# Библияны(Қудай Пичигинге)

Институт перевода Библии

## Марк Пасқан Ақ Тилаас

## Марк

### Марк

Марк


Сӧс алы

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


Марк пасқан Ақ Тилаас

### Сӧс алы


Қайран қыырчыған кижи!

Мна, сеең қолында Марк пасқан Ақ Тилаас номы. По ном пурунғу темде пас салған полған, грек тилбе пас салған. Пас салғанынаң ала по номны қанче қанче тиллерге кежиргеннер. Ам тезе пис аны пистиң тадар (шор) тилбе қыырар поларбыс. Ана ол наа ла тадар тилбиске кежирген номы сеең қолында.

Ноо небе Ақ Тилаас? Пистиң тадар тилбе Ақ Тилаас теп, пурунғу грек тилбе Евангелие теп. Ээде Қудайдың Оғлу Иисус Христос Позының ӱргедийин адады: Ақ Тилаас теп.

Ол Иисус Христос пир темде по чарыққа келген полтыр. Ол келгенинең ала ийги муң чыл эрт парды. Палестина теп черде туғып келтир. По чарыққа келип, кижилер аразында чӧрӱп, Ол Позының ӱргедийин чарлап чӧрген. Ана ол ӱргедийи по номда. Кижи позының сағыжынма, чӱрегинме Ааң Ақ Тилаазын алынып, қыйалдаң, ӧлӱмнең, қайдығ да қара небелердең арғаланар полар, қоралбас чадыға кирер полар. Иисустың Ақ Тилаазы – кижилерге Ааң ақкелип ысқан андығ арғаланарынаң ӱчӱн Ақ Тилаас полтыр. Ақ Тилаазоқ Иисус Христостың чарлап чӧргенинең ӱчӱн, қайғал эткенинең ӱчӱн, Ааң ӧлгенинең, анаң тирилип турғанынаң ӱчӱн айдылча.

Ноо кижи Марк? Марк теп адалған кижи олоқ темде олоқ Палестинада чатқан полтыр. Ол – Христос чолыба парған кижи полған, мында пасқанының қайзын позы кӧрген полтыр.

Марк пасқан Ақ Тилаас номы Наа Чӧп Пичигинге кирча. Олоқ Пичигинге: Матвей пасқан, Ыйбан пасқан, Лука пасқан Ақ Тилаас номнар кирча; мнаң пашқа: Апостоллар эт чӧргени номы, Апостоллардаң ысқан қаттар номнары, Қудайдың ажылынып айтқаны номы кирчалар.

Наа Чӧп Пичиги Пурунғу Чӧп Пичигинме Қудай Пичиги (Библия) теп, адалча. Ол Қудай Пичиги по чарықта най қыырчаң ном. Ол ном қалықтардың кӧп тиллерге кежирген, ноо да кижи Қудай сӧзин туған тилбе қыырып, сағыжынма Аны алзын теп.

Анаң аара слер ам Марк пасқан Ақ Тилаасты туған тилбе қыырар полчызар. Алында пистиң тилге Қудай Пичиги кезектеп ле кежирген полған. Аны И.М. Штыгашев 1883 чылда кежирген. Ол темнең ала мна по пистиң Марк пасқанын кежиргени ле шықча, пашқа кежиргени полбады.

Библияны кежирчең институды Марк пасқан Ақ Тилаасты тадар тилге шығарарға полушқан кижилерге: тилдең тилге кежирчиге, шынықтачыларға паза пашқа да кижилерге улуғ алғыжын четтирча.

### Пӧлӱк 1


Ыйбан теп Крестеечи келди

1[•]Қудайдың Оғлунаң Христос[†] Иисустаң[†] ӱчӱн Ақ Тилаас,[†] кижилер аразынға чет келип, мна пееде тарала берди. 2Ол небе Исайя теп пророктың[†] пичигинде пазылған ошқаш полды: «„Мна, Сеең алдында тилаасчымны[†] Мен ысчам. Ол тилаасчым парып, Сеең чолың сала берер“.

3Анаң, мна, ақ чалаңда тилаасчызының қыйғы ӱнӱ уғул партыр: „Улуғ Қаанға[†] чӧрерге чолын пелнеп салаар. Чолы тӱс ползын“ теп». 4Ол ақ чалаңда Ыйбан теп Крестеечи шық келген полтыр. Шық келип, қалық аразында чарлап[†] чӧре берди: «Қудайға айланып,[†] крестенаар,[†] – теди, – Қудай слердиң қыйалларың шығарып, таштазын»[+]. 5Иудея теп чердиң қалығы, анаң Иерусалим[†] теп тураның кижилери қалбан, – парчазы Ыйбанға келтирлер. Ыйбанға келип, постарының қыйалларын[†] ажып, Иордан теп суғда Ыйбаннаң ол қалық крестенди. 6Ыйбан позы чы шабыр кезинип, тере қурба қурчанып чӧрген кижи полтыр. Кескен шабыры тӧӧ мал қылынаң пағлалтырған шабыр полтыр. Шарытқаш чиип, ачық мӧт чиип, – ээде азран келип чӧртир. 7Ыйбан чарлап чӧрди: «Меең соонымда менең кӱштиғаарақ кижи келча но, – теди, – келзе, Ааң азақ кебин да мен шежип кӧрерге чарабас поларым. 8Мен слерди суғба крестепчам, Ол тезе слерди Ағарығ Тынынма крестер» – теди.


Ыйбан Иисусты крестепча

9Олоқ кӱннерде Галилея теп чердаа Назарет теп турадаң Иисус келтир. Ол келгенде, Ыйбан Аны Иордан суғда крестеди. 10Иисус суғдаң шықчығанында, ӧреги тегри олоқ ажыл партыр. Ажыл парған тегридең Ағарығ Тын[†] Иисустың ӱстӱнге қалабуқ чилеп учуғып тӱштир[+]. 11Ағарығ Тын учуғып тӱшкенде, ӧреги тегридең ӱн уғулды: «Сен – Меең кӧӧленген Оғлумзың, Меең чақшы сананғаным Сенде» теп[+].


Иисус шайтанға шыңнаттырча

12Анаң соғада ол Ағарығ Тын Иисусты чалаң черге аппартыр. 13Чалаң черде Иисус қырық кӱн полтыр. Анда шайтан[†] Аны шыңнап кӧртир. Иисус анда аңнар аразында чаттыр, ангеллар[†] Аға полужып чӧртир.


Иисус Ақ Тилаазын чарлап чӧре берди

14Пир темде Крестеечи Ыйбанны тӱрмеге одур салтырлар. Андығ небе пол парған соонда Иисус Галилея черге келди. Келип, Қудайдың Ақ Тилаазын анда чарлап чӧре берди. 15«Тем четти! – теди, – Қудайдың Паштағаны[†] чағын! Қудайға айланып, Ааң ысқан Ақ Тилаазынға пӱдаар!» теп, айт чӧрди.


Паштапқы ӱргенчиктери

16Пир қада Галилея талайының[†] қажынча парып, Иисус ийги қарындашты – Симонма Андрейды кӧриб алтыр. Лар, палық аңнарға ағларын алып, кебезинең аны суға суғыб одурдылар[+]. 17Иисус ларға айтты: «Мееңме пирге парааңнаар. Мееңме пирге парзаар, палыққа аңнаачы эбес, – қалыққа аңнаачы поларзар» – теди. 18Поны уғыб алып, лар, ағларын таштап, Ааңма пирге олоқ пара бердилер[+]. 19Иисус, анаң чӱче парып, Зеведейдиң оолларын – Якуппа[†] Ыйбанны кӧриб алтыр. Лар, кебелериндоқ одур келип, ағларын тағраптырлар. 20Кӧрӱпла алып, Ол ларды Позыңма пирге парарғоқ қыыртыр. Лар, Зеведей абазынма чалчы кижилерин кебеде таштап, Иисуспоқ пирге пара бердилер.


Иисус, кижилерди чазып, позының арығ кӱжин кӧргӱсча

21Лар, парып, Капернаум тураға келдилер. Полған на суббот кӱнде[†] Иисус синагогаа[†] келип, анда ӱргетти. 22Ааң айтчығанын уғып, қалық таңзынды: «Уқсаар, по кижи писти ӱргедип,[†] қатчы чозақчы[†] кижи чилеп эбес, улуғ паш пилеечи кижи чилеп ӱргетча но» – тештилер. 23Ол темде олоқ синагогада айнаға[†] туттырған пир кижи полған полтыр. Ол кижи қыйғырды: 24«Пистиң аразында Саға ноо керек, Назарет тура кижизи Иисус?! Сен писти пожат саларға келдиң но! Сен кем поларын уңнапчам: Сен – Қудайдың Ағарығзың но!» – теди[+]. 25Иисус аға қадығ айтты: «Шым пол, тепчам, по кижидең шық пар!» теп. 26Айтқан сӧзи эрткенче, айна, кижини силгида берип, тың аақтағанче, ол кижидең олоқ шығара шық партыр[+]. 27Поны кӧриб алып, кижилер қоруққанче қайғалдылар, ӧзере сураштылар: «По ноо полған, эзе? По қайдығ қайдығ наа ӱргедиғ ба?! По кижи паш пилеечи ошқаш, са: Ааң қолында, мна, айналар да чобаш полчаттыр но?!» – тештилер. 28Иисустың ады шабы Галилея иштинде ылтам чайылды.

29Синагогадаң шығала, Иисус Якуппа Ыйбанма қожа Симонма Андрейдың эминге келдилер. 30Анда Симонның қазнези, эди чаны изип кӧйӱп, ағрып чатчаттыр. Лар эмге киргеннери, ол эпчи кижиниң ағрыпчығанын Иисусқа олоқ айттылар. 31Иисус соғада қазнезинге парып, аны қолынаң ал келип, азаққа турғус салды. Анаң кӧргеннери – эпчи кижиниң изийи сраңай эрт партыр. Чазыл парып, ол эпчи кижи келген кижилерге стол салып, чӧре берди[+]. 32Порас тӱже, иир киргенде, қалық парчын ағрығ, айнаға туттырған кижилерди[†] Иисусқа, кӧрзин теп, ақкелиб одурды. 33Турада кижи қалбан, – тӱгезе Ааң эжик алында толдра чыылыш партыр. 34Иисус кӧп ағрығ кижи чазып, айнаға туттырған кӧп кижидең айналарын шығара сӱрди. Сӱрген айналарға тезе, Ол шынап кем полғанын кемге да айтпасқа айттырды[+].

35Иисус пир кӱн эртен эрте, таң атқалақ темде тур келди. Эмнең шығып, эн черге парыбысты. Анда пашқойып турды. 36Симон чы ӧскелерибе Аны тилеп чӧртир. 37Аны таб ал, Симон айтты: «Сени кижилер тилепчалар но» – теди. 38Иисус аға айтты: «Пир ле по турада эбес, – парчын черлерде чарлап чӧрерге Мен по чарыққа келдим но. Анаң аара мынаң ырақ эбес туралардың, ааллардың кижилеринге парааңнаароқ» – теди. 39Ээде Иисус Галилеядаа парчын черде чӧрӱп, синагогаларда чарлап, айналарды шығара сӱрӱп чӧрди.

40Пир қада Аға чазылбас палығлығ кижи келди. Ааң алында тизеленип, чалғанып айтты: «Мени арығларға[†] саназааң, арығлап пер» – теди[+]. 41Аға ачынып, Иисус аны қолынма тегип,[†] айтты: «Санапчам, арығ[†] пол пар» – теди. 42Айтқан сӧзи эрткенче, ол кижиниң палығлары чазылып, кижи арығ пол партыр. 43Анаң Иисус чазыл парған кижини пожатчадып, аға қадығ айтты: 44«Меең сӧзим уқ, кемге да небе айтпа. Абысқа ам парып, ол ла сени кӧрзин. По сеең арығ пол парғаныңнаң ӱчӱн алғыштап, Моисей[†] сӧспегинде айтқан чозағыба Қудайға кӧдӱриғ[†] кӧдӱр. Сеең кӧдӱриғ эткениң кижилерге кӧрее[†] ползын» – теди. 45Ол кижи тезе парып, ааңма полғанын аара пеере чооқтап чӧре берди. Анаң аара тураға чуққа кир полбан, Иисус эн черде ле турды. Пилдирбен да турза, Аға парчын чердең кижилер келиб одурды[+].

### Пӧлӱк 2


Қыйбран полбас кижини часқаны

1Қанче қанче кӱн пажында Иисус[†] пазоқ Капернаум тураға парды. Анаара келгенде, табыш шықты: Ол эминде, теп[+]. 2Анда сыраңай қалық толдра чыылыш парды. Эм иштинде да, эжик алында да чер пош қалбады. Иисус эмде сӧс айтты. 3Олоқ темде анаара тӧрт кижи пир кижини эңнеп ақкелтирлер. Ақкелген кижи, ағрып, қыйбран полбас полтыр. 4Қалық толдра, Иисусқа чағын ақкел полбассың. Анаң аара лар, Иисус одурған черинең ӧре эм ӱстӱн ойуқтап, ойуқтаған тежикча қыйбран полбас кижини тӧжегинме пирге эм иштинге кире эндирдилер[+]. 5Иисус, андығ Позыңа пӱткенин кӧриб алып, эндирген қыйбран полбас кижиге айтты: «Қыйалларың таштал парды, палам» – теди[+]. 6Андоқ қанче қанче қатчы чозақчы[†] кижи одурды. Иисустың по айтқан сӧсти уғыб алып, санандылар: 7«Андығ сӧс кижи айтчаң ма, эзе?! Қудай айтчаң сӧзин айдып, по кижи Қудайды қаралап айтча но! Қудайдаң пашқа кем қыйалды таштар полча, эзе?»[+] 8Иисус, лардың ээде сананчығанын пилиб алып, айтты: «Слер нӧӧре ээде сананчызар? – теди. – 9Мен по қыйбран полбас кижиге ноо да айтсам: „Қыйалларың таштал парды“ теп, айтсам ма, эбезе: „Тур, тӧжегиң алып, пар“ теп, айтсам ма, – ноо да айдып эдерге Меең кӱжим чедер, – теди. – 10Кижиниң қыйалын таштарға[†] по чарықта Кижи Оғлуның[†] кӱжи пар полып чедерин мна кӧраар» – теди. Ээде айдып, ағрығ кижиге айтты: 11«Айтчам саға: тур, тӧжегиң алып, эмге пар» – теди. 12Айтқан сӧзи эрткенче, ол кижи позы азаққа турды. Тӧжегин алып, кижилер кӧзӱнче чӧрӱп, пара берди. «Андығ небе по чашқа кӧрбедибис!» теп, кижилер, қайғалыжып, Қудайды алғап пақтадылар.


Иисус Левийды Позыңма пирге парарға қыырча

13Анаң Иисус пазоқ талай[†] қажынға парды. Анаара Ааң сооба кӧп қалық парып, чыылыштыр. Ол ларды ӱргет чӧрди. 14Пир қада, албан[†] тӧлепчең пир черин эртизип, Иисус Алфейдиң оғлун Левийды кӧриб алтыр. Кӧриб алып, аға айтты: «Мееңме пирге пар» теп. Левий, олоқ турып, ижин таштап, Иисуспа пирге пара берди. 15Анаң пир қада Иисус Левийдиң эминде полды. Анда одурып, табақ чиип одурды. Андоқ Ааңма қожа Ааң ӱргенчиктери,[†] кӧп албанчы[†] кижи, кӧп қыйаллығ да кижи полып, чиип одурдылар. Андығ қалық, эзе, Ааңма қожа кӧп чӧртир. 16Иисустың албанчы, қыйаллығ кижилербе қожа чиип одурғанын кӧриб алып, қатчы чозақчылар фарисейлербе,[†] Ааң ӱргенчиктеринге келип, айттырлар: «Нӧӧре Ол, эзе, албанчыларба, қыйаллығ кижилербе пирге чиип одурча?» – тедилер. 17Поны уғыб алып, Иисус ларға айтты: «Қазық кижиге эбес, ағрығ кижиге эмчи керек но. Ақ сағыштығ кижини[†] эбес, қыйаллығ кижини Қудайға қыырарға Мен келдим но» – теди.


Ураза керегинең ӱчӱн чооқ

18Пир темде Крестеечи Ыйбанның ӱргенчиктеринме фарисейлер ураза[†] туттылар. Ол темде пир кижилер, Иисусқа келип, сурадылар: «Ыйбаның ӱргенчиктеринме фарисейлердиң ӱргенчиктери ураза тутчаң темде Сеең ӱргенчиктери тезе нӧӧре ураза тутпан чӧрчалар?» – тедилер[+]. 19Иисус ларға айтты: «Аймақчылар, тойға келип, кижи алған оол ларба пирге полғанче, ураза тутчаң педи? Кижи алған оол ларба пирге полғанче, ларға ураза тударға керек чоқ но, – теди. –[+] 20Кижи алған оолды аймақчылар аразынаң алыбызар тем келероқ. Ана анда ла аймақчылар ураза тударлар, – теди. –[+] 21Ӱреп парған кепке наа набачы тигерге чарабас. Ээде этсең, наа тавар эски таварды чара талап, полған тежиктең улуғаарақ тежик полыбызар но, – теди. – 22Наа сыра пожап парған тере шапчаққа урып турғузарға чарабас. Ээде этсең, сыра, ачып турып, эски тере шапчақты талабызар. Наа сыра наа шапчаққа ла урып турғузарға керек но» – теди.


Суббот кӱн кижиге пӱдӱрген но

23Иисус пир суббот кӱнде[†] ӧскен қыра аразынча парды. Ааң ӱргенчиктери, аштап парып, аш паштақтарын ӱзӱп, чиидилер. 24Фарисейлер, поны кӧриб алып, Аға айттылар: «Ноо штепчалар, кӧр! Суббот кӱнде андығ небе штерге чарар педи?!» – тедилер. 25Иисус ларға айтты: «Давид[†] қаан, позының кижилеринме қожа пир қада аштап чӧрӱп, ноо небе штегенин слер ноо, қыырбадаар ба? – теди. – 26Ол керек улуғ абыс Авиафар теминде полған, са? Давид, Қудай Ӧргезинге кирип, андағы ызық қалажын алып чииген но, кижилеринге да перген. Ол ызық қалажын тезе абыстардаң[†] пашқа кемге да чиирге чарабас полған, са?» – теди. – 27Анаң ларға айтты: «Эткенде, кижи субботқа пӱдӱрбеен, суббот кӱн кижиге пӱдӱрген но, – теди. – 28Анаң аара Кижи Оғлу субботтың да Қааны полча но» – теди.

