥ ла кӱнбадыштаҥ кӧп улус келип, Авраамла, Исаакла, Иаковло кожо Теҥеридеги Каандыкта кыйын отурып алар+. 12Каандыктыҥ уулдары дезе, тыш караҥуйга чыгара сӱрдӱрер. Анда ый ла тиш кыјырты болор+.

13Оноҥ Иисус јӱс јуучылдыҥ јаанына айтты:

– Бар, бӱдӱмјиҥле, сеге болгой.

Ол ло тарый јалчы јазыла берди+.

Иисус Петр-эште

(Мк. 1:29-34; Лк. 4:38-41)

14•Иисус Петр-эшке келеле, оныҥ кайын энезиниҥ эди-каны изип-кӱйӱп, оорып јатканын кӧрди+. 15Оныҥ колына тийерде, ол јазыла берди. Ӧрӧ туруп, олорды кӱндӱледи+.

16Эҥир кирерде, Иисуска ӧзӧк-буурында шилемирлӱ кӧп улусты экелдилер. Ол јелбистерди сӧслӧ чыгарып, ончо јоболдуларды јазып ийди, 17Исаия деген јарлыкчы ажыра мынайда айдылганы бӱтсин деп:

«Ол оору-јоболысты Бойына алынып,
кыйын-шырабысты апарды».

Кайраканды ээчий баратаны

(Лк. 9:57-62)

18•Кӧп улус Оны айландыра турганын кӧрӧлӧ, Иисус ӱренчиктерине:

– Сууныҥ ол јанына кечигер – деди+.

19Ого бир бичикчи базып келеле, айтты:

– Ӱредӱчи, Сен кайдаар да барзаҥ, Сениле кожо барарым.

20Иисус ого айтты:

– Тӱлкӱ болзо ичегендӱ, куш болзо уйалу, Кижи Уулыныҥ дезе баш та јӧлӧӧр јери јок.

21Ӱренчиктердиҥ бирӱзи Ого айтты:

– Кайракан, мен озо адамныҥ сӧӧгин јууп саларга барып келейин бе?

22Је Иисус ого:

– Мени ээчий бар – деди. – Ӧлгӧн улус ӧлгӧндӧриниҥ сӧӧгин бойлоры јуузын.

Јотконды сыныктырганы

(Мк. 4:35-41; Лк. 8:22-25)

23•Иисус кемеге отурарда, кийнинеҥ ӱренчиктери барып, база отурдылар. 24Је бат, олор јӱскилеп барадарда, талай тыҥ чайбалып, толкулар кемеге кирип турды. Иисус дезе уйуктап јаткан. 25Ӱренчиктер јууктап келеле, Оны ойгозып, айттылар:

– Кайракан, бисти аргадазаҥ! Чӧҥӱп барадырыс!

26– Не андый коркынчак болдыгар, ас бӱдеечи улус? – дейле, Ол, ӧрӧ туруп, јотконды ла талайды токтозын деп јакарып ийерде, тып-тымык боло берди+. 27Улус дезе кайкажып, айдыжып турдылар:

– Салкын да, талай да Оныҥ сӧзин угуп турарда, бу кем болотон?

Ӧзӧк-буурында шилемирлӱ эки кижини јасканы

(Мк. 5:1-20; Лк. 8:26-39)

28•Иисус талайдыҥ ол јанындагы Гергеса деп ороонго кечип чыгарда, Ого ӧзӧк-буурында шилемирлӱ эки кижи туштады. Олор сӧӧк салган куй-таштаҥ чыгып келгендер. Олордыҥ калју-казырынаҥ улам ол јолло кем де јӱрӱп болбос болгон.

29Је бат, олор кыйгырыжа бердилер:

– Бисти кайдайын деп туруҥ, Кудайдыҥ Уулы? Сен бери ӧй јеткелекте бисти кинчектеерге келгеҥ+.

30Ыраагында јаан ӱӱр чочколор кӱдӱде турган. 31Шилемирлер Иисусты сурай бердилер:

– Бисти сӱрер болзоҥ, ӱӱрлӱ чочколорго кирерге ий.

32Иисус:

– Барыгар – деди.

Олор чыгып, чочколорго барып кирдилер. Је бат, ончо ӱӱр кажаттаҥ талайга калып, чӧҥӱп калды. 33Кӱдӱчилер дезе сыр-јӱгӱрӱкле барып, калага келеле, ончозын јарладылар, ӧзӧк-буурында шилемирлӱ улусла не болгонын база айттылар. 34Каланыҥ кӧдӱре улузы Иисуска удура чыкты. Оны кӧрӧлӧ, олордыҥ јеринеҥ јӱре берзин деп сурадылар+.

9

Курулып калган кижини јасканы

(Мк. 2:1-12; Лк. 5:17-26)

9^1•Иисус кемеге отурып, кечеле, Бойыныҥ калазына једип келди+. 2Ого курулып калган бир кижини тӧжӧккӧ салганча экелдилер. Иисус олордыҥ бӱдӱп турганын кӧрӧлӧ, курулып калганга айтты:

– Јалтанба, балам, кинчектериҥ ташталган+.

3Је бат, бичикчилердиҥ кезиги ичинде айдынды: «Ол Кудайды јамандап јат»+. 4Иисус дезе олордыҥ санаазын билип, айтты:

– Јӱрегеерде не керек јаман сананып јадыгар? 5Не деп айдарга јеҥил: «Кинчектериҥ ташталган» – деерге бе, эмезе: «Тур, базып јӱр» – деерге бе? 6Јердеги кинчектерди таштайтан јаҥ Кижи Уулында барын билип јӱрӱгер деп турум. – Оноҥ курулып калганга баштанды: – Тур, тӧжӧгиҥди алып, айлыҥа јан.

7Онызы туруп, јана берди. 8Улус мыны кӧрӱп кайкады, кижиге мындый јаҥ берген Кудайды алкады.

Бойыла кожо Матфейди алганы

(Мк. 2:13-17; Лк. 5:27-32)

9•Иисус оноортынаҥ ӧдӱп барадып, Матфей деп бир кижи калан јуур јеринде отурганын кӧрӧлӧ, ого айтты:

– Мениҥ кийнимнеҥ бас.

Онызы ӧрӧ туруп, Иисустыҥ кийнинеҥ басты.

10Иисус ӱйде кыйын отурарда, кӧп каланчылар ла кинчектӱлер келип, Оныла, ӱренчиктерле кожо кыйын отурып алдылар. 11Мыны кӧрӧлӧ, фарисейлер ӱренчиктерге айтты:

– Ӱредӱчигер каланчыларла, кинчектӱлерле кожо не керек ичип-јийт болбогой+?

12Иисус дезе, мыны угала, олорго айтты:

– Эмчини кадык улус эмес, оору улус керексиир. 13Буурзаш кӱӱнзеп јадым, тайылга кӱӱнзеп турган эмезим деп айткан сӧстиҥ учурын оҥдоорго, барып ӱренигер. Мен актуларды эмес, кинчектӱлерди кычырарга келген инем+.

Орозо керегинде сурак

(Мк. 2:18-22; Лк. 5:33-39)

14•Ол тушта Иисуска Иоанныҥ ӱренчиктери келип, айттылар:

– Нениҥ учун бистер ле фарисейлер улам сайын орозолоп јадыс, Сениҥ ӱренчиктериҥ дезе орозо тутпай јат+?

15Иисус олорго айтты:

– Колту кожо јӱргенде, тойлогон улус кунугатан беди? Је колтуны олордоҥ айрып алар кӱндер келер, ол тушта олор орозо тудар+. 16Эски кийимге јаҥы бӧстиҥ ӧӧнин јамабайтан; јамачы эскизин јырта тартып, јыртыгы там јаанаар. 17Јаҥы аракыны эски тажуурга урбайтан; анайткажын, тажуур јыртылып, аракызы да тӧгӱлер, тажууры да ӱрелер. Карын, јаҥы аракыны јаҥы тажуурга уратан. Ол тушта аракы да, тажуур да бӱдӱн болор.

Оору ӱй кижини јасканы ла кызычакты тиргискени

(Мк. 5:21-43; Лк. 8:40-56)

18•Иисус олорго мынайда айдып турганча, бир бий кижи базып келеле, Ого бажырып, айтты:

– Кызычагым јаҥы ла јада калды. Барып, оныҥ ӱстине колыҥ салып, алка, ол тирилер.

19Иисус туруп, оныҥ кийнинеҥ басты; ӱренчиктери кожо бардылар. 20Он эки јыл кан келип, јобоп јӱрген ӱй кижи болгон. Ол Иисуска кийнинеҥ базып келеле, Оныҥ кийиминиҥ эдегине тийип, 21ичинде айдынган: «Оныҥ кийимине тийзем ле, јазыларым»+. 22Иисус дезе кайра баштанып, ӱй кижини кӧрӧлӧ, айтты:

– Јалтанба, кызым! Бӱдӱп турганыҥ сени аргадады.

Ӱй кижи ол ло тарый јазыла берди+.

23Иисус бийдиҥ айлына келеле, кунукчылду кӱӱ ойногон ло тӱймежип базып јӱрген улусты кӧрӱп, 24олорго айтты:

– Тышкары чыгыгар! Кызычак ӧлбӧгӧн, уйуктап јат.

Оны шоодо бердилер+. 25Улусты тышкары чыгарган кийнинде Ол кирип, кызычакты колынаҥ тутты, онызы туруп келди+. 26Бу табыш байагы јерге текши јайылды.

Эки сокорды јасканы

27Иисус оноортынаҥ барып јадарда, Оны эки сокор ээчип, кыйгырыжып турдылар:

– Биске буурза, Давид Уулы!+

28Иисус ӱйге кирерде, сокор улус Ого базып келдилер.

Иисус олордоҥ сурады:

– Мыны эдип болорыма бӱдӱп туругар ба?

– Эйе, Кайракан! – дедилер.

29Айдарда, Иисус олордыҥ кӧзине тийип,

– Бӱдӱмјигерле, слерге болгой – деерде,+
30олордыҥ кӧзи јарый берди.

– Мыны кижи билбезин – деп, Иисус олорго кату јакарды+.

31Је олор чыгала, Иисус керегинде јер сайын јарлады+.

Тил јокты јасканы

32Олор чыгып барадарда, Иисуска ӧзӧк-буурында шилемирлӱ тил јок кижини экелдилер. 33Шилемир чыгара сӱрдиртерде, тил јок кижи эрмектене берди. Улус кайкап, айдыжып турды:

– Израильде мындый неме качан да болбогон!

34Фарисейлер дезе айдыжып турдылар:

– Ол шилемирлерди шилемир бийиниҥ кӱчиле чыгара сӱрӱп турбай+.

Кӱдӱчизи јок койлор

35Иисус ончо калаларды ла јурттарды эбирип, синагогаларда ӱредип јӱрди. Ол Каандык керегинде Сӱӱнчилӱ Јар јарлап, улустыҥ кандый ла оорузын, кандый ла јоболын јазып турды. 36Кӧп улусты кӧрӧлӧ, олорго ичи ачыды: олор кӱдӱчизи јок койлордый тӱймеп, тозуп калгандар+. 37Айдарда, ӱренчиктерине айтты:

– Кезер аш кӧп эди, ишчилер дезе ас. 38Анайдарда, кыраныҥ Бийин јайнагар, кыразына ишчилер ийзин+.

10

Иисус он эки апостолды јарлыктадып ийгени

(Мк. 3:13-19; 6:7-13; Лк. 6:12-16; 9:1-6)

10^1•Иисус он эки ӱренчигин кычырып алды, кара јелбистердиҥ бажын билип, чыгара сӱрзин деп, кандый ла ооруны, кандый ла јоболды јассын деп, олорго јаҥ берди. 2Он эки апостолдыҥ ады-јолы бу: баштапкызы Симон, оны база Петр дейтен, оныҥ карындажы Андрей, Зеведейдиҥ уулы Иаков, оныҥ карындажы Иоанн, 3Филипп ле Варфоломей, Фома ла Матфей каланчы, Алфейдиҥ уулы Иаков ло Фаддей дейтен Леввей, 4Симон Кананит[*] ле Иуда Искариот, соҥында Иисусты садып ийери ол болгон.

5Иисус бу он экӱни ийип, олорго јакарды:

– Ӧскӧ калыктар јаар ууланган јолло барбагар, самарлар калазына кирбегер. 6Эҥ озо Израиль калыкка – азып јӱрген койлорго барыгар+. 7Теҥери Каандыгы јууктап келди деп, базып, јарлап јӱрӱгер+. 8Оору-јоболдуларды јазыгар, ӧлгӧндӧрди тиргизигер, капкаш балулу улусты арутагар, шилемирлерди чыгара сӱрӱгер. Тегинге алганыгар, тегинге беригер+. 9Алтын да, кӱмӱш те алып јӱрбегер, курыгарда јес те акчалу јӱрбегер, 10јолго баштык та, солып кийер кеп те, ӧдӱк те, тайак та албагар, нениҥ учун дезе иштеген кижи курсакту болор+. 11Кандый бир калага эмезе јуртка кирзегер, ондо јарагадый кижи кем болгонын сурулап угала, ого тӱжӱгер; тӱшкен ӱйде барганча јӱрӱгер. 12Ӱйге кирзегер, оны уткып, «Бу ӱйдеги улуска амыр болзын!» – дегер. 13Ӱйдеги улус јарамык болзо, амырыгар олорго једер; јарамык эмес болзо, амырыгар слерге бурылар. 14Кем слерди јуутпаза, сӧзигерди укпаза, ол ӱйдеҥ эмезе ол каладаҥ чыгып барадып, будыгардаҥ тоозынды кактагар+. 15Чынын айдадым слерге: Јаргы болор кӱнде Содом ло Гоморра јерине, ол калага кӧрӧ, јеҥил болор.

Болотон истежӱлер

(Мк. 13:9-13; Лк. 12:2-9; 21:12-17)

16•Бат, слерди бӧрӱлер ортодо јӱрер койлорды чылап ийип јадым. Јыландый ойгор болыгар, кӱӱледий чӱм јок болыгар+. 17Улустаҥ ајарынып јӱригер. Олор слерди јаргыга берер, синагогаларында камчылаар. 18Слерди Мениҥ адым учун башчыларына, каандарына апарар. Олордыҥ ла ӧскӧ калыктардыҥ алдына Мен керегинде кереледип,+
19слерди олордыҥ колына берип ийзе, канайып айдар эмезе нени айдар деп санааркабагар. Айдар сӧс ол тушта слерге берилер. 20Слер бойыгардаҥ айдар эмезигер, Адагардыҥ Тыны ичигердеҥ айдар. 21Карындаш карындажын, адазы уулын ӧлӱмге берер; балдары ада-энезине удура туруп чыгып, олорды ӧлтӱрер+. 22Мениҥ адым учун слерди ончо улус јаман кӧрӧр. Учына јетире чыдашканы дезе, аргадалар+. 23Слерди бир калада истегежин, ӧскӧ калага качыгар. Чынын айдадым слерге: Израильдиҥ калаларын эбирип тӱгескелегерде, Кижи Уулы једип келер+.

24Ӱренчик ӱредӱчизинеҥ бийик болбос, кул бийинеҥ бийик болбос+. 25Ӱренчик ӱредӱчизиндий болзо, ол до болор, кул бийиндий болзо, ол до болор. Айылдыҥ ээзин веельзевул[*] деп адаарда, айылдагы улусты оноҥ до јаман айдышпай кайтсын+.

Кемнеҥ коркыйтан

26Анайдарда, улустаҥ коркыбагар. Ачылбай калар туйук неме јок, јарталбай калар јажыт јок+. 27Караҥуйда айтканымды, јарык тужында айдыгар; кулакла укканыгарды, ӱйдиҥ јабынчызынаҥ јарлагар. 28Кижиниҥ эди-канын ӧлтӱрип, јулазын дезе ӧлтӱрип болбос улустаҥ коркыбагар. Кижиниҥ эди-канын да, јулазын да таамыда ӧлтӱрер аргалудаҥ коркыгар. 29Эки кучыйакты оок акчага садатан эмес пе? Је Адагардыҥ табы болбогончо, экӱниҥ бирӱзи де јерге келип тӱшпес. 30Слердиҥ дезе бажыгардыҥ кылы да ончозы тоололып калган. 31Анайдарда, коркыбагар: слер кӧп кучыйактардаҥ артык+.

32Андый болгондо, кем Мени јарадып турганын улус алдына айтса, оны Мен де јарадып турганымды Теҥеридеги Адамныҥ алдына айдарым+. 33Улус алдында Менеҥ јана тӱшкен кижидеҥ Мен де Теҥеридеги Адамныҥ алдында јана тӱжерим+.

Јараштыру эмес, кылыш

(Мк. 9:41; Лк. 12:51-53; 14:26-27)

34•Мени јерге амыр экелерге келген деп сананбагар. Мен амыр эмес, кылыш туттырарга келгем+. 35Уулын адазынаҥ, кызын энезинеҥ, келдин кайын энезинеҥ айрыырга келгем. 36Кижиге бойыныҥ айылдагы улузы ӧштӱ болор.
37Адазын эмезе энезин Менеҥ артык сӱӱгени, Меге јарабас. Уулын эмезе кызын Менеҥ артык сӱӱгени, Меге јарабас. 38Керӱ агажын алып Мениле кожо барбаганы, Меге јарабас+. 39Јӱрӱмин чеберлегени, онызын јылыйтар, Мен учун јӱрӱмин јылыйтканы дезе, онызын чеберлеп алар+. 40Слерди јуутканы, Мени јуутканы ол, Мени јуутканы дезе, Мени Ийгенди јуутканы болор+. 41Јарлыкчы деп, јарлыкчыны јуутканы, јарлыкчыныҥ кайралын алар. Акту деп, актуны јуутканы, актуныҥ кайралын алар. 42Бу кичӱлердиҥ кажы бирӱзине, Мениҥ ӱренчигим деп, бир айак соок суу ичирген кижи, чынын айдадым слерге: кайрал јок артпас+.

11

Иисус ла Крестеечи Иоанн

(Лк. 7:18-35)

11^1•Иисус он эки ӱренчигин јакып, ӱредип божойло, ӧскӧ калаларда ӱредерге ле јарлыктаарга, оноҥ ары барды.

2-3Тӱрмеде отурган Иоанн Христостыҥ эдип јӱргенин угала, «Келер дегени Сен бе, айса ӧскӧни сакыйтан ба?» деп сураарга, Ого бойыныҥ ӱренчиктериниҥ экӱзин ийди+.

4Иисус олорго каруу јандырды:

– Барып, угуп-кӧрӱп турганыгарды Иоаннга айдыгар: 5сокорлордыҥ кӧзи јарыйт, аксактар базып јӱргӱлейт, капкаш балулу улус аруталат, тӱлейлер угат, ӧлгӧндӧр тирилет, тӱреҥилерге Сӱӱнчилӱ Јар јарлалат. 6Эреҥистелбей Меге бӱткен кижи кежиктӱ+.

7Олор јӱре берерде, Иисус улуска Иоанн керегинде айдып баштады:

– Куба чӧлгӧ нени кӧрӧргӧ јӱрдигер? Салкынга јайкаткан кулузынды ба+? 8Је нени кӧрӧргӧ јӱрдигер? Торко-маҥдык кийген кижини бе? Је торко-маҥдык кийимдӱлер каан ӧргӧӧзинде јӱретен. 9Нени кӧрӧргӧ јӱрдигер? Јарлыкчыны ба? Эйе, айдып турум слерге: ол јарлыкчыдаҥ да јаан+.

10«Бат, Сенеҥ озо ангелимди ийип јадым,
ол јолыҥды Сениҥ алдыҥнаҥ белетеп койор» –

деп, ол керегинде бичилген+. 11Чынын айдадым слерге: энедеҥ чыккандар ортодо Иоаннаҥ јааны јок. Је Теҥери Каандыгында кичӱ дегени, оноҥ јаан+. 12Крестеечи Иоанн тужынаҥ ала бого јетире Теҥери Каандыгына кирерге кӱч салар керек, кӱч салганы, ого кирип јат+. 13Ончо јарлыкчылар ла Јасак Теҥери Каандыгы керегинде Иоаннаҥ озо айткан. 14Бого бӱдӱп турган болзогор, келетен деген Илия бу+. 15Кулакту кижи уксын!+

16Бу ӱйениҥ улузын кемге тӱҥдеп айдайын? Олор тепсеҥде отурып, мынайда кыйгырыжып турган балдарга тӱҥей: 17«Слерге сыбыскы тарткан эдибис, је слер бијелебедигер; слерге кунукчылду кожоҥ кожоҥдогоныс, је слер ыйлабадыгар». 18Иоанн келип, курсак јибесте, аракы ичпесте, «Оныҥ ӧзӧк-буурында шилемир бар» – дейдилер+. 19Кижи Уулы келди, јиирин јиди, ичерин ичти. «Кӧргӱлегер, курсакчыл ла аракызак кижи бу, каланчылардыҥ ла кинчектӱлердиҥ најызы ол» – дейдилер. Је Ойгорлык Ойгорлыктыҥ керектериле акталган+.

Иисус калаларды каарып айдат

(Лк. 10:13-15)

20•Оноҥ кинчектерин алынбаган учун кайкалдарыныҥ кӧбизи эдилген калаларды Иисус каарып айда берди:

21– Ачу-корон сеге, Хоразин! Ачу-корон сеге, Вифсаида! Слерде эдилген кайкалдар Тир ле Сидондо эдилген болзо, олор самтар кеп кийип, баштарына кубал сееп, туку качан Кудайга баштанар эди+. 22Је айдып турум слерге: Јаргы болор кӱнде Тир ле Сидонго слерге кӧрӧ јеҥил болор+. 23Сен де, Капернаум, теҥериге јетире бийиктединген бойыҥ, таамыга јетире јабызаарыҥ! Сенде эдилген кайкалдар Содомдо эдилген болзо, ол эмдиге јетире турар эди. 24Је айдып турум слерге: Јаргы болор кӱнде Содом јерине сеге кӧрӧ јеҥил болор.

Адазы ла Уулы

(Лк. 10:21-22)

25•Ол ӧйдӧ Иисус сӧзин улалтып, айтты:

– Ада, теҥери ле јердиҥ Кайраканы! Мыны ойгорлордоҥ ло керсӱлердеҥ јажырала, кичӱлерге ачканыҥ учун Сеге баш болзын! 26Эйе, Ада, јакшылыкту табыҥ андый болгон эди. 27Ончозы Меге Адамнаҥ берилген. Уулын кем де билбес, јаҥыс Адазы билер, Адазын да кем де билбес, јаҥыс Уулы билер. Уулы Адазын кемге ачар кӱӱндӱ, Оны ол кижи билер+. 28Јобоп-чучурап калгандар ла уур-кӱчке бастыргандар, ончогор Меге келигер, слерди токынадып салайын+. 29Мен берер комутты бойыгарга кийип, Менеҥ ӱренигер, Мен јобош ло улуркабас јӱректӱ инем. Ол тушта јулагарга амыр табарыгар. 30Мен берер комут јакшы, Мен салар јӱк јеҥил+.

12

Христос ло суббот кӱн

(Мк. 2:23-28; Лк. 6:1-5)

12^1•Ол ӧйдӧ суббот кӱнде Иисус аш салган кыраны кечире барып јаткан. Ӱренчиктери дезе аштайла, аштыҥ мажагын ӱзӱп, јип тургандар. 2Фарисейлер мыны кӧрӧлӧ, Ого айттылар:

– Кӧр, ӱренчиктериҥ суббот кӱнде этпести эдип јат.

3Иисус дезе олорго айтты:

– Давид кожо јӱргендериле аштайла, нени эткен эди, кычырбаган бедигер? 4Канайып ол Кудайдыҥ байзыҥына киреле, јаҥыс абыстар јийтен, ол до, кожо јӱргендери де јиирге јарабас ыйык калашты алып јигенин? 5База, суббот кӱнде абыстар байзыҥда иштеп, субботтыҥ байын бусса да, бурулу эмес дегенин, Јасактаҥ кычырбаган бедигер? 6Је айдып турум слерге: алдыгарда турганы – Ол байзыҥнаҥ јаан+. 7Буурзаш кӱӱнзеп јадым, тайылга кӱӱнзеп турган эмезим деген сӧс бар. Оныҥ учурын билген болзогор, бурулу эместерди бурулабас эдигер. 8Кижи Уулы дезе суббот то кӱнниҥ бийи.

Иисус суббот кӱнде улус јазат

(Мк. 3:1-6; Лк. 6:6-11)

9•Оноортынаҥ келеле, Иисус олордыҥ синагогазына кирди. 10Анда колы кургап калган кижи болгон. Иисусты бурулаарга, Оноҥ сурадылар:

– Суббот кӱнде ооруны јазарга јараар ба+?

11Иисус дезе олорго:

– Кажы бирӱгердиҥ сок јаҥыс койы суббот кӱнде орого тӱшсе, ол оны чыгарып албас беди? 12Кижи дезе койдоҥ канча кире артык! Оныҥ учун суббот кӱнде јакшыны эдерге јараар – дейле,+
13байагы кижиге баштанды: – Колыҥды сунуп ий.

Ол сунды, колы база бирӱзиндий су-кадык боло берди. 14Фарисейлер чыгала, канайтсабыс Иисусты ӧлтӱрерис деп, Ого удура јӧп чыгардылар. 15Је Иисус мыны билип, оноортынаҥ јӱре берди.

Талдап алган Јалчы

Иисустыҥ кийнинеҥ кӧп улус барды, Ол ончозын јасты, 16је Бойы кем болгонын јарлабазын деп јакарды+. 17Исаия деген јарлыкчыныҥ айтканы бӱтсин деп, мынайда болгоны бу. Ол айткан:

18«Бат, талдап алган Јалчым бу,
Мениҥ сӱӱгеним, јуламныҥ сӱӱнчизи.
Ого Тынымды берерим,
Ол калыктарга јаргы јарлаар.
19-20Чындыкты јеҥӱге экелбегенче,
Ол сӧс блаашпас, кыйгы чыгарбас,
Оныҥ ӱнин оромдордо кем де укпас;
сыныкту кулузынды сындырбас,
буруксып јаткан кӱделини ӧчӱрбес.
21Ого калыктар иженер».

Агару Тын эмезе веельзевул

(Мк. 3:20-30; Лк. 6:43-45; 11:14-23; 12:10)

22•Иисуска ӧзӧк-буурында шилемирлӱ сокор ло тил јок кижини экелдилер. Иисус оны јазып ийерде, ол эрмектенер ле кӧрӧр боло берди. 23Ончо улус алаҥ кайкап,

– Бу Давид Уулы Христос болор бо? – дешти+.

24Фарисейлер дезе мыны угала, айттылар:

– Ол шилемирлерди шилемир бийи веельзевулдыҥ кӱчиле чыгара сӱрӱп турбай+.

25Је Иисус олордыҥ санаазын билип, айтты:

– Бойынаҥ бойы бӧлинишкен кандый ла каандык ээн калар; бойынаҥ бойы бӧлӱнишкен кандый да кала эмезе јурт чыдажып туруп болбос. 26Сатана сатананы чыгара сӱрӱп турган болзо, ол бойынаҥ бойы бӧлӱнген. Оныҥ каандыгы канайып чыдажып турар? 27Веельзевулдыҥ кӱчиле шилемирлерди чыгара сӱрӱп турган болзом, слердиҥ уулдарыгар кемниҥ кӱчиле чыгара сӱрӱп јат? Оныҥ учун олор слерге јаргычылар болор+. 28Је шилемирлерди чыгара сӱрӱп турганым Кудайдыҥ Тынынаҥ болзо, слерге Кудайдыҥ Каандыгы јеткени ол туру. 29Кӱчтӱ кижиниҥ айлына киргени, оны кӱлӱбегенче, оныҥ јӧӧжӧзин канайып тоноор? Озо баштап кӱлӱзе, ол тушта айлын тоноор. 30Мениле кожо эмес кижи, Меге удура болгоны ол. Мениле кожо јуубаганы, кородып турганы ол+.

31Оныҥ учун айдып турум слерге: кижиниҥ кандый ла кинчеги, канайып та јамандап айтканы ташталар, Тынды јамандаганы дезе, ташталбас+. 32Кижи Уулына удура сӧс айтканы ташталар, је Агару Тынды јамандап айтканы бу да чакта, келер де ӧйлӧрдӧ ташталбас.

33Агаштыҥ бойын јакшы дезегер, јиилегин де јакшы дегер, агаштыҥ бойын јаман дезегер, јиилегин де јаман дегер: агаш јиилегинеҥ танылу+.

34Јыланныҥ ач-ӱрени! Јаман ичтӱ бойыгар, јакшы айдар бедигер? Кижиниҥ јӱреги неле толо, оозынаҥ чыгары ол ине+. 35Јакшы кижи јакшыны чеберлеген јеринеҥ јакшызын алып чыгар, јаман кижи дезе јаманды чеберлеген јеринеҥ јаманын алып чыгар. 36Айдып турум слерге: кижи кажы ла кей-куру сӧзи учун Јаргы болор кӱнде каруузына турар+. 37Сӧзиҥле акталарыҥ, сӧзиҥле ок јаргыладарыҥ+.

Иона јарлыкчыла болгон билди

(Мк. 8:11-12; Лк. 11:29-32)

38•Ол тушта бичикчилер ле фарисейлердиҥ кезиги Иисуска айттылар:

– Ӱредӱчи, Сенеҥ билди кӧрӧргӧ турубыс+.