### Пӧлӱк 3


Қолы қур парған кижини часқаны

1Олоқ кӱн Иисус[†] пазоқ синагогаа[†] келди. Анда қолы қур парған пир кижи полтыр[+]. 2Иисус ам ноо эдер теп, фарисейлер[†] анда полып, маттап кӧртирлер. Субботта Иисус кижини часса, соонда Аға найнарға кӧрдилер. 3Иисус қолы қур парған кижиге: «Пистиң ортазынға келип, тур» – теди. 4Фарисейлердең тезе сурады: «Субботта, эзе, ноо небе штерге чарар: чақшы небе штерге ба, чоқ чабал небе ба? Кижи қудын арғаларға ба, эбезе арығ[†] тынын шығарарға ба?» – теди. Фарисейлер небе айтпан турдылар. 5Андығ полғанда, Иисус, ларға чақшы эбес кӧрӱп, лардың сағыштары қадыйынға ачығланып, пайағы кижиге айтты: «Қолыңны ӱдре тарт» – теди. Ол кижи қолын ӱдре тартты. Қолын тартқан темде қолы қазық пол партыр. 6Фарисейлер тезе синагогадаң шығып ла, Ирод қаан кижилеринме чӧптеш келип, Иисусты ӧдӱрерге керек теп, чӧп[†] шығардылар.


Айналар Ааң алдынға тӱшчалар

7Иисус чы ӱргенчиктеринме[†] пирге мынаң талай[†] қажынға пара берди. Галилеядаң, Иудеядаң келген кӧп қалық Аны сӱрӱжип парды. 8Идумея чердең да, Иерусалим[†] турадаң да, Иордан суғдың ол чанынаң да, Тир, Сидон туралар қыйзындағы черлердең да кӧп қалық, Ааң қайғал эткенин уғыб алып, Аға келгилеп, чыылышты. 9Қалықтың андығ кӧбинге қыстатпасқа, «Маға кебе пелен полып турзын» теп, Иисус ӱргенчиктеринге айтты. 10Ааң кӧп кижи часқанын уғып, қалық, Аға қолба тегейин теп, санап, Аны наара пас турды[+]. 11Айналар,[†] Аны кӧреле, Ааң алдынға тӱжип, «Сен Қудайдың Оғлузың!» теп, қыйғырыштылар[+]. 12«Менең ӱчӱн ноо да айтпалаар» теп, айналарға Ол қадығ айт турды[+].


Ӱргенчиктеринең он ийги апостолды таллағаны

13Анаң Иисус, пир таға шығып, керек кижилерди Позыңа қыырды. Қыырған кижилер Аға келди. 14Келген ӱргенчиктеринең Ол он ийги кижи таллаб алды, таллаған кижилерди апостоллар[†] теп, адады. «Мееңме пирге чӧрӱп поларға, чарлап[†] ызарға Мен слерди талладым. 15Айналарды шығара сӱрерге кӱштиғ поларзар» – теди. 16Ол таллаған он ийгидең ады шолазы мна: прези – Симон, аны Пётр (Таш) теп, адады[+]. 17Прелери – Зеведейдиң ооллары – Якуппа[†] Ыйбан, ларды Боанергес (Кӱзрек ооллары) теп, адады[+]. 18Ӧскелери – Андрей, Филипп, Варфоломей, Матвей, Фома, Алфейдиң оғлу Якуп, Фаддей, Симон Кананит, 19паза Иуда Искариот, – сонында Иисусты садып перген кижизи[+].


Ағарығ Тынынаң ӱчӱн чабал айтқаны ташталбас

20Анаң, тағдаң энип, эмге нан келдилер. Анда қалық эдоқ чыылыш партыр, – чиирге да маң чоқ полды[+]. 21Олоқ темде, Иисуспа андығ полчығанын уғала, Ааң чағын қарындаштары, Ааң сағыжы шық партыр теп, сананыжып, Аны алып, аппарарға келген полтырлар. 22Олоқ темде Иерусалимнең қатчы чозақчылар[†] келди, айттылар: «Ол қайдаң кӱш алып, айналарды шығара сӱрча, эзе? Веельзевул[†] теп айналардың қааны Ааң иштинде пар полтыр. Анчун айналарды Ол шығара сӱрча но» – тедилер. 23Андығ небе уғыб алып, Иисус қатчы чозақчыларды Позыңа қыырып, ларға тӧӧйлеп айтты: «Шайтан,[†] эзе, пос позыңны шығара сӱрери полча ба? – теди. – 24Қаан тутчаң чери, позының иштинде шағланыжып, ийги чара пӧлӱн парза, андығ қаан чери пек тур полбас, са? – теди. – 25Эм кижилери, ӧзере шағланыжып, ийги чара пӧлӱн парзалар, андығ эм пек тур полбазоқ, са? – теди. – 26Шайтан, пос позыңма шағланыжып, ийги чара пӧлӱн парза, андығ шайтан эдоқ пек тур полбас: андығ пол парғанда, ааң ӧлӱми келди, эткенде, – теди. – 27Кӱштиғ кижиниң эминге кир келип, пурнада ээзин негип пағлап, анаң на ааң небелерин позыңа аларзың, са? – теди. – 28Шын айтчам слерге: кижиниң қайдығ да қыйалы[†] ташталар, ноодаң да ӱчӱн чабал айтқаны ташталар, – теди. – 29Чағыс ла Ағарығ Тынынаң ӱчӱн чабал айтқаны қачан да ташталбас. Ол чабал айтқан кижиниң қыйалы по чашқа ташталбан қалар» – теди. 30Ааң иштинде қара айна пар полтыр теп, андығ айтқанын уғып, анаң аара Иисус поны айттыр.


Иисустың ичезибе қарындаштары

31Иисустың ичезибе қарындаштары Аға келтирлер. Ташқарда турып, Аны қыырарға кижи ыстылар[+]. 32Ысқан кижи келгенде, Иисустаң эбире кӧп қалық одурды. Ысқан кижи Аға айтты: «Ичезиңме эр қыс қарындаштарың ташқарда турып, Сени сурапчалар» – теди. 33Поны уғыб алып, Иисус айтты: «Меең ичем кем, қарындаштарым кем?» – теди. 34Эбире одурған кижилерди кӧрӱп, Позы айтты: «Мна мында одурчаң кижилер, слер ла Меең ичемзар, слер ла Меең қарындаштарымзар но, – теди. – 35Қудай санапчаң небени эткен кижи Маға эр қарындажым, Маға қыс қарындажым да, Маға ичем да полар но!» – теди[+].

### Пӧлӱк 4


Ӱренчи ӱрен салғанынға тӧӧйлеп айтқаны

1Иисус[†] пазоқ талай[†] қажында кижилерди ӱргетти. Кӧп қалық чыылышқаннаң аара, Ол суғдағы кебеде айдып одурды, кижилер тезе талай қажында уғып турды. 2Ол кӧп небеге тӧӧйлеп айдып[†] ӱргетти. Ӱргедип,[†] айт чӧрди: 3«Уғаар Мени! Мна, ӱрен саларға ӱренчи шықтыр. 4Ӱреннеген ажынаң пир ӱрени чол қажынға тӱш партыр. Қуштар учуқ келип, аны чиибистирлер, – теди. – 5Пашқа ӱрени ас тобрақтығ таштығ черге тӱш партыр. Тобрағы қалын эбес полғанда, ол ӱрен, қылғалап, чердең қапчый шық келтир, – теди. – 6Кӱн шығып шал турғанда, ол шыққан ӱрен, тазылы терең эбестаң аара, кӱнге кӧйӱп, соғада қур партыр, – теди. – 7Ӱреннериниң прези тезе қазалчық тылалығ черге тӱш партыр. Қазалчық тыла ӧзеле, ол шықчыған ӱренни пазып, пасқан ӱрен кӱтпен қалтыр, – теди. – 8Ӧске ӱреннери тезе чақшы тобрақтығ черге тӱш партырлар. Ӧскилеп, паштақ пӱт келип, кӧп кӱткен ӱрен пертирлер, – черге салғанынаң прези одус қатнап кӧп, прези алтон қатнап кӧп, қайзы чӱс қатнап кӧп кӱткен ӱрен пертирлер», – теди. 9Иисус анаң айтты: «Қулақтығ кижи уғыб алзын!» – теди.

10Соонда, Иисус ӱргенчиктеринме[†] чағысқа қалғанда, он ийги ӱргенчиги тӧӧй сӧзи керегин сурадылар. 11Иисус ларға айтты: «Қудайдың Паштағанының[†] чажыт небелери слерге кӧрӱнча, пашқа кижилерге тезе ол небени тӧӧй сӧстер[†] ле уңнаттырча, – теди. – 12Пашқа кижилер чы, лардың қарақтары да пар полза, – кӧрбенчалар, қулақтары да пар полза, – уқпанчалар. Лар Қудайға айланманчалар,[†] қыйалларын[†] Қудай таштазын теп» – теди[+].

13Анаң сурады: «Слер ноо, – тӧӧй сӧстиң тилаазын пил полбадаар ба?! Андығ полза, парчын тӧӧйлеп айтқанымны, эзе, қай пилерзар? – теди. – 14Ӱренчи, ол – Қудай сӧзин кижиниң сағыштарынға ӱреннеп чӧрча, – теди. 15Чол қажында тӱшкен ӱрен – ол миндиғ кижидең ӱчӱн айтқаны: ааң сағыжынға сӧс салған темде шайтан[†] аға келип, ӱреннеген сӧзин соғада оорлап парыбысча, – теди. – 16Таштығ черге тӱшкен ӱрен – ол миндиғ кижидең ӱчӱн айтқаны: сӧсти уғала, аны, ӧргӱнип, позыңа алыбысча. 17Позының иштинде тезе сӧске ӧзерге пербен, аны ӱр тем шығара тут полбанча. Соонда, ачығлар тӱшкенде, эбезе ол сӧстең ӱчӱн қыстағаннарында, алған сӧсти олоқ таштабысча, – теди. – 18Қазалчық тылалығ черге тӱшкен ӱрен – ол миндиғ кижидең ӱчӱн айтқаны: кижи сӧсти уғып, позыңа алды. 19Кӱн сайа сағыжынға тӱшкени қалғаны тезе, пайлап киченгени тезе, пашқа да қычағлары андығ кижиниң иштинге кирип, ааң алған сӧсти пазып, чоқ этчалар. Анаң аара ааң алған сӧс ӱренин четтирбен қалча, – теди. –[+] 20Чақшы черге тӱшкен ӱрен, ол – миндиғ кижидең ӱчӱн айтқаны: кижи, сӧсти уғып, аны позының иштинге алын салып, маттап тутча. Анаң аара андығ кижилер ол сӧс алып, алған сӧстең прези одус қатнап кӧп, прези алтон қатнап кӧп, қайзы чӱс қатнап кӧп постарыңа ӱрен четтирчалар» – теди[+].


Чажынған қайдығ да небе, шығып, кижиге кӧрӱнер

21Анаң Иисус ларға айтты: «Чарытқыш алып, аны эмге нооға ақкирчалар, эзе? Пре айақ алтынға, эбезе пре орун алтынға суқсаларға ба аны ақкирчалар? Чоқ, аны пре небениң ӱстӱнге турғузарға, чарытсын теп, ақкирчалар но! – теди. 22Чажынған қайдығ да небе, шығып, кижиге кӧрӱнер. Таштына шықпас чажыт небе полбанча, – теди. 23Қулақтығ кижи уғыб алзын!» – теди[+].

24Анаң айтты: «По уқчығанын пилинип уғаар: кижини темнеп олоқ шенмоқ слер постарың темнеттирерзар. Слерге, поны уқчыған кижилерге, артығы да қожулар, – теди. – 25Кемниң пре небе пар полза, аға кӧп перилер, кемниң пирда небе чоқ полза, ол кижидең қалғаны да алылар» – теди.


Ӱренни чер позы ӧстӱрча

26Анаң айтты: «Қудайдың Паштағаны, ол – по небе ошқаш: кижи, қыразынға парып, черге ӱрен сал салды, – теди. – 27Ӱрен сал салып, кижи қараа узуп, кӱндӱс штеп чӧрӱп, салған ӱренни тегбенча, ӱрен тобрақтаң шыққанын, ӧзӱп турғанын кижи пирда пилбен қалча, – теди. – 28Салған ӱренин чер позы ӧстӱрча: паштап ӧлең шығарча, анаң паштақ пӱтча, эңне соонында паштақты ашпа толдырып, пыштырча, – теди. – 29Аш ла пыш парғанда, кижи, орғағын тут келип, қыраға парча: аш кезер тужы келе бертир» – теди.


Горчицаң ӱренинге тӧӧйлеп айтқаны

30Анаң айтты: «Қудайдың Паштағаны, ол – ноо небе ошқаш? Ноо небеге тӧӧйлеп айтқан сӧспе аны пилдирип кӧргӱзерге? – теди. – 31Қудайдың Паштағаны, ол – горчицаң ӱренинге тӧӧй. Горчицаң ӱрени, аны черге салғанында, по чер ӱстӱ ӱреннердең эңне аақ ӱрен полча ол, – теди. – 32Анаң тезе ол ӱрен чердең шығып ӧзе бергенде, по чер ӱстӱ ӧзӱмнердең эңне улуғ ӧзӱм пол парча ол: ааң поғда салалар кӧлегинде полып, тегри қуштар постарының уйаларын штепчалар» – теди.

33Ээде кӧп тӧӧйлеп айдып, қалық уғар шени, аға чарлап[†] чӧрди. 34Қалыққа Иисус тӧӧй сӧстең пашқа сӧс айтпады. Ӱргенчиктеринме чағысқа қалғанда, ларға парчын тӧӧйлеп айтқанын шежип пилдирди.


Иисус талайда салғын тоқтатча

35Олоқ кӱнниң ииринде Иисус ӱргенчиктеринге айтты: «Талайдың ол чанынға кежееңнер» теп. 36Лар, қалық таралып парыбысқанда, Ол одурған кебеге кирип, Ааңма пирге ығып пара бердилер. Анда мынаң пашқа да кебелер полды. 37Талайды кешчиғаннарында, улуғ салғын шап шықтыр. Суғ толқуғлары кебе ажыра шап, кебени суғба толдыра берди. 38Иисус тезе кебезиниң соо чанында абыр узуп чаттыр. Пораан шабысқанда, Аны усқадып, айттылар: «Ӱргедигчи! Пис суға тӱшчабыс но, Саға парчын пир педи?» теп. 39Ол олоқ тур келди, салғын тоқтадып, талайға айтты: «Абыр полып, тоқтап тур!» теп. Салғын олоқ тоқтап, улуғ шым шырық тӱш парды. 40«Слер ноо андығ қортуқ кижилерзар? Слер ноо, Қудайға пӱтпенчизар ба?» теп, Иисус ӱргенчиктеринге айтты. 41Ӱргенчиктери тезе қоруқпаны қоруқ пардылар. Аақ теек пол парып, ӧзере сураштылар: «Ол шынап кем, эзе? Салғын да, талай да Ааң сӧзин уқчаттыр» – тештилер.

### Пӧлӱк 5


Шериғ шен айналарға туттырған кижини часқаны

1Талайдың[†] ол чанынға кежип, лар Гадара теп черге кирдилер. 2Иисус[†] кебезинең шықчығанда, айнаға[†] туттырған пир кижи Аға ӱдре келди. 3Ол кижи кижи сӧӧктерин чығчаң черде чаттыр. Айназы пасқанда, ол кижини кем да, илчербебе да пағлап, тут полбандыр. 4Кижилер аны кӧп қада илчербебе пағлап, қолын азағын тебирбе пектептирлер, ол тезе илчербе ӱзе тартып, пектеген тебирди чара шап салчаң. Кем да аны абыттыр полбады. 5Кижи сӧӧктерин чығчаң черде да, тағдың пағрыларында да ол кӱндӱс қараа қыйғырып шақтап, ташқа шабынып чӧрди. 6Ол кижи Иисусты ырақтаң кӧреле, ӱдре чӱгӱр келип, Ааң азағынға тизелен тӱшти. 7Тӱш келип, тың қыйғырып айтты: «Саға менең ноо керек, эзе, ӧре турған Қудайдың Оғлу Иисус?! Қудай адынаң чалғанчам: моғатпа мени!» – теди[+]. 8Иисус тезе кижидағы айнаға: «По кижидең шық пар, айна!» – айт турды. 9Анаң айнаның адын сурағанда, айна айтты: «Пис кӧппис, анаң аара адым шериғ» – теди. 10«Писти по чердең сӱрбезең» теп, айналар Аға чалғана берди.

11Андағы тағ пағрында шошқалардың улуғ ӧӧр оттап чӧртир. 12«Писти по шошқаларға ыза бер, лардың иштинге киргейбис» теп, айналар сурандылар. 13Иисус ларба чӧпке кирди. Чӧпке киргенде ле, айналар, кижидең шығыбыза берип, парып, шошқалардың иштинге кирбистилер. Айналар кирбискенде, ийги муң шени шошқа ӧӧри чӱгӱр келип, чар пажынаң талайдың суға тӱжип, пурлуқ парды. 14Поны кӧриб алып, қадаачылар қоруққан озыба тезип, чағын тура аалларға тестилер, кӧргеннерин анда қалыққа айттылар. Қалық ноо пол парғанын кӧрерге мынаара келди. 15Иисусқа келип, анаң кӧргеннери – шериғ шен айналарға туттырған полған кижи ам сағыжы чарық пол партыр: кеп кезинип, абыр одурчаттыр. Андығ небе кӧриб алып, кижилер қоруқпаны қоруқтылар. 16Айналығ кижибе, шошқаларба ноо полғанын кӧрген кижилер келген қалыққа парчын айттылар. 17«Пистиң черибистең шығып, пара бер» теп, лар Иисусты сурап киченип келдилер. 18Иисус парарға чепсенди. Парып, кебеге кирчиғанда, пайағы айналарға туттырған полған кижи: «Сееңме пирге мен парайын ма?» теп, суранды. 19Иисус тезе, ааңма чағдабан, айтты: «Мееңме эбес, – эмиңе пар. Эмге келип, саға Улуғ Қаан[†] по чақшы эткенин эмдегилерге айда бер» – теди. 20Аанзы тезе Он Туралығ черге[†] парды. Аға Иисус чақшы эткенин кижилерге анда чооқтап чӧрди. Уққан кижи қайғалып турды[+].