39Је Иисус олорго каруу јандырды:

– Кал, чайдам ӱйе билди кӧрӧйин деп туру, је Иона јарлыкчыныҥ билдизинеҥ башка, ого билди берилбес+. 40Иона кер-балыктыҥ ичинде ӱч тӱш ле ӱч тӱн јӱрген чилеп, Кижи Уулы да јердиҥ јӱрегинде ӱч тӱш ле ӱч тӱн јӱрер. 41Ниневияныҥ улузы Јаргы болор кӱнде бу ӱйениҥ улузыла кожо туруп, олорды бурулаар. Олор Ионаныҥ јарлыктаганын угала, кинчегин алынып, Кудайга баштанган эдилер. Је бат, мында Турганы Ионадаҥ јаан+. 42Тӱштӱктиҥ абакай-кааны Јаргы болор кӱнде бу ӱйениҥ улузыла кожо туруп, олорды бурулаар: ол Соломонныҥ ойгор сӧзин угайын деп, јака јердеҥ келип јӱрген эди. Је бат, мында Турганы Соломонноҥ јаан.

Кара јелбистиҥ кайра бурылатаны

(Лк. 11:24-26)

43•Кара јелбис кижиниҥ ӧзӧк-буурынаҥ чыкканда, токунал бедиреп, суу јок јерлерде тенип јӱрет. Таппай салала, 44«Чыгып барган айлыма бурылатам» – дейле, барып кӧрзӧ, айлы бош, јалмалган, јуунадылган болот. 45Барып, бойынаҥ јаман ӧскӧ јети јелбис ээчиткенче келет, кирип, анда јуртай бергилейт. Байагы кижиге мынызы башкызынаҥ коомой болор. Бу кал ӱйениҥ улузыла база андый болор+.

Иисустыҥ энези ле карындаштары

(Мк. 3:31-35; Лк. 8:19-21)

46•Иисус улуска айдып турганча, энези ле карындаштары Оныла эрмектежерге, тышкары тургандар+. 47Бир кижи Ого айтты: «Энеҥ ле карындаштарыҥ Сениле эрмектежерге, тышкары тургулары».

48Је Иисус ол кижиге:

– Энем кем, карындаштарым кемдер? – дейле, 49ӱренчиктери јаар колыла уулап, айтты: – Бат, Мениҥ энем, Мениҥ карындаштарым бу. 50Теҥеридеги Адамныҥ табын бӱдӱрип јӱргени, Мениҥ карындажым да, эје-сыйыным да, энем де+.

13

Аш ӱрендеечи керегинде укаа сӧс

(Мк. 4:1-9; Лк. 8:4-8)

13^1•Ол кӱн Иисус ӱйдеҥ чыгып, талайдыҥ јаказына барып, анда отурган. 2Ого кӧп улус јуулыжып келерде, кемеге кирип, отурды, улус дезе ончозы јаратта тура калды. 3Кӧп немелер керегинде олорго укаа сӧстӧр айтты.

– Бат, ӱрендеечи ӱрендеерге чыккан – деди. – 4Ол ӱрендеп турарда, ӱренниҥ кезиги јолдыҥ кырына тӱшкен. Куштар учуп келеле, олорды чокып салган.

5Кезиги тобрагы ас ташту јерге тӱшкен. Тобрагы калыҥ эмес болгондо, саадабай кылгазы ӧзӱп чыккан. 6Кӱн чыгарда, оҥуп, тазыл јок болгон учун кургап калган.

7Кезиги тегенектӱ јерге тӱшкен. Тегенек ӧзӱп, оны туй базып койгон.

8Кезиги јакшы јерге тӱжӱп, ӱренделгенине кӧрӧ, бирӱзи јӱс, кажызы алтан, кезиги дезе одус катап кӧп тӱжӱм берген.

9Кулакту кижи уксын!+

Иисус нениҥ учун укаалап айдат?

(Мк. 4:10-12; Лк. 8:9-10)

10•Ӱренчиктер базып келеле, Иисустаҥ сурадылар:

– Олорго не керек укаалап айдадыҥ?

11– Слерге Теҥери Каандыгыныҥ јажыттарын билери берилген, олорго дезе берилбеген учун – деп, Ол каруу јандырды. –+
12Кемде бар, ого берилер, ӱзеери кожулар; кемде дезе јок, оныҥ бар болгоны да айрылар+. 13Олор кӧрзӧ дӧ, кӧрбӧйдилер, укса да, укпайдылар, аайлабайдылар. Оныҥ учун олорго укаалап айдып турганым ол. 14Анайып, олор керегинде Исаия деген јарлыкчыныҥ айтканы бӱдӱп јат. Ол айткан:

«Кулактараарла угарыгар, је аайлабазыгар;
кӧстӧрӧӧрлӧ кӧрӧригер, је кӧрбӧй каларыгар.
15Бу улустыҥ јӱреги јууга туттурган,
кулактарыла јӱк арайдаҥ угат,
кӧстӧрин де јумуп алган,
оныҥ учун кӧстӧриле кӧрбӧйт,
кулактарыла укпайт,
кӧгӱстериле аайлабайт,
Меге де баштанбайт,
Мен олорды јазар эдим»+.

16Кӧстӧригер кӧрӱп турган учун кежиктӱ, кулактарыгар угуп турган учун кежиктӱ+. 17Чынын айдадым слерге: кӧп јарлыкчылар ла актулар кӧрӱп јӱргенеерди кӧрӧйин дейле, кӧрбӧгӧн, угуп јӱргенеерди угайын дейле, угуп болбогон+.

Ӱрендеечи керегинде укааныҥ учуры

(Мк. 4:13-20; Лк. 8:11-15)

18•Анайдарда, ӱрендеечи керегинде укаа сӧстиҥ учурын угугар.

19Каандык керегинде сӧсти угарын угуп, је оны аайлабай турган кижиге кӧрмӧс келип, кӧксинде ӱренделгенди айрып апарар. Јол кырына ӱренделген дегени бу болор.

20Ташту јерге ӱренделген дегени, мындый кижи керегинде айтканы: ол айткан сӧсти угуп, бу тарый сӱӱнип, кӧксине алынат. 21Је ол бойында тазыл јок, турумкай эмес. Сӧс учун ачу келгежин эмезе истежӱ болгожын, бу тарый јана тӱжет+.

22Тегенектӱ јерге ӱренделген дегени, сӧсти уккан кижи керегинде айтканы. Је јадынды кичеейтени, јӧӧжӧгӧ тартылатаны уккан сӧсти туй базып койот, ол сӧс тӱжӱм јок артып калат+.

23Јакшы јерге ӱренделген дегени, сӧсти угуп, аайлап турган кижи керегинде айтканы. Андый кижиниҥ ӱрени тӱжӱмдӱ болуп, ӱренделгенине кӧрӧ бирӱзи јӱс, кажызы алтан, кезиги дезе одус катап кӧп тӱжӱм берет+.

Теҥери Каандыгы керегинде укаа сӧстӧр

(Мк. 4:30-34; Лк. 13:18-21)

24Иисус олорго база бир укаа сӧс айтты:

– Теҥери Каандыгы бого тӱҥей: бир кижи кыразына јакшы ӱрен ӱрендеген. 25Улус уйуктап јадарда, оныҥ ӧштӱзи келип, буудайга от ӧлӧҥ колыштыра ӱрендейле, јӱре берген. 26Аштыҥ кылгазы чыгып, аш быжарда, от ӧлӧҥ дӧ кӧрӱнип келген. 27Ээзиниҥ кулдары ого келип, айткан: «Бийибис, кырага јакшы ӱрен салган јокпоҥ, анда от ӧлӧҥ кайдаҥ келди?» 28«Оны ӧштӱ эткен» – деп, ээзи каруу јандырган. Айдарда, кулдары: «Барып, оны одойлы ба?» – дегендер. 29Је ээзи айткан: «Бойсын, одоп турзагар, кожо буудайы јулулбазын. 30Аш кезер ӧйгӧ јетире кажызы ла кожо ӧзӱп тургай. Аш кезер ӧйинде ишчилериме айдарым: „Озо баштап от ӧлӧҥди јууп, ӧртӧӧргӧ буулам эдип буулагар, буудайын дезе алмарыма јууп салыгар“»+.

31•Иисус олорго база бир укаа сӧс айтты:

– Теҥери Каандыгы горчицаныҥ ӱренине тӱҥей. Оны кижи алып, кыразына ӱрендеп койгон. 32Ол ончо ӱрендердеҥ оок то болзо, је ӧзӱп, бӱткен тужында, кандый ла маала ажынаҥ бийиктеп, агашка теҥ болот, теҥериниҥ куштары учуп келип, будактарына уйа тартат+.

33Иисус олорго база бир укаа сӧс айтты:

– Теҥери Каандыгы ачыткыга тӱҥей. Оны ӱй кижи алып, ӱч кемјӱ кулурга саларда, ончо тесте кӧдӱрилип калган+.

34Иисус мыны ончозын улуска укаалап айткан, укаалабай неме айтпас болгон. 35Јарлыкчы ажыра айдылганы бӱтсин деп, мынайда болгоны бу. Ол айткан:

«Оозым ачып, укаалап айдарым,
телекей јайалганынаҥ ала јажыт болгонды јарлаарым».

36Иисус улусты божодып ийеле, ӱйге кирди. Ӱренчиктери Ого базып келеле, айттылар:

– Кырадагы от ӧлӧҥ керегинде укаа сӧсти биске јартап берзеҥ.

37Иисус каруу јандырды:

– Јакшы ӱрен ӱрендеп турганы – Кижи Уулы. 38Кыра – бу телекей. Јакшы ӱрен – Каандыктыҥ уулдары. От ӧлӧҥ – кӧрмӧстиҥ уулдары,+
39оны ӱрендеген ӧштӱ дезе – кӧрмӧс. Аш кезер ӧй – калганчы чак, аш кезеечилер дезе – ангелдер+. 40Оныҥ учун от ӧлӧҥди јууп алып, отко ӧртӧгӧндий, калганчы чакта андый болор. 41Кижи Уулы ангелдерин ийер, олор Оныҥ Каандыгынаҥ кинчекке тартар кандый ла немелерди, јаман кылынып јӱргендерди јууп алып,+
42отту печкеге таштаар. Анда ый ла тиш кыјырты болор+. 43Ол тушта актулар Адазыныҥ Каандыгында кӱн кептӱ јаркындалар. Кулакту кижи уксын!+

44Теҥери Каандыгы јалаҥда сугуп койгон јӧӧжӧгӧ тӱҥей. Оны кижи табала, кӧмӱп койгон, сӱӱнген бойынча барып, не барын садып ийип, байагы јалаҥды садып алган.

45Анайда ок Теҥери Каандыгы јакшы эрјине бедиреп јӱрген којойымга тӱҥей. 46Ол бир баалу эрјине табала, барып, не барын садып ийип, байагы эрјинени садып алган.

47Теҥери Каандыгы шӱӱнге база тӱҥей. Ол шӱӱн талайга ташталарда, јӱзӱн-јӱӱр балык тудылган+. 48Шӱӱнге балык толордо, оны јаратка чыгарып, отурып алып, балыктыҥ јакшызын каламага салгандар, јаманын дезе кеде таштап ийгендер+. 49Калганчы чакта андый ок болор: ангелдер чыгып, јаман улусты актулардаҥ айрып,+
50отту печкеге таштаар. Анда ый ла тиш кыјырты болор+. 51Мыныҥ ончозын аайладаар ба?

Олор:

– Эйе, – дедилер.

52Иисус олорго айтты:

– Оныҥ учун Теҥери Каандыгыныҥ ӱренчиги боло берген кажы ла бичикчи кижи јӧӧжӧлӱ јеринеҥ јаҥызын да, эскизин де чыгарып турган айыл ээзине тӱҥей.

Назареттиҥ улузы Иисусты јектегени

(Мк. 6:1-6; Лк. 4:16-30)

53•Иисус бу укаа сӧстӧрин айдып божойло, оноортынаҥ јӱре берди. 54Бойыныҥ алтайына келеле, синагогада улус ӱретти. Олор кайкажып, айдыжып турдылар:

– Оныҥ мындый ойгор санаазы ла кӱчи кайдаҥ келген болотон+? 55Ол агашла узанардыҥ уулы эмес беди? Энезиниҥ ады Мария дезеер? Иаков ло Иосий, Симон ло Иуда оныҥ карындаштары беди+? 56Оныҥ ончо эје-сыйындары ортобыста јок беди? Бу ончозы Ого кайдаҥ келген?

57Анайып Ого бӱтпей, Оны јуутпай тургандар.

Иисус дезе олорго айтты:

– Јарлыкчы кӱндӱзи јок болбойтон, оны јаҥыс алтайында ла айлындагы улузы тообойтон+.

58Олордыҥ бӱтпей турганынаҥ улам анда кӧп кайкал этпеди.

14

Крестеечи Иоанныҥ ӧлӱми

(Мк. 6:14-29; Лк. 9:7-9)

14^1•Ол тушта тӧрт тӧчинниҥ бирӱзин башкарган Ирод, Иисус керегинде табышты угала, 2јалчыларына айтты:

– Бу Крестеечи Иоанн болор. Ол тирилген, оныҥ учун ол кайкалдар эдет+.

3Башкыда Ирод бойыныҥ Филипп деп карындажыныҥ абакайы болгон Иродиада учун Иоаннды кижендейле, тӱрмелеп койгон,+
4нениҥ учун дезе Иоанн ого айдып туратан: «Сеге оны аларга јарабас». 5Ирод Иоаннды ӧлтӱрерге сананган, је оны ончозы јарлыкчы деп турарда, калыктаҥ коркып, ӧлтӱрбей турган+.

6Иродтыҥ чыккан кӱнинде Иродиаданыҥ кызы, јуулган улус алдында бијелеп, Иродко јараган. 7Оныҥ учун нени ле сураза, ого Ирод берер болуп чертенген. 8Кыс дезе энезиниҥ ӱреткениле айткан: «Бого ло, Крестеечи Иоанныҥ бажын табакка салып, меге бер». 9Каан кунуга берген, је чертине ле кожо кыйын отурган улуска болуп, башты беригер – деген. 10Тӱрмеде Иоанныҥ бажын кезе чапсын деп, улус ийген. 11Оныҥ бажын табакка салала экелип, кыска табыштыргандар, кыс дезе энезине апарып берген.

12Иоанныҥ ӱренчиктери келеле, оныҥ сӧӧгин алып, јууп койгондор. Оноҥ Иисуска барып, тил јетиргендер+.

Беш муҥ кижини тойдырганы

(Мк. 6:30-44; Лк. 9:10-17; Ин. 6:1-14)

13•Иисус не болгонын угала, кемеге отурып, јаҥыскан јӱрерге, аалга јер јаар јӱсти. Је улус мыны угала, калаларынаҥ Оны ээчий јойу барды. 14Иисус јаратка чыгып, кӧп улусты кӧрӧлӧ, олорго ичи ачыды, оору-јоболдуларын јасты.

15Эҥир кире берерде, ӱренчиктер Ого базып келеле, айттылар:

– Бу аалга јер эди, оноҥ ӧй дӧ орой. Улусты божодып ий, јурттарга барып, бойлорына курсак садып алзын.

16Је Иисус олорго айтты:

– Олордыҥ баратан кереги јок. Слер олорды азырагар.

17– Мында бисте јӱк ле беш болчок калаш ла эки болчок балык – деп, ӱренчиктер каруу јандырдылар.

18– Олорды бери Меге экелигер – деп, Ол айтты.

19Улусты ӧлӧҥгӧ кыйын отурзын дейле, беш болчок калаш ла эки болчок балык алып, теҥери ӧрӧ кӧрӱп алкады. Калашты сындырып, ӱренчиктерине берди, олор дезе, – улуска. 20Ончозы јиди, тойды. Јигениниҥ арткан-калганын он эки каламага толтыра јууп алдылар. 21Курсак јигени дезе, ӱй улустаҥ ла балдардаҥ башка, беш муҥ кире эр кижи болгон+.

Сууныҥ ӱстиле басканы

(Мк. 6:45-56; Ин. 6:15-21)

22•Бу тарый Иисус ӱренчиктерге:

– Улусты јандырганчам, кемеге отурып, ол јанына Менеҥ озо кечигер – деди.

23Улусты божодып ийеле, Ол јаҥыскандыра мӱргийин деп, кырга чыкты. Эҥирде анда јаҥыскан јӱрди+. 24Кеме дезе талайдыҥ тал ортозына једеле, терс салкын тӱжерде, толкуга соктырган. 25Таҥ алдында Иисус ӱренчиктери јаар талайдыҥ ӱстиле базып ийди. 26Оныҥ талайла базып келеткенин кӧрӧлӧ, ӱренчиктер тӱймеп,

– Бу сӱне! – деп, кыйгырыжа бердилер+.

27Иисус дезе ол тарый эрмектенип, олорго айтты:

– Јалтанбагар, бу Мен, коркыбагар.

28Петр дезе Ого айтты:

– Кайракан! Бу Сен болзоҥ, Сеге сууныҥ ӱстиле базып барзын деп, меге јакар.

29Иисус:

– Кел – деди.

Петр кемедеҥ чыгып, Иисуска једерге, сууныҥ ӱстиле базып ийди. 30Је тыҥ салкын согуп турганын кӧрӧлӧ, коркый берди, сууга чӧҥӱп, кыйгырды:

– Кайракан, мени аргадазаҥ!

31Иисус ол тарый колын сунуп, оны чыгара тартып, айтты:

– Ас бӱдеечи кижи, не эреҥистелдиҥ+?

32Олор кемеге кирерде, салкын токтой берди. 33Кемеде отургандар Ого бажырып, айттылар:

– Чын, Сен Кудайдыҥ Уулы+.

Геннисаретте оору улусты јасканы

(Мк. 6:53-56)

34Кечип чыгала, Геннисарет деп јерге келдилер+. 35Ол јердиҥ улузы Иисусты таныйла, эбире турган јурттар сайын улус ийдилер. Олор Ого ончо оору улусты экелип, 36эдегиҥе де болзо тийзин деп, сурай бердилер. Тийгендери дезе јазылып турдылар.

15

Адалардыҥ јаҥы

(Мк. 7:1-23)

15^1•Ол тушта Иисуска Иерусалимнеҥ бичикчилер ле фарисейлер келип, айттылар:

2– Јаандардыҥ јаҥдап келген јаҥын ӱренчиктериҥ не керек бузуп јадылар? Ажанар алдында колдорын јунбайдылар+.

3Иисус олорго каруу јандырды:

– Слер де, јаҥдап келген јаҥыгарга болуп, Кудайдыҥ јакылтазын не бузуп јадыгар+? 4Кудай јакып айткан эди: «Ада-энеҥди тооп јӱр»; база: «Адазын эмезе энезин јаман айдып турган кижи, ары ӧлӱп калзын».
5Слер дезе айдадыгар: «Кижи адазына эмезе энезине: „Менеҥ алгадый немегер – Кудайга сый“ – деп јарлаза, 6ол адазын эмезе энезин тообозо до кем јок». Мынызыла јаҥдап келген јаҥыгарга болуп Кудайдыҥ сӧзин кеде эдип јадыгар. 7Эки јӱстӱлер! Слер керегинде Исаия јарлыктап јакшы айткан:+

8«Бу улус Мени тилиле тооп јат,
јӱректери дезе Менеҥ ыраак.

9Је кижиниҥ ӱредӱзине ле јакылтазына ӱредип,

Мени темей тооп јадылар»+.

10Иисус улусты кычырып алып, айтты:

– Угуп, кӧксигерге алыныгар. 11Ооско киргени кижини быјарзыдар эмес, оостоҥ чыкканы кижини быјарзыдар+.

12Айдарда, ӱренчиктер Ого базып келеле, айттылар:

– Бу сӧсти угала, фарисейлер тарынып, кӧксине алынбаганын билериҥ бе?

13– Теҥеридеги Адам тарыбаган кандый ла ӧзӱм тазылы-сула кодорылар – деп, Ол каруу јандырды. –+
14Олорго тийбегер, олор – сокорлордыҥ сокор башчылары. Сокорды сокор јединзе, экилези орого тӱжер+.

15– Бу укаа сӧстиҥ учурын биске јартап бер – деп, Петр сурады.

16Иисус айтты:

– Слер де аайлабас болдыгар ба? 17Ооско киргени, ич-карынга кирип, оноҥ тыштына чыгатанын аайлабай туругар ба? 18Оостоҥ чыкканы дезе, јӱректеҥ чыкканы, ол кижини быјарзыдып јат+. 19Кижиниҥ јӱрегинеҥ чыгары бу: кара санаа, кижи ӧлтӱрери, чайдам кылынары, балыр јӱрӱм јӱрери, ууры эдери, тӧгӱн керелеери, јамандап айдары+. 20Кижини быјарсыдары ол. Јунбаган колло курсак јигени дезе, кижини быјарсытпас.

Хананей ӱй кижиниҥ Кудайга бӱткени

(Мк. 7:24-30)

21•Оноортынаҥ чыгала, Иисус Тир ле Сидон деп јерлерге јӱре берди. 22Ол јердиҥ бир хананей ӱй кижизи Ого келип, кыйгыра берди:

– Кайракан, Давид Уулы! Меге буурза! Мениҥ кызыма шилемир кирген+.

23Је Иисус унчукпады. Ӱренчиктери Ого базып келеле, сурай бердилер:

– Оны барзын дезеҥ, оноҥ ӧскӧ ол кийнибистеҥ базып, кыйгырып јат.

24Је Иисус:

– Мен јӱк Израильдиҥ азып јӱрген койлорына ийилгем – деди+.

25Ӱй кижи дезе јууктай базып келеле, Ого бажырып, айтты:

– Кайракан, меге болушсаҥ!

26Је Ол айтты:

– Балдардыҥ калажын блаап, ийттерге таштаарга јарабас+.

27– Эйе, Кайракан, – деп, онызы каруу јандырды, – је бийлериниҥ столынаҥ тӱшкен калаштыҥ оодыгын ийттер де јийтен эди.

28Айдарда, Иисус ого айтты:

– Э-э, ӱй кижи! Бӱдӱп турганыҥ улу. Сеге сениҥ кӱӱниҥле болгой.

Ол ло тарый оныҥ кызы јазылып калды.

Тӧрт муҥ кижини тойдырганы

(Мк. 8:1-10)

29•Иисус оноортынаҥ јӱре береле, Галилей талайга келди. Кырга чыгып, анда отурды. 30Ого кӧп улус базып келди, бойлорыла кожо аксактарды, сокорлорды, бертиктерди, тил јокторды, ӧскӧ дӧ кӧп јоболдуларды экелип, олорды Иисустыҥ будыныҥ јанына салдылар. Иисус олорды јазып ийди. 31Тил јоктор эрмектенип турганын, бертиктер кадык болгонын, аксактар базып јӱргенин, сокорлор кӧрӱп турганын кайкап, улус Израильдиҥ Кудайын мактадылар.

32Иисус дезе ӱренчиктерин кычырала, олорго айтты:

– Бу улуска ичим ачыйт. Олор ӱч кӱнге чыгара Мениле кожо јӱргендер, ооско салар немези јок. Олорды ажандырбай јандырбайын деп турум, јолдо уйадабазын+.

33– Мындый кӧп улусты азыраарга, анча кире калашты бу аалга јердеҥ кайдаҥ табатаныс? – деп, ӱренчиктер айттылар.

34– Слерде канча кире калаш бар? – деп, Иисус сурады.

– Јети болчок калаш ла бир эмеш балык – деп, олор каруу јандырдылар.

35Айдарда, Ол улусты јерге кыйын отурзын деди. 36Оноҥ јети болчок калаш ла балыкты алып, алкыш јетирди. Сындырала, ӱренчиктерге берди, олор дезе – улуска. 37Ончозы јиди, тойды. Јигениниҥ арткан-калганын јети каламага толтыра јуудылар. 38Курсак јигендери, ӱй улустаҥ ла балдардаҥ башка, тӧрт муҥ эр кижи болгон+.

39Улусты јандырып ийеле, Иисус кемеге отурып, Магдала деп јерге келди.

16

Билди некегени

(Мк. 8:11-13; Лк. 12:54-56)

16^1•Фарисейлер ле саддукейлер базып келеле, Иисусты ченеп, олорго теҥеридеҥ билди кӧргӱссин деп сурадылар+. 2Је Ол айтты:

– Эҥирде: «Теҥери кызарды, кааҥ болор» – дейдигер. 3Эртен тура: «Теҥери кан-кызыл, бӱгӱн јут-јулакай болор» – дейдигер. Эки јӱстӱлер! Теҥериге кӧрӱп, кандый кӱн болорын билип јадыгар, је бойыгарла болуп турган керектерди кӧрӱп, кандый ӧйлӧр келгенин билбей јадыгар ба? 4Кал, чайдам ӱйе билди бедирейт, је Иона јарлыкчыныҥ билдизинеҥ башка, ого билди берилбес.

Мынайда айдала, олорды артырып, јӱре берди+.

Фарисейлер ле саддукейлердиҥ ачыткызы

(Мк. 8:14-21)

5•Сууныҥ ол јанына кечерде, ӱренчиктер калаш аларга ундып салган.

6– Калак, фарисейлер ле саддукейлердиҥ ачыткызынаҥ чеберленип јӱригер – деп, Иисус олорго айтты+.

7Олор ичинде сананып, айдындылар: «Бисти калаш албаган деп туру».

8Иисус онызын билип, айтты:

– Бисте калаш јок деп, ичигерде не сананып туругар, бӱдетени ас улус+? 9Эмдиге јетире аайлабайдыгар ба? Санаагардаҥ чыга берди бе? Беш болчок калаш беш муҥ кижиге једип, арткан-калганын канча каламага јууп алган эдигер+? 10Јети болчок калаш тӧрт муҥ кижиге једип, канча калама јууп алган эдигер+? 11Слерди фарисейлер ле саддукейлердиҥ ачыткызынаҥ чеберленип јӱригер дегеним, калашты айтканым эмес деп, канайып аайлабай турыгар?

12Ол калаштыҥ ачыткызынаҥ эмес, фарисейлер ле саддукейлердиҥ ӱредӱзинеҥ чеберлензин дегенин, бу тушта билип ийдилер.

Иисус кем?

(Мк. 8:27-30; Лк. 9:18-21)

13•Филипп Кесариязы дейтен јерге келеле, Иисус ӱренчиктеринеҥ сурады:

– Мени, Кижи Уулын, улус кем деп бодойт?

14Олор айдышты:

– Кажызы Сени Крестеечи Иоанн дежет, кажызы Илия, ӧскӧлӧри дезе Иеремия эмезе јарлыкчылардыҥ бирӱзи дежет+.

15Иисус олорго айтты:

– Слер Мени кем дейдигер?

16– Сен – Христос, тирӱ Кудайдыҥ Уулы – деп, Симон-Петр каруу јандырды.

17Иисус ого айтты:

– Сен кежиктӱ кижи, Иона уулы Симон, нениҥ учун дезе оны сеге кижи эмес, теҥериде јӱрген Адам ачкан+. 18Оныҥ учун айдып турум сеге: сен – Петр[*], бу таштыҥ ӱстине Серкпемди тударым, оны ӧлӱм эркитеп болбос+. 19Сеге Теҥери Каандыгыныҥ тӱлкӱӱрин берерим: јерде буулаганыҥ – теҥериде буулалар, јерде чечкениҥ – теҥериде чечилер.

20Оноҥ Бойы Иисус Христос болгонын кижиге айтпазын деп, ӱренчиктерине јакарды+.

Кыйын-шыразын озолодо айтканы

(Мк. 8:3119:1; Лк. 9:22-27)

21•Бу ӧйдӧҥ ала Иисус Бойыныҥ Иерусалимге барарын, јаандарга, улу абыстарга ла бичикчилерге кӧп кыйнаттырарын, анда ӧлтӱртерин, је ӱчинчи кӱнде тирилер учурлузын ӱренчиктерине ачып баштады+.

22Петр Оны кедери кычырып алып, Ого удура сӧс айда берди:

– Кудай Сеге буурзак, Кайракан! Сениле андый неме болбос.

23Ол дезе кайра кӧрӱп, Петрга айтты:

– Менеҥ кеде тайыл, сатана! Сен – јолымдагы буудак. Кудайдыйын эмес, кижинийин сананып јадыҥ+.

24Оноҥ ӱренчиктерине айтты:

– Мениле кожо барайын дегенигер, бойынаҥ бойы мойноп, керӱ агажын јӱктенип, Мениҥ кийнимнеҥ барзын+. 25Јӱрӱмин аргадайын дегени, онызын јылыйтар. Је Меге болуп јӱрӱмин јылыйтканы, онызын таап алар+. 26Јер-телекейде бар немени ончозын табала, је јӱрӱмин јылыйтса, кижиге кандый туза? Эмезе кижи бойыныҥ јӱрӱминиҥ ордына нени берер? 27Кижи Уулы Адазыныҥ магыла, ангелдерин алганча келип, кажы ла кижиге нени эдип јӱргениле берер+. 28Чынын айдадым слерге: мында тургандардыҥ кезиги Кижи Уулы Бойыныҥ Каандыгыныҥ јаҥыла келип јатканын кӧрбӧгӧнчӧ, ӧлбӧс+.

17

Иисус Христостыҥ кубулганы

(Мк. 9:2-13; Лк. 9:28-36)

17^1•Алты кӱнниҥ бажында Иисус јӱк ле Петрды, Иаковты ла оныҥ Иоанн карындажын алганча, бийик кырга чыгала,+
2олордыҥ алдына кубулды: чырайы кӱндий јаркындалды, кийими дезе јарыктый ак болды+. 3Је бат, Моисей ле Илия Оныла эрмектежип турганы олорго кӧрӱнип турды. 4Петр Иисуска айтты:

– Кайракан, биске мында макалу! Кӱӱниҥ бар болзо, бого ӱч чадыр тудалы: бирӱзин Сеге, бирӱзин Моисейге, бирӱзин Илияга.

5Ол мынайып айдып турганча, олорды јаркынду булут кӧлӧткӧлӧп, булуттаҥ эрмектенген ӱн угулды:

– Бу Мениҥ сӱӱген Уулым, Оныҥ Бойында Мениҥ јакшылыкту табым. Оны угугар!+

6Ӱренчиктер мыны угала, сӱрекей коркып, кӧҥкӧрӧ јыгылдылар. 7Иисус јууктай базып келеле, олорго тийип,

– Туругар, коркыбагар – деди.

8Ӱренчиктер ӧрӧ кӧрӧрдӧ, Иисустаҥ ӧскӧ кижи јок эмтир. 9Олор кырдаҥ тӱжӱп келедерде, Иисус олорго јакарып, айтты:

– Кижи Уулы тирилбегенче, бу кӧргӧнӧӧрди кижиге айтпагар+.

10Ӱренчиктери Оноҥ сурадылар:

– Озо Илия келер учурлу деп, бичикчилер не керек анайда айдыжат?

11– Илия озо келеле, ончозын белетеп койотоны, чын – деп, Иисус каруу јандырды. – 12Је айдып турум слерге: Илия келип јӱрген эди, је оны таныбагандар, оныла бойлорыныҥ табына салдырып эткендер. Анайып Кижи Уулы да олорго кыйнаттырар.

13Айдарда, Иисус олорго Крестеечи Иоанн керегинде айтканын билип алдылар+.

Ӧзӧк-буурында шилемирлӱ уулчакты јасканы

(Мк. 9:14-29; Лк. 9:37-43)

14•Олор улуска тӱжӱп келерде, Иисуска бир кижи јууктап, Оныҥ алдына тизеленип, 15айтты:

– Кайракан, уулыма буурза! Ол улаарып, тыҥ кыйналып, улам ла отко, улам ла сууга калып турат. 16Оны ӱренчиктериҥе экелген болгом, је олор јазып болбодылар.

17Иисус дезе каруу јандырып, айтты:

– Э-э, бӱтпес, балыр ӱйе! Слерле кожо канчазын јӱрейин? Слерге канчазын чыдажайын? Оны Меге бери экелигер.

18Иисус шилемирге јакарып ийерде, ол чыга конды, уулчак бу тарый јазыла берди+. 19Ӱренчиктери Иисуска јаҥыс бойлоры базып келеле, сурадылар:

– Бис оны нениҥ учун чыгара сӱрӱп болбогоныс?

20– Бӱтпей турганыгар учун – деп, Иисус каруу јандырды. – Чынын айдадым слерге: Бӱдӱмјигер горчицаныҥ ӱренинче болуп, бу кырды мынаҥ кӧчӱп бар дезегер, ол кӧчӱп барар. Слердиҥ эдип албазыгар јок болор+. 21Бу шилемирлер јаҥыс мӱргизе ле орозо тутса чыгара сӱрӱлер.

22•Олор Галилей јеринде јӱрген тужында Иисус олорго айтты:

– Кижи Уулы улустыҥ колына берилер. 23Оны ӧлтӱргилеп койор, ӱчинчи кӱнде Ол тирилер.

Ӱренчиктер мыны угала, ал-санаага тӱштилер+.

Байзыҥга калан

24Олор Капернаумга келерде, байзыҥга калан јуучылар Петрга базып келип,

– Ӱредӱчигер эки драхма бергей не? – деп сурадылар+.

25Петр:

– Эйе – деди.

Ол ӱйге кирерде, Иисус озо эрмектенип, айтты:

– Симон, не деп сананып туруҥ? Јердиҥ каандары каланды кемнеҥ алып јат: бойыныҥ уулдарынаҥ ба, эмезе туш улустаҥ ба?

26Петр:

– Туш улустаҥ – деди.

Иисус айтты:

– Анайдарда, бойыныҥ уулдары каланнаҥ јайым. 27Је олорды ӧӧркӧтпӧскӧ, талайга барып кармакта. Кармакка озо илинген балыкты алып, оозын ачып, статир акча табарыҥ. Оны чыгарып, Мениҥ учун, бойыҥныҥ учун олорго бер+.

18

Теҥери Каандыгында эҥ јаан

(Мк. 9:33-37, 42-48; Лк. 9:46-48; 17:1-2)

18^1•Ол ӧйдӧ Иисуска ӱренчиктери базып келеле, сурадылар:

– Теҥери Каандыгында кем улу-јаан?

2Иисус бир баланы Бойына кычырып алды, олордыҥ ортозына тургузып, 3айтты:

– Чынын айдадым слерге: бойыгар солынып, баладый болбозогор, Теҥери Каандыгына кирбезигер+. 4Анайдарда, бойын бу кичӱ бала чылап јабыс тутканы, Теҥери Каандыгында јаан болор. 5Бир мындый баланы Меге болуп јуудып алганы, Мени јуудып турганы ол+. 6Меге бӱдӱп турган бу кичӱлердиҥ кажы бирӱзин јаманга баштаган кижиниҥ мойнына теерменниҥ тажын буулап, талай тӱбине таштаганы ого торт болор эди. 7Јаманга баштаачы немелердеҥ бу телекейдиҥ улузына ачу-корон! Јаманга башташ болбогончо калбас, је кем ажыра јаманга башташ келип јат, ого ачу-корон!+
8Колыҥ эмезе будыҥ јаманга баштаза, олорыҥды кезип, бойыҥнаҥ таштап ий: эки колду, эки бутту бу бойыҥ ӧчпӧс отко ташталганчаҥ, сыҥар колду эмезе аксак бойыҥ јӱрӱмге киргениҥ јакшы+. 9Кӧзиҥ јаманга баштаза, оныҥды кодорып, бойыҥнаҥ таштап ий: эки кӧстӱ бойыҥ отту таамыга ташталганчаҥ, сыҥар кӧстӱ бойыҥ јӱрӱмге киргениҥ јакшы+.

10•Калак, бу кичӱлердиҥ бирӱзин де базынбагар! Айдып турум слерге: олордыҥ теҥеридеги ангелдери Теҥеридеги Адамды јаантайын кӧрӱп јадылар. 11Јылыйганды таап алып аргадайын деп, Кижи Уулыныҥ келгени бу.

Аза берген кой

(Лк. 15:3-7)

12Слер не деп сананып јадыгар? Кажы бир кижиде јӱс кой болзын, бирӱзи аза берген болзын. Ол тогузон тогузын кырда таштап ийип, асканын бедиреп барар эмес беди? 13Таап алгажын, чынын айдадым слерге: аспаган тогузон тогус койынаҥ ого артык сӱӱнер. 14Теҥеридеги Адагар андый ок: бу кичӱлердиҥ бирӱзи де ӧлбӧзин деп јат+.

Кинчек эткен карындаш

(Лк. 17:3)

15•Карындажыҥ сеге удура кинчек эткежин, ого барып, экӱдеҥ экӱ эрмектежип, јаманын кӧргӱзип, айт. Сӧзиҥди укса, карындажыҥды таап алганыҥ ол+. 16Сӧзиҥди укпаза, кажы ла сӧс эки эмезе ӱч керечиниҥ сӧзиле лапталзын деп, база бир эмезе эки кижи алганча бар+. 17Олордыйын укпаза, серкпеге угус. Серкпенийин укпаза, ол сеге кара јаҥдудый ла каланчыдый болзын+.

18Чынын айдадым слерге: јерде буулаганыгар – теҥериде буулалар, јерде чечкенигер – теҥериде чечилер. 19Слерге база айдып турум: экӱгер бу јердеги кандый бир керегин бир болуп сураза, сураганаар не де болзо, Теҥеридеги Адам слерге берер+. 20Меге болуп эки эмезе ӱч кижи бир болуп јуулышса, олордыҥ ортозында Мен де болорым.

Буруны таштаары

21Ол тушта Петр Иисуска базып келип, айтты:

– Кайракан, меге удура кинчек эдип турган карындажымныҥ бурузын канча катап таштайын? Јети катап па+?

22Иисус ого айтты:

– Сени јети катап ташта деп турган эмезим, јети катаптаҥ јетен катап ташта деп турум. 23Оныҥ учун Теҥери Каандыгы бойыныҥ кулдарыла тооложорго сананган каан кижиге тӱҥей. 24Ол тооложордо, он муҥ талант акча тӧлӱлӱ бир кижини алдырып келгендер. 25Тӧлӧӧр немези јок болордо, бий оныҥ бойын, алган эжин, бала-барказын, не барын садып ийип, тӧлӧдип беригер – деген. 26Байагы кул кӧҥкӧрӧ јыгылып бажырып, ого айткан: «Бийим! Мени киле, сеге ончозын тӧлӧп берерим». 27Бий ол кулды килеп, тӧлӱзин тӧлӧбӧс эделе, божодып ийген. 28Кул дезе чыгала, ого јӱс динарий акча тӧлӱлӱ кул нӧкӧрине туштаган. Оны тудала, тамактап, «Тӧлӱӱҥди тӧлӧ!» – деген. 29Айдарда, нӧкӧри оныҥ будына јыгылып, јайнаган: «Мени киле, сеге ончозын тӧлӧп берерим». 30Је ол болбой, алымын тӧлӧбӧгӧнчӧ, кул нӧкӧрин тӱрмелеп койгон. 31Ӧскӧ кулдар мыны кӧрӧлӧ, сӱрекей кунугып, бийине барып, не болгонын айдып бергендер. 32Айдарда, бий байагы кулды алдырала, айткан: «Јаман кул! Јайнап сураганыҥа болуп, ончо алымыҥды тӧлӧбӧс эткем. 33Сеге килегеним чилеп, сен де нӧкӧриҥе килегедий эмес бедиҥ?» 34Бий атыйланала, тӧлӱзин ончозын тӧлӧбӧгӧнчӧ кыйназын деп, оны кыйнаачыларга берип ийген. 35Кажыгар ла карындажаардыҥ јаманын акту јӱрегеердеҥ таштабазагар, Теҥеридеги Адам да слерге андый ок болор+.

19

Кудайдыҥ бириктиргенин кижи айрыбазын

(Мк. 10:1-12)

19^1•Иисус бу сӧзин айдып божойло, Галилейдеҥ чыгып, Иордан ары јанындагы Иудей јерине келди. 2Оныҥ кийнинеҥ кӧп улус барган. Иисус олорды анда јазып койгон. 3Ого фарисейлер базып келеле, ченеп сурадылар:

– Алган эжиле не ле шылтактаҥ улам айрылыжарга јараар ба?

4Ол каруу јандырды:

– Мыны кычырбаган бедигер: «Башталганында Јайаачы олорды эр кижи ле ӱй кижи эдип јайаган.
5Оныҥ учун кижи ада-энезин таштап, алганына јапшынар, эки бойы јаҥыс эт-кан болор»+. 6Андый болгондо, олор эки эмес, јаҥыс эт-кан. Анайдарда, Кудайдыҥ бириктиргенин кижи айрыбазын+.

7Олор айттылар:

– Ӱйине айрылышканын керелеген бичигин берип, оныла айрылышсын деп, Моисей не керек јакыган?

8Иисус олорго айтты:

– Моисей јӱректеригер кату ла ӧчӧш болгонын кӧрӱп, ӱйиле айрылыжарын јараткан. Башкыда андый болбогон. 9Је Мен слерге айдып турум: ӱйиле айрылыжып, ӧскӧ кижи алганы, кинчек эдип јат, је јаҥыс ӱйи чайдам кылынганы учун болбозо. Айрылыжып калганды алганы, кинчек эдип јат+.

10Ӱренчиктер Ого айттылар:

– Эр кижиниҥ молјузы ӱйи алдында андый болзо, кижи албаза торт.

11Иисус дезе олорго айтты:

– Мениҥ бу айтканымды болгон-тушкан кижи аайлабас, кемге берилген, ол аайлаар+. 12Эне ичинеҥ акталап койгондый чыккан улус бар; улуска акталадып койгондыйлар бар; Теҥери Каандыгына болуп акталап койгондый болорго јӧпсингендер бар. Аайлаар аргалу кижи, аайлазын.

Балдарды алкаганы

(Мк. 10:13-16; Лк. 18:15-17)

13•Ол тушта баштарына колын салып, мӱргизин деп, Иисуска балдарды экелдилер. Ӱренчиктер дезе олорды арбап тургандар. 14Је Иисус:

– Балдарды божодыгар, Меге келерге буудактабагар. Теҥери Каандыгы мындыйлардыйы эди – дейле,+
15олорго колын салып, алкады. Оноҥ оноортынаҥ јӱре берди.

Бай уулдыҥ сурагы

(Мк. 10:17-31; Лк. 18:18-30)

16•Је бат, Иисуска бир кижи базып келеле, айтты:

– Быйанду ӱредӱчи, јакшы нени этсем, ӱргӱлји јӱрӱм аларым+?

17Иисус дезе ого айтты:

– Мени не быйанду дейдиҥ? Кем де быйанду эмес, јаҥыс Кудай быйанду. Ӱргӱлји јӱрӱмге кирейин дезеҥ, јакылталарды бӱдӱрип тур+.

18– Кандый јакылталарды? – деп, ол сурады.

Иисус айтты:

– Бу мындый: «Кижи ӧлтӱрбе, чайдам кылынба, ууры этпе, тӧгӱндеп керелебе»,
19«ада-энеҥди тооп јӱр»; база: «Бойыҥды сӱӱгеҥдий, јуугыҥды сӱӱп јӱр».

20– Мыныҥ ончозын јаштаҥ ала бӱдӱрип јадым – деп, уул каруу јандырды. – Меге база не јетпей јат+?

21– Толо кемдӱ болойын дезеҥ, барып, јӧӧжӧҥди садып ийеле, тӱреҥилерге ӱлеп бер. Ол тушта теҥериде эрјинелӱ болорыҥ. Оноҥ келип, Мени ээчий бар – деп, Иисус айтты+.

22Уул мыны угала, јӧӧжӧзи кӧп болгон учун, кунукчылду јӱре берди. 23Иисус дезе ӱренчиктерине айтты:

– Чынын айдадым слерге: бай кижиге Теҥери Каандыгына кирерге кӱч. 24База айдадым слерге: бай кижиге Кудайдыҥ Каандыгына киреринеҥ, тӧӧгӧ ийне ӱйдинеҥ ӧдӧргӧ јеҥил.

25Мыны угала, ӱренчиктер алаҥ кайкажып, айттылар:

– Андый болзо, кем аргадалар аргалу?

26Иисус олор јаар кӧрӱп, айтты:

– Улус мыны эдип болбос, Кудайдыҥ дезе эдип болбозы јок+.

27Айдарда, Петр каруу јандырды:

– Бат, бастыра јӧӧжӧбисти таштап, Сениле кожо бардыбыс. Бу учун биске не болор+?

28Иисус дезе олорго айтты:

– Чынын айдадым слерге: Кижи Уулы Бойыныҥ магыныҥ ширеезине отурып алза, слер де, тирилгендер, Мениле кожо јӱргендер, Израильдиҥ он эки угын јаргылаарга, он эки ширееге отурып аларыгар+. 29Кем кижи айлы-јуртын, эмезе ага-карындажын, эмезе эје-сыйнын, эмезе адазын, эмезе энезин, эмезе ӱйин, эмезе бала-барказын, эмезе кыразын Меге болуп таштаза, онызынаҥ јӱс артык алар, ӱргӱлји јӱрӱмди энчиленер+. 30Је баштапкы болгон кӧп улус, калганчы болор, калганчы болуп јӱргендер, баштапкы болор+.

20

Теҥ јал керегинде укаа сӧс

20^1Теҥери Каандыгы айылдыҥ ээзине тӱҥей. Ол тарыган виноградту садына ишчилер јалдайын деп, сары таҥда айлынаҥ чыккан. 2Кӱнине бир динарийдеҥ тӧлӧӧр болуп эрмектежеле, олорды садка ийген. 3Тогус саат киреде чыгып, базарда иштебей, соодоп турган улусты кӧрӧлӧ, 4олорго до айткан: «Слер де садыма барып иштегер. Ижигер учун тӧлӧп берейин». Олор барган. 5Оноҥ он эки саат ла ӱч саат кирезинде чыгып, анайып ла эткен. 6Беш саат кирезинде чыгып, база тегин турган улусты таап, олорго айткан: «Кере-тӱжине мында тегин не тургулараар?» 7«Бисти кижи јалдабады» – дежерде, олорго айткан: «Слер де садыма барып иштегер. Ижигер учун аларыгар». 8Эҥир кире берерде, виноградтыҥ ээзи айыл-јурттыҥ башкараачызына айткан: «Ишчилерди кычырып ал, кийнинде јалданганынаҥ баштайла, озо јалданганыла тӱгезип, јалын тӧлӧп бер». 9Айдарда, беш саат кирезинде јалдангандары келип, бир динарийдеҥ алгандар. 10Озо јалдангандары дезе олордоҥ кӧп аларыс деп санангандар. Је олор до бир динарийдеҥ алгандар. 11Акчазын алала, айылдыҥ ээзине тарынып, айткандар: 12«Бу кийнинде келген улус бир саат иштеген. Сен олорды кере-тӱжине кӱнге быжып иштеген биске теҥ эттиҥ». 13Виноградтыҥ ээзи дезе олордыҥ бирӱзине каруу јандырган: «Најы, сени тарындырып турганым јок. Мениле бир динарийге эрмектешкен эмес бедиҥ? 14Бойыҥдыйын алып, јан. Бу кийнинде келгенге сенийинче теҥ берейин. 15Бойымдыйын канайып та этсем, мениҥ табым эмес беди? Эмезе мениҥ буурзагыма сениҥ кӧзиҥ кӱйӱнчек болды ба?»

16Анайып, калганчылары баштапкылары болор, баштапкылары калганчылары болор. Айттырылганы кӧп, талдалганы ас+.

Иисус ӧлӱмин ле тирилетенин озолодо айтканы

(Мк. 10:32-34; Лк. 18:31-34)

17•Иисус Иерусалим јаар чыгып барадала, јолой он эки ӱренчигин таҥынаҥ кычырып алып, айтты:

18– Бат, Иерусалим јаар чыгып барадырыс. Кижи Уулы улу абыстар ла бичикчилердиҥ колына берилер. Оны ӧлтӱрер эдип јаргылап, 19электедерге, соктырарга, кере тартырарга кара јаҥдуларга берип ийгилеер, је ӱчинчи кӱнде Ол тирилер+.

Энениҥ сурагы

(Мк. 10:35-45)

20•Ол тушта Зеведейдиҥ уулдарыныҥ энези уулдарыла кожо базып келеле, Иисуска бажырып, Оноҥ нени де сурап турды+.

21– Сеге не керек? – деерде, ол айтты:

– Сениҥ Каандыгыҥда бу эки уулымныҥ бирӱзи оҥ јаныҥа, бирӱзи сол јаныҥа отурзын деп айт+.

22– Нени сурап турганыгарды бойыгар билбей јадыгар – деп, Иисус каруу јандырды. – Мениҥ ичер айагымнаҥ ичип болороор бо? Ол эмезе Мениҥ тӱжер крезиме тӱжӱп болороор бо?

Олор:

– Болорыс – дедилер+.

23Иисус олорго айтты:

– Мениҥ айагымнаҥ ичерин ичеригер, Мениҥ тӱшкен крезиме тӱжеригер, је оҥ ло сол јаныма отургызар јаҥ Менде јок, кемге ол јерди Адам белетеген, ол кижи отурар.

24Арткан он ӱренчик мыны угала, бу эки карындашка чугулданды. 25Иисус дезе олорды кычырып алып, айтты:

– Кудайга бӱтпес калыктар ортодо башчылар олорды башкаратанын, јаҥда тургандар олорды бийлейтенин билеригер. 26Је ортогордо андый болбозын. Ортогордо улу болойын дегенигер, слерге јалчы болзын+. 27Ортогордо баштапкы болойын дегенигер, слерге кул болзын. 28Анайып ок Кижи Уулы улусты Ого јалчы болзын деп эмес, улуска јалчы болойын деп, кӧп улус учун Бойыныҥ јӱрӱмин берейин деп келген+.

Эки сокорды јасканы

(Мк. 10:46-52; Лк. 18:35-43)

29•Олор Иерихонноҥ чыгып јадарда, Иисусты ээчий кӧп улус барган. 30Је бат, јол кырында отурган эки сокор, јаныла Иисус ӧдӱп јатканын угала, кыйгырыжа бердилер:

– Кайракан, Давид Уулы! Биске буурза!+

31Улус олорды унчуктырбаста, олор там тыҥыда кыйгырып турдылар:

– Кайракан, Давид Уулы! Биске буурза!

32Иисус токтой тӱшти, олорды кычырып алып, айтты:

– Мени слерге нени этсин деп туругар?

33Олор:

– Кайракан, кӧзибис јарызын деп турубыс! – дедилер.

34Иисус олорго буурзап, кӧстӧрине тийди, бу тарый олордыҥ кӧстӧри јарып, Оны ээчий бастылар+.

21

Иерусалимге киргени

(Мк. 11:1-11; Лк. 19:28-38; Ин. 12:12-19)

21^1•Иерусалимге јууктагылап, Елеон кырдагы Виффагия деп јуртка келерде, Иисус эки ӱренчигин ийип,+
2олорго айтты:

– Одоштой јуртка барыгар. Ого јеткен бойынча, буулап койгон тижи эштек ле коштой турган кулун эштекти кӧрӱп ийеригер. Чечип, Меге экелигер. 3Слерге кижи неме айткажын, олор Кайраканга керек – дегер. Бу ла тарый ол кижи эштектерди апарзын деер.

4Јарлыкчы ажыра айдылганы бӱтсин деп, ончозы мынайда болгоны бу. Ол айткан:+

5«Сион кызына[*] айдыгар:

„Бат, сениҥ Кааныҥ јаш эштекке –
ишмекчи тижи эштектиҥ кулунына минеле,
сеге јобожыган келедири“».

6Ӱренчиктер барып, Иисустыҥ айтканыла эттилер: 7тижи эштек ле кулун эштекти јединип экелеле, олорго кийимдерин арта салдылар, Иисус минди. 8Кӧп улус кийимдерин јолго јайып турдылар, кезиктери дезе агаштыҥ бӱрин кезип, база јолго јайдылар. 9Алды-кийнинеҥ баскан улус кыйгырыжып турдылар:

– Давид Уулына, осанна![*] Кайраканныҥ адынаҥ келип јатканы алкышту! Кӧк-теҥериде турганга, осанна!+

10Ол Иерусалимге кирерде, кала тӱймеп, «Бу кем?» дешкилеп турды.

11– Бу Иисус, Галилейдеги Назарет јеринеҥ Јарлыкчы – деп, улус каруу јандырып турган+.

Иисус байзыҥда

(Мк. 11:15-19; Лк. 19:45-48; Ин. 2:13-22)

12•Иисус байзыҥга киреле, байзыҥда садыжып, садып алып турган улусты ончозын чыгара сӱрди, акча солычылардыҥ столдорын, кӱӱле садаачылардыҥ такталарын аҥтарып,+
13олорго айтты:

– Бичилген сӧс бар: «Мениҥ айлым улус мӱргийтен айыл деп адалар». Слер дезе оны тонокчылардыҥ уйазы эдип алдыгар!

14Байзыҥда Ого сокорлор ло аксактар базып келди. Иисус олорды јазып ийди. 15Улу абыстар ла бичикчилер Оныҥ эткен кайкалдарын, «Давид Уулына, осанна!» деп, байзыҥда кыйгырыжып турган балдарды кӧргӧндӧр. Оныҥ учун чугулданып,+
16Ого айттылар:

– Олор не дешкилейт, угуп туруҥ ба?

– Эйе, – деп, Иисус каруу јандырды, – «Јаш балдардыҥ ла эмчек балдардыҥ оозынаҥ Бойыҥа мак чыгардыҥ» дегенди качан да кычырбаган бедигер+?

17Иисус олорды таштайла, каладаҥ Вифанияга једип, анда конды+.

Кургап калган агаш

(Мк. 11:12-14, 20-24)

18•Эртен тура калага бурулып келеделе, Иисус јолой аштай берди+. 19Јолдыҥ кырында турган бир смоква агашты кӧрӧлӧ, јиилек јиирге јууктай базып келди. Бӱрдеҥ ӧскӧ неме таппай, ого айтты:

– Сенде ӱргӱлјиге јиилек бӱтпезин!

Ол ло тарый агаш кургап калды+. 20Ӱренчиктер мыны кӧрӧлӧ, кайкап айттылар:

– Смоква агаш канайып кенетийин кургай берди?

21– Чынын айдадым слерге, – деп, Иисус каруу јандырды, – бӱдӱп, алаҥзыбас болзогор, јаҥыс та смоква агашла болгонды эдер эмезигер, је бу кырга: «Кӧдӱрилип, талайга таштал!» – дезегер, андый ла болор+. 22Мӱргип, бӱдӱп, нени де суразагар, аларыгар+.

Иисустыҥ јаҥы кайдаҥ?

(Мк. 11:27-33; Лк. 20:1-8)

23•Иисус байзыҥга кирип, ӱредип турарда, улу абыстар ла калыктыҥ јаандары Ого базып келеле, айттылар:

– Мыны кандый јаҥла эдип турадыҥ? Андый јаҥды Сеге кем берген+?

24– Мен де слердеҥ бир неме сурап угайын – деп, Иисус олорго айтты. – Меге каруугарды айдар болзогор, мыны кандый јаҥла эдип турганымды слерге Мен де айдайын. 25Иоанныҥ крестеп јӱргени кайдаҥ болгон: теҥеридеҥ бе, эмезе улустаҥ ба?

Олор дезе бойлоры ортодо табыштылар: «„Теҥеридеҥ“ дегей эди, ол тушта: „Ого не керек бӱтпедигер?“ – деер+. 26„Улустаҥ“ деп айдарга, калыктаҥ коркып јадыбыс, нениҥ учун дезе Иоаннды ончозы јарлыкчы деп бодоп јат»+. 27Олор Иисуска «билбезис» – деерде, Ол до олорго мынайда айтты:

– Мыны кандый јаҥла эдип турганымды слерге Мен де айтпазым.

Аданыҥ эки уулы керегинде укаа сӧс

28Слер не деп сананып туругар? Бир кижи эки уулду болгон. Ол бирӱзине базып келип, айткан: «Уулым, бӱгӱн виноградыма барып иште». 29Онызы: «Барбазым» – дейле, оноҥ санаа алынып, барган. 30Экинчи уулына базып келип, анайда ок айткан. Мынызы: «Барып јадым, адабыс» – дейле, барбаган. 31Бу экӱниҥ адазыныҥ кӱӱниле эткени кажызы?

Олор:

– Баштапкызы – дедилер.

Иисус олорго айтты:

– Чынын айдадым слерге: каланчылар ла балыр јӱрӱмдӱ ӱй улус Кудайдыҥ Каандыгына слердеҥ озо кирер. 32Иоанн чындык јол кӧргӱзерге келерде, ого бӱтпедигер, каланчылар ла балыр јӱрӱмдӱ ӱй улус дезе ого бӱтти. Слер дезе, мыны кӧргӧн дӧ болзогор, буругарды алынбадыгар, ого бӱтпедигер+.

Јаман ишчилер керегинде укаа сӧс

(Мк. 12:1-12; Лк. 20:9-19)

33•База бир укаа сӧс угугар. Айыл ээзи кижи болгон. Ол виноград-агаш тарыйла, эбире манаган, сыскыру казып, багана туткан, тарыган агажын ишчилерге табыштырып, атана берген+. 34Јиилек терер ӧй јууктап келерде, јиилегимди экелигер деп, ишчилерге јалчыларын ийген. 35Ишчилер јалчыларын тудуп алала, кезигин согуп койгон, кезигин ӧлтӱрип койгон, кезигин дезе ташла шыбалаган+. 36База ӧскӧ, оноҥ кӧп јалчыларын ийерде, олорло анайда ок кылынгандар. 37«Олор уулымнаҥ уйалар» – деп, ээзи айдып, арт-учында бойыныҥ уулын ийген+. 38Ишчилер дезе, оныҥ уулын кӧрӧлӧ, бой-бойлорына айдышкан: «Энчи алар уул бу. Оны ӧлтӱреле, энчизин алалы»+. 39Оны тудуп, виноград-агаштыҥ аразынаҥ чыгарала, ӧлтӱрип койгондор+. 40Анайдарда, виноград-агаштыҥ ээзи келгежин, ол ишчилерди канайдар деп туругар?

41– Бу кара сагыштуларды јаман ӧлӱмле ӧлтӱрер, виноград агажын дезе ӧскӧ ишчилерге табыштырар, олор тӱжӱмин бойыныҥ ӧйинде јетирип турар – деп, Ого каруу јандырдылар+.

42Иисус айтты:

– «Тура тудаачылар јектеп койгон таш булуҥныҥ тӧзиндеги таш болуп калды. Бу мынайда Кайраканнаҥ болды, бис оны кайкап кӧрӧдис» дегенди Агару Бичиктеҥ качан да кычырбаган бедигер+? 43Оныҥ учун айдып турум слерге: Кудайдыҥ Каандыгы слердеҥ ойто алылып, Оныҥ тӱжӱмин јетирер калыкка берилер. 44Бу ташка јыгылган кижи јер башка чачылар, таш кемниҥ ӱстине тӱшсе, оны былчып койор.

45Улу абыстар ла фарисейлер Оныҥ укаа сӧстӧрин угала, олор керегинде айдып туру деп, билип ийдилер. 46Оны тудайын дейле, улустаҥ коркыдылар, нениҥ учун дезе Оны јарлыкчы деп бодоп тургандар+.