Иаирдың қызычағын часқаны

21Иисус чы кебебе пазоқ талайдың ол чанынға кешти. Кежип чеделе, Аға ӱдре кӧп қалық чыылыш парды. Ол талай қажында қалды. 22Анаң Аға Иаир теп пир синагогаң[†] пажаачызы келди. Келип, Ааң азағынға тӱшти, 23киченип айтты: «Қызычағым ӧлча! Парааң, аны алғап, аға қолың салзааң, қазықтап, ол тириғ қалар» – теди. 24Иисус Иаирба пирге пара берди. Ларба қожа, Аны қыстағанче, қалық кӧп пардоқ.

25Парчаң қалық аразында анда пир эпчи кижи полтыр. Қаны ағып тоқтабас ағрығба ол пре он ийги чыл ағрыптыр. 26Эмчилерге кӧп чӧртир. Парчын пар небелерин қорадып, пирда чазылбан қалды. Аға чабалаарақ та пол партыр. 27Иисустаң ӱчӱн табыш уғала, мынаара четти. Қалық аразынға кирип, кести чанынаң Ааң кебин тегибисти. 28«Ааң кебин тегзеем, чазыл парарым» теп, ол позыңа айдынған полды[+]. 29Иисусқа тегип ле, сраңай қан аққаны тоқтап, ағрыйынаң чазылғанын эди чаныба пилинди. 30Иисус Позыңның кӱжи шықчығанын олоқ пилинип, кижилерге айланғанче сурады: «Кебимни кем тегди?» теп. 31Ӱргенчиктери[†] тезе Аға айттылар: «Қалық Сени қыстап турчығанын кӧрӱп, кебимни кем тегди теп, нӧӧре сурапчаң» – тедилер. 32Ээде да айтсалар, Иисус, эбире кӧрӱп, Аны теген кижини тилеп ле кӧрди. 33Қоруқ парып пырлашқан эпчи кижи, ааңма ноо пола бергенин пилип, Иисусқа пазып келди. Ааң алынға олоқ тизеленип, шынын айт перди. 34Иисус аға айтты: «Қызым! Қудайға пӱдӱжиң сени арғалады. Абыр қазық полып, пар» – теди[+].

35Иисус поны айтчығанда, синагогаң пажаачызының кижилери келип, пажаачыға айттылар: «Қызың ӧл парды. Ӱргедигчини[†] аарыштырарға ам керек пе?» – тедилер. 36Иисус, по айтқанын уғыб алып, синагогаң пажаачызынға айтты: «Қоруқпа, Қудайға ла пӱт» – теди. 37Пётрды, Якупты,[†] Якуптың қарындажы Ыйбанны ла Позыңма алып, ӧскелерин артызып, Иаирға пара берди[+]. 38Синагогаң пажаачызының эминге келдилер. Иисус эмге киргени, – кижилер, кӧңнӱлери пулғанып, ылғап сықташчалар. 39Иисус ларға айтты: «Нооға, пулғанып, ылғапчызар? Қысчақ ӧлбеди но, ол узуб одурча» – теди[+]. 40Ааң по айтқанын уғып, қатқырдылар. Иисус тезе парчазын ташынға сӱрди. Қысчақтың абазы ичезин, Позыңма полған кижилерин алып, қысчақ чатқан черинге кирди. 41Қысчақты қолынаң алып, айтты: «Талита, кум!» теп. По сӧс: «Айтчам, тур, қысчақ!» – тегени[+]. 42Айтқан сӧзи эрткенче, қысчақ тур келип, чӧр шықты. Қысчақ пре он ийги чаштығ полтыр. Парчын кижи, ааң по қазық турғанын кӧрӱп, найле таңзынды. 43«Меең по эткеним пир да кижи уңнабазын» теп, Иисус кижилерге қадығланып айтты, абазы ичезинге тезе теди: «Палларыңа чииш пераар» теп[+].

### Пӧлӱк 6


Туған черинде пророкты пирда тоолабанчалар

1Анаартын шығала, Иисус[†] Позының туған черинге кирди. Ааңма пирге Ааң ӱргенчиктери[†] парды. 2Суббот кӱн[†] чет келгенде, Ол, синагогаа[†] парып, анда ӱргеде[†] берди. Аны уққан қалықтың кӧбизи, найле таңзынып, айдыштылар: «По айтқаны Ол қайдаң тапты не?! Аға қайдығ, эзе, терең сағыш перилген, са?! Ааң қолы миндиғ қайғалларды қай этча, эзе?![+] 3Ол мындағы ағаш ус кижи эбес педи? Ол пистиң Марияң оғлу эбес пе? Ол пистиң Якуптың,[†] Иосеттың, Иудааң, Симонның қарындажы эбес пе? Ааң қыс қарындаштары мына, пистиң арабыста, эбес пе?» – тештилер. Ээде айдыжып, Аны чаратпан салдылар. 4Иисус тезе ларға айтты: «Пророкты[†] қайда да улуғ тоолапчалар. Ааң туған черинде ле, ааң қарындаштар аразында ла, ааң позының эминде ле аны тоолабанчаңнар» – теди[+]. 5Андығ полғанда, Ол туған черинде пир да қайғал небе эдип полбады, қайы ағрығ кижилерди ле часты, ларға қолын салып. 6Кижилердиң пӱтпенчиғанға таңзын турды. Кедре турған аалларға соонда парып, андағы кижилерди ӱргедип чӧрди.


Иисус он ийги апостолын кижи аразынға ысча

7Анаң Иисус, он ийги ӱргенчигин Позыңа қыырыб алып, айналарды[†] шығара сӱрерге кӱш ларға перип, қалық аразынға ларды ийгидең ысты[+]. 8Ызып, Иисус ларға айтты: «Тайақтаң артық пир да небе: қап та, азық та, ақча да албан,[†] 9теген ле ӧдӱк кезинип, ийги кеп кеспен параар, – теди. – 10Қайда да турған эмге кирип, анда керек темнериң қалаар, – теди. – 11Пре кижилер, слерди кирдирбен, уқпаза, слер, лардың черинең шықчадып, азақтарың силгинаар, – тоозыннары тӱшсин. Аанзы лардаң тоғра кӧрее[†] ползын. Шын слерге айтчам: чарғы кӱнинде[†] Содом, Гоморра теп тураларға обал тӱшкенинең андығ штеген кижилердиң черинге улуғаарақ обал тӱжер» – теди[*]. 12Ӱргенчиктери парып: «Қудайға айланып,[†] Ааң ағынға кираар» теп, кижилерге чарлап[†] чӧрдилер[+]. 13Кӧп айналарды шығара сӱрип, ағрығ кижилерди қайақпа шылап келип, частылар.


Ыйбан теп Крестеечиниң ӧлӱми

14Иисус аттығ шаптығ пола чӧр. Иисустаң ӱчӱн уғыб алып, Ирод қаан айттыр: «Ол – тирилип турған Крестеечи Ыйбан, полар. Анчун қайғаллығ небе ол эдип чӧрча» – тептир[+]. 15Пашқа кижилер тезе айттырлар: «Ол – Илия»[†] теп. Қайзы тезе: «Ол – пророк, эбезе пророктардаң прези» теп. 16Ирод тезе позының сананғанынаң шықпан, айт чӧрди: «Ол – мен пажын кестирген Крестеечи Ыйбан но. Ол тирилип турған полтыр но» – теди.

17Қанче қанче темниң алында миндиғ небе полған полтыр: ол Ирод, Ыйбаны туттырып, тӱрмеге одурт салған полтыр. Ол темде Ирод, Филипп қарындажының эпчини – Иродиаданы алып, ааңма чатқан полтыр[+]. 18Ыйбан, андығ керекти уғыб алып, Иродқа: «Қарындажыңның эпчини аларға чақшы эбес но!» – теген полтыр. 19Иродиада, ааң андығ айтқанын уғып, Ыйбанға ӧчештир. Аны ӧдӱрерге санап, ағлақ тилептир. Ана Иродиадааң сӧзин уғып, Ирод Ыйбанны тӱрмеге одурт салған полтыр. 20Ирод позы тезе Ыйбанны ақ сағыштығ, ағарығ кижиге тоолап, аны тегбеди, қоруққанче шеберлептир. Ыйбан айтқанын тың аарынып уқса да, аны қын кел уқтыр.

21Иродтың туған кӱнинде Иродиадаға қара керегин штеп саларға ағлақ келишти. Улуғ пийлерин, шериғдиң пашчыларын, позының Галилея чердиң улуғларын Ирод позыңа қыырып, пайрамнарға пай стол салтыр. 22Иродиадааң қызы шығып, Иродтың, аймақчыларының алында чараш серкиш серкип, лардың кӧңнӱнге четкен полтыр. Ирод қаан аға: «Нооны да суразаң, – перерим саға» теп, айтқан полтыр. 23Аймақчылар кӧзӱнче қарғанып, Иродиадааң қызынға айтқан полтыр: «Нооны да суразаң, парчын перерим саға, меең қаан черимниң чардығы да суразаң, саға перерим» теп. 24Қыс, ичезинге парып: «Ноо небе сурайын?» теп, чӧптешкен полтыр. Ичези аға: «Крестеечи Ыйбанның пажын сура» теп, айтқан полтыр. 25Ол қыс, Иродқа олоқ нанып: «Крестеечи Ыйбанның пажын айаққа салып, олоқ маға пер» теп, айтқан полтыр. 26Поны уғыб алып, Ирод қаан улуғ ачыға тӱштир. Ачыға да тӱшсе, аймақчылар кӧзӱнче қарғанып перген сӧзинең шықпан салды, қыс сурағанын штеп салтыр. 27Шериғ кижини олоқ тӱрмеге ызып, Ыйбанның пажын ақкелерге айтқан полтыр. Аанзы парып, Ыйбанның пажын кести. 28Кескен пажын айаққа салып, қысқа ақкелип, пер салды. Ол қыс тезе аны ичезинге аппарып пертир. 29Ыйбанның ӱргенчиктери, ӱргедигчилери ӧлгенин уғыб алып, ааң ӧлген сӧӧгин алыб алып, чығ салтырлар[+].


Пеш муң эр кижини пеш қалашпа тоостырғаны

30[•]Тем пажында апостоллары[†] Иисусқа нанқылап келди. Лар ноо қалық араларында эткенин, кижилерди ноо небеге ӱргеткенин Аға парчазын айдып пилдирдилер[+]. 31Иисус ларға айтты: «Ам эн черге слер ӧзалынаң парып, арий тынаныб алаар» – теди. Қалық кӱн сайа кӧп келип полып, ларға чииш та чиирге маң чоқ полды но[+]. 32Эткенде, лар ӧзалынаң пир эн чер саара кебебе ыға бердилер. 33Парчын чердең келген кӧп қалық, лардың по кедре парғанын кӧриб алып, ларды таныб алтырлар. Кижилер, суғ қажынча чӱгӱрип, лардың ықчаң черинге пурнада келтир, анда чыылыш партыр. 34Черинге чедип, Иисус кебезинең шыққанда, кӧп қалық чыылыш парғанын кӧрди. По чыылышқан кижилер қадаачы чоқ қойларға тӧӧй теп, сананып, ларға ачынды. Олоқ ларды кӧп ӱргетти. 35Кӧп тем эрткен соонда ӱргенчиктери, Аға келип, айттылар: «Мында кижи чатпанчыған чер но, тем да айбын, – тедилер. – 36Ам қалықты пожат, ол чағын аалларға парзын. Анда чииш табақ постарыңа алып, чииб алзын» – тедилер. 37Иисус ларға айтты: «Қалыққа чиишти слер перзар» – теди. Ӱргенчиктери Аға айттылар: «Писке ноо, – парып, пре ийги чӱс, полар, динарий ақчаға[†] чииш алып, қалық азырарға ба?» – тедилер. 38Иисус сурады: «Слердиң қанче қалаш пар? Парып, кӧраар» – теди. Лар, кӧр келип: «Пеш қалаш пар, ийги палық пароқ» – тедилер. 39Андығ полғанда, Ол ларға: «Қалықты пӧлеп, кӧк ӧлең черге пӧлӱктербе аны одурттаар», – теди. 40Ӱргенчиктери қалықтың прелерин чӱстең, қайзыларын элиғдең пӧлеп одурттылар. 41Иисус, пеш қалаш ийги палық алып, тегриге кӧр келип, алғады. Қалаштарды ӱлӱштеп сындыр келип, ӱргенчиктеринге перди, парчын кижиге пераар теп, айдып. Ийги палықты ээдоқ парчын кижиге ӱлӱштирди. 42Қалық чиип, тоосқанче чииб алтыр. 43Қалаштың, палықтың артық қалғаны он ийги тӱӱс толдра қалтыр. 44Чииген кижи – пре пеш муң эр кижи полған полтыр.


Иисус суғ ӱстӱнче алтап парча

45[•]Анаң Иисус ӱргенчиктеринге айтты: «Мен қалықты пожатқамче, слер, кебеге кирип, талайдың[†] ол чанынға, – Вифсаида теп черге, кежаар» – теди. Лар кеже бердилер[+]. 46Қалықты пожат келип, Иисус таға шықты, анда Қудайға пашқойып турды. 47Порас тӱшкен темде ӱргенчиктериниң кебези талайдың ортазында ығып парды, Иисус Позы тезе суғ қажында чағысқа қалған полтыр. 48Иисус анаң кӧргени – Ааң ӱргенчиктери кебелеринме, ӱдре салғынға алылып, аара ық полбан моғапчалар. Таң атчыған темде суғ ӱстӱнче Ол алтап пар шықты, олоқ ларға четти. Ларды эртеп парып, аара парарға да санаптыр. 49Ааң суғ ӱстӱбе алтап келчиғанын кӧриб алып, ӱргенчиктери, Аны танып полбан, по сӱрне келча теп, сананып, кебезинде шақтажа одурдылар. 50Ааң андығ этчиғанын кӧриб алып, лар тың қоруқ партырлар. Иисус, лардың андығ полғанын кӧрӱп, олоқ ларға айтты: «По Менбин, матыр полаар, қоруқпалаар» – теди. 51Анаң Ол лардың кебеге кирип одурды. Кирчиған темде салғын олоқ тоқтап парды. Лар таңзынманы таңзынды. 52Иисустың пайа қалашпа қайғал эткени лардың пилинмес сағыштарыңа ам даа четпен қалған полтыр[+].


Ааң кебинге тегип, чазыл парчалар

53Талайдың ол чанынға кежип, Генисарет теп чер саара чағынадылар. 54Анда кебезинең шыққаннарында, суғ қажында полған кижилер Иисусты олоқ таныб алтырлар. 55Соғада чӱгӱр парып, Ааң келгенин андағы парчын кижиге уғустылар. Ааң келгенин уғып, қалық соғада ағрығ кижилерин тӧжектеринме пирге Ол полған черлерге эңнеп ақкелгиледи[+]. 56Ол қайдығ ла аалға, тураға, чуртқа парып киргени, – парчын черде Аға ағрығ кижилерин ақкелдилер. Сеең кебиңе тегзиннер теп, кичендирлер. Иисустың кебинге тегибискен ағрығ кижи сраңай чазыл парчаттыр[+].

### Пӧлӱк 7


Қудай перген сӧспегин ундударға чарар ба?

1Пир қада фарисейлербе[†] Иерусалим[†] турадаң келген қатчы чозақчылар[†] Иисусқа[†] келип, чыылыштылар. 2Кӧргеннери – Иисустың ӱргенчиктеринең[†] прелери арығ[†] эбес, – чунман қолба табақ чиипчаттырлар. Андығ небе кӧриб алып, фарисейлербе қатчы чозақчылар ларға қанықтылар. 3Абаларының пурунғу чозағын тудып, фарисейлер постары, эзе, парчын иудейлер[†] чилеп, – қолларын маттап чунманче, чиирге одурбачаң. 4Мазардаң нан келип, маттап та чунунманче, чиибенчаңнар. Понаң да артық кӧп небе тутқаннар: айақтарын, чырчыларын, чес қазан айақтарын, оруннарын маттап чунчаңнар. 5Анаң фарисейлербе қатчы чозақчылар Иисустаң сурадылар: «Сеең ӱргенчиктериң, эзе, абаларыбыс пурунғуда салған чозағын нӧӧре тутпанчалар? Нӧӧре арығ эбес қолларынма табақ чиипчалар?» – тедилер.

6Иисус ларға айтты: «Слердең, ийги сағыштығ кижилердең ӱчӱн пророк[†] Исайя шын айтқан полған. Ол пророк позының пичигинде пасқан: „По қалық, – пасқан, – Мени тилбе ле тоолапча, сағыштары тезе Менең ырақ, – теди. – 7Лар, – пасқан, – Мени тоолап та, лардың тоолағаны тезе шын эбес. Лар кижи салған чозақтарынға[†] ӱргетчалар но“ – теди. – 8Шынап, слер, Қудай перген сӧспегин таштап, кижи чозағын[†] ла тутчызар но» – теди. – 9Анаң Ол айтты: «Қудай перген сӧспегин чоқ эдип, слер позының чозағын тудар керегин ла чақшы пилчизар. Миндиғ небе чарар ба? – теди. – 10„Аба ичезиңни тоолап чӧр“, „Абазынаң, ичезинең ӱчӱн чабал айт турған кижи ӧл парзын“ теп, Моисей[†] айтқан, са? – теди. – 11Слер тезе айтчызар: позының абазынға, эбезе ичезинге: мен саға полужар эдим, полужар небелеримге тезе – „корван“ (Қудайға сый) теп, кижи айтса, 12ээде айдып, кижи аба ичезинге ам полушпан чат турчаттыр. Слер но аға ээде чадарға чаратчызар, – теди. – 13Эткенде, слер постарыңның чозағың эдип, Қудай айтқанын кедре этчизар. Поға да тӧӧй пашқа кӧп чарар эбес небе штепчизар» – теди.


Ноо небе кижини арығ эбес этча?

14Анаң Иисус, парчын қалықты Позыңа қыырып, айтты: «Парчазы Мени уғып, сағыштарынға алынаар, – теди. – 15Кижиге таштынаң қайдығ да кирген небе аны арығ эбес этпенча, кижи иштинең ле шыққаны аны арығ эбес этча но» – теди. 16[*] 17Иисус, қалықты артызып, эмге кир парғанда, ӱргенчиктери по тӧӧй сӧс[†] керегин сурадылар. 18Ол ларға айтты: «Слер да айтқанымны пилбен қалдаар ба? Слер ноо, – кижиге таштынаң кирген небе аны арығ эбес этпенчиғанын пилбенчизар ба? – теди. – 19Кижиге таштынаң кирген небе ааң сағыжынға эбес, ааң қарнынға ла кирча но, соонда таштынғоқ қарчы шық парча» – теди (ээде айдып, парчын чииш табақ арығ теп, чарлады).[†] 20Анаң айтты: «Иштинең ле шыққан небе кижини арығ эбес этча но, – теди. – 21Кижи иштинең, ааң сағыжынаң кӧп чақшы эбес небе шықча но: чабал сағыштар шықча, шайғақ чӧргени, оорлар, кижи ӧдӱрер керектер, – теди. – 22Чӧйге чӧргени, кемчиленгени шықча, кижиге чабаланғаны, кижини меккелеткени, уйады чоқ полғаны, қара сананғаны, чабалап айтқаны, улуғ сананғаны, алынып чӧргени да шықча, – теди. – 23Ана по чабал небелер, кижи иштинең шығып, аны арығ эбес эт турча но» – теди.


Пир иудей эбес эпчи кижиниң пӱткени

24Анаартын шығып, Иисус Тир, паза Сидон теп черлерге парды. Анаара келип, эмде одур кел, пилдирбен қаларға санады. Ээде да саназа, чажынып чадарға Ааң шықпан қалды. 25Иисустың келгенин уғала, айнаға[†] туттырған пир қыстың ичези келип, Ааң азағынға тӱшти. 26Ол эпчи кижи иудей эбес, Сирофиникия теп чердең шыққан кижизи полтыр. «Қызымнаң айназын шығарып сӱрзең» теп, Аны киченип сурады. 27Иисус аға айтты: «Пурнада паллар чиип тооссыннар. Паллардың табағын адайларға таштарға чақшы педи?» – теди. 28Эпчи кижи Аға айтты: «Шын айттың, Қаным. Адайлар тезе, стол алтында полып, паллардаң тӱшкен улчақтарын да алып, тоос парчалар» – теди. 29Иисус аға айтты: «Ээде айтқаңда, эмиңе нан, қызыңнаң айназы шық парғанын кӧрерзиң» – теди. 30Эпчи кижи эминге нанып, кӧргени – қызы тӧжегинде чатча, айназы шық партыр.


Тили аар, ӱскер кижини часқаны

31Анаң Тир чердең шығып, Сидон чердиң иштибе пар кел, Иисус пазоқ Галилея талайы[†] қажынға Он Туралығ теп чери чанынаң шық келди[+]. 32Анда пир қада ӱскер, тили аар кижини Аға ақкелдилер. Ақкелип: «Аға қолың салзаң» теп, Аанаң сурадылар. 33Ақкелген кижини анда турған қалықтаң кедре аппарып, Иисус Позының падырбаштарын ийги қулағынға кире салды. Анаң тӱкӱр келип, падырбаштарынма тилин тегди[+]. 34Тегриге кӧрӱп, улуғ тынып: «Эффата» (ажыл парзаң), – теди. 35Айтқан сӧзи эрткенче, ол кижиниң қулағы ажыл парып, тили шежил парды, сраңай ол кижи чақшы эрбектене берди. « 36По эткенимни кемге да айтпалаар» теп, Иисус қадығ айтты. Ол, эзе, қалыққа қанче сайа по ошқаш айтпасқа айтса да, анче сайа кижилер, парып, кӧргенин тӱгезе чооқтачаңнар[+]. 37Найле таңзынып, қалық ӧзере айдышты: «Ол штеп, парчын небе чақшы штепча но: ӱскерлерди қулақтығ этча, тили чоқтарды тиллиғ этча!» – тештилер.

### Пӧлӱк 8


Тӧрт муң кижини четти қалашпа тоостырғаны

1Пир кӱн қалық пазоқ кӧп чыылыш партыр. Тем пажында кижилердиң чииш табақ чоқ пол парғанын кӧрӱп, Иисус,[†] ӱргенчиктерин[†] қыырыб ал, ларға айтты: « 2Маға қалықты ачығ, – теди. – Ӱш кӱн шығара Мееңме полып, азықтары лардың пайоқ тӱген парды, – теди. – 3Мен аштап парған кижилерди эмнеринге пожатсам, лар, эзе, чолларында мӧңӱсреп чығыларлар: қайы кижи ырақтаң келген кижи но» – теди. 4Ӱргенчиктери Аға айттылар: «Мында, кижи чатпанчыған черде, анче қалыққа чииш қайдаң алыб аларға, эзе?» – тедилер. 5Иисус: «Слердиң қанче қалаш пар?» теп, сурағанда, «Четти» теп, айттылар. 6Иисус қалықты черге одуртты. Четти қалаш алып, алғыш четтирди. Алған қалашты сындыр келип, ӱргенчиктеринге перди: «Ӱлеп пераар», – теди. Сындырған қалашты лар қалыққа ӱлӱштеп пердилер. 7Лардың кӧп чоқ палық полдоқ. Аны алғап, айттоқ: «Поны эдоқ ӱлеп пераар» теп. 8Қалық чиип, тоосқанче чииди. Қалаштаң палықтаң артық қалғаны четти тӱӱс терилген полтыр. 9Чииген қалық чы пре тӧрт муң кижи полған полтыр. Анаң ла Ол қалықты пожатты. 10Анаң соғада кебезинге кирип, ӱргенчиктеринме пирге Далмануфа теп черге ығып парды.


Тегридағы таңмазын кӧргӱзерге киченчалар

11Анда Иисусқа фарисейлер[†] келип, Ааңма талажып эрбектештилер. Талажып, тегридағы таңмазын[†] кӧргӱзерге кичендилер. 12Иисус тезе, улуғ тынып, айтты: «Нӧӧре по тӧл тегридағы таңмазын тилеп чӧрча? Шын слерге айтчам: пир да таңма по тӧлге кӧргӱзилбес» – теди. 13Фарисейлерди олоқ таштап, кебезинге қада одурып, талайдың[†] ол чанынға кеже берди.


Лардың ишти ачытқазынаң шеберленип чӧраар

14Ӱргенчиктери, қалаш аларын ундудып, анаң кӧргеннери – кебеде пир ле қалаш полтыр. 15Ол темде Иисус, ларды ӱргедип,[†] айт турды: «Фарисейлердиң, Иродтың ишти ачытқазынаң шеберленип чӧраар» – теди. 16Ӱргенчиктери тезе ӧзере эрбектештилер: «Пистиң қалаш чоғулдаң аара Ол ээде айтча не?» – тештилер. 17Иисус, лардың эрбектешкенин пилиниб алып, айтты: «Слердиң қалаш чоқтаң ӱчӱн ноо керек эрбектешчизар? Ам да тӧӧнче чединмен қалдаар ба? Сағыштарың ам да пилинмен қалды ба? – теди. –[+] 18Кӧрӱп та, кӧр полбанчызар ба? Уғып та, уқ полбанчызар ба? Сағыштарыңда пир да небе қалбанча ба? – теди. – 19Пайа пеш муң кижиге пеш қалаш сындырып пергемде, слер чииген чииштең қалғанын соонда терип, қанче тӱӱс толдырдаар?» – теди. Лар айттылар: «Он ийги тӱӱс» теп[+]. 20«Пайа тӧрт муң кижиге тезе четти қалаш пергемде, слер чииген чииштең қалғанын соонда терип, қанче тӱӱс толдырдаар?» – тегенде, ӱргенчиктери: «Четти тӱӱс» теп, тедилер[+]. 21Анаң Иисус айтты: «Ам даа слерге пилиштиғ эбес пе?» – теди.


Қарағы чоқ кижини часқаны

22Тем пажында лар Вифсаида аалға кирдилер. Анда Иисусқа пир қарағы чоқ кижини ақкелип: «Аға қолыңма тегзең» теп, Аанаң сурадылар[+]. 23Қарағы чоқ кижини қолынаң алып, аны аалдаң шығара аппарды. Анда қарақтарынға тӱкӱрип, аға қолын салып: «Пре ноо кӧрӱнча ба?» – сурады[+]. 24Аанзы, эбре кӧрӱп, айтты: «Кижилерди кӧрчам, лар ағаштар ошқаштар, – аара пеере чӧрчаттырлар» – теди. 25Анаң Иисус ааң қарақтарынға пазоқ қолын сала бергенде, ол кижи, маттап кӧрӱп, олоқ чазыл парды: мағат чақшы кӧре бертир. 26Иисус, аны эминге ысчадып, айтты: «По аалға кирбен, сраңай эмиңе пар» – теди.


Слер Мени кемге тоолапчызар?

27Анаң Иисус ӱргенчиктеринме пирге Филипптың Кесария теп чердиң аалларынға парды. Парчадып, лардаң сурады: «Қалық Мени кемге тоолапча?» теп. 28Лар айттылар: «Прелери айтчалар: „Сен – Крестеечи Ыйбанзың“ теп. Прелери: „Сен – Илиязың“[†] теп. Қайзылар тезе: „Сен – пророктардаң[†] пирси поларзың“ теп» – тедилер[+]. 29Иисус сурады: «Слер чы Мени кемге тоолапчызар?» – теди. «Сен – Христоссың»[†] теп, Пётр Аға айтты[+]. 30Пётрдың айтқанын уғыб алып, Иисус: «Мен кем полғанымны кемге да айтпалаар» теп, ларға қадығ айтты.


Иисус Позының қыйналып чӧрерин айтча

31Анаң ларды ӱргедип айда берди: «Кижи Оғлу[†] кӧп қыйналып чӧрер. Чон қалықтың улуғлары,[†] улуғ абыстар,[†] қатчы чозақчылар[†] Аны чаратпан саларлар. Ол ӧдӱрӱлер. Ӱш кӱнниң пажында тезе Ол тирилип турар» – теди[+]. 32Поны айдып, Иисус Позыңма ноо поларын чажырбан, – ажылдыра айтты. Пётр тезе, Аны кедре аппарып, Ааң айтқанынға чағдабан, талажа берди[+]. 33Анаң ӱргенчиктеринге қарчыйлан кӧрӱп, Иисус, Пётрға шалчығанче, айтты: «Менең кедре пар, шайтан![†] Қудайдың эбес, кижиниң керегин сананчаттырзың!» – теди. 34Анаң анда турған қалықты ӱргенчиктеринме қожа Позыңа қыырыб алып, ларға айтты: «Мееңме пирге парар этчаң кижи позыңның керектеринме пос позыңны ундудып таштабыссын. Мени сӱрӱжип, Мееңме пирге парып, позының крес ағажын аппарзын, – теди. – 35Позының тынын арғаланарға санапчаң кижи, қайде да этсе, тынын ӱзӱттирер. Менең ӱчӱн, Ақ Тилаастаң[†] ӱчӱн тынын ӱзӱттирген кижи, ээде штеп ле, позының тынын арғаланар, – теди. –[+] 36Кижи, по чер чарықты қолынға алчадып, позының тынын қорат салза, ол алған чер чарықтаң аға ноо туза полар? – теди. – 37Андығ кижи позының қоратқан тынын арғаланарға қайдығ да шен ақча небе тӧлер, са? – теди. – 38Кем да, амдығы қыйаллығ чудаң қалықтың кӧзӱнче Мени, Меең сӧстеримни уйадынып, Менең кедре чӧрзе, соонда, – Позының Абазының пағынға шығып, ағарығ ангеллар[†] аразында полып турғанда, Кижи Оғлу андығ кижини эдоқ уйадынып, кедре чӧрер» – теди.

### Пӧлӱк 9

1Анаң Иисус[†] ларға айтты: «Шын слерге айтчам: мында турчыған слердең прелериң кӱштиғ Қудайдың Паштағаны[†] келерин ӧлгенинче кӧрер» – теди[+].


Иисустың қубулып кӧрӱнгени

2Алты кӱнниң пажында Иисус Пётрды, Якупты[†] паза Ыйбаны ла алып, ларба мӧзӱк таға шықты. Таға шыққаннарында, Иисус лардың алында қубул парды:[+] 3Ааң кеби, – қар чилеп ақ чылтрақ кеп пол партыр, кижи пилбес ақ кеп пол партыр. 4Анаң Илияба[†] Моисей[†] кӧрӱнип келтирлер. Келип, Иисуспа эрбектештилер. 5Поны кӧрӱп, Пётр Иисусқа айттыр: «Ӱргедигчи![†] Мында писке чақшы! Ӱш одағ штебизеең: презин – Саға, презин – Моисейге, презин – Илияға» – теди. 6Пётр, по айдып, ноо айдарға уңнабан айтқан полтыр. Поны кӧрӱп, эзе, ӱш ӱргенчиги тыңоқ қоруқ партырлар. 7Пётр ла ээде айтқанда, пулут шық келип, ларды кӧлектеп келтир. Келген пулут иштинең: «По Меең кӧӧленген Оғлум! Ааң сӧзин уғаар!» теп, ӱн уғулды. 8Анаң ӱргенчиктери[†] эбире кӧргеннери – лардың қыйзында Иисустаң пашқа кижи чоқ полтыр.

9Тағдаң энчиғаннарында, Иисус ларға қадығ айтты: «По мында кӧргеннериңни, Кижи Оғлу[†] ӧлген соонда тирилип турғанче, кемге да айтпалаар» – теди[+]. 10Лар по сӧстерин сағыштарыңа салынып та, тирилип турған тегени ноо небези? теп, тештилер. 11Анаң сурадылар: «Ноодаң аара қатчы чозақчылар[†] айтчалар, пурнада Илия келер, теп?» – тедилер. 12Ол ларға айтты: «Илия пурнада келери, парчын небе пелнери шын. Пичиктоқ пазылғанынча Кижи Оғлу найле қыйнаттырып чадар, аны ақтап та тоолабастар, – теди. – 13Мынаң да артығын айдайын: Пичикте пазылған Илия пайоқ келе берген но. Ааңма эт саларға санағанын кижилер пайоқ эт салдылар но» – теди.


Айнаға туттырған оолақты часқаны

14Анаң Ол артысқан ӱргенчиктеринге энип келди. Кӧргени – лар қалық аразында қатчы чозақчыларба ноо ноо талажып эрбектешчалар. 15Иисусты кӧреле, қалық таңзынды. Чӱгӱр келип, Аны улуғладылар. 16«Ларба ноодаң ӱчӱн талажып эрбектешчизар?» теп, қатчы чозақчылардаң Ол сурады. 17Қалық аразынаң пир кижи Аға айтты: «Ӱргедигчи! Мен Саға оғлумны пайа ақкелдим. Оғлум тили чоқ айнаға[†] туттырча, – теди. – 18Айна аны қайда ла тутса, андоқ соғада черге тӱжӱрча. Ақсынаң кӧбӱк ағып, тижин қағжыратқан темде оғлумның сыны қат парча. Айназын шығара сӱрзаар теп, мен ӱргенчиктериңе пайа айттым, лар тезе айназын шығара сӱр полбадылар» – теди. 19Иисус айтты: «Э э, пӱтпес қалық! Слербе қайа четтире чӧрейин? Слерге қайа четтире полып, шыдайын? Оолақты Маға ақкеляяр» – теди. 20Айналығ оолақты Аға ақкелдилер. Иисусты кӧреле, айназы оолақты тың қалтрада берди. Оолақ, черге тӱжип, ақсынаң кӧбӱк ағып, тоғлана берди[+]. 21Иисус ааң абазынаң: «Қайы темнең ала по пееде полча?» теп, сурады. Абазы: «Кичиғдең ала, – теди. – 22Айназы, аны ӧдӱр саларға санап, отқа, суға кӧп қада таштаған. Сен пре небе штеп уңназаң, писке ачынып, полужа бер!» – теди[+]. 23Иисус тезе аға айтты: «Сен тедиң: пре небе штеп уңназаң теп. Қудайға тезе пӱтчиған кижиниң штеп уңнабас небе чоқ но» – теди. 24Поны уғыб алып, оолақтың абазы, ылғаған позы, кенетки қыйғырып айтты: «Пӱтчам, Қаным! Четтире пӱтпенимге полужып, – пӱттир!» – теди. 25Қалық ларға чылышчығанын кӧрӱп, Иисус айнаға қадығ айтты: «Ӱскер айна, тили чоқ айна! Сеең пажын пил кел айтчам: по кижидең шық пар, паза қарчы кирбе!» – теди. 26Айтқан сӧзи эрткенче, айна, оолақты қыйғыртып, силгит келип, шығара шығыбысты. Айназы шық парғанда, оолақ ӧл парған чилеп чаттыр. Ол шынап ӧл парды теп, кӧп кижи, аға кӧрӱп, санаптырлар[+]. 27Иисус тезе, оолақты қолынаң тудып, азағынға турғусқанда, оолақ турыбысты[+]. 28Ааң соонда, эмде полғаннарында, ӱргенчиктери Иисустаң сурадылар: «Пис ноодаң аара айназын сӱр полбадыбыс не?» – тедилер. 29Ол ларға айтты: «Пашқой сӧс ла чақшы айтқаңда, по айна шығара сӱрӱлча но» – теди.


Иисус пазоқ Позының қыйналарын ӧлерин айтча

30Анаартын шығала, Галилея чердиң иштинче пардылар. Иисус, Мени мында таныб албазыннар теп, санады. 31Ӱргенчиктерин ле ӱргедер этти. Ларды ӱргедип, айт чӧрген: «Кижи Оғлу кижилердиң қолынға перилер, ӧдӱрӱлер. Ӧл парып, ӱш кӱнниң пажында тезе тирилип турар» – теди[+]. 32Ӱргенчиктери чы по сӧстерин четтире пилбен қалдылар. Сурарға тезе сурабадылар, – қоруқтылар[+].


Улуйы кичийи кем?

33Копернаум тураға парып, келдилер. Эмге кирип одурғаннарында, Иисус ӱргенчиктеринең сурады: «Пайа, чолба парғанмыста, слер ноодаң ӱчӱн эрбектештаар?» – теди. 34Ӱргенчиктери ӱн шығарбан турдылар: пайа чолда, лардаң улуйы кем, кичийи кем теп, талажып партырлар. 35Иисус одурып, Позыңа он ийги ӱргенчигин қыырыб алып, ларға айтты: «Паштапқы поларға санапчаң кижи қалғанчы кижи ползын, парчазынға қул ползын» – теди[+]. 36Анаң анда полған кичиғ паланы қолынға алып, лардың ортазынға турғусты. Аны қучақтанып, айтты:[+] 37«Мени улуғ тоолап, мна миндиғ кичиғ пала ошқашты улуғлап позыңа алған кижи, эткенде, позыңа Мени улуғлап алар. Мени улуғлап алған кижи, эткенде, Мени эбес, Мени Ысқанын улуғлап алар» – теди[+].