22

Той керегинде укаа сӧс

(Лк. 14:15-24)

22^1•Иисус олорго база бир укаа сӧс айтты:+

2– Теҥери Каандыгы – уулына той эткен каан кижиге тӱҥей+. 3Ол айттырылган улусты тойго келзин деп, кулдарын ийген, је олор келбеске сананган. 4База ӧскӧ кулдарын ийип, олорго мынайда айдыгар деген: «Бат, јиир ажымды јазадым, букаларым ла семирткен малым сойылды, ончо неме белен. Тойго келигер». 5Је олор айттыруны керекке албай, кемизи кыразына, кемизи дезе садыжып јӱре берген. 6Ӧскӧлӧри дезе, кулдарын тудуп, базынып электейле, ӧлтӱрип койгондор+. 7Каан чугулданган. Черӱчилдерин ийип, ӧлтӱреечилерди кырдырган, калазын ӧртӧткӧн+. 8Оноҥ кулдарына айткан: «Той белен, айттырылган улус дезе айттыруга турбас болды+. 9Јолдордыҥ белтирлерине барыгар, туштаган улусты ончозын тойго айттырыгар». 10Байагы кулдар јолдор сайын барып, туштаган ла кижини, јаманын да, јакшызын да јууп экелгендер. Той болгон јерге улус толо берген. 11Каан келген улусты кӧрӧйин деп кирзе, анда тойдыҥ кийимин кийбеген бир кижи отурган. 12Айдарда, ого айткан: «Најы, тойдыҥ кийимин кийбей, бого канайып кирдиҥ?» Ол унчукпаган. 13Ол тушта каан јалчыларына айткан: «Колы-будын кӱлийле, тыш караҥуйга таштагар. Анда ый ла тиш кыјырты болор»+.

14Айттырылганы кӧп, је талдалганы ас.

Каганга калан тӧлӧйтӧни керегинде

(Мк. 12:13-17; Лк. 20:20-26)

15•Фарисейлер барып, Иисустыҥ сӧзинеҥ јик табар деп јӧптӧштилер+. 16Ого бойлорыныҥ ӱренчиктерин Иродтыҥ улузыла кожо ийдилер. Олор келип, айттылар:

– Ӱредӱчи, Сениҥ чындык болгоныҥды, Кудайдыҥ јолына чын ӱредип турганыҥды билерис. Кижиге јакшы адым чыксын дебейдиҥ, улусты ылгабайдыҥ+. 17Айдарда, айт, биске, Сен не деп сананып туруҥ: Рим каганына калан тӧлӧӧргӧ јараар ба, эмезе јок по+?

18Је Иисус олордыҥ јаман сагыжын билип, айтты:

– Мени не ченеп туругар, эки јӱстӱлер+? 19Каланга салар акчаны Меге кӧргӱзигер.

Олор Ого динарий экелдилер.

20– Бу кемниҥ сӱри ле ады? – деп, олордоҥ сурады.

21Олор:

– Кагандыйы – дедилер.

Айдарда, олорго айтты:

– Андый болзо, кагандыйын каганга беригер, Кудайдыйын дезе, Кудайга+.

22Олор мыны угала, кайкадылар, Оны артырып, јӱре бердилер.

Тирилиш керегинде

(Мк. 12:18-27; Лк. 20:27-40)

23•Ол кӱн Иисуска ӧлгӧндӧр тирилбес дежетен саддукейлер келип, сурадылар:+

24– Ӱредӱчи, Моисей айткан эди: «Бала јок кижи ӧлгӧжин, оныҥ ӱйин карындажы алып, карындажыныҥ угын улалтсын».
25Бисте јети карындаш кижи болгон. Бирӱзи кижи алала, јада калган. Анда бала јок болуп, оныҥ ӱйин карындажы алган. 26Оныҥ кийнинде экинчизиле, ӱчинчизиле, јетилезиле андый ок болгон. 27Ончозыныҥ кийнинде ӱй кижи де јада калган. 28Эмди, айдарда, тирилгежин, ол бу јетӱниҥ кажызыныҥ ӱйи болор? Оны ончозы алган ине.

29– Агару бичиктерди, Кудайдыҥ кӱчин де билбей јадып, азып јадыгар – деп, Иисус олорго каруу јандырды. – 30Тирилгенде, кижи де албас, кижиге де барбас, је теҥеридеги ангелдердий јӱрер. 31Ӧлгӧндӧр тирилер деп, слерге Кудайдыҥ айтканын кычырбаган бедигер? 32«Мен Авраамныҥ Кудайы, Исаактыҥ Кудайы ла Иаковтыҥ Кудайы» – дегенди? Кудай – Ол ӧлгӧндӧрдиҥ Кудайы эмес, тирӱлердиҥ Кудайы.

33Улус мыны угала, Оныҥ ӱредӱзин кайкап турдылар.

Эҥ учурлу јакылта

(Мк. 12:28-34; Лк. 10:25-28)

34•Фарисейлер дезе, Иисустыҥ саддукейлерди туйуктандырганын угала, јуулыжып келдилер. 35Олордыҥ бирӱзи, Јасактыҥ ӱредӱчизи, Оны ченеп, сурады:

36– Ӱредӱчи, Јасактагы јакылталардыҥ эҥ јааны кажызы?

37Иисус ого айтты:

– «Кайраканды, сениҥ Кудайыҥды, бастыра јӱрегиҥле, бастыра јулаҥла, бастыра санааҥла сӱӱп јӱр».
38Јакылталардыҥ бажы, эҥ јааны ол. 39Ого тӱҥей экинчи јакылта бу: «Бойыҥды сӱӱгеҥдий, јуугыҥды сӱӱп јӱр»+.
40Бу эки јакылтага ончо Јасак ла јарлыкчылардыҥ бичигени тӧзӧлгӧн+.

Христос кемниҥ уулы?

(Мк. 12:35-37; Лк. 20:41-44)

41•Фарисейлер јуулыжып келерде, Иисус олордоҥ сурады:

42– Христос керегинде нени сананып туругар? Ол кемниҥ уулы?

Олор:

– Давидтиҥ – дедилер+.

43Иисус айтты:

– Андый болзо, Давид Тыннаҥ кӧдӱриҥи алып, Оны Кайракан деп адап, не керек мынайда айткан:

44«Кайракан Кайраканыма айткан:

„Ӧштӱлериҥди будыҥныҥ алдына салып бербегенчем,
оҥ јаныма отур“»+.

45Анайдарда, Давид Оны Кайракан деп адаганда, Ол канайып оныҥ уулы болотон?

46Бирӱзи де Иисуска сӧс тӧ айдып болбоды. Ол кӱннеҥ ала Ого сурак берерге кем де тидинбеди+.

23

Эки јӱстӱлерди илезине чыгарганы

(Мк. 12:38-40; Лк. 11:37-52; 20:45-47)

23^1•Ол тушта Иисус улуска ла Бойыныҥ ӱренчиктерине айдып баштады:

2– Моисейдиҥ јерине бичикчилер ле фарисейлер отурып алдылар. 3Оныҥ учун нени бӱдӱрзин дезе, бӱдӱригер, эдигер, је кылыгын кылынбагар, нениҥ учун дезе олор айдарын айдат, бойлоры этпейт+. 4Уур ла апарарга эп јок јӱктер эдип, улустыҥ ийнине артадылар, бойлоры дезе олорды сабарыла да јылдырар кӱӱндери јок. 5Нени ле этсе, кижи кӧрзин деп эдедилер. Филактерийлерин[*] элбедип јат, кийиминиҥ чачагын[*] узаткылайт. 6Той-јыргалда тӧрдӧ кыйын отурарын, синагогаларда ичкери ӧдӱп отурарын,+
7тепсеҥдерде уткыдарын, «Равви!»[*] деп ададарын сӱӱйдилер.

8Слерди дезе ӱредӱчи деп адабазын: Ӱредӱчигер јаҥыс – Христос, слер ончогор – карындаштар+. 9Кижини јерде ада деп айтпагар: адагар јаҥыс – Теҥеридеги Ада. 10Слерди баштаачы деп адабазын: слерди Баштаары јаҥыс – Христос. 11Јааныгар слерге јалчы болзын+. 12Бийиктединген кижи јабызаар, бойын јабыс тутканы – бийиктеер+.

13Бичикчилер ле фарисейлер, слерге ачу-корон! Эки јӱстӱлер! Слер улустыҥ алдында Теҥери Каандыгын бӧктӧп јадыгар. Ого бойыгар да кирбейдигер, кирейин дегенди де кийдирбей јадыгар+. 14Бичикчилер ле фарисейлер, слерге ачу-корон! Эки јӱстӱлер! Тул ӱй улустыҥ јӧӧжӧзин ӱптеп јип, кижи кӧрзин деп, узак мӱргип јадыгар. Бу учун там буруга тӱжеригер.

15Бичикчилер ле фарисейлер, слерге ачу-корон! Эки јӱстӱлер! Бир де кижини болзо, јаҥыбыска баштандыралы деп, талай кечип, јер ӧдӧдигер. Баштандырала, оны бойыгардаҥ эки катап јаман таамыныҥ уулы эдип аладыгар.

16Сокор башчылар, слерге ачу-корон! Слер айдадыгар: «Байзыҥла чертенип турган кижиниҥ черти не де эмес, је байзыҥныҥ алтыныла чертенип турган кижи чертин бӱдӱрер учурлу»+. 17Сагыжы јоктор ло сокорлор! Кажызы јаан: алтын ба, эмезе алтынды агарулап турган байзыҥ ба? 18База айдадыгар: «Тагылла чертенип турган кижиниҥ черти не де эмес, је тагылдыҥ ӱстине салган берӱле чертенип турган кижи чертин бӱдӱрер учурлу».

19Јӱӱлгектер ле сокорлор! Кажызы јаан: берӱ бе, эмезе берӱни агарулап турган тагыл ба? 20Анайдарда, тагылла чертенгени, тагылла чертенип, оныҥ ӱстиндезиле чертенгени ол. 21Байзыҥла чертенгени, байзыҥла чертенип, ичинде Јӱргениле чертенгени ол. 22Теҥериле чертенгени, Кудайдыҥ Ширеезиле, ӱстинде Отурганыла чертенгени ол.

23Бичикчилер ле фарисейлер, слерге ачу-корон! Эки јӱстӱлер! Слер мята, анис, тмин ӧлӧҥдӧрдиҥ онынчы ӱлӱӱзин Кудайга берип јадыгар, је Јасактагы тӧс немени: јаргыны, быйанды ла бӱдӱп јӱрерин ундып койдыгар. Мыны да эдер, оны да ундыбас керек. 24Томонокты шӱӱп, тӧӧни дезе јуда салар сокор башчылар!

25Бичикчилер ле фарисейлер, слерге ачу-корон! Эки јӱстӱлер! Айактыҥ, табактыҥ тыштын арутап јадыгар, је олордыҥ ичи тоношло, тӧгӱнле толо. 26Сокор фарисей! Айактыҥ ла табактыҥ тышты ару болзын деп, озо баштап ичин арута.

27Бичикчилер ле фарисейлер, слерге ачу-корон! Эки јӱстӱлер! Слер сӧӧк салган, череттелген јерлердий: тышты јараш деп кӧрӱнер, је ичи ӧлгӧн улустыҥ сӧӧктӧриле, кандый ла быјарла толо+. 28Слер андый ок: тыштыгарла ак болуп кӧрӱнедигер, ичигерде толгоны дезе, – экијӱстениш ле јарамас.

29Бичикчилер ле фарисейлер, слерге ачу-корон! Эки јӱстӱлер! Слер јарлыкчыларга сӧӧк салар јерлер тудуп, актулардыҥ кереестерин кееркедип, 30айдадыгар: «Адаларыстыҥ ӧйинде јӱрген болзобыс, јарлыкчылардыҥ канын тӧгӱзишпес эдибис»+. 31Анайып, бойыгарды јарлыкчыларды ӧлтӱрген улустыҥ уулдары деп, бойыгарга удура керелеп јадыгар. 32Адаларыгар баштаганды учына јетиригер. 33Јыландар, коронду јыланныҥ ач-ӱрени! Таамыга тӱжӱрер јаргыдаҥ канайып кыйыжарыгар+? 34Бат, оныҥ учун слерге јарлыкчыларды, керсӱлерди ле ӱредӱчилерди ийип јадым. Кезигин ӧлтӱреригер, кере тартарыгар, кезигин дезе синагогалараарда согорыгар, каладаҥ калага сӱреригер+. 35Јерде тӧгӱлген ончо актулардыҥ каны слерге тӱшкей: ак сагышту Авельдиҥ канынаҥ ала байзыҥ ла тагыл ортодо слер ӧлтӱрген Варахий уулы Захарияныҥ канына јетире+. 36Чынын айдадым слерге: мыныҥ ончозы бу ӱйеге једер.

Иерусалим керегинде сыгыт

(Лк. 13:34-35)

37•Јарлыкчыларды ӧлтӱреечи, сеге ийилген элчилерди ташла шыбалаачы Иерусалим, Иерусалим! Куш бойыныҥ балдарын канады алдына јуунаткандый, балдарыҥды канча јуунадайын дебедим, је слер болбодыгар!+
38Бат, айлы-јуртыгар ээн артып јат. 39Айдып турум слерге: «Кайраканныҥ адынаҥ келип јатканы алкышту!» деп айтпаганчаар, эмдидеҥ ары Мени кӧрбӧзигер+.

24

Христостыҥ экинчи келери

(Мк. 13:1-13; Лк. 21:5-19)

24^1•Иисус байзыҥнаҥ чыгала, барарга јадарда, Ол байзыҥныҥ тураларын кӧрзин деп, ӱренчиктери базып келдилер.

2– Мыныҥ ончозын кӧрӱп туругар ба? – деп, Иисус олордоҥ сурады. – Чынын айдадым слерге: мында таш ӱстине таш артпас. Ончозы јемирилип-сайалар!+

3Ол Елеон кырда отурарда, Ого јаҥыс ӱренчиктери базып келеле, сурадылар:

– Биске айт, бу качан болор, келериҥниҥ, чак тӱгенердиҥ темдеги кандый болор?

4Иисус айтты:

– Калак, слерди кижи астырбазын+. 5Кӧп улус Мениҥ адымды аданып келер, «Мен Христос» деер, кӧп улусты астыктырар. 6Анайда ок јуу-согуш болуп јатканын ла јуу-чак керегинде табыш угарыгар. Калак, чочыбагар, мыныҥ ончозы болор учурлу, је бу учы эмес. 7Калык калыкка, каандык каандыкка удура туруп чыгар, ачана-торо болор, кезектей јер силкинер,+
8је бу ончозы ӱй кижиниҥ бала табарда оорузыныҥ јӱк башталганы. 9Ол тушта слерди кыйынга берип, ӧлтӱрип турар, слерди Мениҥ адым учун ончо калыктар јаман кӧрӧр+. 10Ол тушта кӧп улус бӱтпей барып, јана тӱжер, бой-бойын садыжып, јаман кӧрӱжер+. 11Кӧп тӧгӱн јарлыкчылар чыгар, кӧп улусты астыктырар+. 12Јарамас кӧптӧп, оноҥ улам кӧп улустыҥ сӱӱжи соор. 13Учына јетире чыдашканы дезе, аргадалар+. 14Ончо калыктарга кере болзын деп, Каандык керегинде Сӱӱнчилӱ Јар јер-ӱстине јарлалар. Ол тушта чак тӱгенер+.

Калганчы ӧйлӧрдӧ

(Мк. 13:14-23; Лк. 21:20-24)

15•Анайдарда, Даниил јарлыкчыныҥ айтканыла, агару јерде јайрадыштыҥ быјарын кӧрзӧгӧр, – кычыраачы аайлазын – 16ол тушта Иудейде јӱргендер кырларга качсын; 17јабынчыда болгоны, айыл ичиндеги немезин алайын деп тӱшпезин;+
18кырада јӱргени, кийимин алайын деп бурулбазын. 19Ол кӱндерде барлуларга, бала эмискендерге ачу-корон!+
20Качатаныс кышкыда эмезе суббот кӱнде болбозын деп мӱргигер. 21Јер бӱдердеҥ бери эмдиге јетире болбогон, соҥында да болбос андый улу ачу-корон келер+. 22Ол кӱндер кыскартылбаган болзо, тынар-тынду неме аргадалбас эди, је талдап алгандарга болуп ол кӱндер кыскартылар+. 23Ол тушта кем кижи слерге: «Бат, Христос мында» эмезе «Анда» – дегежин, бӱтпегер+. 24Тӧгӱн христостор, тӧгӱн јарлыкчылар табылар, улу билдилер ле кайкалдар кӧргӱзер. Мыныла олор, аргалу болзо, талдалгандарды да астыктырарга эдер+.

25Бат, слерге озолондыра айттым+. 26Анайдарда, слерге: «Ол ээн талада јӱрӱ» – дегежин, чыкпагар, «Ол ичиндеги кыпта отуры» – дегежин, бӱтпегер. 27Кӱн чыгыжынаҥ ала кӱн бадыжына јетире јарыдар јалкындый, – Кижи Уулыныҥ келери андый болор+. 28Сӧӧк јаткан јерге мӱркӱттер јуулар+.

Кижи Уулы келзе

(Мк. 13:24-27; Лк. 21:25-28)

29•Ол ло тарый, ол кӱндердиҥ ачузы ӧткӧли, кӱн карачкыланар, ай јарыгын бербес, јылдыстар теҥеридеҥ тӧгӱлер, теҥериниҥ кӱчтери косколонор+. 30Ол тушта теҥериде Кижи Уулыныҥ билдизи кӧрӱнер, јердеги ончо калыктар ыйлажып, улу кӱчтӱ ле мактулу Кижи Уулы теҥериниҥ булудыла келип јатканын кӧрӱп ийер+. 31Ол Бойыныҥ ангелдерин ӱнгӱр табышту амыргылу ийер, олор Оныҥ талдап алгандарын ак-јарыктыҥ тӧрт талазынаҥ, теҥериниҥ бир учынаҥ экинчи учына јетире јуур+.

32•Слерди смоква агаш ӱреткей: оныҥ будагы јымжап, бӱрлене бергенде, јай јууктап келди деп, билип јадыгар. 33Анайып ок слер де: мыныҥ ончозын кӧрӧр болзогор, ӧй јууктап келди, эжик јанында туру деп билигер. 34Чынын айдадым слерге: мыныҥ ончозы бу ӱйе баргалакта болор+. 35Теҥери ле јер јастыгар, је Мениҥ сӧстӧрим јастыкпас+.

36•Ол кӱнди, саатты кем де билбес, теҥеридеги ангелдер де билбес, јаҥыс Ада билер. 37Нойдыҥ кӱндеринде кандый болгон, Кижи Уулыныҥ келери андый ок болор. 38Чайык чыгар кӱндердиҥ алдында, Ной ковчегке кирердиҥ киргенче, улус ичип-јип јаткан, кижи алары алып, кижиге барары барып турган. 39Чайык чыгып, ончозын кырганча, олор нени де сананбай јӱргендер. Кижи Уулыныҥ келери андый ла болор. 40Ол тушта эки кижи јалаҥда јӱрер: бирӱзин алып баргылаар, бирӱзин дезе артырып койгылаар. 41Эки ӱй кижи кол теермен тартар: бирӱзин алып баргылаар, бирӱзин дезе артырып койгылаар. 42Анайдарда, ойгу болыгар, нениҥ учун дезе Кайраканыгар кандый кӱнде келерин билбезигер+. 43Уурчы тӱнниҥ кажы кирезинде келерин айыл ээзи билген болзо, ойгу болуп, айлын тонотпос эди деп, билип јадыгар+. 44Оныҥ учун слер де белен болыгар: Кижи Уулы слер сакыбаган ӧйдӧ келер+.

Бӱдӱмјилӱ ле бӱдӱми јок кул

(Лк. 12:41-48)

45•Јалчыларды башкарып, олорго ӧйинде курсак берип турзын деп, бий кӧстӧгӧн бӱдӱмјилӱ ле керсӱ кул кем болотон? 46Бийи келип, кулы анайда эдип јӱргенин кӧрӧр болзо, байагы кул кежиктӱ+. 47Чынын айдадым слерге: оны ончо јӧӧжӧзине баш эдер. 48Је ол кул јаман болуп, ичинде: «Бийим бачым келбес» дейле,+
49кул нӧкӧрлӧрин согуп, аракызактарла кожо ичип-јип база бергежин, 50ол кулдыҥ бийи сакыбаган кӱнде, сананбаган ӧйдӧ келер. 51Оны бойынаҥ кезе чабар, оныҥ салымы эки јӱстӱлердиҥ салымындый болор. Анда ый ла тиш кыјырты болор+.

25

Он кыс керегинде укаа сӧс

25^1– Ол тушта Теҥери Каандыгы он кыска тӱҥей болор. Олор јарыткыштарын алганча, колтуга уткый чыккандар+. 2Бежӱзи керсӱ, бежӱзи сагыжы јетпес болгон. 3Сагыжы јетпестери јарыткыштарын алала, май албаган. 4Керсӱлери дезе јарыткыштарыла кожо майлу јыракыларын алганча келген. 5Колту саадаганда, ончозы ӱргӱлеп, уйуктап калган+. 6Тӱн аразында кыйгы угулган: «Колту келедири, оны уткып чыгыгар!» 7Айдарда, ончо кыстар туруп, јарыткыштарын јазап алгандар. 8Сагыжы јетпестери керсӱлерине айткан: «Майыгардаҥ биске берижигер, јарыткыштарыс ӧчӱп барадыры». 9Керсӱлери дезе айткандар: «Биске де, слерге де јетпей калбазын деп, бистеҥ алганча, садучыларга барып, бойыгарга садып алыгар». 10Олор садып аларга барып јадарда, колту једип келген. Белен кыстар оныла кожо тойлоп барган, эжик дезе јабылып калган+. 11Оныҥ кийнинде байагы кыстар келип, «Кайракан, кайракан, эжигиҥди ач!» – дешкендер+. 12Је ол каруу јандырган: «Чынын айдадым слерге: слерди билбезим»+.

13Анайдарда, ойгу болыгар, Кижи Уулы келериниҥ кӱнин де, саадын да билбезигер+.

Талант акча керегинде укаа сӧс

(Лк. 19:11-27)

14•Ол тушта мындый болор. Бир кижи ӧскӧ ороонго атанар алдында кулдарын кычырып алып, олорго јӧӧжӧзин артырып койгон. 15Бирӱзине беш талант акча берген, бирӱзине эки, бирӱзине бир талант – кажызына ла кирезинче береле, атана берген. 16Беш талант алганы барала, онызын керекке тудуп, ӱзеери беш талант иштеп алган. 17Эки талант алганы анайып ок эки талант иштеп алган. 18Бир талант алганы барып, јерди казып, бийиниҥ акчазын кӧмӱп койгон. 19Узак ӧйдиҥ бажында ол кулдардыҥ бийи јанып келеле, олорды тооложорго алдырган+. 20Беш талант алганы ӱзеери иштеп алган беш талантын экелип, айткан: «Бийим, меге беш талант берген эдиҥ. Бат, ӱзеери иштеп алган беш талантым бу». 21Бийи ого айткан: «Јакшы, керсӱ ле бӱдӱмјилӱ кул! Аска бӱдӱмјилӱ болдыҥ, кӧптиҥ бажына сени тудуп јадым. Бийиҥле кожо сӱӱн»+.

22Эки талант алганы келип, «Бийим, меге эки талант берген эдиҥ. Бат, ӱзеери иштеп алган эки талантым бу» – деген. 23Бийи ого айткан: «Јакшы, керсӱ ле бӱдӱмјилӱ кул! Аска бӱдӱмјилӱ болдыҥ, кӧптиҥ бажына сени тудуп јадым. Бийиҥле кожо сӱӱн».

24Бир талант алганы келип, айткан: «Бийим, сени кату кижи деп билгем: ӱрендебеген јериҥнеҥ кезетен эдиҥ, чачпаган јериҥнеҥ теретен эдиҥ. 25Сенеҥ коркып, барып талантыҥды јерге кӧмӱп койгом. Бат, бойыҥдыйын кайра ал». 26Бийи ого айткан: «Јаман, јалку кул! Ӱрендебеген јеримнеҥ кезеримди, чачпаган јеримнеҥ тереримди билгениҥде, 27акчамды эбиртер керек болгон. Мен келип, бойымдыйын кирелтелӱ алар эдим. 28Оныҥ талантын алыгар, он таланттуга беригер. 29Бардыҥ барына берилер, ӱзеери кожулар, јоктыҥ болгоны да айрылар+. 30Эш-немеге јарабас кулды дезе тыш караҥуйга таштагар. Анда ый ла тиш кыјырты болор».

Оноҥ ӱнденип айтты: «Кулакту кижи уксын!»+

Калыктарды јаргылаары

31Кижи Уулы ончо ангелдериле кожо мактулу келгежин, мактулу ширеезине отурар+. 32Ончо калыктар Оныҥ алдына јуулар. Ол, кӱдӱчи койлорды эчкилердеҥ бӧлӱгендий, олорды бойы бойынаҥ бӧлиир:+
33койлорын Бойыныҥ оҥ јанына тургузар, эчкилерин – сол јанына. 34Ол тушта Каан Бойыныҥ оҥ јанында тургандарга айдар: «Келигер, Адамныҥ алкагандары, телекей јайалганынаҥ ала слерге белетелген Каандыкты энчиленигер+. 35Нениҥ учун дезе аштап јӱреримде, Меге курсак бергенигер, суузаарымда, суум кандырганыгар, јорыктап јӱреримде, Мени айлыгарга кийдиргенигер;+
36јылаҥаш болорымда, Меге кеп кийдиргенигер, оорып јадарымда, Меге јолыгып јӱргенигер, тӱрмеде отурган тужымда Меге келип барганыгар»+. 37Ол тушта Ого актулар айдар: «Кайракан, аштаганыҥды кӧрӱп, Сени азырадыс па? Эмезе суузаганыҥды кӧрӱп, суу сузуп бердис пе? 38Јорыктап јӱргениҥди кӧрӱп, айлыска кийдирдис пе? Эмезе јылаҥаш јӱргениҥди кӧрӱп, кеп кийдирдис пе? 39Оорып јатканыҥды, эмезе тӱрмеде отурганыҥды кӧрӱп, јолыктыс па?» 40Каан олорго каруу јандырар: «Чынын айдадым слерге: мыны бу эҥ кичӱ карындаштарымныҥ бирӱзине эдип, Меге эткенигер ол»+. 41Оноҥ сол јанында тургандарга айдар: «Каргышка калгандар, кӧрмӧскӧ, оныҥ элчилерине белетелген ӧчпӧс отко Менеҥ кеде тайылыгар+. 42Аштаарымда, Меге курсак бербедигер, суузаарымда, суу сузуп бербедигер, 43јорыктап јӱреримде, Мени айлыгарга кийдирбедигер, јылаҥаш болорымда, Меге кеп кийдирбедигер, оорып јадарымда, тӱрмеде отурарымда, келип јолыкпадыгар». 44Ол тушта булар да Ого айдар: «Кайракан, Сениҥ аштаганыҥды, суузаганыҥды, јорыктап јӱргениҥди, јылаҥаш болгоныҥды, оорып јатканыҥды, тӱрмеде отурганыҥды кӧрӱп, Сеге болушпаган бедис?» 45Ол айдар: «Чынын айдадым слерге: мыны бу эҥ кичӱлердиҥ бирӱзине этпей, Меге этпегенигер ол»+. 46Айдарда, олор ӱргӱлји кыйынга барар, актулар дезе, ӱргӱлји јӱрӱмге.

26

Пасха алдында

(Мк. 14:1-2; Лк. 22:1-2; Ин. 11:45-53)

26^1•Иисус бу сӧстӧрди ончозын айдып божойло, ӱренчиктерине айтты:

2– Эки кӱннеҥ Пасха деп, билеригер. Кижи Уулы кере тартыларга берилер.

3Ол тушта улу абыстар, бичикчилер ле калыктыҥ јаандары Каиафа деп улу абыстыҥ кӱрентигине јуулыжып келдилер. 4Иисусты меке-сӱмеле тудуп, ӧлтӱрер болуп јӧптӧжӧлӧ, 5айттылар:

– Калык тӱймебезин деп, байрамда ла тутпайлыктар.

Иисус Вифанияда

(Мк. 14:3-9; Лк. 7:36-50; Ин. 12:1-8)

6•Иисус Вифанияда капкаш балулу Симон-эште болордо,+
7Ого ак балкаштаҥ эдилген јыракы тудунган бир ӱй кижи базып келди. Јыракыда баалу-чуулу, јараш јытту май болгон. Ол Иисус кыйын отурган тужында майды Оныҥ бажына урды.

8Ӱренчиктер мыны кӧрӧлӧ, чугулданып айттылар:

– Мыны не анайып калас кородор? 9Бу майды јаан баага садып ийип, тӱреҥилерге ӱлеп бергедий эди.

10Је Иисус билеле, айтты:

– Бу ӱй кижини не тӱймедип туругар? Ол Меге јакшы керек этти. 11Тӱреҥилер слерле кожо јаантайын болор, Мен дезе слерле кожо јаантайын болбозым+. 12Ол бу майды эди-каныма уруп, мӧҥкӱмди кӧдӱрерин белетеди+. 13Чынын айдадым слерге: бу Сӱӱнчилӱ Јар бӱткӱл телекейде, кайда ла јарлалза, оны эске алгылап, оныҥ эткенин айдыжар+.

Иуда ла улу абыстар

(Мк. 14:10-11; Лк. 22:3-6)

14•Ол тушта он экӱниҥ бирӱзи, Иуда Искариот дейтени, улу абыстарга барып,+
15айтты.