Иисустаң тоғра парчаң, эбезе Ааң чандағы кижи

38Анаң Ыйбан Аға айтты: «Ӱргедигчи! Пис пайа пир кижини кӧрдибис. Ол кижи, писпе пирге чӧрбес позы, Сеең адыңма кижи айналарын шығара сӱрген полды. „Писпе пирге чӧрбенчаң, анаң аара паза андығ небе штебе“ теп, аға қадығ айттыбыс» – теди. 39Иисус айтты: «Аны паза тоқтатпалаар. Кижи, Меең адымма қайғал этчадып, Мени қаралабас, – теди. – 40Пистең тоғра парбачаң кижи, эткенде, ол пистиң чандағы кижи полча, – теди. – 41Меең адымны улуғ тоолап, слерге, Христостыйылар[†] теп, изиғ кӱнде суғ перген кижи, – шын слерге айтчам, – соонда улуғ қайралар, – теди. – 42Маға пӱт турған кичиғлердең презин чабалға кӧңдӱрген кижиге тың чабал полар. Ааң мойнынға тербеен таш азып, талайға[†] тӱжӱргени ол кижиге чақшаарақ полар эди, – теди. – 43Қолың сени қыйалға тӱжӱрер этсе, ол қолыңны ачынман кезибис. Геенна[†] теп адалчаң ӱчӱрбес отқа ийги қоллығ киргенинең, эрт полбас чадыға пир қоллығ кирери чақшы, – теди. – 44[*] 45Азағың сени қыйалға тӱжӱрер этсе, ол азағыңны ачынман кезибис. Гееннаға ийги азақтығ киргенинең, эрт полбас чадыға ақсақ полып, кирери чақшы, – теди. 46[*] – 47Қарағың сени қыйалға тӱжӱрер этсе, қарағыңны шурып, шелибис. Қудайдың Паштағанынға пир қарақтығ чедери чақшы, гееннаға ийги қарақтығ киргенинең, – теди. – 48Гееннада қурты ӧлбен қалча, ӧртти ӱчӱрбен кӧйча, – теди. – 49Қудайға ноо ла ӧртепчең кӧдӱриғ[†] туспа тузанча, олоқ ошқаш ноо ла кижи отпа арығланып,[†] тузанар – теди. – 50Тус, ол – чақшы небе. Тус тамы чоқ пол парза, тусты тустығ штеп саларзың ма? Слер постары тустығоқ полып, ӧзере ынағ полаар» – теди.

### Пӧлӱк 10


Эр кижиге эпчизинме чарылыжарға чарар ба?

1Иисус,[†] анаартын шығала, Иордан суғдың ол чандағы Иудея теп черге парды. Пазоқ Аға кӧп қалық чыылышты. Полған сайа чилеп, Ол ларды ӱргедип[†] чӧрди. 2Пир қада фарисейлер[†] келип, Иисусты шыңнап кӧрӱп, сурадылар: «Эр кижиге эпчизинме чарылыжарға чарар ба?» – тедилер. 3Иисус айтты: «Мынаң ӱчӱн Моисей[†] слерге ноо сӧспектеди?»[†] – теди. 4Лар айттылар: «Эр кижиге, ол чарылышчаң қат пас салған соонда, эпчизинме чарылыжарға Моисей чаратқан» – тедилер. 5Иисус айтты: «Слердиң сағыштарың қадығ пол парғанынға кӧре, ол андығ сӧспек пас салған но, – теди. – 6Шынап тезе, – эңне паштапқызында, парчын небе чайап, Қудай „ларды эр кижи эт келип, тижи кижи эдип чайаған“, – теди. – 7Анаң аара кижи, аба ичезин преде артыс келип, эпчизинге чапшын парча, – теди. – 8Ийги паш қожылғанда, лар ам ийги кижи эбес, лар ам пир эди чан, пир сағыш пол парчалар, – теди. – 9Андығ полғанда, Қудайдың пирге қошқан кижилерди кижи чарылышпазын» – теди. 10Соонда, эмге нанғаннарында, ӱргенчиктери[†] Ааң по чооқташқан эрбегинең ӱчӱн сурадылар. 11Иисус ларға айтты: «Эпчизинме чарылыш келип, пашқа қаат алып, ээде штеп салған эр кижи наа алған тижи кижибе чӧйге чӧрча но, қыйалға тӱшча, – теди. – 12Эринме чарылыш келип, пашқа кижиге парып, ээде штеп салған эпчи кижи олоқ чӧйге чӧрча но, олоқ қыйалға тӱшча» – теди.


Иисус палларды алғапча

13Анаң пир қада улуғ кижилер постарының палларын Иисусқа ақкелдилер, – қолынма тегип[†] алғазын теп. Ӱргенчиктери тезе ол ақкелген палларын Аға пожатпан салдылар. 14Андығды кӧриб алып, Иисустың қаны қурды. Ӱргенчиктеринге Ол айтты: «Палларды пожадаар. Маға келгеннеринде, ларды тоқтатпалаар. По паллар ошқаш кижилер Қудайдың Паштағанының[†] кижилери но! – теди. – 15Шын слерге айтчам: пала чилеп сағыжынма Қудайдың Паштағанын албаан кижи, Қудайдың Паштағанынға четпес» – теди. 16Иисус келген палларды қучақтанып, ларға қолын салып, алғады[+].


Пай кижиниң сананғаны

17Анаң Иисус, парар эдип, чолынға шықчығанында, Аға пир кижи чӱгӱр келтир. Ааң алында тизеленип, сурады: «Чақшылығ ӱргедигчи! Эрт полбас чадыға кирерге ноо этсем чарар не?» – теди. 18Иисус аға айтты: «Нӧӧре „чақшылығ“ теп, Мени ададың? Кем да чақшылығ эбес, чағыс Қудай ла чақшылығ» – теди. 19Анаң аға айтты: «Қудай сӧспектерин сен пилчаң са: кижи ӧдӱрбе теп, чӧйге чӧрбе теп, оорлаба, чойлаған кӧреечи[†] полба, кижиге чойлаба, аба ичезин улуғлап тоола теп» – теди. 20Ол кижи Иисусқа айтты: «Ӱргедигчи! По Қудай сӧспектерин мен кичиғдең ала шебер тудуп, чӧрчам» – теди. 21Иисус, аға кӧрӱп, кӧӧлене айтты: «Эткенде, пир ле небе саға четпенча. Парып, парчын позының небелериң садып, алған ақчаны чоқ кижилерге ӱлеп пер. Ээде мында штеп салзаң, тегриде пайлығ поларзың. Анаң на, Маға келип, Мееңме пирге пар» – теди. 22Ол кижи тезе, по Иисустың айтқанын уғыб одурып, шырайын қубулды. Сағыжы чақшы эбес пол парып, кедре пара берди. Ноодаң ӱчӱн тезе, – ол, эзе, тың пай кижи полған полтыр.

23Иисус, эбирелеп кӧрӱп, ӱргенчиктеринге айтты: «Пай кижиге Қудайдың Паштағанынға чедерге тың шедик!» – теди[+]. 24По сӧс уғыб алып, ӱргенчиктери ӱрӱк келип қайғаштылар. Иисус тезе қада айтты: «Палларым! Пай кижиге Қудайдың Паштағанынға чедерге тың шедик но! – теди. – 25Пай кижи Қудайдың Паштағанынға четкенинең, тӧӧ мал инге кӧзӱнге ӧдӱп кирери ныңнақ» – теди. 26Ӱргенчиктери, тың қайғажып, ӧзере сураштылар: «Андығ полғанда, эзе, кем арғаланыб алар?» – тештилер. 27Иисус, ларға кӧрӱп, айтты: «Арғалатчаң кереги – кижи кереги эбес, чағыс ла Қудай ол небе этча. Қудай тезе эт полбас небе чоқ» – теди[+]. 28Анаң Пётр айт шықты: «Ана, пис но, позының парчын небелерибисти таштап, Сееңме пирге пара бердибис, эзе» – теди[+]. 29Иисус айтты: «Шын айтчам слерге: Менең ӱчӱн, Ақ Тилаастаң[†] ӱчӱн позының эмин, эр қарындаштарын, қыс қарындаштарын, ичезин, абазын, эбезе палларын, эбезе черин қыразын таштаған кижи,[+] 30по амдығы темде таштағанынаң чӱс қада артық алар: эмнерди да, эр қарындаштарды да, қыс қарындаштарды да, ичелерди да, палларды да, чер қыраларды да. Полчаң темде тезе ол кижи эрт полбас чадыйын алароқ, – теди. – 31Ам паштапқы полчаң кӧп кижилер ол темде эң соонында қалар. Ам эң соонында қалған кӧп кижилер ол темде паштапқы кижи поларлар» – теди.


Иисустың Иерусалимға парғаны

32Анаң лар чолба Иерусалим[†] тураға шығып пардылар. Иисус эңне пурнада парды. Ӱргенчиктери, Ааң соонда парып, қоруққанче таңзынып пардылар. Иисус, он ийги ӱргенчигин кедре қыырып, Ааңма ноо поларын пазоқ ларға айда берди: « 33Мна, пис Иерусалимға шығып келчабыс. Анда Кижи Оғлу улуғ абыстардың,[†] қатчы чозақчылардың[†] қолынға перилер. Ааннар Кижи Оғлун[†] ӧдӱрерге чарғылап, Аны пашқа чозақтығ кижилерге[†] перибизерлер, – теди. – 34Пашқа чозақтығ кижилер тезе Аны асқайлап, Аны шап, Аға тӱкӱрип, ӧдӱрерлер. Ӱш кӱнниң пажында тезе Ол тирилип турар» – теди[+].


Якуппа Ыйбаның сурағаны

35Анаң Зеведейдиң ийги оғлу – Якуппа[†] Ыйбан, Аға келип, айттылар: «Ӱргедигчи! Сураған небебисти писке эдерзиң теп, санапчабыс» – тедилер[+]. 36Ол ларға айтты: «Мен слерге ноо эдейин теп, санапчызар?» – теди. 37Лар айттылар: «Сен, Позының пағыңа шыққаңда, пистең презибисти оң чаныңнаң, презибисти сол чаныңнаң одурт» – тедилер. 38Иисус чы ларға айтты: «Слер мыны сурап, сурағаннарыңны пилбен сурапчызар. Меең айағымнаң слер ижер поларзар ба? Меең чолымма слер парар поларзар ба?» – теди[+]. 39Лар: «Эзе, ижер да, парар да поларбыс» – тедилер. Иисус анаң айтты: «Меең айағымнаң слер ижерзар, Меең чолымма слер парарзар, – теди. – 40Меең тезе оң чанымнаң, эбезе сол чанымнаң одурары Меең керегим эбес. Ол чери кемге пелнеген, ол ла одурар» – теди. 41По эрбектешкенин уғып, он ӱргенчиги Якуппа Ыйбанға қыртыжа тарындылар. 42Иисус тезе, ларды парчазын Позыңа қыырыб алып, айтты: «Қааннар теп адалчаң кижилер позының қалығының пажын пилчиғанын слер уңнапчызар. Пийлер позының қалығын қолында тутчығанын слер уңнапчызар, – теди. – 43Слердиң тезе араларыңда андығ полбазын. Слердиң араларыңда улуғ поларға санапчаң кижи, слердиң парчаларыңа чалчы ползын, – теди. –[+] 44Слердиң араларыңда эңне паштапқы поларға санапчаң кижи, парчаларыңа қул ползын, – теди. – 45Кижи Оғлу да қалықты қул эдерге эбес, Позы лардың қул поларға по чарыққа келди но. По чарыққа келип, кӧп кижидең ӱчӱн Позының тынын ӱзӱттирип ӧлерге келди но» – теди[+].


Қарағы чоқ Вартимейды часқаны

46Анаң Иерихон тураға кирдилер. Иисус ӱргенчиктеринме, кӧп қалықпа анаартын шықчығанда, чолында Тимейдиң оғлу қарағы чоқ Вартимей небе суранып одурчаттыр. 47Назареттиң кижизи Иисус парчығанын уғала, ол қыйғырып айтты: «Давид[†] Тӧлӱ! Маға ачынзаң» – теди. 48Қалықтың кӧбизи аны шым полдырды. Ол тезе тыңаарақ та қыйғыра берди: «Давидтың Тӧлӱ Иисус, маға ачынзаң!» – теди. 49Иисус тоқтап турып: «Аны Маға қыыраар», – теди. Кижилер, Вартимейге келип, айттылар: «Ол сени Позыңа қыырча. Қоруқпан пар» – тедилер. 50Вартимей, азағынға турып, ӱстӱнги кебин шурун келип, Иисусқа келди. 51Иисус сурады: «Мен ноо эдейин теп, санапчаң?» – теди. Қарағы чоқ кижи айтты: «Ӱргедигчи! Қарақтығ поларға санапчам!» теп. 52Иисус аға айтты: «Пар, Қудайға пӱткениң сени арғалады» теп. Айтқан сӧзи эрткенче, ол кижиниң қарақтары кӧре бертир. Анаң ол, Иисусты сӱрӱжип, Ааңма пирге чолба пара берди[+].

### Пӧлӱк 11


Иисустың шаптығ алғыштығ Иерусалимға киргени

1[•]Иерусалимға[†] парчадып, Элеон тағдың тӧзӱнде турған Виффагия, Вифания теп ааллардаң ырақ эбесте полчығанда, Иисус[†] ийги ӱргенчигин Позыңа қыырды[+]. 2Қыырып, айтты: «Ана ӱдре турчаң аалға параар. Ол аалға кир келип, анда пир паратаға пағлап салған мӱнмен полған иштек малды кӧрерзар. Аны шежип, Маға ақкеляяр, – теди. – 3Кем сураза: „Ноо этчизар?“ теп, слер айдаар: „По иштек мал Улуғ Қаанға[†] керек. Улуғ Қаан аны олоқ нандра ыза берер“ теп» – теди. 4Лар парып, паратағы таштында пағлап салған иштек малды тап, аны шежиб алдылар. 5Анда турған кижилердиң прелери ларға айттылар: «Нӧӧре иштекти шежип аппарчызар?» – тедилер. 6Лар Иисустың айт салған сӧзинме айттылар. Анаң аара кижилер ларды тутпан пожаттылар. 7Ол иштекти Иисусқа ақкелдилер. Иштек малдың ӱстӱнге кептер сал салдылар. Анаң Иисус, иштекке мӱн келип, пара берди. 8Ол мӱнип парчығанда, кӧп кижи позының кептерин Ааң чолынға чайды. Қайы кижи, ағаштаң пӱрлиғ салаларын кезип, Ааң чолынғоқ чайды. 9Алдында – соонында парчыған қалық, Иисусты улуғлап, қыйғырышты: «Осанна![*] Улуғ Қаанның ады шабын алып келчиғаны алғыштығ ползын! – тедилер. – 10Абабыс Давидтың[†] келчиған Паштағаны алғыштығ ползын! Тегриде осанна!» – тештилер. 11Иисус, Иерусалимға чедип, Қудай Ӧргезинге кирди. Анда парчазын кӧр чӧрӱп, айбын полғаннаң аара, он ийги ӱргенчигин алып, Вифания теп аалға қонарға парды.


Честеги чоқ смоква ағаш

12Пазағы кӱнде, Вифаниядаң шығып парғаннарында, Иисус аштап партыр. 13Ырақтаң пӱрлиғ смоква[†] теп ағашты кӧреле, ааң честегин тапқайын не теп, соғада аға парды. Че аға келеле, пӱрдең пашқа небе таппады. Ноодаң ӱчӱн тезе, – смоква честеги пӱдер теми четкелек полған полтыр[+]. 14Иисус ағашқа айтты: «Кижи мынаң ала по чашқа сеең честегиң чиибезин» – теди. По Ааң айтқанын ӱргенчиктери[†] уғып турдылар.


Иисустың Қудай Ӧргезинге келгени

15[•]Анаң Иерусалимға келдилер. Иисус Қудай Ӧргезинге кирип, анда садышчаң қалықты шығара сӱре берди. Ақча орнашчаң кижи столларын, қалабуқ сатчаң кижи орунаштарын аңдарып чӧрди. 16Қудай Ӧргезиниң эжик алынче небе тажыпчаң аппарчаң кижилерди тоқтатты. 17Қалықты ӱргедип,[†] айт чӧрди: «Пичикте пееде пазылған: „Меең эмим, ол – парчын қалықтардың пашқойчаң эми теп, адалар“. Слер тезе пашқойчаң эмин уйады чоқ кижилер чыылышчаң уйазы штеп салдаар» – теди. 18Улуғ абыстарба[†] қатчы чозақчылар[†] по Ааң айтқанын уғып, Аны қоруғып чӧрдилер. Қоруғып, Аны ӧдӱрерге ағлақ тиледилер. Лар артық та кӧрбен қайтсыннар: қалық парчазы Иисустың ӱргедийинге қайғап турды. 19Айбын полыбысқанда, Ол турадаң шық парды.


Кижи ийгиленмен пӱтсе, ааң парчын небе шығар

20Анаң эртен чолба тураға парчадып, пайағы смоква ағаштың ақтап қур парғанын кӧриб алдылар. 21Смоква ағашты кӧриб алып, Пётр Аға айтты: «Ӱргедигчи! Кӧрзең, Сен пайа қарғаған смоква ағаш қур партыр» – теди. 22Иисус ларға айтты: «Қудайға пӱдаар! – теди. – 23Шын айтчам слерге: кижи, сӧс айдып, айтқан сӧзинге ийгиленмен пӱтсе, парчын айтқаны пӱт парар. По таға: „Қодырынып, талайға[†] тӱш“ теп, андығ кижи айтса, ааң айтқанынча пол парар, – теди. – 24Анаң аара Мен слерге айтчам: пашқойып, сурағаным шынап пӱт парды теп, пӱт келип пашқойаар. Ээде пашқойзаар, парчын сураған небе слерге полар, – теди. – 25Пашқойып, сағыштарыңа кижиге чабал сананғаны пар полза, ол сананғанын таштазар. Ээде этсаар, Тегридағы Аба слердиң қыйалларың эдоқ таштар, – теди. – 26Слер кижи эткен қыйалларын[†] сағыштарыңнаң таштабазаар, Тегридағы Аба слердиң қыйалларың эдоқ таштабас» – теди.