– Слерге Иисусты садып ийзем, меге нени береригер?

Олор ого одус мӧҥӱн акча берерис дешти. 16Оноҥ ло бери ол Иисусты садып ийетен эптӱ учурал бедиреп јӱрди.

Пасханыҥ ажын јигени

(Мк. 14:12-21; Лк. 22:7-14, 21-23; Ин. 13:21-30)

17•Ачытпаган калаш јийтен байрамныҥ баштапкы кӱнинде ӱренчиктер Иисуска базып келеле, сурадылар:

– Сеге пасханыҥ ажын кайда белетезин деп туруҥ?

18Ол айтты:

– Каладагы мындый кижиге барып, айдыгар: «Ӱредӱчи: „Ӧйим јууктап келди, Пасханы ӱренчиктеримле кожо сенде эдерим“ – деди».

19Ӱренчиктер Оныҥ јакарганыла эдип, пасханы белетеп койдылар.

20Эҥир кирерде, Ол он эки ӱренчигиле кожо кыйын отурды. 21Олор ажанып отурган тужында айтты:

– Чынын айдадым слерге: бирӱгер Мени садып ийер+.

22Ӱренчиктер сӱрекей кунугып, кажызы ла сурай берди:

– Мен болорым ба, Кайракан?

23Је Иисус олорго айтты:

– Мениле кожо колын тепшиге сукканы, Мени садып ийер. 24Андый да болзо, Кижи Уулы Ол керегинде бичилгениле барып јат. Је Кижи Уулын садып јатканга ачу-корон! Ол кижиге ак-јарыкка чыкпаган болзо, торт болор эди+.

25Айдарда, Оны садып јаткан Иуда база сурады:

– Мен болорым ба, Равви?

– Оны сен айттыҥ – деп, Иисус каруу јандырды.

Кайраканныҥ ажын јиири

(Мк. 14:22-26; Лк. 22:15-20; 1 Кор. 11:23-25)

26•Олор ажанып отурарда, Иисус калаш алды, алкайла сындырды, ӱренчиктерине ӱлеп, айтты:

– Алыгар, јигер: бу Мениҥ эди-каным+.

27Айакты алып, алкыш јетиреле, олорго берип, айтты:

– Мынаҥ ончогор ичигер: 28бу Мениҥ јаҥы кереес каным. Кинчектери ташталзын деп, ол кӧп улус учун тӧгӱлип јат. 29Айдып турум слерге: Адамныҥ Каандыгында слерле кожо јаҥы јиилектеҥ ичер кӱнге јетире бу виноград јиилегинеҥ мынаҥ ары ичпезим.

30Сарындап, кожоҥдойло, Елеон кырга бардылар+.

Ӱренчиктердиҥ јана тӱжерин озолодо айтканы

(Мк. 14:27-31; Лк. 22:31-34; Ин. 13:36-38)

31•Ол тушта Иисус ӱренчиктерине айтты:

– Бу тӱнде ончогор Мени таштап барарыгар. Бичилген јок беди: «Кӱдӱчини ӧлтӱрзем, ӱӱрдиҥ койлоры тозо берер»+.
32Тирилгенимниҥ кийнинде дезе Галилейге слердеҥ озо барарым+.

33Петр Ого айтты:

– Сени ончозы да таштаза, мен качан да таштабазым!

34– Чынын айдадым сеге: бу тӱнде пӧтӱк эткелекте, Менеҥ ӱч катап јана тӱжериҥ – деп, Иисус ого айтты.

35– Сениле кожо ӧлӧргӧ дӧ келишсе, Сенеҥ јана тӱшпезим! – деп, Петр Ого каруу јандырды.

Ӱренчиктер ончолоры анайып ла айдып турдылар+.

Иисус Гефсиманияда

(Мк. 14:32-42; Лк. 22:39-46)

36•Мыныҥ кийнинде Иисус ӱренчиктериле кожо Гефсимания деп јерге келип, олорго айтты:

– Оноор барып мӱргигенчем, мында отурыгар.

37Петрды ла Зеведейдиҥ эки уулын алганча барып, ачуга алдырып, карыга берди+.

38– Ӧзӧк-тыныма ӧлӱмниҥ ачузы тӱшти – деп, олорго айтты. – Мында болуп, Мениле кожо ойгу болыгар+.

39Эмеш кедери барып, јерге кӧҥкӧрӧ тӱжӱп, мӱргий берди:

– Адам! Бу кыйын-шыра Менеҥ јастыккадый болзо, јастыксын. Андый да болзо, Мениҥ кӱӱнимле болбозын, је Сенийиле болгой+.

40Ӱренчиктерге келип, олордыҥ уйуктап јаткандарын кӧрди.

– Бир де саат Мениле кожо ойгу болуп албадыгар ба? – деп, Петрга айтты. – 41Ойгу болыгар, ченелтеге тӱшпеске мӱргигер: тын сергек, эт-канда дезе, чине јок+.

42База, экинчи катап барып, мӱргиди:

– Адам, бу кыйын-шыраны јастыктырбай, Мени ого чыдашсын дезеҥ, Сениҥ табыҥ болгой+.

43Келип, олордыҥ база ла уйуктап јаткандарын кӧрди: олордыҥ кӧстӧри јумулып турды. 44Олорго тийбей, ойто барды, ӱчинчи катап ол ло сӧстӧрин айдып, мӱргиди.

45Оноҥ ӱренчиктерге келип, айтты:

– Эмдиге уйуктап амыраганчаар ба? Бат, ӧй јууктап, Кижи Уулы кинчектӱлердиҥ колына берилип јадыры+. 46Туругар, баралы! Бат, Мени садып јатканы јууктап келди.

Иисусты каруулга алганы

(Мк. 14:43-50; Лк. 22:47-53; Ин. 18:3-12)

47•Ол мынайда айдып турганча, он экӱниҥ бирӱзи Иуда келди. Оныла кожо улу абыстардаҥ ла калыктыҥ јаандарынаҥ кылышту ла шыйдамду кӧп улус болгон+. 48Иисусты садып јатканы олорго темдек айдып берди:

– Окшогон кижим, Ол болор, Оны тудыгар.

49Бу тарый Иисуска базып келип,

– Эзен, Равви! – дейле, Оны окшоды.

50Иисус дезе ого айтты:

– Најы, сен бого болуп келдиҥ бе?

Айдарда, базып келип, Иисусты тудуп, каруулга алдылар.

51Је бат, Иисусла кожо јӱргендердиҥ бирӱзи кылыжын суура тартала, улу абыстыҥ кулына јаҥып, оныҥ кулагын кезе чапты+. 52Айдарда, Иисус ого айтты:

– Кылыжыҥды кайра сук. Кылыш тутканы, кылыштаҥ ок ӧлӧр+. 53Ол эмезе Мени Адамнаҥ сурап албас, Ол уккан бойынча Меге он эки тӱменнеҥ артык ангелдерин ийбес деп сананып туруҥ ба? 54Је ол тушта мындый болотон деп, Агару Бичикте айдылганы канайып бӱдер?

55Бу тушта Иисус улуска айтты:

– Тонокчыны тудайын дегендий, Мени тудуп аларга, кылышту ла шыйдамду келдигер. Кӱнӱҥ сайын байзыҥда отурып ӱреттим, Мени тутпадыгар+. 56Јарлыкчылардыҥ бичигени бӱтсин деп, ончозы мынайда болгоны бу.

Айдарда, ӱренчиктер ончозы Оны таштап, кача бердилер+.

Иисус оток-кӱрее алдында

(Мк. 14:53-65; Лк. 22:54-55, 63-71; Ин. 18:13-14, 19-24)

57•Иисусты каруулга алган улус дезе Оны Каиафа деп улу абыска апардылар. Анда бичикчилер ле јаандар јуулышкан. 58Петр дезе Иисусты ээчиде ыраагыла барып јаткан. Улу абыстыҥ кӱрентигине једеле, ичине кирди. Бу ончозы неле божоорын кӧрӧргӧ, јалчыларла кожо отурып алды. 59Улу абыстар ла оток-кӱреениҥ ончо улузы Иисусты ӧлӱмге берип ийерге, Ого удура тӧгӱн кере бедиредилер; 60тӧгӱн керечилер кӧп керелеген де болзо, је келишкедийин таппай турдылар. Арт-учында экӱзи келип, 61айттылар:

– Бу кижи Кудайдыҥ байзыҥын јемиреле, ӱч кӱнге тудуп койорым – деген+.

62Улу абыс ӧрӧ туруп, Ого айтты:

– Не бир де карууҥды айтпай туруҥ? Олор Сеге удура не деп керелейт+?

63Иисус дезе унчукпай турды. Айдарда, улу абыс Ого айтты:

– Тирӱ Кудайга болуп эреп-јайнап сурап турум, айт биске, Кудайдыҥ Уулы Христос Сен бе?

64Иисус:

– Оны сен айттыҥ – деди. – Андый да болзо, айдып турум слерге: эмдидеҥ ала Кижи Уулы кӱчтӱ Кудайдыҥ оҥ јанында отурганын ла теҥериниҥ булудыла келип јатканын кӧрӧригер+.

65Айдарда, улу абыс бойыныҥ кийимин јырта тартып, айтты:

– Ол Кудайды јамандап јат! Биске база керечи не керек? Бат, Оныҥ Кудайды јамандап айтканын эмди уктыгар!+
66Слер не деп сананып туругар?

Олор дезе:

– Ол бурулу, ӧлӧр учурлу – дедилер.

67Оныҥ јӱзине тӱкӱрип, јаагына тажыдылар, ӧскӧлӧри дезе Оны согуп, 68айдып турдылар:

– Јарлыктап, биске айт, Христос, Сени кем сокты?

Петрдыҥ јана тӱшкени

(Мк. 14:66-72; Лк. 22:56-62; Ин. 18:15-18, 25-27)

69•Петр дезе тышкары кӱрентикте отурган. Бир јалчы ӱй кижи ого базып келеле, айтты:

– Сен де Иисусла, Галилей јериниҥ кижизиле, кожо јӱргеҥ.

70Је ол ончо улустыҥ алдында јана тӱжӱп,

– Нени айдып туруҥ болбогой, билбезим – деди.

71Каалгадаҥ чыгып јадарда, оны база бир јалчы ӱй кижи кӧрӧлӧ, анда турган улуска айтты:

– Бу кижи Назорей Иисусла база кожо јӱрген.

72Ол ойто ло јана тӱжӱп, бу кижини билбезим деп чертенди.

73Саат болбой анда турган улус базып келеле, Петрга айттылар:

– Сен де олордыҥ бирӱзи болгоныҥ чын: сен эрмегиҥнеҥ танылу.

74Айдарда, ол, бу кижигерди билбезим деп, Кудайды адап, чертене берди. Бу тарый пӧтӱк этти. 75«Пӧтӱк эткелекте, Менеҥ ӱч катап јана тӱжериҥ» – деп, Иисустыҥ айткан сӧзин Петр эске алды. Чыгып барала, ӧксӧп ыйлады+.

27

Иуданыҥ ӧлӱми

(Мк. 15:1; Лк. 23:1-2; Ин. 18:28-32)

27^1•Эрте таҥда ончо улу абыстар ла калыктыҥ јаандары Иисусты ӧлтӱрер деп јӧптӧштилер. 2Оны кӱлийле, Понтий Пилат башчыга апарып бердилер+.

3•Ол тушта Иисусты садып ийген Иуда Оны јаргылаганын кӧрӱп, бурузын алынала, одус мӧҥӱн акчазын улу абыстарга ла јаандарга кайра јандырып, 4айтты:

– Актуны ӧлӱмге садып ийип, кинчек эттим.

– Бистиҥ ондо не керегис бар? – деп, олор каруу јандырдылар. – Бойыҥ кӧр.

5Ол мӧҥӱнин байзыҥда таштап, оноҥ чыгып барала, буунып койды. 6Улу абыстар акчаны алып, айттылар:

– Мыны байзыҥныҥ эрјинелӱ кайырчагына саларга јарабас, нениҥ учун дезе ол – тӧгӱлер канныҥ баазы+.

7Јӧптӧжӧлӧ, ол акчала ӧскӧ јердеҥ келгендердиҥ сӧӧгин јуурга, той балкаш узыныҥ јерин садып алдылар. 8Оныҥ учун байагы јерди бӱгӱнге јетире «Кан јери» дейтен. 9Айдарда, Иеремия деген јарлыкчы ажыра айдылганы бӱтти. Ол айткан: «Олор одус мӧҥӱн акчаны – Израильдиҥ уулдары Оны баалаган бааны алала,+
10той балкаш узыныҥ јери учун берип койдылар. Анайда меге Кайракан айткан».

Пилат Иисусты шылаганы

(Мк. 15:2-5; Лк. 23:3-5; Ин. 18:33-38)

11•Иисус дезе башчыныҥ алдына келип турды.

– Сен иудейлердиҥ Кааны ба? – деп, башчы Оноҥ сураарда, Иисус:

– Сен айдып туруҥ – деди+.

12Улу абыстар ла јаандар Оны бурулап турарда, Ол бир де каруу бербеди.

13Айдарда, Пилат айтты:

– Сен не, укпай туруҥ ба? Сеге удура керелеп турган немениҥ кӧбин!+

14Је оныҥ бир де сӧзине каруу бербесте, башчы сӱрекей кайкады.

Иисусты ӧлтӱрер эдип јаргылаганы

(Мк. 15:6-15; Лк. 23:13-25; Ин. 18:39–19:16)

15•Башчы дезе калыктыҥ кӱӱниле, тӱрмеде отургандардыҥ бирӱзин байрам кӱнде јаҥжыкканыла божодотон болгон. 16Ол тушта Варавва деп јарлу кижи кижендӱ отурган. 17Анайдарда, калык јуулыжып келерде, Пилат сурады:

– Мени слерге кемди божотсын деп туругар: Варавваны ба, эмезе Христос дейтен Иисусты ба?

18Иисусты кӱйӱнеле берип ийгендерин ол билер болгон+. 19Качан ол јаргы эдетен јерде отурарда, абакайы айттырып ийди: «Ол Актуга тийбеген болзоҥ кайдар? Бӱгӱн тӱш јеримде Ол учун кӧп кыйналдым».

20Бу ӧйдӧ улу абыстар ла јаандар Варавваны некезин, Иисусты ӧлтӱрзин деп, калыкты бӱдӱндирип ийдилер+. 21Башчы олордоҥ сурады:

– Мени слерге бу экӱниҥ кажызын божотсын деп туругар?

Олор:

– Варавваны – дедилер.

22– Христос дейтен Иисусты канайдайын? – деп, Пилат сурады.

Ончолоры:

– Кере тартсын! – дештилер.

23– Ол јаман нени эткен? – деп, башчы сурады.

Је олор там тыҥыда кыйгырышты:

– Кере тартсын!+

24Пилат аргазын таппай, калыктыҥ тӱймеени тыҥып турганын кӧрӧлӧ, суу сузуп, калык кӧзинче колын јунуп, айтты:

– Бу Актуныҥ канында бурулу эмезим. Бойыгар кӧрӱгер.

25– Оныҥ каны биске, бала-баркабыска болгой – деп, ончолоры каруу јандырдылар+.

26Айдарда, Пилат олорго Варавваны божотты, Иисусты дезе камчыладала, кере тартсын деп, берип ийди+.

Јуучылдардыҥ Иисусты шоотконы

(Мк. 15:16-20; Ин. 19:2-3)

27•Ол тушта башчыныҥ јуучылдары Иисусты претория дейтен кӱрентик ичине экелеле, Оны эбире ончо черӱни јууп алдылар. 28Оныҥ кийимин чечип, Ого кубакай-кызыл катанчык кийдирдилер. 29Тегенекти ӧӧрӧлӧ, бажына салып, оҥ колына тайак туттырып, алдына тизеленип, «Иудейлердиҥ Кааны эзендик болзын!» – деп, каткырыжа бердилер. 30Ого тӱкӱрип, тайак алып, бажына согуп турдылар+. 31Оны шоодоло, катанчыкты уштып, Бойыныҥ кебин кийдиреле, керӱге апардылар.

Иисусты керигени ле Оныҥ ӧлӱми

(Мк. 15:21-32; Лк. 23:26-43; Ин. 19:17-27)

32•Чыгып барадып, Киринейдиҥ Симон деп кижизине туштайла, Иисустыҥ керӱ агажын апарзын деп, ого јакардылар.

33Голгофа – «Куу-Баш» деп јерге келеле, 34Ого ӧт кошкон уксус ичерге бердилер, је Ол амзайла, ичпеди. 35Оны кере тарткандар дезе шыбага таштап, кийимин ӱлежип алдылар, 36отурып алып, Оны анда каруулдадылар. 37Бажыныҥ ӱсти орто Оныҥ бурузын кӧргӱскен бичик илдилер: «Бу Иисус, иудейлердиҥ Кааны».

38Оныла кожо эки тонокчыны керип койгондор: бирӱзин оҥ јанына, ӧскӧзин – сол. 39Ӧдӱп бараткан улус баштарын кекип, Оны јамандап, 40айдыжып турдылар:

– Байзыҥды бузаачы ла ӱч кӱнге тудаачы! Бойыҥды Бойыҥ аргада! Кудайдыҥ Уулы болзоҥ, керӱ агаштаҥ тӱш!+

41Анайып улу абыстар да бичикчилерле, јаандарла, фарисейлерле кожо шоодып, айдып турдылар:

42– Ӧскӧ улусты аргадап јӱрген эди, Бойын Бойы дезе аргадап болбойт! Ол Израильдиҥ Кааны болзо, эмди керӱ агаштаҥ тӱшсин, ол тушта Ого бӱдерис+. 43Кудайга иженген эди, Ого јарамыкту болзо, эмди Кудай Оны аргадазын. Ол Бойын Кудайдыҥ Уулы деп аданган јок беди.

44Оныла кожо кере тартырган тонокчылар да Оны анайып ок сӧгӱп турдылар.

45•Тал-тӱштеҥ ала јер ӱстине караҥуй тӱжӱп, ӱч саатка јетире турды. 46Ӱч саат кирезинде дезе Иисус тыҥ ӱнденип, айтты:

– Или, Или! Лама савахфани?

Онызы: «Кудайым, Кудайым! Мени не таштадыҥ?» – дегени+. 47Анда турган улустыҥ кезиги мыны угала, айттылар:

– Ол Илияны кычырып јат.

48Олордыҥ бирӱзи тап эдип јӱгӱрип барала, шиҥдиретен неме алып, уксусла чыктытты, тайакка саптап, Ого ичерге берди. 49Кезиктери дезе айттылар:

– Акыр, Илия Оны аргадаарга келгей не, кӧрӧлик.

50Иисус дезе, база катап тыҥ ӱнденип, тыны кыйыла берди. 51Је бат, байзыҥдагы кӧжӧгӧ ӱстиги бажынаҥ тӧмӧн тӱжӱре эки јара јыртылды. Јер силкинди, таштар јарылды, 52сӧӧк салган јерлердиҥ эжиктери ачылды. Кӧп агарулар тирилип,+
53сӧӧк салган јерлердеҥ чыктылар. Ол тирилген кийнинде олор агару калага кирип, кӧп улуска кӧрӱнгендер. 54Јӱс јуучылдыҥ јааны ла Иисусты каруулдаган улус дезе јер силкингенин, не ле болгонын кӧрӧлӧ, куды чыгып, айттылар:

– Ол чындаптаҥ Кудайдыҥ Уулы болгон!

55Анайда ок ыраагынаҥ кӧрӱп турган кӧп ӱй улус болгон. Олор Иисуска болужып, Оныла кожо Галилейдеҥ келгендер. 56Олордыҥ ортозында Мария Магдалина, Иаков ло Иосийдиҥ энези Мария, Зеведейдиҥ уулдарыныҥ энези болгондор+.

Иисустыҥ мӧҥкӱзин кӧдӱргени

(Мк. 15:42-47; Лк. 23:50-56; Ин. 19:38-42)

57•Эҥирде Аримафейдеҥ Иосиф деп бай кижи келди. Ол база Иисустыҥ ӱренчиги болгон. 58Пилатка келеле, ол Иисустыҥ сӧӧгин сурады. Айдарда, Пилат сӧӧкти берзин деди. 59Иосиф оны алала, ару кеден бӧслӧ ороп, 60јуукта бойы кайадаҥ ойгон сӧӧк салар јаҥы јерге апарып, салып койды. Эжигин јаан ташла базырала, јӱре берди. 61Мария Магдалина, база бир Мария анда ок болуп, сӧӧк салган јердиҥ одожында отургандар.

62Пятницаныҥ эртенгизи кӱн улу абыстар ла фарисейлер Пилатка јуулыжып, 63айттылар:

– Бийибис, ол мекечи эзен јӱрерде, ӱч кӱннеҥ тирилерим деп айтканын эске алдыбыс+. 64Оныҥ учун сӧӧк салган јерди ӱчинчи кӱнге јетире каруулдазын деп јакар. Оноҥ башка, ӱренчиктери келип, сӧӧкти уурдап алала, калыкка Оны тирилди дешпезин. Бу кийниндеги меке башкызынаҥ јаман болор.

65– Каруулчыктар бар. Канайып каруулдайтанын бойыгар билереер – деп, Пилат олорго айтты.

66Олор барала, сӧӧк салган јерге каруул тургустылар, тажына таҥма бастылар+.

28

Иисус Христостыҥ тирилгени

(Мк. 16:1-8; Лк. 24:1-12; Ин. 20:1-10)

28^1•Суббот кӱн ӧткӧн кийнинде, неделениҥ баштапкы кӱниниҥ таҥ алдында Мария Магдалина ла база бир Мария сӧӧк салган јерди кӧрӧргӧ келдилер+. 2Кенетийин сӱрекей тыҥ јер силкинип, теҥеридеҥ Кайраканныҥ ангели тӱжӱп келди. Ол сӧӧк салган јерге базып келеле, ташты аҥтарып, ого отурып алды+. 3Бӱдӱми јалкындый, кийими кардый ак болды+. 4Каруулчыктар оноҥ коркып, тыркыража бердилер, ӧлгӧндий болдылар+. 5Ангел дезе ӱй улуска айтты:

– Коркыбагар, кере тартырган Иисусты бедиреп турганыгарды билерим. 6Ол мында јок. Бойы айтканыла, тирилген. Јууктай базып, Кайракан јаткан јерди кӧригер. 7Ылтам барыгар, Ол тирилип калган, Галилейге слердеҥ озо барып јат, Оны анда кӧрӧригер деп, ӱренчиктерине айдыгар. Бат, слерге айттым+.

8Олор сӧӧк салган јердеҥ меҥдей чыгып, ӱренчиктерине айдарга, коркып ла сӱрекей сӱӱнип, јӱгӱре бердилер. 9Ӱренчиктерине айдарга баргылап јадарда, олорго Иисус Бойы туштап,

– Эзендер! – деди.

Олор базып келеле, Оныҥ будын кучактай алып, Ого бажырдылар+.

10– Коркыбагар! – деп, Иисус олорго айтты. – Барып, карындаштарыма айдыгар, Галилей дӧӧн барзын. Мени анда кӧргӱлеер+.

11Ӱй улус барып јадарда, каруулчыктардыҥ кезиги калага келип, не болгонын ончозын улу абыстарга айдып бердилер. 12Улу абыстар дезе јаандарла кожо јуулыжып јӧптӧжӧлӧ, јуучылдарга арбынду акча берип, 13айттылар:

– Оныҥ ӱренчиктери тӱнде келип, уйуктап јадарыста, сӧӧгин уурдай бердилер – дегер. 14Мыныҥ табыжы башчыга јеткежин, оны бӱдӱндирип койорыс, слерге јаман неме болбос.

15Олор акчаны алала, ӱреткениле эттилер. Бу сӧс иудейлер ортодо элбеде таркап, бӱгӱнге јеткен.

Ӱренчиктерине јакарганы

(Мк. 16:14-18; Лк. 24:36-49; Ин. 20:19-23)

16•Он бир ӱренчик дезе Галилей дӧӧн, Иисустыҥ олорго айткан кыры јаар баргандар. 17Оны кӧрӧлӧ, Ого бажырдылар, кезиктери дезе эреҥистеле бердилер+. 18Иисус јууктап, олорго айтты:

– Теҥери ле јерде ончо јаҥ Меге берилген+. 19Анайдарда, барыгар, ончо калыктарды ӱредигер. Олорды Аданыҥ, Уулыныҥ ла Агару Тынныҥ адыла крестеп,+
20слерге јакарганымды ончозын бӱдӱрерге ӱредигер. Је бат, ончо кӱндердиҥ туркунына, чак тӱгенгенче Мен слерле кожо. Аминь+.

* 1:21 Иисус дегени јебрен еврей тилде «Кайракан аргадайт» дегени.

* 5:22 Темей кижи.

* 5:22 Таамы.

* 5:27 Ӧскӧ кижиниҥ алганыла кинчек эдери.

* 8:2 Кижиниҥ эди-канындагы јазылбас ириҥдӱ балу. Андый балулу улусты быјар дежетен.

* 10:4 «Кананит» дегени јебрен еврей тилде «кичееҥкей, турумкай» дегени.

* 10:25 Кӧрмӧстиҥ база бир ады.

* 16:18 Петр – гректеп «таш».

* 21:5 «Сион кызы» деп Иерусалимниҥ эл-јонын айтканы.

* 21:9 Баш болзын дегени. Еврейлеп сӧс сӧслӧ: «Аргадазаҥ!»

* 23:5 Агару Бичиктиҥ ӱзӱктери чеберлелген тере каптарын. Олорды мӱргиир тушта маҥдайларына ла колдорына кийетендер.

* 23:5 Кудайга берингенниҥ темдеги эдип, кийимге кӧктӧгӧн чачактарын.

* 23:7 Ӱредӱчи.