«Сеең эткенин кем чаратқан?»

27Лар Иерусалимға пазоқ кирдилер. Қудай Ӧргезинде Иисус пазып чӧргенде, улуғ абыстар, қатчы чозақчылар, чон қалықтың улуғлары[†] Иисусқа келип, 28айттылар: «Сеең эткенин кем чаратқан? Кемниң чаратқанын алып, Сен ээде штепчаң?» – тедилер. 29Иисус ларға айтты: «Мен слердең пир ле небе сурайын. Сурағанымны айтсаар, пееде эдерге кем Мени чаратқанын слерге айдарымоқ, – теди. – 30Ыйбан крестеп[†] чӧрӱп, Қудайдаң ма, эбезе кижидең ма чаратқанын алып, крестеди? Маға шынны айдаар» – теди[+]. 31Лар ӧзере айдыштылар: «„Қудайдаң“ теп, айтсабыс, Ол ноо теер? „Нӧӧре слер аға пӱтпен қалдаар“ теп, айдар но, – тештилер. – 32„Кижидең“ теп, айдарға қоруқчабыс но, – қалық Ыйбанны пророкқа[†] тоолапча» – тештилер. 33Ноо айдарға? – «Уңнабанчабыс» теп, Иисусқа айттылар. Иисус ларға айтты: «Андығ полғанда, Меең эткенимни кем чаратқанын слерге эдоқ айтпассым» – теди.

### Пӧлӱк 12


Чалчыларға тӧӧйлеп айтқаны

1Иисус[†] ларға тӧӧйлеп айда[†] берди: «Пир кижи виноград ағаш ӧстӱрди. Виноград ағаш аразын айландыра шеденнеп, честек нанчып кел ағысчаң чер штеп салып, қадаачылар одурар черин кӧдӱрди. Анаң по пелнеп салған виноград ағаш аразын чалчыларының қолынға перип, позы чоруқтап парыбыстыр, – теди. –[+] 2Честек сағар тушта виноград честегинең позының ӱлӱжин аларға пир қулын чалчыларынға ыстыр, – теди. – 3Чалчылары тезе, ысқан қулын тудыб алып, шап салып, аны қуруғ нандырдылар, – теди. – 4Ээзи ӱр эбес тем соонда пашқа қулын ыстыр. Аанзының пажын чара шап салып, асқайлат кел пожаттылар, – теди. – 5Пазоқ пашқа қулын ысқанда, аны ӧдӱр салтырлар. Кӧп пашқа ысқан қулларын қайзын шаптылар, қайзын ӧдӱрдилер, – теди. – 6Ээзилериниң кӧӧленген чағыс оғлу полған полтыр. Эңне полбаста, ол аны ыстыр. Ызып, пееде айдынды: оғлумны тоолап, тегбестер аны теп, – теди. – 7Чалчылары тезе, ээзилериниң оғлуны кӧриб алып, ӧзере айдыштылар: „По оол – абазының чағыс ла оғлу. Ол ла по черин энчиленер. Аны ӧдӱр салзабыс, ээзибистиң виноград ӧсчең чери пистийи полар но“ теп, тештирлер, – теди. – 8Ээзилериниң оғлуны тудыб алып, ӧдӱр салдылар. Ӧлген сӧӧгин тезе виноград ағаш черинең ажыра таштабыстырлар, – теди. – 9Андығ полғанда, виноград ӧсчең чериниң ээзи чалчыларынға ноо штеп салар? Ноо штезин, – позы келип, чалчыларын ӧдӱр салар но. Виноград ӧсчең черин тезе пашқа чалчыларынға перибизер, – теди. – 10Пичигинде слер қыырдаар, са? „Пӱдӱрчилер пӱдӱрерге албан[†] салған таш, соонда ол таш эм тӧзӱн тутчыған таш пол парча, – теди. – 11Андығ небени Улуғ Қаан[†] этча, андығ қайғал эткенинге таңзынып кӧрчабыс“» – теди.

12По сӧс айдып, Иисус пистең ӱчӱн айтты теп, улуғ абыстарба[†] қатчы чозақчылар[†] пилиб алдылар. Қалық полбаза, Аны тудар эдилер. Турған қалықты тезе қоруғып, Иисусты артызып, пара бердилер[+].


Императорға албан тӧлерге чарар ба, чарабас па?

13Тем пажында лар, Иисусты сӧзинең тудыб аларға, фарисейлерди[†] Ирод кижилеринме ыстылар. 14Ысқан кижилер, Аға келип, айттылар: «Ӱргедигчи![†] Сен шынық полчығаныңны, парчын кижиге тең кӧрчиғаныңны пис чақшы уңнапчабыс. Кижиниң улуйынға кичийинге кӧрбен, Қудай чолынма парар керегинге Сен шын ӱргетчаң. Анаң аара писке айт пер: Римның[†] императорынға[†] албан тӧлерге чарар ба, чарабас па? Аға албан тӧлерге писке керек па, эбезе керегибис чоқ па?» – тедилер. 15Иисус, лардың ийги сағыштығ полчығанын пилип, айтты: «Нӧӧре Мени шыңнап кӧрчизар? Маға динарий ақчаны[†] ақкелип пераар» – теди[+]. 16Лар ақкелдилер. «По кемниң сомы, кемниң пасқаны?» теп, сурады. Лар: «Императордың», – тедилер. 17Иисус айтты: «Императордыйын императорға пераар, Қудайдыйын тезе Қудайға пераар» теп. Ааң по айтқанын уғыб алып, таңзынып турдылар.


Кижи тирилип турғаны керегинең ӱчӱн эрбек

18Ӧл парып, кижи ақтап тирилип турбас теп, айтчаң саддукейлер[†] келди. Келип, Иисустаң сурадылар: « 19Ӱргедигчи! Моисей[†] писке сӧспеқ пасқан: „Ача, кижи алып, пала таппан ӧл парза, ӧксӱс қалған эпчизин туңмазы алыб алзын. Ачазының тӧлин қада пӱдӱрзин“ теп, – тедилер. – 20Четти қарындаш полған полтыр. Паштапқы ачалары қыс алып, пала таппан, пир темде ӧл парған полтыр, – тедилер. – 21Ӧксӱс қалған эпчизин туңмазы алды. Пала эдоқ таппан, пирде ӧл партыроқ. Ийгинчи туңмазы эдоқ пала таппан, ӧл партыр, – тедилер. – 22Ээде четти қарындаш парчазы ол эпчи кижи алғылап, пала таппандырлар. Эңне қалғанында эпчи кижи да ӧл партыр, – тедилер. – 23Ээде полғанда, парчын кижи тирилер кӱнде ол эпчи кижи қайы қарындаштың эпчизи полар? Ол, эзе, четтилезиниң эпчизи полған но» – тедилер. 24Иисус ларға айтты: «Пичигин, Қудай кӱжин четтире уңнабан, слер ээде айтчызар не. Ээде айт келип, слер алақчызар, – теди. – 25Кижи, тирилип турып, эзе, кижи да албас, кижиге да парбас, тегридағы ангел[†] чилеп полар но, – теди. – 26Ӧлген кижи тирилип турарынаң ӱчӱн Моисей Пичигинде[†] қыырбадаар ба? Кӧйген ағажақтаң Қудай Моисейге айтқан: „Мен Авраамның[†] Қудайыбын, Мен Исаактың[†] Қудайыбын, Мен Якуптың[†] Қудайыбын“ теп, са? – теди. – 27Эткенде, Қудай, Ол – ӧл парған кижилердиң Қудайы полчаң педи, Ол тириғ кижилердиң ла Қудайы но. Анаң аара слер тың алақчызар» – теди.


Эңне паштапқы Қудайдың сӧспеги

28Қатчы чозақчылардаң пирси ларға келип, по талажып эрбектешкенин уғып турды. Иисустың мна по чақшы айтқанын уғыб алып, ол Аанаң сурады: «Айт перзең, Қудай сӧспектеринең[†] эңне паштапқы сӧспеги қайдығ?» теп. 29Иисус айтты: «Эңне паштапқы сӧспеги по: „Израиль,[†] уқ! Улуғ Қаан Қудайыбыс, Ол – чағыс ла Улуғ Қаан. 30Улуғ Қаан Қудайыбысты парчын чӱрегиңме, парчын паарыңма, парчын сағыжыңма, парчын кӱжиңме кӧӧлен“ – теди. – 31Ийгинчи сӧспеги андығоқ: „Қоштағы кижини, позыңны чилеп, кӧӧлен“. По сӧспектеринең артық улуғ сӧспек чоқ» – теди. 32Қатчы чозақчы кижи айтты: «Чақшы тедиң, Ӱргедигчи! Шынны айттың: „Чағыс ла Қудай пар, Аанаң пашқа Қудай чоқ“ теп. 33Парчын чӱрегиңме, парчын сағыжыңма, парчын кӱжиңме Қудайды кӧӧлен. Ол кӧӧленгени Қудайға ӧртеп кел ноо да кӧдӱриғ[†] кӧдӱргенинең улуғаарақ. Қоштағы кижини, позыңны чилеп, кӧӧлен. Ол қоштағы кижини кӧӧленгени Қудайға ӧртеп кел ноо да кӧдӱриғ кӧдӱргенинең эдоқ улуғаарақ» – теди. 34Иисус, по керсе сӧс уғып, айтты: «Сен Қудайдың Паштағанынаң[†] ырақ эбессиң» – теди. Ааң по айтқан соонда кем да, ноо да сурар этпеди.


Христос Давидтың Улуғ Қааны ба, чоқ ааң Оғлу ба?

35Анаң Қудай Ӧргезинде пазоқ ӱргедип, Иисус айтты: «Қатчы чозақчылар нӧӧре айтчалар: „Христос[†] – Давид[†] тӧлӱ“ теп? – теди. –[+] 36Давид позы, эзе, Ағарығ Тынынма айтқан эбес педи: „Улуғ Қаан Қудай меең Улуғ Қаанымға айтқан: Сеең ӧштӱғлерин негиб алып, ларды азағың алынға салғанымче, сен оң чанымнаң одур“ теп, – теди. – 37Давид позы Аны Улуғ Қааным теп, адапчығанда, Христос Давид тӧлӱ полар педи?» – теди. Кӧп қалық Аны қын келип уғып турды[+].


«Қатчы чозақчылардаң шеберленип чӧраар»

38Ӱргет чӧрӱп, Иисус айдып чӧрди: «Қатчы чозақчылардаң шеберленип чӧраар. Лар узун кеп кезерге тың қынчалар. Мазарда чӧрчиғаннарында, кижидең эзен менчи аларға тың кӧӧленчалар. 39Лар синагогада[†] эңне алында одурарға, кижи той салғанда, тӧр черинде одурарға тың кӧӧленчалар, – теди. – 40Қатчы чозақчы кижилер – ӧксӱс қалған эпчи кижиниң қалғанын чиип кел, олоқ темде қалық кӧзӱнче кӧргӱзее ӱр пашқойып турчаң кижилери. Анаң аара лар соонда қадығ чарғыға тӱжерлер» – теди.


Ӧксӱс қалған эпчи кижи ақчачағын салғаны

41Анаң Иисус ақча саларға турған қарчақ чанында одурып, қалық ақчалары салчығанын кӧрди. Кӧп пай кижи келип, кӧптең салды. 42Пир ӧксӱс қалған чоқ эпчи кижи келип, ийги аақ чес ақчачағын сал салды. 43Иисус ӱргенчиктерин[†] қыырыб алып, ларға айтты: «Шын айтчам слерге: по ӧксӱс қалған чоқ эпчи кижи кемнең да кӧп ақча сал салды, – теди. – 44Парчазы артығынаң салдылар, по ӧксӱс қалған эпчи кижи тезе, чоқ кижи позы, позының пары чоғын, чииш чадыйы ақчазын сал салды» – теди.

### Пӧлӱк 13


Улуғ шедиктер полар, сӱрӱп қачырарлар слерди

1Иисус[†] Қудай Ӧргезинең шықчығанда, ӱргенчиктеринең[†] пирси Аға айтты: «Ӱргедигчи![†] Кӧр, қайдығ чақшы таштар, қайдығ чақшы пӱдӱрген эмнер, са!» – теди. 2Иисус аға айтты: «По поғда эмнерге кӧрӱп айтчаң ма? Мында, эзе, таш ӱстӱнде таш та қалбас, – парчын небе аңдарылып сайалар но» – теди.

3Анаң Иисус Қудай Ӧргезинең ӱдре турчыған Елеон теп тағдың пағрында одурчығанда, Пётр, Якуп,[†] Ыйбан, паза Андрей Иисусқа ӧзалынаң келип, Аанаң сурадылар: 4«Сеең пайа айтқан небе қачан поларын писке айт перзең? Ол тем келди теп, ноо кӧрӱп пилербис?» – тедилер. 5Иисус айтты: «Шеберленаар, слерди кем да меккеге кирдирбезин! – теди. – 6Кӧп кижи Меең адымма аданып, „По Менбин“ теп, кӧп кижини алақтырарлар, – теди. – 7Чағын ырақта шағлар шығып полчығанын уғып, қоруқпалаар: полчаң темде андығ полары керек. Андығ да полза, ол – темнердиң ужы эбес, – теди. – 8Ол тушта пир қалық пашқа қалықпа, пир қаан пашқа қаанма шағлажыбыза берер. Қайы черлерде чер силгилина берер. Қалықтарға аштағ ӧлӱм тӱжер. По парчын полары – туғар алында келген ағрыйлар но, – теди. – 9Слер тезе постарың қай поларын кӧраар: слерди синагогаларда[†] чарғылап, андоқ шабарлар. Қааннардың, улуғ пийлердиң алдында слерди турғузып, Менең аара кӧрее[†] эдип айдарға турғузарлар, – теди. – 10Эңне паштап тезе қалық қалбан – парчын қалық аразында Ақ Тилаас[†] чарлалзын,[†] – теди. – 11Слерди тудып аппарғаннарында, анда ноо айдарым теп, сананмалаар. Ол тушта слерге ноо айдылза, аны ла айдаар. Слер постарың эбес, Ағарығ Тын[†] айдар но, – теди. – 12Қарындаш позының қарындажын, абазы позының палазын ӧлӱмге перибизер. Паллар тезе аба ичелеринең тоғра шығып, ларды ӧдӱрерлер, – теди. – 13Слер Меең адымны алғаннарың ӱчӱн слерге чабал кӧрерлер. Ол тӱшкен обал эртизип, четтире шыдаған кижи ле арғаланар» – теди[+].

14Анаң Иисус айтты: «Чудаң небе полбачаң черде чудаң небе шыққанын кӧрзаар, – мна поны қыырып кижи пилгей, – андығ небе полғанда, Иудей[†] теп чердиң кижилери тағларға тессиннер, – теди. – 15Эмниң ӱстӱнде полған кижи, эмге, небе аларға теп, кирбен тессин, – теди. – 16Қыразында полған кижи, эминге, кебин аларға теп, нанман тессин, – теди. – 17Қурсақтығ тижи кижиге, пала эмисчиған эпчи кижиге улуғ шедик тӱжер! – теди. – 18Ол шедик керектери қышқыда ла полбазын теп, пашқойзаар, – теди. – 19Ол темде тӱшкен ачығ Қудайдың ноо ла чайаған туштаң ала полбаан, соонда да полбас, – теди. – 20Ол ачығ темни Улуғ Қаан[†] қысқартпаза, по чер ӱстӱнде кем да тириғ қалбас эди. Улуғ Қаан Позы таллаған кижилердең ла ӱчӱн ол темни қысқадар, – теди. – 21Ол темде слерге кем айтса: „Кӧр, Христос[†] – мында“, эбезе „Ол – анда“ теп, ларға пӱтпеляяр! – теди. – 22Ол темде шын эбес христостар, шын эбес пророктар[†] кӧп табылып шығар. Лар, таңма[†] кӧргӱзип, қайғал небе эдип, Улуғ Қаан таллаған кижилерди да, – алақтырғаны шықса, – алақтырарлар, – теди. – 23Слер чы сақ полаар! Мен, мна, ол темде қай ноо поларын слерге тӱгезин айда бердим» – теди.


Кижи Оғлу пулутта келчиғаны кӧрӱнер

«[+] 24Ол темде, улуғ ачығ тӱжип эрт парғанында, кӱн қарар парар, ай позының чарығын шығарбас, – теди. – 25Ол темде тегридең чылтыстары тӱжерлер, тегриниң пӱдӱргени сайалар, – теди. – 26Олоқ темде кижилер Кижи Оғлуны[†] кӧрерлер. Ол Кижи Оғлу, улуғ кӱштиғ, улуғ пақтығ Позы, пулуттарда парып, келер, – теди. – 27Келип, ол Кижи Оғлу ангелларын[†] ызар. Ысқан ангеллары по чарықтың парчын черлерге чӧрӱп, Ааң таллаб алған кижилерин чыылыштырарлар, – теди. – 28Смоква[†] ағашқа кӧраар: ол ағаш, ӧзӱм шығарып, пӱрленип, чайғы туш келчиғанын кӧргӱсча, са, – теди. – 29Мында андығоқ: Меең мна слерге айтқаным пар полза, эткенде, ол тем чағын, ол тем келди, – теди. – 30Шын айтчам слерге: по парчын айтқаным амдығы кижи чатқанынча шығар, – теди. –[+] 31Тегри, чер эрт парар, Меең сӧзим тезе қалар» – теди.


«Ол кӱн, ол час келерин кем да уңнабанча»

« 32Ол кӱн, ол час келерин кем да уңнабанча. Тегридағы ангеллар да, Кижи Оғлу да уңнабанча, чағыс ла Аба уңнапча, – теди. – 33Сақ полып, пашқойаар! Ол тем қачан келерин слер уңнабанчызар но, – теди. – 34Ол тем по небе ошқаш: кижи, чоруққа парып, қулларынға эмин тударға артысты. Штечең ижин қулларынға перип айдып, эжикта турчаң қадарчызынға: „Сақ пол“ теп, айттырды» – теди. –[+] 35Анаң Иисус айтты: «Эткенде, сақ полаар! Эм ээзи қачан келерин: иирде ба, чоқ тӱн ортазында ба, чоқ таң атчыған темде ба, чоқ эртен ма, – слер уңнабанчызар но, – теди. – 36Ээзи, аны сақтабан темде нанып, слердиң узуп чатқаннарыңны пас парбазын! – теди. – 37Слерге айдып, Мен парчын кижиге айтчам: сақ полаар!» – теди.