• 1:1 Лк. 3:23-28
+ 1:16 Лк. 1:27
• 1:18 Лк. 2:1-7
+ 1:18 Лк. 1:27, Лк. 1:35

+ 1:21 Лк. 1:31, Апостолдордыҥ керектери 4:12, Апостолдордыҥ керектери 13:38

+ 1:22 Мф. 2:14, Мф. 4:14, Мф. 21:4, Мф. 26:56, Мк. 14:49, Ин. 19:36,

+ 2:1 Лк. 1:5, Лк. 2:4-7, Ин. 7:42
+ 2:11 Ин. 19:39
+ 2:15 Мф. 1:22
+ 2:17 Мф. 27:9
+ 2:23 Лк. 1:26, Лк. 2:39, Ин. 1:45

• 3:1 Мк. 1:1-8, Лк. 3:1-9, Лк. 3:15-17, Ин. 1:19-28

+ 3:1 Лк. 1:80, Ин. 1:6
+ 3:2 Мк. 1:15
+ 3:6 Апостолдордыҥ керектери 19:18

+ 3:7 Мф. 12:34, Мф. 23:33, Римдегилерге 5:9, 1 Фессалоникадагыларга 1:10

+ 3:9 Ин. 8:33
+ 3:10 Мф. 7:19
+ 3:11 Ин. 1:15, Апостолдордыҥ керектери 2:3
+ 3:12 Мф. 13:30, Еврейлерге 6:8
• 3:13 Мк. 1:9-11, Лк. 3:21-22

+ 3:16 Апостолдордыҥ керектери 7:56, Ин. 1:32-33

+ 3:17 Мк. 9:7, Ин. 12:28, Мф. 17:5, Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:17

• 4:1 Мк. 1:12-13, Лк. 4:1-13
+ 4:2 Мф. 21:18
+ 4:3 1 Фессалоникадагыларга 3:5
+ 4:6 Ин. 7:4
+ 4:10 Мф. 16:23,
+ 4:11 Лк. 22:43
• 4:12 Мк. 1:14-15, Лк. 4:14-15
+ 4:12 Мф. 14:3
+ 4:13 Мф. 2:23, Мк. 1:21
+ 4:14 Мф. 1:23
• 4:18 Мк. 1:16-20, Лк. 5:1-11
+ 4:18 Ин. 1:40-42
+ 4:19 Мф. 13:47
+ 4:20 Мф. 19:27
• 4:23 Лк. 6:17-19
+ 4:23 Мк. 1:39
+ 4:24 Лк. 2:2
+ 4:25 Мк. 5:20, Мк. 7:31
• 5:3 Лк. 6:20-23
+ 5:4 2 Кор. 7:10, Ачылта 21:4
+ 5:6 Ин. 7:37
+ 5:7 Лк. 6:36

+ 5:8 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:2, Еврейлерге 12:14, Ачылта 22:4

+ 5:9 Иаковтыҥ самаразы 3:18, 2 Тимофейге 2:22, Ин. 1:12, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:1, Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:1, Римдегилерге 8:14

+ 5:11 Иаковтыҥ самаразы 1:2, Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:14

+ 5:12 Апостолдордыҥ керектери 5:41, Иаковтыҥ самаразы 1:2, Римдегилерге 5:3, 2 Кор. 12:10, Еврейлерге 10:34

• 5:13 Мк. 9:50, Лк. 14:34-35
+ 5:14 Ефестегилерге 5:8
+ 5:15 Мк. 4:21, Лк. 8:16, Лк. 11:33

+ 5:16 Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:12, 2 Кор. 9:13

+ 5:17 Римдегилерге 3:31, Римдегилерге 10:4
+ 5:18 Лк. 16:17
+ 5:19 Мф. 11:11, Мф. 18:4
+ 5:20 Ин. 3:5
+ 5:22 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:15
+ 5:25 Лк. 12:58-59
+ 5:30 Мф. 18:8-9, Мк. 9:43-44
• 5:31 Мф. 19:9, Мк. 10:11-12, Лк. 16:18
+ 5:32 Римдегилерге 7:3, 1 Кор. 7:10-11
+ 5:34 Апостолдордыҥ керектери 7:49
+ 5:37 Иаковтыҥ самаразы 5:12
• 5:38 Лк. 6:27-36

+ 5:39 Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:23, Римдегилерге 12:17, 1 Кор. 6:7

+ 5:44 Римдегилерге 12:20, Лк. 23:34, Апостолдордыҥ керектери 7:60, Петрдыҥ 1-кы самаразы 3:9, Римдегилерге 12:14

+ 5:45 Апостолдордыҥ керектери 14:17

+ 5:48 Мф. 19:21, Иаковтыҥ самаразы 1:4, Ефестегилерге 5:1, Колоссыдагыларга 1:28

+ 6:1 Иоанныҥ 1-кы самаразы 2:29
+ 6:2 Лк. 6:24
• 6:5 Лк. 11:2-4
+ 6:5 Лк. 18:11
+ 6:10 Мф. 26:42

+ 6:13 Мф. 26:41, Ин. 17:15, 2 Фессалоникадагыларга 3:3

+ 6:14 Мк. 11:25-26, Ефестегилерге 4:32, Колоссыдагыларга 3:13

+ 6:15 Мф. 18:35, Иаковтыҥ самаразы 2:13

• 6:19 Лк. 11:34-36, Лк. 12:22-34

+ 6:19 1 Тимофейге 3:3, 1 Тимофейге 6:9, Еврейлерге 13:5, Иаковтыҥ самаразы 5:2-3

+ 6:20 Мф. 19:21, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:4

+ 6:24 Лк. 16:13

+ 6:25 Филиппыдагыларга 4:6, Петрдыҥ 1-кы самаразы 5:7

+ 6:26 Мф. 10:31, Мф. 12:12
+ 6:30 Мф. 8:26, Мф. 14:31, Мф. 16:8
• 7:1 Лк. 6:37-38, Лк. 6:41-42

+ 7:1 Римдегилерге 14:10, 1 Кор. 4:5, Иаковтыҥ самаразы 4:12

+ 7:2 Мк. 4:24, Римдегилерге 2:1
+ 7:6 Мф. 15:26
• 7:7 Лк. 11:9-13

+ 7:8 Мф. 18:19, Мф. 21:22, Мк. 11:24, Ин. 14:13-14, Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:22, Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:14

+ 7:11 Мф. 12:34
+ 7:12 Лк. 6:31, Мф. 22:40, Галаттарга 5:14
• 7:13 Лк. 13:24
• 7:15 Лк. 6:43-44, Лк. 13:25-27

+ 7:15 Мф. 24:11, Мк. 13:22, Апостолдордыҥ керектери 13:6, Петрдыҥ 2-чи самаразы 2:1, Иоанныҥ 1-кы самаразы 4:1, Апостолдордыҥ керектери 20:29

+ 7:16 Иаковтыҥ самаразы 2:18
+ 7:17 Мф. 12:33-35
+ 7:19 Мф. 3:10

+ 7:22 Мф. 25:11, Лк. 6:46, Ин. 13:13, Мк. 9:38, Лк. 9:49

+ 7:23 Мф. 25:41
• 7:24 Лк. 6:47-49
+ 7:29 Мк. 1:22, Лк. 4:32
• 8:1 Мк. 1:40-45, Лк. 5:12-16
+ 8:2 Мк. 9:22
+ 8:4 Мф. 9:30, Мф. 17:9, Мк. 1:34, Лк. 17:14
• 8:5 Лк. 7:1-10
+ 8:10 Апостолдордыҥ керектери 10:2

+ 8:11 Лк. 13:29, Лк. 16:23, Ефестегилерге 3:6

+ 8:12 Мф. 13:42, Мф. 22:13, Мф. 22:30, Мф. 24:51, Мф. 25:13, Лк. 13:28

+ 8:13 Мф. 9:29, Ин. 4:53
• 8:14 Мк. 1:29-34, Лк. 4:38-41
+ 8:14 1 Кор. 9:5

+ 8:15 Мк. 5:41, Мк. 9:27, Апостолдордыҥ керектери 3:7, Апостолдордыҥ керектери 9:41

• 8:18 Лк. 9:57-62
+ 8:18 Мк. 4:35, Лк. 8:22
• 8:23 Мк. 4:35-41, Лк. 8:22-25
+ 8:26 Мф. 6:30,
• 8:28 Мк. 5:1-20, Лк. 8:26-39
+ 8:29 Мк. 1:23-24, Лк. 4:34
+ 8:34 Лк. 5:8, Апостолдордыҥ керектери 16:39
• 9:1 Мк. 2:1-12, Лк. 5:17-26
+ 9:1 Мф. 4:13
+ 9:2 Мк. 6:55, Мф. 8:10, Мк. 10:52, Лк. 7:48
+ 9:3 Мф. 26:65, Ин. 10:33
• 9:9 Мк. 2:13-17, Лк. 5:27-32
+ 9:11 Мф. 11:19, Лк. 15:2
+ 9:13 Лк. 15:7, 1 Тимофейге 1:15
• 9:14 Мк. 2:18-22, Лк. 5:33-39

+ 9:14 Мф. 11:2, Мф. 14:12, Лк. 11:1, Ин. 1:35, Лк. 18:12

+ 9:15 Мф. 25:1-13, Ин. 3:29, Ачылта 19:7, Ачылта 21:2, Мк. 14:7, Лк. 17:22, Ин. 16:20

• 9:18 Мк. 5:21-43, Лк. 8:40-56
+ 9:21 Мк. 3:10
+ 9:22 Мк. 10:52, Лк. 7:50, Ефестегилерге 2:8
+ 9:24 Ин. 11:11

+ 9:25 Апостолдордыҥ керектери 9:40, Мк. 1:31, Мк. 9:27, Апостолдордыҥ керектери 3:7, Апостолдордыҥ керектери 9:41

+ 9:27 Мф. 22:42, Лк. 1:32, Мф. 20:29-34
+ 9:29 Мф. 8:13
+ 9:30 Мф. 8:4, Мф. 12:16, Мф. 17:9, Мк. 1:44
+ 9:31 Мк. 1:45, Мк. 7:36
+ 9:34 Мф. 10:25, Мф. 12:24
+ 9:36 Мк. 8:2, Мк. 6:34
+ 9:38 Лк. 10:2, Ин. 4:35

• 10:1 Мк. 3:13-19, Мк. 6:7-13, Лк. 6:12-16, Лк. 9:1-6, Лк. 10:1-12

+ 10:6 Мф. 15:24, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:25

+ 10:7 Мф. 3:2, Мф. 4:17

+ 10:8 Мф. 8:2, Апостолдордыҥ керектери 20:35

+ 10:10 1 Тимофейге 5:18

+ 10:14 Апостолдордыҥ керектери 13:51

• 10:16 Мк. 13:9-13, Лк. 12:2-12, Лк. 21:12-17

+ 10:16 Лк. 10:3,

+ 10:18 Апостолдордыҥ керектери 17:6, Апостолдордыҥ керектери 18:12, Апостолдордыҥ керектери 24:1, Апостолдордыҥ керектери 25:6,

+ 10:21 Мф. 24:10

+ 10:22 Мф. 24:9, Ин. 15:18, Иаковтыҥ самаразы 5:11, Галаттарга 6:9, Ачылта 2:10

+ 10:23 Апостолдордыҥ керектери 8:1, Апостолдордыҥ керектери 14:6

+ 10:24 Лк. 6:40, Ин. 13:16
+ 10:25 Мф. 9:34, Мф. 12:24
+ 10:26 Мк. 4:21, Лк. 8:17, Лк. 12:2
+ 10:31 Мф. 6:26, Мф. 12:12
+ 10:32 Римдегилерге 10:9, Ачылта 3:5

+ 10:33 Мф. 25:12, Иоанныҥ 1-кы самаразы 2:23, 2 Тимофейге 2:12

• 10:34 Лк. 12:51-53, Лк. 14:26-27
+ 10:34 Апостолдордыҥ керектери 14:4
+ 10:38 Мф. 16:24-25, Мк. 8:34-35, Лк. 9:23
+ 10:39 Ин. 12:25

+ 10:40 Мф. 25:40, Лк. 10:16, Ин. 12:44, Ин. 13:20, Галаттарга 4:14

+ 10:42 Мк. 9:41, Еврейлерге 6:10

• 11:1 Лк. 7:18-35

+ 11:2 Мф. 14:3, Лк. 3:19-20, Ин. 3:24, Ин. 4:25, Ин. 6:14, Ин. 11:27

+ 11:6 Ин. 6:61, Ин. 16:1
+ 11:7 Мф. 3:1
+ 11:9 Мф. 14:5, Мф. 21:26
+ 11:10 Мк. 1:2
+ 11:11 Лк. 1:15
+ 11:12 Лк. 16:16
+ 11:14 Мф. 17:12-13, Лк. 1:17
+ 11:15 Ачылта 2:7
+ 11:18 Мф. 3:4, Лк. 1:15
+ 11:19 Ин. 2:1, Ин. 12:2, Мф. 9:10-11
• 11:20 Лк. 10:13-15
+ 11:21 Мк. 6:45, Мк. 8:21, Мк. 3:7
+ 11:22 Мф. 15:21
• 11:25 Лк. 10:21-22

+ 11:27 Ин. 13:3, Ин. 17:2, Ин. 6:46, Ин. 7:29, Ин. 8:19, Ин. 10:15

+ 11:28 Ин. 7:37
+ 11:30 Иоанныҥ 1-кы самаразы 5:3
• 12:1 Мк. 2:23-28, Лк. 6:1-5
+ 12:6 Мф. 12:41
• 12:9 Мк. 3:1-6, Лк. 6:6-11
+ 12:10 Лк. 11:54, Лк. 20:20
+ 12:12 Мф. 6:26, Мф. 10:31
+ 12:16 Мф. 8:4, Мф. 9:30
• 12:22 Мк. 3:20-30, Лк. 11:14-23
+ 12:23 Мф. 9:27
+ 12:24 Мф. 9:34, Мф. 10:25

+ 12:27 Мк. 9:38, Апостолдордыҥ керектери 19:13

+ 12:30 Мк. 9:40
+ 12:31 Мк. 3:29, Лк. 12:10
+ 12:33 Мф. 7:17-20, Лк. 6:43-45

+ 12:34 Мф. 3:7, Мф. 23:33, Мф. 7:11, Мф. 15:18, Иаковтыҥ самаразы 3:6

+ 12:36 Римдегилерге 14:12
+ 12:37 Мф. 5:22, Иаковтыҥ самаразы 3:2-12
• 12:38 Мк. 8:11-12, Лк. 11:29-32
+ 12:38 1 Кор. 1:22
+ 12:39 Мф. 16:4
+ 12:41 Римдегилерге 2:27, Мф. 12:6
• 12:43 Лк. 11:24-26
+ 12:45 Петрдыҥ 2-чи самаразы 2:20
• 12:46 Мк. 3:31-35, Лк. 8:19-21

+ 12:46 Мф. 13:55, Ин. 2:12, Ин. 7:3, Апостолдордыҥ керектери 1:14, 1 Кор. 9:5, Галаттарга 1:19

+ 12:50 Ин. 15:14, Еврейлерге 2:11
• 13:1 Мк. 4:1-9, Лк. 8:4-8
+ 13:9 Мф. 11:15
• 13:10 Мк. 4:10-12, Лк. 8:9-10
+ 13:11 Мф. 19:11
+ 13:12 Мф. 25:29

+ 13:15 Ин. 12:40, Апостолдордыҥ керектери 28:26-27

+ 13:16 Лк. 10:23-24

+ 13:17 Еврейлерге 11:13, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:10-12

• 13:18 Мк. 4:13-20, Лк. 8:11-15
+ 13:21 Галаттарга 1:6, Еврейлерге 6:4
+ 13:22 Мф. 6:25, Мк. 10:23, 1 Тимофейге 6:10
+ 13:23 Ин. 15:5
+ 13:30 Мф. 3:12
• 13:31 Мк. 4:30-34, Лк. 13:18-21
+ 13:32 Мф. 17:20, Лк. 17:6,
+ 13:33 1 Кор. 5:6, Галаттарга 5:9
+ 13:38 Ин. 8:44
+ 13:39 Ачылта 14:15-16
+ 13:41 Мф. 24:31
+ 13:42 Ин. 15:6, Ачылта 20:15, Мф. 8:12
+ 13:43 Мф. 11:15
+ 13:47 Мф. 4:19
+ 13:48 Ин. 21:11
+ 13:49 Мф. 25:32
+ 13:50 Мф. 8:12
• 13:53 Мк. 6:1-6, Лк. 4:16-30

+ 13:54 Мф. 2:23, Лк. 2:39, Лк. 4:23, Мк. 1:21

+ 13:55 Ин. 6:42, Мф. 12:46
+ 13:57 Мф. 11:6, Ин. 4:44
• 14:1 Мк. 6:14-29, Лк. 9:7-9
+ 14:2 Мф. 16:14

+ 14:3 Мф. 4:12, Мф. 11:2, Лк. 3:19-20, Ин. 3:24

+ 14:5 Мф. 11:9, Мф. 21:26
+ 14:12 Мф. 9:14
• 14:13 Мк. 6:30-44, Лк. 9:10-17, Ин. 6:1-14
+ 14:21 Мф. 15:38
• 14:22 Мк. 6:45-56, Ин. 6:15-21
+ 14:23 Мк. 1:35, Лк. 4:42, Лк. 5:16
+ 14:26 Лк. 24:37
+ 14:31 Мф. 6:30
+ 14:33 Лк. 1:35
+ 14:34 Мк. 6:53, Лк. 5:1
• 15:1 Мк. 7:1-23
+ 15:2 Лк. 11:38
+ 15:3 Галаттарга 1:14

+ 15:7 Мф. 23:13, Апостолдордыҥ керектери 28:25

+ 15:9 Колоссыдагыларга 2:22
+ 15:11 Апостолдордыҥ керектери 10:15
+ 15:13 Иуда 1:12
+ 15:14 Мф. 23:16, Лк. 6:39
+ 15:18 Мф. 12:34, Иаковтыҥ самаразы 3:6
+ 15:19 Галаттарга 5:19-21, 1 Кор. 6:9-10
• 15:21 Мк. 7:24-30
+ 15:22 Мф. 9:27, Лк. 1:32
+ 15:24 Мф. 10:6, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:25
+ 15:26 Мф. 7:6
• 15:29 Мк. 7:31
+ 15:32 Мф. 9:36
+ 15:38 Мф. 14:21
• 16:1 Мк. 8:11-13, Лк. 12:54-56
+ 16:1 Мф. 3:7, 1 Кор. 1:22
+ 16:4 Мф. 12:39
• 16:5 Мк. 8:14-21
+ 16:6 Лк. 12:1, 1 Кор. 5:7-8
+ 16:8 Мф. 6:30
+ 16:9 Мф. 14:13-21
+ 16:10 Мф. 15:36-37
• 16:13 Мк. 8:27-30, Лк. 9:18-21
+ 16:14 Мф. 14:2,
+ 16:17 1 Кор. 2:13

+ 16:18 Мк. 3:16, Ин. 1:42, Ефестегилерге 2:20

+ 16:20 Мф. 9:30

• 16:21 Мк. 8:31, Лк. 9:22-27

+ 16:21 Лк. 17:25, Мк. 9:31, Мк. 10:34, Ин. 2:19

+ 16:23 Мф. 4:10, Филиппыдагыларга 3:19
+ 16:24 Мф. 10:38-39
+ 16:25 Мф. 19:29

+ 16:27 Мф. 24:30, Мф. 25:31, 1 Фессалоникадагыларга 4:16, Ачылта 2:23

+ 16:28 Мф. 24:34, Ин. 21:22
• 17:1 Мк. 9:2-13, Лк. 9:28-36
+ 17:1 Мк. 5:37, Мк. 14:33
+ 17:2 Ачылта 1:16
+ 17:5 Мф. 3:17, Петрдыҥ 2-чи самаразы 1:17
+ 17:9 Мф. 8:4, Мф. 9:30, Мк. 1:44
+ 17:13 Мф. 11:14, Лк. 1:17
• 17:14 Мк. 9:14-29, Лк. 9:37-43
+ 17:18 Мк. 1:26, Апостолдордыҥ керектери 8:7
+ 17:20 Мф. 13:31, Лк. 17:6, Мк. 11:23
• 17:22 Мк. 9:30-32, Лк. 9:43-45
+ 17:23 Мф. 16:21, Мф. 20:19
+ 17:24 Мк. 9:33, Мф. 22:17
+ 17:27 Римдегилерге 13:7

• 18:1 Мк. 9:33-37, Мк. 9:42-48, Лк. 9:46-48, Лк. 17:1-2

+ 18:3 1 Кор. 14:20, Мф. 19:16
+ 18:5 Мф. 10:40, Лк. 10:16, Ин. 13:20
+ 18:7 Мф. 26:24
+ 18:8 Мф. 5:30, Мф. 25:41, Ачылта 20:10
+ 18:9 Мф. 5:29
• 18:10 Лк. 15:3-7
+ 18:14 Ин. 6:39
• 18:15 Лк. 17:3

+ 18:15 Иаковтыҥ самаразы 5:19, Галаттарга 6:1

+ 18:16 2 Кор. 13:1
+ 18:17 Мф. 5:46-47, Титке 3:10
+ 18:19 Мф. 7:7-8
+ 18:21 Лк. 17:4
+ 18:35 Мф. 6:15, Иаковтыҥ самаразы 2:13
• 19:1 Мк. 10:1-12
+ 19:5 Ефестегилерге 5:31
+ 19:6 1 Кор. 6:16, 1 Кор. 7:10
+ 19:9 Мф. 5:32, 1 Кор. 7:10

+ 19:11 Мк. 4:11, 1 Кор. 7:7, 1 Тимофейге 5:14

• 19:13 Мк. 10:13-16, Лк. 18:15-17
+ 19:14 Мф. 18:3
• 19:16 Мк. 10:17-31, Лк. 18:18-30
+ 19:16 Лк. 10:25
+ 19:17 Римдегилерге 10:5, Галаттарга 3:12
+ 19:20 Филиппыдагыларга 3:6

+ 19:21 Мф. 5:48, Лк. 12:33, Мф. 6:20, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:4

+ 19:26 Мк. 14:36

+ 19:27 Мф. 4:20-22

+ 19:28 Мф. 16:27, Мф. 25:31, Лк. 22:30, 1 Кор. 6:2, Ачылта 3:21

+ 19:29 Мф. 16:25
+ 19:30 Мф. 20:16, Лк. 13:30
+ 20:16 Мф. 19:30, Лк. 13:30
• 20:17 Мк. 10:32-34, Лк. 18:31-34
+ 20:19 Мф. 16:21, Мф. 17:23
• 20:20 Мк. 10:35-45
+ 20:20 Мф. 10:2, Мк. 1:19
+ 20:21 Мф. 19:28
+ 20:22 Мф. 26:39, Ин. 18:11

+ 20:26 Петрдыҥ 1-кы самаразы 5:3, Мф. 23:11, Мк. 9:35

+ 20:28 Ин. 13:4-5, Ин. 11:51, Петрдыҥ 1-кы самаразы 1:18-19, Римдегилерге 4:25, Галаттарга 1:4, 1 Тимофейге 2:6, Титке 2:14

• 20:29 Мк. 10:46-52, Лк. 18:35-43
+ 20:30 Мф. 9:27-31
+ 20:34 Лк. 7:13

• 21:1 Мк. 11:1-11, Лк. 19:28-38, Ин. 12:12-19

+ 21:1 Апостолдордыҥ керектери 1:12

+ 21:4 Ин. 12:15, Мф. 1:23, Мф. 26:56, Ин. 19:36

+ 21:9 Мф. 9:27, Мф. 23:39

+ 21:11 Лк. 7:16

• 21:12 Мк. 11:15-19, Лк. 19:45-48, Ин. 2:13-22

+ 21:12 Лк. 2:24
+ 21:15 Мф. 9:27
+ 21:16 Лк. 19:39,
+ 21:17 Лк. 19:29, Лк. 24:50, Ин. 11:18
• 21:18 Мк. 11:12-14, Мк. 11:20-24
+ 21:18 Мф. 4:2
+ 21:19 Мф. 24:32, Лк. 13:6

+ 21:21 Мф. 17:20, Иаковтыҥ самаразы 1:6, 1 Кор. 13:2

+ 21:22 Мф. 7:8, Мф. 17:20, 1 Кор. 13:2
• 21:23 Мк. 11:27-33, Лк. 20:1-8
+ 21:23 Апостолдордыҥ керектери 4:7
+ 21:25 Мф. 3:6, Лк. 7:30
+ 21:26 Мф. 11:9, Мф. 14:5
+ 21:32 Лк. 7:29
• 21:33 Мк. 12:1-12, Лк. 20:9-19
+ 21:33 Мк. 13:34

+ 21:35 Мф. 22:6, Мф. 23:34, Еврейлерге 11:36-37

+ 21:37 Мф. 3:17, Еврейлерге 1:1
+ 21:38 Еврейлерге 1:2
+ 21:39 Еврейлерге 13:12
+ 21:41 Апостолдордыҥ керектери 13:46

+ 21:42 Апостолдордыҥ керектери 4:11, Петрдыҥ 1-кы самаразы 2:7

+ 21:46 Мк. 11:18, Мк. 11:32
• 22:1 Лк. 14:15-24
+ 22:1 Мф. 13:34
+ 22:2 Мф. 25:10, Ачылта 19:7, Ачылта 21:2

+ 22:6 Мф. 21:35, Мф. 23:34, Еврейлерге 11:36-37

+ 22:7 Мф. 21:41

+ 22:8 Мф. 10:11, Апостолдордыҥ керектери 13:46, Ачылта 3:4

+ 22:13 Мф. 8:12
• 22:15 Мк. 12:13-17, Лк. 20:20-26
+ 22:15 Лк. 11:54
+ 22:16 Колоссыдагыларга 3:25
+ 22:17 Мф. 17:24-25
+ 22:18 Мк. 7:6, Лк. 12:1
+ 22:21 Римдегилерге 13:7
• 22:23 Мк. 12:18-27, Лк. 20:27-40

+ 22:23 Апостолдордыҥ керектери 4:1, Апостолдордыҥ керектери 23:8

• 22:34 Мк. 12:28-34, Лк. 10:25-28
+ 22:39 Мф. 19:19
+ 22:40 Мф. 7:12, Галаттарга 5:14
• 22:41 Мк. 12:35-37, Лк. 20:41-44
+ 22:42 Мф. 9:27
+ 22:44 Апостолдордыҥ керектери 2:34-35
+ 22:46 Лк. 20:40

• 23:1 Мк. 12:38-40, Лк. 11:37-52, Лк. 20:45-47

+ 23:3 Римдегилерге 2:17-23

+ 23:6 Лк. 14:7-8

+ 23:8 Иаковтыҥ самаразы 3:1, Лк. 22:32, Филимонго 1:16

+ 23:11 Мф. 20:26, Мк. 9:35, Мк. 10:43
+ 23:12 Лк. 14:11, Лк. 18:14
+ 23:13 Мф. 15:7
+ 23:16 Мф. 15:14
+ 23:27 Апостолдордыҥ керектери 23:1,
+ 23:30 Апостолдордыҥ керектери 7:52
+ 23:33 Мф. 3:7, Мф. 12:34

+ 23:34 Мф. 21:35, Мф. 22:6, Еврейлерге 11:36-37, Мф. 10:17, Мк. 13:9, Лк. 21:12

+ 23:35 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:12, Еврейлерге 11:4, Ачылта 18:24

• 23:37 Лк. 13:34-35
+ 23:37 Апостолдордыҥ керектери 7:52,
+ 23:39 Мф. 21:9
• 24:1 Мк. 13:1-13, Лк. 21:5-19
+ 24:2 Лк. 19:44

+ 24:4 Иоанныҥ 1-кы самаразы 3:7, Колоссыдагыларга 2:8, 2 Фессалоникадагыларга 2:3

+ 24:7 Ачылта 6:4, Апостолдордыҥ керектери 11:28, Ачылта 6:8, Ачылта 6:12

+ 24:9 Мф. 10:22, Ин. 15:18
+ 24:10 Мф. 10:21
+ 24:11 Мф. 7:15
+ 24:13 Иаковтыҥ самаразы 5:11, Ачылта 2:10

+ 24:14 Мф. 28:19, Римдегилерге 10:18, Колоссыдагыларга 1:6, Колоссыдагыларга 1:23

• 24:15 Мк. 13:14-23, Лк. 21:20-24
+ 24:17 Лк. 17:31
+ 24:19 Лк. 23:29
+ 24:21 Ачылта 16:18
+ 24:22 Лк. 18:7
+ 24:23 Лк. 17:23

+ 24:24 2 Фессалоникадагыларга 2:9, Ачылта 13:13, Ачылта 16:14

+ 24:25 Ин. 13:19, Ин. 14:29
+ 24:27 Лк. 17:24
+ 24:28 Лк. 17:37
• 24:29 Мк. 13:24-27, Лк. 21:25-28

+ 24:29 Апостолдордыҥ керектери 2:20, Ачылта 6:13

+ 24:30 Мф. 16:27,

+ 24:31 1 Кор. 15:52, 1 Фессалоникадагыларга 4:16, Ачылта 11:15, Мф. 13:41, 2 Фессалоникадагыларга 2:1

• 24:32 Мк. 13:28-31, Лк. 21:29-33
+ 24:34 Мф. 16:28
+ 24:35 Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:10

• 24:36 Мк. 13:32-37, Лк. 12:38-40, Лк. 17:26-30, Лк. 17:34-36

+ 24:42 Мф. 25:13

+ 24:43 Петрдыҥ 2-чи самаразы 3:10, 1 Фессалоникадагыларга 5:2

+ 24:44 Ачылта 3:3, Ачылта 16:15
• 24:45 Лк. 12:42-48
+ 24:46 Мф. 25:21, Ин. 13:17
+ 24:48 Мф. 25:5
+ 24:51 Мф. 8:12

+ 25:1 Мф. 9:15, Ин. 3:29, Ачылта 19:7, Ачылта 21:2

+ 25:5 Мф. 24:48
+ 25:10 Мф. 22:2
+ 25:11 Мф. 7:22, Лк. 6:46, Лк. 13:25
+ 25:12 Мф. 10:33
+ 25:13 1 Кор. 16:13, Мф. 24:36, Мф. 24:42
• 25:14 Лк. 19:12-27
+ 25:19 Римдегилерге 14:12
+ 25:21 Лк. 16:10, Еврейлерге 12:2
+ 25:29 Мф. 13:12
+ 25:30 Мф. 8:12
+ 25:31 Мф. 16:27, Мф. 19:28
+ 25:32 2 Кор. 5:10, Мф. 13:49
+ 25:34 Ачылта 21:7
+ 25:35 Лк. 3:11, Иаковтыҥ самаразы 2:15-16
+ 25:36 2 Тимофейге 1:16-18
+ 25:40 Мф. 10:40

+ 25:41 Мф. 7:23, Мк. 9:43-44, Иуда 1:7, Ачылта 20:10

+ 25:45 Лк. 10:16
• 26:1 Мк. 14:1-2, Лк. 22:1-2, Ин. 11:45-53
• 26:6 Мк. 14:3-9, Лк. 7:36-50, Ин. 12:1-8
+ 26:6 Мф. 21:17, Ин. 11:1, Ин. 11:18,
+ 26:11 Мф. 9:15, Ин. 7:33
+ 26:12 Ин. 19:40
+ 26:13 Мф. 24:14
• 26:14 Мк. 14:10-11, Лк. 22:3-6

+ 26:14 Ин. 13:2, Апостолдордыҥ керектери 1:16

• 26:17 Мк. 14:12-21, Лк. 22:7-14, Лк. 22:21-23, Ин. 13:21-30

+ 26:21 Ин. 13:18

+ 26:24 Мф. 18:7

• 26:26 Мк. 14:22-26, Лк. 22:15-20, 1 Кор. 11:23-25

+ 26:26 Ин. 6:51, 1 Кор. 10:16, Еврейлерге 10:10

+ 26:30 Лк. 22:39

• 26:31 Мк. 14:27-31, Лк. 22:31-34, Ин. 13:36-38

+ 26:31 Ин. 16:32
+ 26:32 Мф. 28:7
+ 26:35 Ин. 11:16, Ин. 21:19
• 26:36 Мк. 14:32-42, Лк. 22:39-46
+ 26:37 Мк. 5:37, Мк. 9:2
+ 26:38 Ин. 12:27

+ 26:39 Еврейлерге 5:7, Мк. 10:38, Ин. 18:11, Ин. 5:30, Ин. 6:38, Галаттарга 1:4

+ 26:41 Мф. 6:13, Петрдыҥ 1-кы самаразы 4:7

+ 26:42 Мф. 6:10

+ 26:45 Ин. 2:4, Мф. 16:21, Мф. 17:22, Мф. 20:18

• 26:47 Мк. 14:43-50, Лк. 22:47-53, Ин. 18:3-12

+ 26:47 Апостолдордыҥ керектери 1:16
+ 26:51 Лк. 22:38
+ 26:52 Ачылта 13:10
+ 26:55 Мф. 21:23, Лк. 21:37

+ 26:56 Мф. 1:22-23, Мф. 21:4, Ин. 19:36, Мф. 26:31, Ин. 16:32

• 26:57 Мк. 14:53-65, Лк. 22:54-55, Лк. 22:63-71, Ин. 18:13-14, Ин. 18:19-24

+ 26:61 Мк. 15:29, Ин. 2:19

+ 26:62 Мф. 27:13

+ 26:64 Мф. 16:27, Мф. 24:30, Еврейлерге 1:13

+ 26:65 Апостолдордыҥ керектери 14:14, Мф. 9:3, Ин. 10:36

• 26:69 Мк. 14:66-72, Лк. 22:56-62, Ин. 18:15-18, Ин. 18:25-27

+ 26:75 Мф. 26:34

• 27:1 Мк. 15:1, Лк. 23:1-2, Ин. 18:28-32

+ 27:2 Лк. 3:1, Лк. 13:1, Апостолдордыҥ керектери 3:13, 1 Тимофейге 6:13

• 27:3 Апостолдордыҥ керектери 1:18-19
+ 27:6 Мк. 12:41, Ин. 8:20
+ 27:9 Мф. 2:17
• 27:11 Мк. 15:2-5, Лк. 23:3-5, Ин. 18:33-38
+ 27:11 Мф. 2:2
+ 27:13 Мф. 26:62
• 27:15 Мк. 15:6-15, Лк. 23:13-25, Ин. 18:39
+ 27:18 Ин. 12:19
+ 27:20 Апостолдордыҥ керектери 3:14
+ 27:23 Лк. 23:41, Еврейлерге 4:15
+ 27:25 1 Фессалоникадагыларга 2:16
+ 27:26 Мф. 20:19
• 27:27 Мк. 15:16-20, Ин. 19:2-3
+ 27:30 Мф. 20:19

• 27:32 Мк. 15:21-32, Лк. 23:26-43, Ин. 19:17-27

+ 27:40 Мк. 14:58, Ин. 2:19, Мф. 4:3-6

+ 27:42 Ин. 10:18, Ин. 1:49, Ин. 12:13, Ин. 20:29

• 27:45 Мк. 15:33-41, Лк. 23:44-49, Ин. 19:28-30

+ 27:46 Апостолдордыҥ керектери 3:1,
+ 27:52 Ин. 5:21, Ин. 5:25
+ 27:56 Лк. 8:2, Мф. 20:20

• 27:57 Мк. 15:42-47, Лк. 23:50-56, Ин. 19:38-42

+ 27:63 Мф. 16:21, Мф. 17:23, Мф. 20:19
+ 27:66 Ачылта 20:3
• 28:1 Мк. 16:1-8, Лк. 24:1-12, Ин. 20:1-10
+ 28:1 Лк. 8:2, Мф. 27:61
+ 28:2 Мф. 27:60
+ 28:3 Мк. 9:3, Апостолдордыҥ керектери 1:10
+ 28:4 Ачылта 1:17
+ 28:7 Мф. 26:32

+ 28:9 Ин. 20:19, Ин. 20:21, Мф. 28:17, Лк. 24:52

+ 28:10 Мф. 12:50, Ин. 20:17, Римдегилерге 8:29, Еврейлерге 2:11

• 28:16 Мк. 16:14-18, Лк. 24:36-49, Ин. 20:19-23

+ 28:17 Ин. 20:25

+ 28:18 Мф. 11:27, Ин. 17:2

+ 28:19 2 Кор. 13:13, Ин. 4:1-2, Апостолдордыҥ керектери 8:13, Колоссыдагыларга 1:23

+ 28:20 Ин. 14:15, Мф. 13:39

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=ALT

Сӧзлик

Сӧзлик

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Ј

7. Е

8. И

9. К

10. Л

11. М

12. Н

13. О

14. П

15. Р

16. С

17. Т

18. Ф

19. Х

20. Ы

21. Э

ААРОН – Моисейдиҥ аказы. Јӱк Аарон ло оныҥ ач-ӱрее калдыктары абыстап јӱрер јайаан-бычуулу, Израиль калыгы учун Кудайга тайылгалар эдер учурлу болгон. Моисейди, Эртеги Кереести кӧр.

АБЫС – Байзыҥдагы ишчи. Абыстыҥ тӧс молјузы Кудайга тайылга эдери болгон, анайда ок ол мӱргӱниҥ ӧскӧ дӧ молјуларын бӱдӱрген. Кудайдыҥ јакарганыла Израильде абыстар болуп јӱк Аарон угынаҥ таркаган улус иштегендер. Тайылга эдерин кӧр.

АВВА – арамейлеп Ада дегени. Анайып Иисусты ээчиде баштапкы христиандар Кудайга баштанатан. Мынызыла олор Кудайды сӱӱп тургандарын, Ого алкыш-быйанду ла Оноҥ камаанду болгондорын кӧргӱзетен.

АВЕЛЬ – Адам ла Еваныҥ уулы, Каинниҥ карындажы. Каинди кӧр.

АВРААМ – еврейлердиҥ ле бир кезек ӧскӧ калыктардыҥ улу адазы. Авраам Кудайга сӧсуккур, чындык болгон, оныҥ учун Авраамды «бӱдериниҥ адазы» дейдилер. Ӧрӧ турган Кудай Авраамныҥ калдыгы ажыра бастыра калыктарга алкыш jетирер деп, оныҥ калдыктары Ханаан деп jерди энчиленер деп, ого молjогон.

АГАРУ – Библияда агару дегени – аҥылаган, тегин керектерге эмес, Кудайга учурлалган; озо ло баштап, агару деп Кудайдыҥ Бойы керегинде айдылат, онойдо ок Кудайга учурлаган кандый ла неме: темдектезе, Байзыҥ, тайылга, сыйлар, Кудайга беринген улус.

АГАРУ БИЧИК – Јаҥы Кереесте Эртеги Кереестиҥ бичиктери анайда адалган. Эртеги Кереести кӧр.

АГАРУ ТЫН – Кудайдыҥ Тыны, Ада ла Уулла бирлик Кудай, Оныҥ jӱрӱм jайаачы кӱчи.

АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ – бӱдӱп турган кижи Кудайдыҥ Тыныла, Оныҥ кӱчиле толоры. Агару Тынла толгон кижи ажыра кӱч, ойгор, арга келип, Кудайдыҥ керектери эдилет.

АГАРЬ – Авраамныҥ Сарра-абакайында јӱрген эпши кул. Сарра бойы бала табардаҥ озо Агарь Авраамга уул таап берзин деген, оны Измаил деп адагандар. Је Измаил Авраамга Кудай берер бала эмес болгон учун Авраамныҥ калдыктарына Кудай береечи болуп молјогонды албаган.

АГРИППА (2-чи Ирод Агриппа) – 1-кы Ирод Агриппаныҥ уулы (Иродты кӧр). Ол Христос туулган соҥында 53–70 јылдарда Палестинаныҥ јарымыныҥ башчызы болгон.

АДА (Кудай јанынаҥ) – Иисус Христос Кудайды «Ада» деп адап, мынызыла Ада Кудайга тазыл-тамырыла, ӧзӧк-буурыла јуук болгонын ачыгынча кӧргӱзет. Иисус Христоско бӱдӱп турган кижи Кудайла колбулу болуп, Оны «Ада» деп адаар аргалу.

АДАМ – Кудай јайаган эҥ баштапкы кижи. Оноҥ Кудай Еваны јайаган. Адам ла оныҥ ӱйи Ева Кудайдыҥ јакарузын укпай, кинчек эткен баштапкы кижилер болгондор. Оноҥ ло бери улус эмдиге кинчек эткенче. Коринфтеги серкпеге 1-кы самарада Иисус Христос «калганчы Адам» деп адалган. Баштапкы Адам ончо улустыҥ улу адазы болуп, кажы ла кижиге эт-кандуга јӱрӱм берет. Иисус Христос, калганчы Адам, Ого бӱдӱп турган ончо улуска тыннаҥ јӱрӱм берет.

АКТААРЫ – грек сӧстиҥ чике учуры: бурулу эмес деп јарлаары. Оныҥ Јаҥы Кереесте салылган учуры: Ӧрӧ турган Кудай кижиниҥ кинчектерин таштап, оны бурулу эмес деп јарлап, Бойыныҥ алдында акту деп бодойт. Кудай кижини јаҥыс ла Иисус Христоско оныҥ бӱткени учун актайт. Кудайга беринерин, акту болорын кӧр.

АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ – кара јаҥдулар анайда кулдарла, ороонныҥ кандый бир окылу ижинде туружатан улусла, анайда ок гаремдерде иштейтен улусла эдетен. Акталайтан чӱм-јаҥ еврейлерде јок болгон, нениҥ учун дезе мыны Кудай јаратпай турган.

АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ (гректеп дикайосуне) – 1. Кудай јанынаҥ учуры: Кудай јаантайын чынла, чындыкла башкарынат. 2. Кижи јанынаҥ: кижи Кудайла чын колбуда јӱрери. «Акту, акту болоры, актаары» ла «чындык» деген сӧстӧрдиҥ тазылы грек тилде андый ок. Актаарын кӧр.

АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ – Јаҥы Кереесте мындый учурлу: 1. Кудай кандый бир кижиге быйан, кандый да јакшыны эдери. 2. Кандый бир кижиге быйан эмезе ӧскӧ кижиге кандый да јакшыны этсин деп, Кудайдаҥ сураары.

АЛЛИЛУИЯ – иудейлер Кудайды алкайын дегенде, «Аллилуия» деп кыйгырыжатан. Бу еврей сӧс «Кайраканга мак» дегени.

АЛЬФА ЛА ОМЕГА – Альфа грек тилдиҥ алфавидиниҥ баштапкы таныгы болуп јат. Оныҥ учун, Иисус Кайракан – ол Альфа деп бичилгени, Ол баштапкы, ончозыныҥ бажы дегени. Иисус база Омега деп адалган, бу грек алфавиттеги калганчы танык. Иисус ончозыныҥ бажы чылап, анайда ок Ол ончозыныҥ учы; ончозы Оныҥ Бойында тӱгенип јат.

АМИНЬ – еврейлеп чынынаҥ, андый ла болзын.

АНГЕЛ – Кудайга јалчы, Оныҥ элчизи болуп, Оныҥ јакарганыла улуска болужып јӱрген амыйтан.

АНТИХРИСТ – бу сӧс антихристос деп грек сӧстӧҥ табылган. Анти деп кожулта сӧскӧ јаҥыс та «ӧштӱ, удурлажаачы» деп эмес, је база «баштапкы болорго јӱткӱӱчи» деп учур берет.

АПОСТОЛ (гректеп апостолос) – «аткарылган кижи» деп учурлу. Бу сӧстиҥ Сӱӱнчилӱ Jарда салылган учуры – Кудай талдап алган ла аткарган элчи. Ого Иисус Христостоҥ јаҥ берилген. Баштапкы апостолдор – Иисустыҥ он эки ӱренчиги.

АРАМЕЙ ТИЛ – јебрен еврей ле араб тилдерле тазылы јаҥыс тил. Иисус Христостыҥ јӱрӱми тужында иудейлер кӧп сабазында арамей тилле эрмектежетен.

АРГАДААЧЫ – Кудай ончо калыктардыҥ Аргадаачызы эдип Иисус Христосты талдап алган. Иисус Христос улусты кинчектиҥ кулданыжынаҥ, кинчек учун бурулаштаҥ ла кезедӱдеҥ – мӧҥкӱлик ӧлӱмнеҥ аргадайт.

АТ, АТ-ЈОЛ (адында, Оныҥ адында, адынаҥ ла о. а.) – бу сӧс кижи ле Кудай јанынаҥ тузаланылып, олордыҥ учурын ачат. Иисустыҥ ӱренчиктери «Иисустыҥ адына болуп», «Иисустыҥ адыла» деп айдып, оору улусты јаскылап турарда, Оныҥ кӱчи иштеп, олорды јаскан.

АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ – бу байрам Пасха ӧткӧли, јети кӱнниҥ туркунына байрамдалатан. Ол кӱндерде еврейлер ачыткы јок калаш јийтен. Анайып, олор Египеттеҥ еврейлер канайда ырбаганын эске алынатан. Олор сӱрекей тӱргендеп-сандырап барган учун ачыткыны тестеге кожотон, калашты быжырардаҥ озо тесте кӧдӱрилерин сакыйтан ӧй олордо шык јок болгон.

БАЙЗЫҤ – тайылга эдетен, Кудайга бажыратан тура. Ол Кудайдыҥ Бойы айдып берген ӱлекерле тудулган. Байзыҥныҥ кӱрентигинде турган тура эки кыпка бӧлӱлген: агару кыпка ла агарудаҥ агару кыпка. Агарудаҥ агару кыпка аҥылу мӱргӱ ӧткӱрерге јылына бир катап јӱк улу абыс кирер аргалу болгон. Бу кып агару кыптаҥ јаан кӧжӧгӧлӧ бӧлӱлген. Иисус Христостыҥ озолондыра айтканыла, Христостыҥ туулганынаҥ ала I чакта римдер Байзыҥды бӱткӱлинче јемирип койгондор.

БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ – бу байрам тушта еврейлер тӱжӱм јуунадылып калганына сӱӱнетен. Олор байкандар тургузып алып, олордо јети кӱн улай јадатан. Анайып, олор Кудай бӱдӱмјилеп койгон эл-јуртына келгенче тӧртӧн јылдыҥ туркунына куба чӧлдӧ јӱрӱп, байкандарда јаткан ада-ӧбӧкӧлӧрин эске алынатан.

БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ – бу байрамды еврейлер Пасха башталганынаҥ ала бежен кӱнниҥ бажында байрамдайтан. Ол ӧйдӧ анайда ок буудай ажын јуунадары байрамдалатан. Беженинчи кӱнде Христостыҥ ӱренчиктерине ле Оныҥ јолыла барган улуска Агару Тын тӱшкен.

БИЛДИ – кандый бир немениҥ чынын кӧргӱскен Кудайдыҥ кайкамчылу темдеги. Кудай Иисус Христос ажыра кӧп билдилер јайаган.

БӰДӰП ТУРГАН УЛУС – Ӧрӧ турган Кудайга бӱдӱп, Иисус Христос ажыра аргадаш алып, кинчектери ташталган улус.

ВААЛ – кара јаҥдулардыҥ кудайлыгыныҥ ады. Ханаан jеринде Израиль калык келердеҥ озо Ваалга бажырган улус јуртаган. Олорды ээчиде Израильдиҥ улузы Кудайдаҥ jана тӱжӱп, улай ла Ваалга бажыргандар. Ол Кудайга удура эҥ jаан кинчектердиҥ бирӱзи болгон.

ВАВИЛОН – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Вавилон каандык Израиль калыгыныҥ калју ӧштӱзи болгон. Јаҥы Кереесте «Вавилон» деп сӧслӧ бултаарта кӧрмӧстиҥ каандыгы керегинде айдылат.

ВАЛААМ – Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде јуртаган кара јаҥду јарлыкчы. Ол ӧйдӧ Моав јердиҥ кааны болгон Валак Валаамды алдырып, Израильдиҥ улузын каргазын деген, је Валаам мыныҥ ордына Кудайдыҥ јакарганыла бу калыкты алкаган. Јаҥы Кереесте ол кинчектӱ јаман сӱр-кебер болуп јат.

ВАРАК – јебрендикте Израиль калыгыныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол јуу-согуштарда олорды башкарып, ӧштӱлерди јеҥетен.

ВЕЕЛЬЗЕВУЛ – кӧрмӧстиҥ чоло ады. Ого Израиль калыгыла коштой јуртаган ӧскӧ уктар бажырган.

ВЕНИАМИН – Иаковтыҥ (Израильдиҥ) он эки уулыныҥ эҥ кичӱзи. Ол еврейлердиҥ он эки угыныҥ ада-ӧбӧкӧлӧриниҥ бирӱзи болуп јат.

ГЕЕННА (еврейлеп Ге-Хинном, эмезе Хинном ӧзӧги дегени) – Иерусалимниҥ стенелери алдындагы јуука јер, сӱрее-чӧптиҥ ле кандый ла быјардыҥ чогунтызы. Олорды јоголторго туркаары от кӱйдӱретен. Јаҥы Кереесте таамыны бултаарта айтканы.

ГЕРМЕС – Јебрен Грецияда улус бажырган кудайлыктардыҥ бирӱзиниҥ ады. Ол кудайлардыҥ элчизи деп бодолгон.

ГЕДЕОН – Израиль калыгында каан јок тушта оныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон. Гедеон Кудайга тыҥ бӱдӱп, Оныҥ башкарганыла јӱрерге мӱргийтен. Бойыныҥ јуучылдарын јуу-согушка баштап апарганда, керек дезе черӱзиниҥ тоозы ас та болзо, ол ӧштӱни јеҥген, нениҥ учун дезе ого Кудай болушкан.

ГОМОРРА – јебрен Содом ло Гоморра деп атту калаларда јуртаган улустыҥ кинчектери учун Кудай отту ла кӱкӱрлӱ јаҥмыр јаадырып, экӱди јаба јоголтып койгон.

ГОРЧИЦА – ӧзӱм, оныҥ ӱрени оп-оок, је ӧзӱп бӱткен тужында јаан ӧзӱм боло берет.

ДАВИД – Израильдиҥ эҥ тоомjылу кааны. Давид Израильди улу ороон, Иерусалимди дезе оныҥ тӧс калазы эткен. Ол анайда ок билгир јуучыл ла улу ӱлгерчи болгон. «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктиҥ кӧп јарымы оныҥ јаҥарларынаҥ туруп јат. Давид бастыра jӱрегиле Кудайга баштанар, Ого чындык jалчы болгон. Оныҥ учун jаҥыс ла Давидтиҥ калдыктары Израильдиҥ каандары болор деп, Кудай ого молjу берген. Христос (Мессия) оноҥ чыгар деп, jарлыкчылар судурлап айткан.

ДИАКОН – сӧс сӧслӧ «јалчы, болушчы», серкпениҥ ишчизи.

ДИНАРИЙ – озодо Римде кӱндӱк ишјал учун бир кижиге тӧлӧлӧтӧн мӧҥӱн акча.

ЈАЙЫМДАЛАРЫ – грек тилдеҥ оныҥ учуры: тӧлӱ тӧлӧлгӧн соҥында кандый-бир јаманнаҥ јайымдаары. Јаҥы Кереесле болзо, кижини кинчектиҥ олјозынаҥ јайымдаарга тӧлӧлгӧн баа – Иисус Христостыҥ тайылгалу ӧлӱми.

ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ (гректеп пасха) – Израиль калыгыныҥ байрамы. Кудайдыҥ јакарганыла олор Египеттиҥ кулданыжынаҥ јайымдалганын байрамдап јадылар.

ЈАҤЫ КЕРЕЕС – 1. Иисус Христостыҥ ӧлӱми ле тирилгени ажыра Кудай ла кижилик ортодо тургузылган jӧп (Кереести кӧр). 2. Бичиктердиҥ јуунтызыныҥ ады, ого тӧрт Сӱӱнчилӱ Jар, Апостолдордыҥ Ижи, самаралар ла Ачылта кирген.

ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ – Байзыҥды иудейлер бистиҥ эрадаҥ озо II чакта кара jаҥду ӧштӱлеринеҥ блаайла, быjардаҥ арутаганын ла jаҥыртканын эске алгылайтан байрам.

ЈАРЛЫКЧЫ – Кудай берип турган јетирӱлерди айдаачы кижи. Ол Кудайдыҥ јакарганыла калыкка айдат. Эртеги Кереестиҥ ӧйлӧринде Кудай кӧп јарлыкчылар ийген. Олор ажыра Кудай келер ӧйдӧ не болорын ачкан. Јарлыкчылар улайын самаралар бичийтен. Кӧп судурлаштар Исаия, Иеремия, Иезекииль, Даниил, Осия ла ӧскӧ дӧ јарлыкчылардыҥ бичиктеринде бичилген. Иисус Христос туулганынаҥ кӧп јылдар озо олор Оныҥ келерин судурлап айткандар. Судур бичиктер Моисейдиҥ бичиктериле (Моисейдиҥ Јасагыла) кожо Бичик, Агару Бичик деп адалат. Јаҥы Кереесте Агару Тыннаҥ кӧдӱриҥи алып айдып турган улусты база јарлыкчылар деп адап јадылар. Олор Кудай кӧнӱ ачкан јетирӱлерди айдадылар.

ЈАСАК (Моисейдиҥ јасагы) – Израиль калыгына Кудай Моисей ажыра берген јасак. «Јасак» деп он салым-јакылтаны, эмезе ээжилердиҥ ле салым-јакылталардыҥ јуунтызын – Эртеги Кереестиҥ баштапкы беш бичигин (Беш бичикти) айдып јадылар.

ЈАСАКЧЫ – Моисейдиҥ јасагын јакшы билер кижи. Оныҥ тӧс молјузы јасакты кӧчӱрип чийери, оны шиҥдеери, јартаары ла оны бӱдӱрерин шиҥжӱге алары болгон. (Јасакчылар улусты јасакка ӱреткен.)

ЈЕЛБЕГЕН – соојыҥга кирген сӱрекей кӱчтӱ тынду, ол јаан јер-бакага тӱҥей, је анайда ок јылан деп адалат. Ачылтада јелбеген јелбистердиҥ јааны, сатананыҥ сӱр-темдеги эдип тузаланылат.

ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС – сатананыҥ јалчызы. Ол кижини Кудайдаҥ туура апарып, оны бӱткӱлинче ээлеп jат. Иисус Христос Кудайдыҥ кӱчиле кӧп улусты jелбистердеҥ jайымдаган ла Бойыныҥ ӱренчиктерине ондый ок арга берген.

ЕВА – Адамныҥ ӱйи (Адамды кӧр).

ЕВАНГЕЛИЕ – Сӱӱнчилӱ Јарды кӧр.

ЕВРЕЙ – Иаковтыҥ калдыктары (Иаковты кӧр). Кезикте «еврей» ле «иудей» дегени jаҥыс учурлу болот, jе «еврей» дегени кӧп сабазында кижиниҥ угы-тӧзи, «иудей» – jаҥдаганы керегинде айдып jат (Иудейди кӧр).

ЕГИПЕТ – Израильге коштой ороон. Израильдиҥ улузы Египетте 400 јылдыҥ туркунына кул болуп јӱрген. Је соҥында Кудай Бойыныҥ калыгын Египеттеҥ чыгарган.

ЕЛИСЕЙ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Ол Илия јарлыкчыга болушкан, оныҥ кийнинде јарлыкчыныҥ ижин бӱдӱрген.

ЕЛЛИН – грек дегени. Јаҥы Кереесте грек культураны ла тилди алынган ӧскӧ калыктардыҥ ончо чыгартулу улузы анайда адалат.

ЕПИСКОП – сӧс сӧслӧ «ајараачы, корычы». Јербойыныҥ серкпезиниҥ башкараачызы.

ИАКОВ – Исаактыҥ эки уулыныҥ бирӱзи, оны анайда ок «Израиль» дейдилер. Ол Израиль калыктыҥ улу адазы болгон. Библияда Иаков деп атту оноҥ до ӧскӧ улус туштайт, темдектезе, апостолдордыҥ бирӱзи.

ИЕРУСАЛИМ – Эртеги Кереес туштарында ол Израиль каандыгыныҥ тӧс калазы, Јаҥы Кереес туштарында Римге баш билдирткен. Иисустыҥ ӧлгӧни, тирилгени ле теҥериге кӧдӱрилгени бу каланыҥ коштойында болгон. Библия Теҥеридеги Иерусалим керегинде айдат. Оны Кудай Бойына чындык улуска туткан.

ИЕССЕЙ – Давид-каанныҥ адазы. Христос Иессейдиҥ ле Давидтиҥ калдыгы болор деп, еврейлер Исаияныҥ судурлап айтканына бӱткендер.

ИЗРАИЛЬ – 1. Иаковко Кудай берген аҥылу ат. Израиль он эки уулду болгон, олор Израильдиҥ он эки угыныҥ улу адалары боло бергендер. 2. Ороонныҥ ла калыктыҥ ады.

ИИСУС – бу еврей ат «Аргадаачы» эмезе «Кайракан аргадап јат» дегени.

ИИСУС НАВИН – Моисей ӧлӧрдӧ, оныҥ болушчызы Иисус Навин Израиль калыгыныҥ башкараачызы боло берген. Ол калыкты Кудай берер болгон Ханаан ороонго баштап апарган.

ИЛИЯ – Израильдиҥ улу јарлыкчызы. Христос (Мессия) јерге келерин Илия белетеп койор учурлу деп, Малахия јарлыкчыныҥ айткан сӧстӧрин иудейлер билетен эди.

ИОАНН – Јаҥы Кереесте Иоанн деп атту бир канча кижи учурайт. Олордыҥ эҥ учурлу дегендери ол Крестеечи Иоанн ла Иоанн апостол: 1. Крестеечи Иоанн Иисуска јол белетеп койгон јарлыкчы болгон. Ол, Илиядый јарчы бойы, Илия чылап улуска озолондыра айдып, улусты кинчегин алынып, Кудайга баштанзын деп кычырып, креске тӱжӱрген. 2. Иоанн апостол Зеведейдиҥ уулы ла Иаковтыҥ карындажы, Иисустыҥ он эки апостолыныҥ бирӱзи болгон. Ол Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарды, Иоанныҥ самараларын, Ачылтаны бичиген.

ИОНА – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Бир катап Кудайдыҥ сӧзин јарлазын деп, оны Кудай Ниневия кала јаар ийген. Је Иона керепке отурып, ӧскӧ јаны јаар јӱскен. Айдарда, Кудай тыҥ јоткон ийген. Керептеги улус оны билип ийеле, аргаданар болуп, Ионаны талайга таштагандар. Јаан балык Ионаны јуда салган, ол балыктыҥ ичинде ӱч кӱнниҥ туркунына јӱреле, мӱргиген. Учында балык оны јаратка чыгара кустырып ийген. Иона Кудайга багып, Оныҥ сӧзин јарлап барган.

ИОСИФ – Јаҥы Кереесте мындый атту бир канча кижи керегинде айдылат, олордыҥ учурлу дегендери: 1. Иосиф, Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. 2. Иосиф, Иисус Христостыҥ энези болгон Марияныҥ ӧбӧгӧни. 3. Аримафейдеҥ Иосиф – Синедрионныҥ турчызы. Ол акту кижи болгон, Кудай Каандыгын сакыган, Иисус Христостыҥ јажытту ӱренчиги болгон.

ИРОД – 1. Улу Ирод: иудей каан. Ол бастыра Палестинаны башкарып турар ӧйдӧ Иисус Христос туулган. 2. Ирод Антиппа, Улу Иродтыҥ уулы. Ол Христос туулган соҥында 4-39 јылдарда Галилейди башкарган. 3. 1-кы Ирод Агриппа, Улу Иродтыҥ јеен балазы. Ол Палестинаны Христос туулган соҥында 41-44 јылдарда башкарган, христиандарды тыҥ истеген. Агриппаны кӧр.

ИСААК – Авраам ла Сарраныҥ уулы, Иаковтыҥ адазы. Исаак ажыра Кудайдыҥ Авраамга берген сӧзи бӱткен.

ИСАВ – Исаактыҥ тун уулы, Иаковтыҥ игис аказы. Бир катап ол аштап турала, тун уулы болгон адын Иаков карындажына бир айак ботко учун садып ийген. Исавтыҥ эмес, Иаковтыҥ калдыктары Кудайдыҥ талдап алган калыгы боло берген.

ИСАИЯ – Кудайдыҥ јарлыкчызы. Иисус Христос телекейге келердеҥ чик-јок озо Ол керегинде Исаия кӧпти јарлыктап айткан.

ИССОП – иудейлердиҥ мӱргӱӱл чӱм-јаҥдарында тудунатан ӧзӱм. Абыстар оныҥ јалбырагын эмезе сабын суйук немеге, темдектезе, тайылган тындуныҥ канына сугуп, оныла кижини эмезе арутайтан немени ӱрӱстейтен.

ИУДА – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи, Иуда дейтен уктыҥ ада-ӧбӧкӧзи. Оныҥ калдыктары «иудейлер», олордыҥ Израиль ороондо јуртаган тергеези «Иудей jери» деп адалган. Иерусалим кала Иудейде туруп јат. Иисус Христос ло Давид-каан Иуданыҥ угынаҥ болгон ло Иудейдеги Вифлеем калада туулган. Анайда ок Јаҥы Кереесте мындый атту Иуда Искариот ло Кайракан Иисустыҥ Иуда карындажы бар.

ИУДЕЙ – озодо Иуда угыныҥ кижизи, Jаҥы Кереестиҥ ӧйинде кандый ла еврей кижи. Иоанн бичиген Сӱӱнчилӱ Jарда «иудейлер» деп сӧс кӧп сабазында еврей калыктыҥ башчыларын темдектейт.

КАИН – Адам ла Еваныҥ тун уулы, Авельдиҥ аказы. Кудай Авельдиҥ тайылгазын jууткан, jе Каиндийин jаратпаган учун, Каин карындажын ӧлтӱрип койгон. Мынаҥ улам Каин јер ӱстинеҥ сӱрдӱрип, тенип јӱрер каргышту боло берген.

КАЙРАКАН (гректеп Куриос, еврейлеп Адонай) – бу сӧс грек ле еврей тилдерде «ээ, ээлеген» деген учурлу. Библия бичилип турар ӧйлӧрдӧ бу сӧслӧ ӱй улус кезикте ӧбӧӧндӧрин адайтан, јалчылар ла кулдар дезе бойлорыныҥ ээлерине анайда баштанатан. Бу сӧсти Кудай јанынаҥ тузаланганы Ол јер-телекейди, ондо бар ончо не-немени ээлеп турганын кӧргӱзет. Јаҥы Кереесте Кайракан деп ат улайын Иисус Христос јанынаҥ тузаланылат.

КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ – Кайракан јаргы эдерге келер кӱн. Ол кӱн Кудай Иисус Христос ажыра бастыра телекейди јаргылаар. Бу кӱнди анайда ок «Јаргыныҥ Кӱни» деп адап јадылар.