### Пӧлӱк 14


Иисусты ӧдӱрерге ағлақ тилепчалар

1[•]Пасха[†] пайрамма ачыбан аш пайрамынға[†] ийги кӱн қалған полды. Улуғ абыстарба[†] қатчы чозақчылар[†] Иисусты[†] меккебе тут келип, ӧдӱрерге ағлақ тиледилер[+]. 2«Пайрамда ла тударға чарабас, тутсабыс, – қалық пулғанып ӱрӱктер» – тештилер.


Қыймат арығ қайақ Иисустаң ӱчӱн ақкелгени

3[•]Иисус Вифания теп аалда, чазылбас палығлығ Симон теп кижи эминде полып, қыйын одурғанында, ақ палғаштаң эткен қупшын тудып, пир эпчи кижи кир келди. Қупшын иштинге қыймат нард теп ӧзӱмнең эткен чараш чыстығ арығ[†] қайақ урған полтыр. Эпчи кижи кир келип ле, қупшынның ақсын сындырып ажып, қайағын Иисустың пажынға урды[+]. 4Андоқ полған қайы кижи, ӧкпеленип, постарының ортада айдыштылар: «Қайақты ээде қоратчаң ма?! – тештилер. – 5Ол қайағын ӱш чӱс динарий ақча[†] артықтаң садыбызарға керек полған но. Алған ақчазын тезе чоқ кижилерге ӱлеп перер эди!» – тештилер. Лар эпчи кижиге кӧрӱп, тың қанығып одурдылар. 6Иисус айтты: «Эпчи кижини тегбелаар. Нӧӧре аны уйаттырчызар? Ол Маға чақшы небе этти но, – теди. – 7Чоқ кижилер слердиң қыйзында по чашқа поларлар, ларға чақшы эдерге ле санап, олоқ чақшы эдерзар. Мен тезе слердиң аразында по чашқа полбассым но, – теди. –[+] 8По эпчи кижи этчең керегин этти: келер темимни пурнап, эди чанымны арығ қайақпа шылап кел, Мени чығарға пелнеп салды но, – теди. –[+] 9Шын айтчам слерге: по ақ чарықта парчын қалық, ларға чарлаған[†] Ақ Тилаасты[†] уңнаб ал, по эпчи кижи эткенин уңнароқ. Ааң по эткенин ундутпастар» – теди.


Иуда Иисусты садып перерге ағлақ тилепча

10Иуда Искариот теп он ийги ӱргенчигинең пирси, Иисусты садып перейин теп, улуғ абыстарға парды[+]. 11Ааннар Иудааң айтқанын уғала, ӧргӱндилер. Аға кӱмӱш ақча тӧле берерге сӧс пердилер. Ам Иуда Иисусты садып перерге ағлақ тилеп чӧре берди.


Иисус ӱргенчиктеринме пирге пасха ажын чиипча

12[•]Ачыбан аш пайрамының паштапқы кӱнинде Қудайға кӧдӱрген пасха қурағанын чиипчаңнар. Ол кӱнде ӱргенчиктери[†] Иисустаң сурадылар: «Пасха қурағанын Сен қайда чиир этчаң? Сеең айтқан черге парып, пис аны анда пелнеп саларбыс» – тедилер. 13Иисус ӱргенчиктеринең ийгизин ызып, ларға айтты: «Тураға параар. Слерге анда қупшынма суғ аппарчыған кижи тоғажар, ааң сооба параар, – теди. – 14Ол қупшыннығ кижи кирген эмге слер эдоқ кирип, ол эм ээзинге айдаар: „Ӱргедигчи[†] сурапча, теп, Ааң ӱргенчиктеринме пирге пасха табағын чиир қатпажы қайда?“ теп, – теди. – 15Эм ээзи чақшы пелнеткен арығ улуғ қатпаш слерге кӧргӱзер. Ана анда писке пелнеп салаар» – теди. 16Ӱргенчиктери парып, тураға киреле, анда парчын Ааң айтқанынча полды. Пасха табағын пелнеп салдылар.

17Иир киргенде, Иисус он ийги ӱргенчиктеринме пирге келе берди. 18Лардың анда табақ чиип қыйын одурған тужында Иисус айтты: «Шынын айтчам слерге: Мееңме пирге по табақ чиип одурған слердиң аразынаң пирси Мени садып перер» – теди[+]. 19Поны уғыб алып, ӱргенчиктери ачыға кирдилер. «Ол мен эбессим, са?» теп, пирси пирсинең соонда Иисустаң сура бердилер. 20Иисус чы айтты: «Ол кижи – он ийгизинең пирси, Мееңме пирге пир айақтың ачығ суғунға қалажын суқ турчығаны! – теди. – 21Қайде да полза, Кижи Оғлу[†] Аанаң ӱчӱн Пичигинде пазылған чолыба парча. Кижи Оғлуны сатқан кижиге тезе улуғ шедик тӱжер! Ол кижи туғбан полза, аға чақшы полар эди» – теди.

22Чиип одурғаннарында, Иисус қалаш алып, алғап кел, сындырды. Сындырған қалашты ӱргенчиктеринге пергилеп, айтты: «Алаар, по Меең эди чаным» теп[+]. 23Анаң қызыл араға урған айақ алып, алғыш четтирип, ларғоқ перди. Парчалары айағынаң иштилер. 24Айағын перчадып айтты: «По Меең қаным, ол – кижилербе наа чӧп[†] алышқанымны пектепчаң қан. Ол кӧп қалықтаң ӱчӱн тӧгӱлчең қан» – теди. 25Шын айтчам слерге: «Қудайдың Паштағанынға[†] чедип, андағы наа виноград честегиниң суғын ла ижерим. Ол тем келгенче паза ишпессим» – теди. 26Анаң лар сарнаштылар. Сарнажала, Елеон таға[†] пардылар.


«Пётр ӱш қада Менең нана тӱжер»

27[•]Анда Иисус ларға айтты: «Слер парчаларың Мени таштап тезерзар. Пазылған сӧс пар: „Қадаачыны ӧдӱрзем, қойлары таралып тезер“ – теди. –[+] 28Мен тирилип турғамда тезе, Галилея черге слердең пурнада келип, слерди анда тоғажарым» – теди[+]. 29Пётр Аға айтты: «Сени парчазы да таштаза, че мен таштабассым» – теди. 30Иисус айтты: «Шын айтчам саға: пӱӱн, по қараағызын питик ийги қада қыйғырғанче, сен Менең ӱш қада нана тӱжерзиң»[†] – теди. 31Пётр тезе, чағданман, тыңнап айт турды: «Сееңме пирге ӧлерге да келиш парза, Сенең нана тӱшпессим!» – теди. Ӧскелери олоқ небе айттылар.


«Меең кӧңнӱмче полбан, Сеең кӧңнӱңче ползын»

32Анаң Гефсимания[†] теп черге келдилер. Иисус ӱргенчиктеринге айтты: «Мен ам кедре парып, анда пашқойып турғамче, слер мында одураар» – теди. 33Позыңма Пётрды, Якуппа[†] Ыйбаны алып, Ол пара берди. Парчадып, Иисус шыдабас аарсына берип, ачығлана берди[+]. 34Ларға айтты: «Сағыжымға ӧлӱм ачыйы тӱшти. Мен нанғамче, Мында полып, уйғуға пастырбан одураар» – теди[+]. 35Позы арий ле кедре парып, черге тӱңдере тӱжип пашқойды. Келер час Менең чаза эртчең полза, чаза эртсин теп, пашқойды. Анаң айтты: 36«Абам! Сен эдип полбас небе чоқ но. По ачығ урған айағыңны Мени тегбеен чаза аппар! Қайде да, эзе, саназаң, Меең кӧңнӱмче полбан, Сеең кӧңнӱңче ползын» – теди[+]. 37Қарчы келип кӧргени – ӱргенчиктери узупчалар. Пётрға айтты: «Симон, сен узупчаң ма? Пир ле час узубан шыдап полбадың ма? – теди. – 38Сақ полаар, чабалға урунмайын теп, пашқойзар. Сағыш – айдас, эди чаны тезе мӧңӱс» – теди. 39Қада кедре парып, пайағоқ сӧзин айдып пашқойды. 40Нан келип, ӱргенчиктериниң олоқ узупчығанын пасты: қарақтары аар, Аға ноо айдарға пилбен турдылар. 41Ӱжӱнчи қада нан келип, ларға айтты: «Ам даа узуп тынанчызар ба? Че, чедер, тем четти! Кижи Оғлуны, мна, қыйаллығ кижилердиң қолынға перерлер, – теди. –[+] 42Турып, парааңнаар. Мна, Мени садып перчең кижи писке чағынап келча» – теди.


Иисусты туттылар

43[•]Иисус по айтчығанда, он ийги ӱргенчигинең пирси – Иуда кедертин ларға мна келди. Иудаба қожа улуғ абыстардың, қатчы чозақчылардың, чон қалықтың улуғларының[†] кижилери келтир. Келген кижилердең кӧбизи кылыштар, ӧргеннер тудынып келдилер. 44Иисусты садып перчаң кижи қалықпа айдышқан полтыр: «Мен ошқанған кижи Ол полар. Аны тудып, маттап қадарып, аппараар» теп. 45Келеле, соғада Иисусқа келди. «Равви!» – теди, олоқ Аны ошқанды. 46Қалық чы, Иудааң по эткенин кӧриб алып, Иисусты олоқ туттылар. 47Мындоқ турған Иисус чанынаң пир кижи позының қылыжын шура тартып, улуғ абыстың қулын шап, ааң қулағын кезе шапты. 48Андығ полчығанда, Иисус қалыққа айтты: «Тудуғчыны тударға чилеп, қылыштар, ӧргеннер алып келдаар, – теди. – 49Қудай Ӧргезинде Мен кӱн сайа слербе полып, ӱргедип чӧрдим. Мени анда нӧӧре тутпадаар? Қайде да полза, Пичигинде пасқанынча ползын» – теди[+]. 50Иисусты тудыб алғанын кӧрӱп, ӱргенчиктери, Аны таштап, тезибистирлер[+].

51Чылааш эди чанын кеденме ле орап салған пир чаш оол, тудып аппарған Иисустың соонында парыб одурды. Аны асла тудыб албадылар, 52Ол тезе, чабынған кеденин таштап, чылааш позы тезе берди.


Иисус Синедрионның алдында

53[•]Иисусты паштапқы улуғ абысқа[†] аппарып ақкелдилер. Анда парчын улуғ абыстар, қатчы чозақчылар, чон қалықтың улуғлары чыылыш партырлар. 54Пётр пайа теспеди. Иисусты аппарчығаннарында, ол соонаң ырақта парып, паштапқы улуғ абыстың эжик алынға да парып кирди. Анда паштапқы улуғ абыстың чалчыларынма қожа от қыйзында одурып, чылынды. 55Улуғ абыстар синедрион[†] теп адалған чон қалық чыылыға кирген кижилербе қожа, Иисусты чарғылап, ӧлӱмге перибизерге Аанаң тоғра кӧрее[†] тилеп, таппандырлар. 56Кӧп кижи Иисустаң тоғра чойлаған кӧрее эдип айтты. Ээде да айтсалар, лардың кӧреелери ӧзере келишпедилер. 57Қайлары турып, Аанаң тоғра чойлаған кӧреези эдип, айттылар: 58«„Кижи қолы пӱдӱрген по Қудай Ӧргезин сайап, Мен ӱш кӱнге кижи қолы пӱдӱрбес пашқа Қудай Ӧргезин кӧдӱрерим“ теп, Ааң айтқанын уққанмыс» – тедилер[+]. 59Миндиғ да кӧреелери ӧзере келишпедилер. 60Андығ полғанда, паштапқы улуғ абыс, синедрион ортазынға шығып, Иисустаң сурады: «Сен нӧӧре ноо да айтпан турчаң? Сенең тоғра айтчалар но, сен тезе нӧӧре небе айтпанчаң?» – теди[+]. 61Иисус ам да ӱн пербен турды. Ээде полғанда, паштапқы улуғ абыс пазоқ сурап шықты: «Алғалығ Қудайдың Оғлу Христос[†] Сензиң ма?» – теди. 62Иисус: «Менбин, – теди. – Кижи Оғлу Кӱштиғ Қудайдың оң чанында одурарын, тегридағы пулуттарда парып, келерин слер кӧрерзар» – теди. 63Поны уғыб алып, паштапқы улуғ абыс позының кебин ӱзе тартып, айтты: «Писке паза кӧреечи[†] керек па? – теди. – 64Мна Ол Қудайды чабаллап айтқанын слер уқтаар. Эткенде, ноодербис, ноо сананчызар?» – теди. Парчалары: «Ол пуралығ, ӧлзин» теп, тештилер[+]. 65Анаң прелери Аға тӱкӱре берди. Қайзы Аны шаба берди. Ааң чӱзӱн чап кел шапқаннарында: «Пророк[†] ползаң, шапқан кижини кӧрбен таб ал» – тештилер. Чалчы кижилери да Аны шаптылар[+].


Пётрдың нана тӱшкени

66[•]Пётр эжик алында полғанда, паштапқы улуғ абыстың тижи чалчылардаң пирси анаара келтир. 67От қыйзында чылынып турчаң Пётрға маттап кӧрӱп, ол тижи кижи айтты: «Назарет теп тура кижизи Иисуспа пирге сен полғанзың но!» – теди. 68Поны уғыб алып, Пётр нана тӱшти: «Сен, эзе, ноодаң ӱчӱн айтчаң, пирда пилбенчам, уңнабанчам» – теди. Айтчадып, таштындағы эжик алынға шығарға парды. Анаара парған темде кенетки питик қыйғыра берди. 69Олоқ тижи чалчы Пётрды анда пазоқ кӧриб алып, анда турған кижилерге айтты: «По кижи – лардаң пирси но» – теди. 70Пётр пазоқ нана тӱшти. Чӱче соонда андоқ турған кижилер Пётрға эдоқ айттылар: «Сен лардаң пирси полчығаны шын. Сен Галилея чердиң кижизиң но. Лар чилеп эрбектешчаң» – тедилер. 71Пётр тезе қудайланып, қарғанып айтты: «Слер айтчаң кижини мен ақтап таа таныбанчам» – теди. 72Ээде айтчыған темде питик ийгинчизин қыйғыра берди. Олоқ Пётрдың сағыжынға Иисустың пайа айтқаны кирди: «Ийги қада питик қыйғырғанче, сен ӱш қада Менең нана тӱжерзиң» теп. Иисустың айтқаны сағыжынға киреле, Пётр ылға берди[+].

### Пӧлӱк 15


Иисус Пилаттың алдында

1[•]Эртен эрте улуғ абыстарба[†] қатчы чозақчылар,[†] чон қалықтың улуғлары,[†] – парчын синедрион,[†] – постарының чӧбин олоқ шығардылар. Иисусты[†] пағлап, Пилатқа аппара бердилер. 2Пилат Аанаң сырады: «Иудей[†] теп чон қалықтың Қааны Сензиң ма?» теп. «Поны сен позың айттың», – Иисус теди. 3Улуғ абыстар Аға кӧп найнадылар. 4Пилат пазоқ сурады: «Сен ноо да айтпассың ма? Мна кӧр, Саға найнағаны кӧп но!» – теди[+]. 5Иисус чы ӱн шығарбан турды. Пилат, андығ полғанын кӧрӱп, таңзынды.


Аны креске кере тарт теп, қалық қыйғырча

6[•]Пилаттың чозақ[†] полды: пасха[†] пайрам сайа қалық сурағанда, тӱрмеде одурған кижилердең пирсин пожадыб одуртыр. 7Ол темде Варавва теп пир кижи арғыштарынма пирге тӱрмеде одурды. Ол Варавва арғыштарынма қалық пулғанып қазырлаған теминде пир кижини ӧдӱр салтырлар. 8Қалық чыылыжып, Пилатқа келип, ааң чылын сайа эткенин сура берди. 9Пилат қалыққа айтты: «Слерге ноо, Иудейлер Қаанын пожадайын ма?» – теди. 10Улуғ абыстар, Иисусқа артық кӧрӱп, Аны ӧлӱмге чарғылағанын Пилат пилди[+]. 11Улуғ абыстар: «Иисусты эбес, Варавваны пожат» теп, қалықты қыйғырарға кичендилер. 12Пилат, қалық қыйғырғанын уғыб алып, пазоқ айтты: «Андығ полғанда, слердиң Иудейлер Қааны теп адалчаң кижиге мен ноо эдей?» – теди. 13«Аны креске кере тарт» теп, қалық пазоқ қыйғырышты. 14Пилат ларға айтты: «Ол слерге ноо чабал эткен, эзе?» теп. Қалық тезе, аны уқпан, тыңаарақ қыйғырышты: «Аны креске кере тарт» теп. 15Андығ полғанда, Пилат, қалыққа чарадайын теп, санап, Варавваны пожатты. Иисусты тезе қамчыларға, креске кере тартарға перибисти[+].


Шағчылар Иисусты асқайлап шапчалар

16[•]Анаң шағчылар Иисусты претория теп адалған эжик алының иштинге аппардылар. Анда шериғ кижилери чыылыштыр. 17Анаң Аға қызыл кеп кестилер. Қазалчық тегелекти ӧрӱп, ол тегелекти Ааң пажынға кестилер. 18«Иудейлер қаанынға эзен ползын!» теп, пӧлӱнип Аны улуғладылар. 19Анаң тайақтарынма пажын шап, Аға тӱкӱрдилер. Анаң пӧлӱноқ кел тизеленип, Аға пажырдылар[+]. 20Аны асқайлап тоқтағаннарында, қызыл кебин шурып, Позының кебин Аға кестилер. Анаң таштынға шығарып, Аны кере тартчаң черге аппара бердилер.