КАЛАНЧЫ – калан јуур кижи. Римдер еврейлерди јуулап алала, олорды албан-кӱчле башкаргандар. Иисустыҥ ӧйинде каланчылар римдерге иштегендер. Олор еврейлер болгондор, је римдерге болужып, еврейлерди римдердиҥ черӱзине калан тӧлӧттирген. Оныҥ учун еврейлер каланчыларды јаман кӧрӧтӧн. Бого ӱзеери каланчылар акчаныҥ јарымын мензинерге, тӧлӧйтӧнинеҥ кӧп акча некейтен.

КАПКАШ БАЛУ – эт-кандагы јазылбас оору. Андый оорулу улусты быјартыган дежетен.

КАРА ЈАҤДУ – чын Кудайга эмес, чалуларга ла ӧскӧзине де бажыраачы кижи эмезе калык. Еврейлер ӧскӧ калыктарды ончозын анайда адайтан, нениҥ учун дезе ол ӧйдӧ јаҥыс олор бирлик Кудайга бӱткендер.

КЕРЕЕС – јӧптӧжӱ, оны тургузар тушта кажы ла јаны бойына кандый бир молју алып, сӧзин берет. Библияда Кудай ла улус ортодо тургузылган јӧптӧжӱ тӧс јерде туруп јат. Кудай ла улус ортодо тургузылган эҥ учурлу јӧптӧжӱлер – Эртеги ле Јаҥы јӧптӧжӱлер (Кереестер). Синай кырда Моисей ажыра Израиль калыгыла Кудай тургускан јӧптӧжӱни «Эртеги Кереес» дейдилер (Јасакты кӧр). Кудай ла улус ортодо Јаҥы јӧптӧжӱ болоры керегинде јарлыкчылар судурлап айдып туратан. Јаҥы Кереестиҥ бичиктеринеҥ кычырганыбыста, Јаҥы јӧптӧжӱ Иисус Христостыҥ тирилгениле јарадылып, Оныҥ каныла лапталып, Кудайга бӱдӱп турган ончо улусла тургузылган.

КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ – агаштаҥ эдилген алтындалган кайырчак. Оныҥ ичинде Кудайдыҥ он салым-јакылтазы чийилген јалбак таштар чеберлелген. Ковчег чадырдыҥ ла соҥында тудулган Байзыҥныҥ агарудаҥ агару дейтен јеринде турган. Израильдиҥ улузы оны Кайракан отургадый ширее деп туткан. Байзыҥды кӧр.

КЕРӰ АГАШ – Иисус Христостыҥ јӱрӱминиҥ ӧйинде Рим империяда улусты ӧлӱмле кезедеринде тузаланылган јазал. Ол карчый-терчий эки тоормоштоҥ турган. Керӱ агашта ӧлӧри сӱрекей шыралу ла эҥ электӱ-уйатту болгон.

КИЖИ УУЛЫ – арамей тилде бу сӧсколбу «кижи» дегени. Даниилдиҥ Эртеги Кереестеги бичигинде бу ок сӧс кудайлык Кижи јанынаҥ тузаланылат. Сӱӱнчилӱ Jарлардаҥ кычырганыбыста, Иисус Христос Бойын Кижи Уулы деп адайт. Мынызыла Ол ончо јанынаҥ, кинчектеҥ башка, ӧскӧ улустаҥ аҥыланбай турганын темдектейт.

КИНЧЕК – Кудайдыҥ јакылталарын биле-тура эмезе билбей јадып бусканы, Кудайга сӧсуккур болбозы ла бакпазы.

КОЛ САЛЫП АЛКААР – мӱргӱниҥ чӱм-јаҥы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, кол салып алкаары мындый учуралдарда тузаланылган: алкыш бергенде, аҥылу ишке учурлаганда, бӱдӱп турган кижи Кудайдаҥ аҥылу ишке јайалта алзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, кижи Агару Тынды алынзын деп, ол учун мӱргиген ӧйдӧ, оору-јоболды јазар тушта.

КӦРМӦС (гректеп диаболос) – јелбистердиҥ јааны. Диавол деп сӧс грек сӧстӧҥ табылган, ол «сайгакчы» дегени, учуры јаҥыс сатана деп сӧс «ӧштӱ, удурлажаачы» дегени. Сатана ол ок кӧрмӧс.

КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ – эҥ учурлу озогы jаҥдардыҥ бирӱзи: сууга кирип, кижи арутанып, бойын Кудайга беринери. Јаҥы Кереесте креске тӱжериниҥ эки бӱдӱми керегинде айдылат.

Крестеечи Иоанн Кудайдыҥ табын бӱдӱрер кӱӱндӱ улусты кинчектерин алынзын деп jарлап, суула крестеген. Сӱӱнчилӱ Jарларда куучын шак андый креске тӱжӱш керегинде ӧдӧт.

Иисус Христостыҥ ӧлгӧни ле тирилгени кийнинде креске тӱжӱрериниҥ учуры тереҥжиген ле элбеген: кижи бойыныҥ кинчектӱ jӱрӱмин jеектеп, ого ӧлӧри ле Иисусла кожо jаҥыдаҥ јӱрерге тирилери. Креске тӱшкен кийнинде кижи Агару Тынла толотон.

КУДАЙ (еврейлеп Эл, Элохим, гректеп Теос) – Бирлик, Ӧрӧ Турган; ончо бардыҥ Јайаачызы, ончозына јаргыныҥ јӧбин чыгарар бир-јаҥыс Јаргычы.

КУДАЙГА БАШТАНАРЫ (гректеп метанойа, орустап покаяние) – гректеҥ сӧс сӧслӧ «санаа кубултар» дегени.

КУДАЙГА БЕРИНЕРИ – Кудайга чындык болоры, Ого бастыра бойын беринери, Кудайдыҥ сӧзиле јӱрери. Акту болорын, актаарын кӧр.

КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ – эмдиги ле келер телекейде улустарды ла ончо јӱргендерди Кудайдыҥ башкарары, Ӧрӧ турган Кудайдыҥ табына, Оныҥ башкартузына багарына келиштире улустыҥ јӱрӱми. Иисус Христос Кудайдыҥ Каандыгы керегинде кӧп ӱреткен. Бу телекейде ол бӱдӱп турган улустыҥ јӱрӱминде качан ок јӱрӱп јат, је ол учына јетире јӱк чак тӱгенген кийнинде ачылар.

КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ – анайда Крестеечи Иоанн Иисусты адаган. Кудай кинчектерин таштазын деп, иудейлер бойлорыныҥ чӱм-јаҥыла Ого берӱ эдип кураан тайатан. Кураанныҥ ӧлӱми ле оныҥ каны тӧгӱлгени кинчек эткен кижи учун толынты деп бодолотон. Кижи дезе Кудайдыҥ кӧзинче ару боло беретен. Иисус Кудайдыҥ Курааны деп адалган, нениҥ учун дезе, кинчектерис ташталзын деп, Бойыныҥ јӱрӱмин тайылгага табыштырган.

ЛАДАН – баалу-чуулу, јарык-јажыл ӧҥдӱ јараш јытту чагана. Ол Байзыҥда ӧртӧӧринде тузаланылган. Оны Аравиядаҥ ла Кӱнчыгыш Африкадаҥ экелетен. Андый ладанды Иисус-балага сый эдип судурчылар экелген.

ЛЕВИЙ – Иаковтыҥ он эки уулыныҥ бирӱзи. Кудайдыҥ јакарганыла Левий укту Ааронноҥ таркаган улус Байзыҥда абыстар болгондор, бу уктыҥ арткан улузы абыстыҥ болушчылары болуп иштегендер. Абысты кӧр.

ЛЕВИТ – Левийдиҥ угынаҥ таркаган кижи. Jаҥыс левиттер Байзыҥда абыстыҥ болушчылары болор учурлу ла jайаан-бычуулу болгон.

ЛОТ – Авраамныҥ јеени. Улузы балыр јӱрӱм јӱрген Содомды јоголтор алдында Кудай анда јуртаган Лотты аргадап, оны ла оныҥ билезин каладаҥ чыгарган.

МАЙЛААРЫ – кандый бир аҥылу ишке учурлалганныҥ темдеги эдип, кижиниҥ бажына јараш јытту майдыҥ колынтызын сӱртетен эмезе уратаны. Мындый чӱм-јаҥ каанды, абысты ла кезик учуралдарда јарлыкчыны ишке тургусканда тузаланатан. Христосты кӧр.

МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ – Кудайдыҥ ончо јандай башкартузын ла улу болгонын темдектейт. Библиядаҥ кычырганыбыста, Кудайдыҥ магы кезик учуралдарда Израиль калыгына јарык, от ло тӱдӱн чилеп ачылатан. Иисус Христостыҥ јӱрӱми, Ол эткен кайкалдар, анчада ла Оныҥ керӱ агаштагы ӧлӱми ле тирилгени – бу ончозы Кудайдыҥ Уулыныҥ магын керелеген.

МАРИЯ – Јаҥы Кереесте Мария деп атту бир канча ӱй кижи учурайт: 1. Мария, Иисустыҥ энекейи. 2. Мария Магдалина. Иисус оныҥ ӧзӧк-буурынаҥ јети јелбисти чыгара сӱрген, ол Иисусты ээчий барган. 3. Вифаниядаҥ Мария, Марфа ла Лазарьдыҥ сыйны. Ол Иисустыҥ будыныҥ јанында отурып, Оныҥ ӱредӱзин уккан. 4. Мария, Клеопаныҥ эмеени, Иаков ло Иосияныҥ энези. Ол Иисустыҥ керӱ агажыныҥ jанында турган. 5. Мария, Марк дейтен Иоанныҥ энези. Ол керегинде Апостолдордыҥ эдип jӱрген керектеринде айдылат.

МЕЛХИСЕДЕК – Салимниҥ кааны, абыс. Ого Авраам јуу-согушта јуулап алганыныҥ онынчы ӱлӱӱзин берген, мыныҥ соҥында Мелхиседек Авраамды алкаган. Мелхиседек керегинде Эртеги Кереесте «Башталганы» ла «Сарындар Бичиги» (Псалтырь) деп бичиктерде айдылган.

МОИСЕЙ – Израильдиҥ мӱргӱӱлиндеги ле политикадагы эҥ јарлу башкараачы, улу јарлыкчы. Ол бойыныҥ эл-јонын Египеттиҥ олјозынаҥ чыгарган; ого Кудай берген јасакты калыкка јетирген. Јасакты кӧр.

МӰРГӰ – Кудайга сӧслӧ баштанганы, Кудайла куучындашканы. Јаҥы Кереестеҥ кычырганыбыста, Иисус Христос то, Иисустыҥ ӱренчиктери болгон он эки апостол до, бӱдӱп турган ончо улус та Кудайга ӧзӧк-тынынаҥ чыккан сӧстӧрлӧ баштанып, Кудайдаҥ каруу алып јат.

НАРД – мындый ок атту ӧзӱмниҥ јулугынаҥ эдилген јараш јытту май.

НИНЕВИЯ – Ассирия каандыктыҥ тӧс калазы. Кудай Бойыныҥ самаразын јарлазын деп, бу кала јаар Иона јарлыкчызын ийген.

НОЙ – Ӧрӧ турган Кудай јер-телекейдиҥ кинчеги кӧптӧгӧн учун оны јоголторго чайык чыгарар алдында акту болгон Ной Кудайдыҥ јакарганыла јаан кереп тудуп, ого бойыныҥ билезиле кожо кирип, ӧлӱмнеҥ аргадалган. Чайыктыҥ кийнинде Нойдоҥ кижилик бӱткен.

ОРОЗО – бойын Кудайга учурлаганныҥ темдеги эдип кандый бир ӧйдиҥ туркунына чек курсак јибей тудунары. Орозоныҥ ӧйинде Кудайдыҥ быйанын ла болужын сурап, мӱргип јадылар.

ОСАННА – «хосанна» деп еврей сӧс «сурап турум, аргада!» дегени.

ОТОК-КӰРЕЕ – иудейлердиҥ јаргы эдетен оток-кӱреези. Ол јетен кижидеҥ турган: абыстардаҥ, јасакчылардаҥ ла ӧскӧ дӧ јамылу улустаҥ. Оток-кӱрееде кӧп сабазында мӱргӱӱлдиҥ ле эл-јонныҥ сурактары кӧрӱлетен, ол оток-кӱрее анайда ок иудей калыктыҥ римдер алдындагы чыгартулузы болгон.

ПАСХА БАЙРАМЫ – еврейлерге сӱрекей јаан учурлу байрам. Пасха дегени – «кӧндӱре ӧткӧн» дегени. Бу байрамда еврейлер туку качан Египеттиҥ кулданыжынаҥ канайда јайымдалганын эске алгылайт. Ол ӧйдӧ Кудай Египеттеги кажы ла ӱйде тун туулган уул баланы ӧлтӱрерге Бойыныҥ ангелин ийер деп, озолондыра айткан. Је Ол еврейлерге бойлорыныҥ ӱйлериндеги эжиктердиҥ јаактарын кураанныҥ каныла сӱртсин деген. Ол тушта ангел канды кӧрӧлӧ, ол ӱйди кӧндӱре ӧдӱп, баланы ӧлтӱрбес. Оноҥ ло бери Пасха байрамы тушта еврейлер кажы ла ӱйде кураан сойып, каарып јадылар. Ойндо оны кожо јийдилер.

ПИЛАТ – Иисус Христос туулган соҥында 26-36 јылдарда Иудей јеринде башкарган Рим башчы.

РААВ – јебрен ӧйлӧрдӧ Иерихон калада jуртаган јӧй јӱрӱмдӱ ӱй кижи. Израильдиҥ јоны олорго Кудай берерге молјогон јерге јууктап келеделе, ӧштӱлерин канайда јеҥерин билип аларга, ол ороонды кайып кӧрӱп келзин деп, бир канча улус ийгендер. Раав кайучыларга болужып, олорды бойыныҥ айлында јажырган, оныҥ учун ол билезиле кожо аргадалган.

РАВВИ, РАВВУНИ – бу сӧс «ӱредӱчи» дегени. Еврейлер јамылу ла кӱндӱлӱ улуска анайда баштанатан.

РАЙ – бу сӧс гректеп «кеен сад» дегени. Кезикте бу атла, јер-телекей јайалып турарда, Кудай Адам ла Еваны јуртаткан кеен јер адалат. Јаҥы Кереесте рай дегени теҥери дегени, оноор Иисус Христоско бӱдӱп турган улус барып јадылар.

РАХИЛЬ – Иаковтыҥ эки абакайыныҥ бирӱзи. Оны Иаков сӱрекей сӱӱген. Ол Иосиф ле Вениаминниҥ энези болгон.

РЕВЕККА – Авраамныҥ Исаак уулыныҥ абакайы, анайда ок Исав ла Иаковтыҥ энези.

РИМ – Иисус Христос јерде јӱрген ӧйлӧрдӧ улу-јаан империя. Ол бойына кӧп ороондорды, ол тоодо Израильди де бактырган. Оныҥ тӧс калазы база Рим деп адалган.

САДДУКЕЙ – кӧп сабазында абыстардаҥ ла арга-чакту улустаҥ турган бир бӧлӱк улустыҥ кижизи. Фарисейлерге кӧрӧ, саддукейлер Кудайдыҥ сӧзи деп јӱк ле Агару Бичиктерди јарадып, jе ада-ӧбӧкӧлӧрдиҥ јаҥдап келген јаҥын jаратпай тургандар. Темдектезе, олор калганчы кӱнде ӧлгӧндӧр тирилип, Кудайга jаргыладар деп, бӱтпей тургандар.

САМАР ЈЕРИ – Иудей ле Галилей ортодо турган, Иудейге кирбеген таҥынаҥ эл-тергее. Иисус тушта Самар јериниҥ калыгы су-еврейлер болбогондор, нениҥ учун дезе јебрен ӧйлӧрдӧ олор ӧскӧ ороондордыҥ калыктарыла колынгандар. Иудейдиҥ еврейлери самарларды кӧрӧр кӱӱндери јок болгон.

САМСОН – јебрен ӧйлӧрдӧ каандардаҥ озо еврейлердиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи. Ол алып-баатыр болгон эди.

САМУИЛ – Израильдиҥ калганчы улу јаргычызы, Кудайдыҥ јарлыкчызы. Самуил јарлыкчыныҥ кийнинде Израильде каандар башкарып баштаган. Самуил каан эдип Саулды ла Давидти майлаган.

САРРА – Авраамныҥ абакайы, Исаактыҥ энекейи.

САРЫНДАР БИЧИГИ (Псалтырь) – Эртеги Кереестиҥ бичиктериниҥ бирӱзи. Бу бичик Кудайга учурлалган 150 мак јаҥардаҥ туруп јат. Иудейлер мак јаҥарларды Кудайга бажырар тушта сарындап айдатан эди.

САТАНА – Кӧрмӧсти кӧр.

СЕРКПЕ (гректеп экклесиа) – бу сӧс Јаҥы Кереесте эки учурлу: Иисус Христоско бӱдӱп турган бир јердеги улустыҥ бирлиги; эмезе Иисус Христоско бӱткен ончо улустыҥ бирлиги.

СИНАГОГА – иудейлер јуртаган кажы ла калада синагога болуптыр. Иудейлер синагогазында Кудайдыҥ сӧзине ӱреткендер, Агару Бичикти кычыргандар, Кудайга мӱргигендер.

СИНАЙ КЫР – Синай јарымортолыктыҥ кыры, ол Улу (Ак) теҥистиҥ тӱштӱгинде, Египет ле Израильдиҥ јери ортодо турган. Бу кырда Кудай Израиль калыгына Моисей ажыра Бойыныҥ он салым-јакылтазын берген.

СМИРНА – баалу-чуулу, јараш јытту колынты. Ол аҥылу агаштыҥ чаганазынаҥ эдилетен. Еврейлер смирнаны эмдениште ле сӧӧк салганда тузаланган; ол кижини уйуктадып, оору-сызын јоголтот, ӧлгӧн кижиниҥ эди-канына чириирге бербейт.

СМОКВА – агаштыҥ бӱдӱми. Анайда ок инжир деп адалат. Оныҥ јиилектери сӱрекей амтанду ла ток, оныҥ учун ол кӧп сабазында арга-чакту ла амыр-токыналду jӱрӱмди темдектейт.

СОДОМ – Гоморраны кӧр.

СОЛОМОН – Давид-каанныҥ уулы, Давидтиҥ кийнинде Израильдиҥ кааны. Соломон башкарып турарда, Израиль ороон тыҥ ӧзӱм алынган. Иерусалимде эҥ баштапкы Байзыҥды Соломон туткан.

СТОИКТЕР – айлаткыш санаалу Зенонныҥ јолыла барган улус. Калык бойыныҥ јӱрӱмин билгир башкарар учурлу, соот-јыргалдыҥ, эмезе кыйын-шыраныҥ камаанын тоого албай, јӱрӱм кандый болгонынча оны алынар учурлу деп, олор ӱреткендер.

СУББОТ КӰН – Jасак аайынча иудейлер Кудайга бӱткӱлинче учурлаган агару кӱн, неделениҥ jетинчи кӱни. Кудай алты кӱн јер-телекейди јайаган, оноҥ јетинчи кӱнде тыштанган (Башталганы 2:2-3 ), оныҥ учун иудейлер ол кӱнде иш-тошты токтодып, синагогада jуулыжып, Кудайга мӱргип, Агару Бичиктер кычыратан.

СӰӰНЧИЛӰ ЈАР (гректеп евангелион) – бир кижиге де, бӱткӱл калыкка да айдылган кандый ла jакшылыкту ла сӱӱнчилӱ jар. Jаҥы Кереесте Аргадаачы Христос jер-телекейге туулган деп Сӱӱнчилӱ Jарды Кудай ангелдери ажыра jарлайт. Теҥери Каандыгы jерге келгени ле Кудайдыҥ кижиликке сӱӱжи керегинде Сӱӱнчилӱ Jарды Иисус Христос Бойы jарлайт. Кудайдыҥ сӱӱжине болуп, Иисус Христос ӧлӱмге барган, jе Кудай Оны тиргискен. Бу Сӱӱнчилӱ Jар христиан бӱдӱмjиниҥ тӧзӧлгӧзи боло берген. Соҥында Сӱӱнчилӱ Jар деп Иисус Христостыҥ jӱрӱми, ӱредӱзи, ӧлӱми ле тирилгени керегинде бичилген Jаҥы Кереестиҥ баштапкы тӧрт бичигин адагандар.

ТАГЫЛ – тындуларды тайатан бийиксӱ јер. Ол таштардаҥ, той-балкаштаҥ эмезе темирдеҥ јазалатан. Моисей јӱрген ӧйдӧҥ ала тагыл агару чадырда туратан, соҥында дезе – Байзыҥда. Тайылга эдер чӱм-јаҥды јаҥыс абыстар ӧткӱрер учурлу болуп калган.

ТАЙЫЛГА ЭДЕР – Израильдиҥ улузы эткен кинчектердеҥ арутанарга тындуларды тайатан, анайда ок Кудайды макка чыгарарга алкыш-быйанду берӱлер эдетен. Темдектезе, бозулар, койлор эмезе эчкилер, анайда ок кӱӱлелер, кулур, калаш тайылатан. Тайылга эдериниҥ ээжилери Моисейдиҥ jасагында чийилген. Соҥында, Јаҥы Кереестиҥ ӧйлӧринде, Иисус Христостыҥ сок јаҥыс тайылгазы кижиликтиҥ ончо кинчектерин таштаарга јеткил болгон (Кудайдыҥ кураанын кӧр).

ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ – Кудайдыҥ Каандыгын кӧр.

ТОМДОШ – эр киндиктӱ бала туулза, сегизинчи кӱнде оныҥ кору јерине кестирӱ эдери еврейлерде јаҥжыгу болгон. Мынайда этсин деп, Авраамга Кудай јакарган. Томдош Авраамныҥ калдыктарыла Кудай тургускан кереестиҥ темдеги болуп, кижи еврей укту болгонын керелейт. Еврейлерди кезикте «томдолгон улус» дежетен.

ФАРАОН – јебрен Египеттиҥ каандарын онойдо айдатан.

ФАРИСЕЙ – Саддукейлерге коштой иудейлердиҥ бир бӧлӱк улузыныҥ кижизи. Фарисейлер јаантайын Моисейдиҥ јасагы аайынча ла чактардыҥ туркунына бу јасакка улус кошкон кӧп ээжилер аайынча јӱргендер. Олор чак тӱгенген кийнинде ӧлгӧн улус тирилерине бӱткендер. Фарисейлер албаты-jон ортодо тоомjылу болгондор. Кӧп сабазында олор Кудайдыҥ килемjизине эмес, jе бойлоры тыш jанынаҥ Jасакты бӱдӱрип, ак-чек болгонына иженгендер. Оныҥ учун фарисейлерге тӱҥейлешпезин деп Иисус улуска озолодо айткан.

ФИМИАМ – Ладанга тӱҥей jараш jытту чагана. Байзыҥда фимиамды улус Кудайга мӱргип турганда, јараш јытту ыш јайылзын деп ӧртӧйтӧн.

ХАНААН – Израиль јонына Кудай береечи болуп молјогон ороонныҥ ады. Бистиҥ кӱндерде бу ороон Израиль, анайда ок Палестина деп адалат.

ХРИСТИАН – Кудайга бӱдӱп турган, Иисус Христос ажыра кинчектери ташталган, Кудай аргадаган, Христостыҥ јолыла барган кижи.

ХРИСТОС (МЕССИЯ) – Иисустыҥ тӧс ады-чабы. Бу сӧстиҥ учуры «майлалган» дегени. Абыстар Израильге каан тудар тушта Кудайдыҥ јакарганыла талдалган кижиниҥ бажын јараш јытту майдыҥ колынтызыла сӱртетен. Јаҥы Кереесте Бойыныҥ калыгын аргадаарга ла Кудайдыҥ Каандыгын тургузарга телекейге Кудай ийген Аргадаачы бу сӧслӧ адалат.

ЫЙЫК КАЛАШТАР – Кудайга тайылга эдип Байзыҥдагы аҥылу столго салатан ӧтпӧктӧр. Олорды јаҥыс абыстар јиир учурлу болгон.

ЭРТЕГИ КЕРЕЕС – 1. Кудай Израиль калыкты Египеттеҥ чыгарган соҥында олорло Синай кырда тургускан jӧп. Оныҥ тӧзӧлгӧзи Моисей ажыра берилген Jасак болгон (Кереести кӧр). 2. Эртеги Кереес деп онойдо ок еврейлердиҥ jебрен агару бичиктериниҥ јуунтызы адалат. Эртеги ле Jаҥы Кереестердиҥ бичиктери кожо Библия деп адалып jат.

Иисус Христос туштагы Палестина

Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы

Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы

Рим дӧӧн јорык

Table of Contents

Јаҥы Кереес: Матфей

Сӧс Бажы

Матфей

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Сӧзлик

ААРОН
АБЫС
АВВА
АВЕЛЬ
АВРААМ
АГАРУ
АГАРУ БИЧИК
АГАРУ ТЫН
АГАРУ ТЫНЛА ТОЛОРЫ
АГАРЬ
АГРИППА
АДА
АДАМ
АКТААРЫ
АКТАЛАП КОЙГОН КИЖИ
АКТУ, АКТУ БОЛОРЫ
АЛКЫШ ЈЕТИРЕРИ, АЛКЫШ СУРААРЫ
АЛЛИЛУИЯ
АЛЬФА ЛА ОМЕГА
АМИНЬ
АНГЕЛ
АНТИХРИСТ
АПОСТОЛ
АРАМЕЙ ТИЛ
АРГАДААЧЫ
АТ, АТ-ЈОЛ
АЧЫТПАГАН КАЛАШ ЈИЙТЕН БАЙРАМ
БАЙЗЫҤ
БАЙКАН ТУРГУЗАТАН ДЕП БАЙРАМ
БЕЖЕНИНЧИ КӰН ДЕЙТЕН БАЙРАМ
БИЛДИ
БӰДӰП ТУРГАН УЛУС
ВААЛ
ВАВИЛОН
ВАЛААМ
ВАРАК
ВЕЕЛЬЗЕВУЛ
ВЕНИАМИН
ГЕЕННА
ГЕРМЕС
ГЕДЕОН
ГОМОРРА
ГОРЧИЦА
ДАВИД
ДИАКОН
ДИНАРИЙ
ЈАЙЫМДАЛАРЫ
ЈАЙЫМДАЛГАННЫҤ БАЙРАМЫ
ЈАҤЫ КЕРЕЕС
ЈАҤЫРАР ДЕГЕН БАЙРАМ
ЈАРЛЫКЧЫ
ЈАСАК
ЈАСАКЧЫ
ЈЕЛБЕГЕН
ЈЕЛБИС, КАРА ЈЕЛБИС
ЕВА
ЕВАНГЕЛИЕ
ЕВРЕЙ
ЕГИПЕТ
ЕЛИСЕЙ
ЕЛЛИН
ЕПИСКОП
ИАКОВ
ИЕРУСАЛИМ
ИЕССЕЙ
ИЗРАИЛЬ
ИИСУС
ИИСУС НАВИН
ИЛИЯ
ИОАНН
ИОНА
ИОСИФ
ИРОД
ИСААК
ИСАВ
ИСАИЯ
ИССОП
ИУДА
ИУДЕЙ
КАИН
КАЙРАКАН
КАЙРАКАННЫҤ КӰНИ
КАЛАНЧЫ
КАПКАШ БАЛУ
КАРА ЈАҤДУ
КЕРЕЕС
КЕРЕЕСТИҤ КОВЧЕГИ
КЕРӰ АГАШ
КИЖИ УУЛЫ
КИНЧЕК
КОЛ САЛЫП АЛКААР
КӦРМӦС
КРЕСКЕ ТӰЖЕРИ
КУДАЙ
КУДАЙГА БАШТАНАРЫ
КУДАЙГА БЕРИНЕРИ
КУДАЙДЫҤ КААНДЫГЫ
КУДАЙДЫҤ КУРААНЫ
ЛАДАН
ЛЕВИЙ
ЛЕВИТ
ЛОТ
МАЙЛААРЫ
МАК, КУДАЙДЫҤ МАГЫ
МАРИЯ
МЕЛХИСЕДЕК
МОИСЕЙ
МӰРГӰ
НАРД
НИНЕВИЯ
НОЙ
ОРОЗО
ОСАННА
ОТОК-КӰРЕЕ
ПАСХА БАЙРАМЫ
ПИЛАТ
РААВ
РАВВИ, РАВВУНИ
РАЙ
РАХИЛЬ
РЕВЕККА
РИМ
САДДУКЕЙ
САМАР ЈЕРИ
САМСОН
САМУИЛ
САРРА
САРЫНДАР БИЧИГИ
САТАНА
СЕРКПЕ
СИНАГОГА
СИНАЙ КЫР
СМИРНА
СМОКВА
СОДОМ
СОЛОМОН
СТОИКТЕР
СУББОТ КӰН
СӰӰНЧИЛӰ ЈАР
ТАГЫЛ
ТАЙЫЛГА ЭДЕР
ТЕҤЕРИ КААНДЫГЫ
ТОМДОШ
ФАРАОН
ФАРИСЕЙ
ФИМИАМ
ХАНААН
ХРИСТИАН
ХРИСТОС
ЫЙЫК КАЛАШТАР
ЭРТЕГИ КЕРЕЕС
Иисус Христос туштагы Палестина
Иисус Христос туштагы Иерусалим

Иисус Христос тушта Иерусалимдеги байзыҥныҥ сомы

Павел апостолдыҥ баштапкы миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ экинчи миссионер јорыгы
Павел апостолдыҥ ӱчинчи миссионер јорыгы
Рим дӧӧн јорык