Иисусты креске кере тартчалар

21[•]Кирена теп чердең шыққан Симон теп пир кижизи, Александрба Руфтың абазы, чер қыразынаң айланып, Иисусты аппарған чолбоқ парған полтыр. Ол Симонны кӧриб алып, Иисустың крес ағажын эңнеп аппар теп, аға айттырдылар. 22Иисусты Голгофа[†] – «Паш сӧӧги» теп черге ақкелдилер. 23Анда Аға ӧлең арлашқан қызыл араға ижерге пергеннеринде, Ол ишпен салды. 24Иисусты кере тартқан кижилер, кемге ноо четкей не теп, шереби таштадылар. Ааң кебин ӱлежип, постарыңа алдылар. 25Кере тарттылар Аны тоғус часта эртен. 26«Иудейлер Қааны» теп, крес ағашта андығ Ааң пуразы пазылған полды. 27Иисуспа қожа ийги тудуғчы кижини крескоқ кере тарттылар: презин сол чанынаң, презин тезе – оң чанынаң. 28[*] 29Аны кере тартқанын кӧриб алып, чаза пар чӧрчаң қалық паштарын чайқап, асқайлап айттылар: «Э э, Қудай Ӧргенин сайаачы, ӱш кӱнге аны кӧдӱреечи! – тедилер. –[+] 30Пос Позыңны арғалан, пожанып, крес ағаштаң тӱш» – тедилер. 31Улуғ абыстар қатчы чозақчыларба қожа андоқ полды. Лар эдоқ асқайлап айттылар: «Пашқаларды арғалап, Пос Позыңны тезе арғаланып полбанчаттырзың, – тедилер. –[+] 32Христос[†] полып, Израильдиң[†] Қааны полып, амоқ пожанып, крес ағаштаң черге тӱшсеең, пис, Сеең ээде эткенин кӧриб алып, Саға олоқ пӱдербис» – тедилер. Ааңма қожа кере тартылған кижилер да Аны эдоқ асқайладылар[+].


Иисустың ӧлӱми

33[•]Тӱш темде чер ӱстӱнге қарашқы тӱшти. Ӱш часқа четтире қарашқы туртыр. 34Ӱш часта Иисус, ӱн салып қыйғыртыр: «Элои, Элои! Лема савахтани?!» теп. Анзы: «Қудайым, Қудайым! Мени ноо таштадың?!» – тегени. 35Анда турған қалықтың қайзы по айтқанын уғала: «Мна, Илияны[†] қыыр турча» – тештилер. 36Пир кижи тезе Иисусқа чӱгӱр парып, мешке ошқаш небе уксусқа суғып, аны тайақ пажынға қазады. Анаң парып, Аға ижерге перди. Перчадып, кижилерге айтты: «Илия тӱжип, Аны алғай не. Тоқтазар, кӧрееңнер!» – теди. 37Иисус чы анаң тың ӱн салып қыйғырды. Олоқ Ааң тыны ӱзӱл парды. 38Олоқ темде Қудай Ӧргезиниң иштинде ас салған кӧжегези, ӱстӱнги чанынаң ала тӧберги чанынға четтире ийги чара кезил партыр. 39Крес ағаштаң ӱдре турған шериғдиң чӱс пажы, Иисустың тыны андығ қыйғырғанче ӱзӱлбискенин кӧреле, айтты: «По кижи шынап Қудай Оғлу полтыр!» теп. 40Андоқ, ырақтаң ла кӧрӱп, тижи кижилер турған полтыр. Лардың аразында полды: Мария Магдалина, кичиғ Якуппа[†] Иосеттың ичези Мария, паза Саломия. 41Галилея черде Иисус полғанында, ол тижи кижилер Ааңма пирге чӧрӱп, Аға полуштырлар. Тижи кижилероқ аразында Ааңма пирге Иерусалимға[†] келген кӧп тижи кижи полтыр.


Иисустың сӧӧгин чығаны

42[•]Ол кӱн Пасха пайрамынға пелненчең суббот алындағы кӱн полған полтыр. Иир кирди. 43Аримафея теп турадаң шыққан, синедрион теп чыылыға кирген аттығ шаптығ кижизи Иосиф Пилатқа келтир. Иосиф, Қудайдың Паштағаны[†] келерин сақтап чӧрген позы, Пилатқа айабан кир келип, Иисустың ӧлген сӧӧгин сураптыр. 44Иисустың ӧл парғанын уғыб алып, Пилат таңзынды. Шериғдиң чӱс пажын қыырып, «Ааң ӧлгенинең ала ӱр тем эртти ба?» теп, сурады. 45Чӱс пажынаң парчын небе уңнаб алып, сӧӧкти Иосифке пере берди. 46Иосиф кеден табар садыб алтыр. Ӧлген сӧӧкти крес ағаштаң тӱжӱрип, табарға орап салды. Қайа пағрында ойуқтап салған сӧӧк чығар черинге аппарды. Аны анда чығ салып, қуй эжигин ташпа пектеп салды. 47Мария Магдалинаба Иосеттың ичези Мария Иисустың сӧӧгин Иосиф чыған черин кӧртирлер.

### Пӧлӱк 16


Иисустың тирилип турғаны

1[•]Суббот кӱн[†] эрткен соонда Мария Магдалина Якуптың[†] ичези Марияба, анаң Саломия Иисустың[†] сӧӧгин шыларға чараш чыстығ қайақ садыб алдылар[+]. 2Недлениң паштапқы кӱн келгенде, эртен эрте, – таң атчыған темдоқ, Иисустың сӧӧк чыған черге[†] пардылар. 3Анаара келиб одурып, ӧзере айдыштылар: «Сӧӧк чыған черди пектепчең ташты писке кем аңдар кел, эжигин ажып перер не?» – тештилер[+]. 4Келип кӧргеннери – таш пайоқ аңдарыл парған, кедре чанда чатчаттыр. Ол аңдарылған таш тезе мағат поғда таш полды. 5Сӧӧк чыған черинге киргеннери – оң чанында ақ кеп кескен чаш оол одурчаттыр. Аны кӧрб алып, тижи кижилер тың қоруқ пардылар. 6Ол чаш оол тезе тижи кижилерге айтты: «Қоруқпалаар! Слер Назарет кижизин, кресте[†] кере тартылған Иисусты тилепчизар ба? Ол тирилип турды но, Ол ам мында чоқ. Мна по чер – Ааң чатқан чери, – теди. – 7Слер ам парып, ӱргенчиктеринге,[†] Пётрға айдаар: „Ааң слерге алында айтқанынча, Галилея черге Ол слердең пурнада чедер. Аны анда кӧрерзар“ теп» – теди[+]. 8Тижи кижилер сӧӧк чыған черинең шығып, соғада чӱгӱре бердилер. Пырлажып, постарыңны пилинмен қоруқ парған озыба, кижиге пир да небе айтпадырлар.


Иисустың Мария Магдалинаға келип кӧрӱнгени

[ 9[•]Недлениң паштапқы кӱнинде эртен эрте тирилип турала, Иисус пурнада Мария Магдалинаға парып кӧрӱнди. Алында Иисус ол тижи кижидең четти айна[†] шығарып сӱрген полтыр. 10Иисуспа тоғашқан соонда Мария Магдалина Иисустың алында Ааңма полған кижилеринге парды. Ларға, ылғажып сықтажып одурчыған кижилерге келип, чақшы тилаас ақкелди. 11Ӱргенчиктери тезе Иисустың тирилип турғанынға, Мария Аны кӧргенинге пӱтпен салдылар. 12Ааң соонда ӱргенчиктеринең ийги кижизи пир аалға пардылар. Парыб одурғаннарында, Иисус, пашқа пол парып, чолда ларға кӧрӱнтир. 13Ийги ӱргенчиги, нан келип, ӧскелеринге чақшы тилаазоқ айттылар. Пларға да, эзе, пӱтпен салдылар.][*]


Иисустың ӱргенчиктеринге кӧрӱнгени

[ 14Эңне қалғанында, он пир ӱргенчиги табақ чиип одурчығаннарында, Иисус ларға постарынға келип кӧрӱнди. Кӧрӱн келип, лардың сағыштары қадығдаң ӱчӱн Ол ларға қанықты. Қанығып, Ааң тирилип турған соонда Аны кӧрген кижилерге пӱтпееннең ӱчӱн сӧкти. 15Анаң Ол ларға айтты: «По чарықтың парчын черлерге парып, парчын кижилерге Ақ Тилаас[†] чарлап[†] чӧраар, – теди. – 16Қудайға пӱт келип, крестенген[†] кижи арғаланар. Қудайға пӱтпенчиған кижи тезе қадығ чарғыға тӱжер, – теди. –[+] 17Пӱт турған кижиге миндиғ таңмалар[†] перилер: лар Меең адымма айналарды шығара сӱрерлер. Лар наа тиллербе айдарлар, – теди. – 18Лар чыланны қолба тударлар. Ӧдӱрчең да небе ишселер, ларға небе полбас. Лар ағрығ кижилерге қолларын сал келип, чазарлар» – теди.]*


Иисустың тегриге шыққаны

[ 19Поны ларға айда берген соонда Улуғ Қаан[†] Иисус тегриге ӧре шық парды. Анда Қудайдың оң чанынға одур салды. 20Ӱргенчиктери тезе парып, парчын черлерде чарлап чӧрдилер. Улуғ Қаан ларға полушты. Таңмаларын кӧргӱзип, лардың сӧстерин кӱштендирди.][*]

## Чарытчаң сӧстӱк

### Чарытчаң сӧстӱк

Чарытчаң сӧстӱк


А

В

Г

Д

Е

И

Қ

К

Қ

К

Қ

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ӱ

Ф

Х

Ч

Ш

Я


Чарытчаң сӧстӱк

### Абыстар

Абыстар – иудей религиязынаң шығара абыстар. Иудей абыстар Иерусалим теп турадағы Қудай Ӧргезинде штедилер. Анда лардың керек – Қудайға кӧдӱриғ кӧдӱрер кереги полған. Пайрамнарында кижилер ларға мал ақкелип, лар, Қудайға алғап, ол малды соғып, қанын ағысқаннар. Қайдығ да кижи абыс полбаан, Моисей пророктың ачазының – Ааронның тӧлӱнең шыққан кижилер ле абыс полчаңнар.

### Авраам

Авраам – еврей чон қалығының улуғ абалары. Еврей чон қалығы Авраамнаң чайаған. Ол Авраам, Қудайба Чӧп (Пурунғу Чӧп) алыжып, чон қалығын Қудайдың қолынға перген. Андығ полғанынаң ӱчӱн еврей чон қалығы Қудай таллаған чон қалық пол парды теп, течеңнер.

### Ағарығ Тын

Ағарығ Тын – Қудайдың Тыны. Кижиге Ол қалабуқ полып учуғып тӱшча. Кижиге Ол тӱшкенде, кижи ақ сағыштығ, эбезе пророк пол парча. Иисусқа эдоқ, Ол Иордан суғда Крестеечи Ыйбаннаң крестенгенде, Ағарығ Тын учуғып тӱшти.

### Айна

Айна – қазақ тилинде «бес», эбезе «дьявол», «злой дух» теп. Айналар постарының қаанынға – шайтанға полышчы полчалар, по чарықта чӧрчалар. Айналар, кижиниң иштинге кирип, аны ағрыдып, ааң сағыжын алынып ардатчалар. Иисус Христос ол айналарды кижидең шығара сӱр чӧрген. Анаң, Иисус кӱжин пергенде, ол айналарды Ааң ӱргенчиктери апостоллар кижидең шығара сӱргеннер.

### Айнаға туттырған кижи

Айнаға туттырған кижи – иштинге айна кирген кижи. Кижиниң иштинге кирип, айна аны пас турча, ааң сағыжын алынып, пулғатча, ардатча. Айнаға туттырғанда, кижи қыйал этча, қыйаллығ полча. Кижиниң айназын шығара сӱрип, Иисус Христос, Ааң ӱргенчиктери апостоллар кижиниң қыйалын шығарып таштадылар.

### Ақ сағыштығ кижи

Ақ сағыштығ кижи – иштинге Ағарығ Тын кирген кижи, Қудайға пӱдип, қыйал этпен чатчыған кижи.

### Ақ Тилаас

Ақ Тилаас – Иисус Христостың ӱргедийи. Қудайға айланып, қыйалларын ажылын келип, крестенип, кижи арғаланар полар, – мынаң ӱчӱн Ақ Тилаас айдылча.

### Албан

Албан – Римның империязынға тӧлечең албан. Еврейлер чатқан черлер парчазы, Римның империязының қолынға кирип, аға албан тӧледилер.

### Албанчы

Албанчы – қазақ тилинде «мытарь» эбезе «сборщик налогов». Римның империязының қазназынға албан чығчаң кижи. Албанчылар еврейлердиң кижилери полған. Анаң аара еврейлер албанчыларға қыртыштанып кӧрдилер, кӧӧленмедилер, лар Қудайы чоқ римның кижилеринме алышчалар теп.

### Аминь

Аминь – еврей сӧзи. Пистиң тилге кежиргенде: ээде ползын теп, шын теп. Пашқой сӧстиң, Ақ Тилаас номының ужында андығ сӧс айтчалар.

### Ангел

Ангел – грек сӧзи. Қазақ тилинде «вестник» теп, тадар тилинде «элчи» теп сӧс полар. Ангеллар кижи эбестер. Лар Қудайға полышчы полчалар. Қудай, ларды по чарыққа ызып, Позының сананғанын кижилердиң сағыштарынға четтирча, эбезе – лардың қолынма кижилерге полышча. Андығ ангел, элчи кижи полғанда, аны тилаасчы теп адапчалар.

### Апостол

Апостол – грек сӧзи. Ӧнеттин тилаас чарларға ызылған кижи. Қазақ тилинде «посланник» теп полар. Иисус, ӱргенчиктери аразынаң он ийги кижи таллаб алып, ларды апостоллар теп адады. Он ийги – ол ызық сан. Израиль чон қалығының уйазы он ийги тӧлдең шыққан полған. Апостоллар кижилер аразында Ақ Тилаасты чарлап чӧргеннер.

### Арығ

Арығ – қыйаллығ эбес, Қудай салған сӧспектерин тутчаң кижи – арығ кижи, Қудай чаратқан небе – арығ небе.

### Арығла(рға)

Арығла(рға) – кижиниң айназын шығара сӱрип, ағрызынаң чазып, қыйалын таштап, кижини қыйалы чоқ штерге. Кижини крестеп, аны арығ суға шомдылар, – эди чанынма, сағыжынма арығланзын теп. Суға шомғаны – арығланғанының таңмазы.

### Ачыбан аш пайрам

Ачыбан аш пайрам – четти кӱн Пасха пайрам соонда полчаң пайрам. Ачыбан аш пайрамын пайрамначаң кӱннерде тертпек ошқаш ачыбан қалаш пыжырып чиичеңнер.

### Веельзевул

Веельзевул – еврей сӧзи. Ээде еврейлер постарының тилбе шайтанны (айналардың қаанын) ададылар.

### Геенна

Геенна – Қудай чарғылаған қыйаллығ кижилер одуртчаң чери. Пашқа ады – ад. Анда қачан да ӱчӱрбес ӧрт шыдап полбас кӧйча.

### Гефсимания

Гефсимания – Елеон тағ тӧзӱндеги чер. Анда улуғ олива чемис сады полған.

### Голгофа

Голгофа – Иерусалим теп турадаң ырақ эбесте полған чабыс тағ. Ол тағда Иисус Христосты креске кере тарттылар.

### Давид, абабыс Давид

Давид, абабыс Давид – най аттығ шаптығ Иудея паза Израиль қааны. Вифлеем теп турада туған. Оғлан тужында мал қадарған. Голиаф алыпты неғ салған соонда аны улуғлап, қаан эткеннер. Қудай сананғанын Давид маттап чақшы этти, қалықтың пажын чараш пилип. Андығ эткенинге кӧре, Қудай сӧзин перген, Израиль қааннары қачан да ааң тӧлӱнең шыққан кижилери поларлар теп. Ана ааң тӧлӱнең олоқ Вифлеемнаң Мессия Христос Арғалаачы шығар полды.

### Давидтың тӧлӱ

Давидтың тӧлӱ – ээде Мессияны (Христосты) ададылар. Қудай Пичигинде пазылғанынға кӧре, Давид қаан тӧлӱнең шыққан кижи ле Христос полар полтыр.

### Динарий ақча

Динарий ақча – Римның империяда айланчаң кӱмӱш ақча. Иисус тужында пир динарий ақча – пир кӱн штеп алчаң ақчазы.

### Еврейлер

Еврейлер – Қудайба Пурунғу Чӧп алышқан, иудей религиязын тутчаң чон қалық. Пашқа ады – израиль чон қалығы. Анаң аара «еврейлер», «иудейлер» «израиль кижилери» – парчын пир. Еврейлер Қудай таллаған чон қалығы полча. Лар арамей теп тилбе эрбектеп чооқташқаннар.

### Елеон тағ

Елеон тағ – Иерусалим теп турадаң ырақ эбесте турған тағ. Ол тағ Қудай Ӧргезинең ӱдре турған.

### Иерусалим

Иерусалим – пурунғу тушта Израиль теп чердиң ӧӧн туразы. Ол турада иудей религиязының чағыс ла Қудай Ӧргези турған. Андоқ синедрион теп еврей чон қалығының ӧреги чыылығы чыылышқан.

### Израиль

Израиль – тадар тилинге «Қудайба қарбашқан» теп кежирча. Ээде Якупты адағаннар, ол ангелба қарбашқан соонда. Якуптың он ийги оол полған. Ана Якуптың оолларының тӧллери соонда израиль кижилери, израиль чон қалығы теп полыбысқаннар. Ол Якуптың оолларының тӧллери чатқан чери эдоқ Израиль теп адалча.

### Иисус

Иисус – еврей (арамей) тилинме «Иешуа» теп полар. Ол Христостың Арғалаачының ады.

### Илия

Илия – Пурунғу Чӧп тужындағы аттығ шаптығ пророк. Қудай аны тириғдоқ тегриге алыб алған.

### Император

Император – Рим теп ӧӧн турада одурған қаан. Иисус Христос тужында ол Рим қааны еврейлер чатқан черлерин позының қолында тутқан. Еврейлердиң пажын пилип, ол қаан лардаң албан алған.

### Исаак

Исаак – Авраамның оғлу, Якуптың абазы. Авраам, Қудайды улуғ тоолап, кӧдӱриғ чилеп Исаакты Қудайға кӧдӱрерге чепсенди. Қудай, андығ Позыңа пӱт турғанын кӧрӱп, ангелын ызып, Авраамға айттырды, Исаактың орнунға чағын оттап чӧрген қойды кӧдӱрзин теп. Ол темнең ала еврейлер қойды, қурағанын Қудайға кӧдӱрчалар.

### Иудей

Иудей – еврейлердиң религиязының ады. Иудей религиязынға пӱтчең кижи, израиль теп чон қалығының кижизи. Иудей кижизи, еврей кижизи, израиль кижизи, – парчын пир. Иудей эбес, еврей эбес, израиль эбес кижилерди пашқа чозақтығ кижилер теп, гректер, эллиннер теп, адағаннар.

### Қатчы чозақчы

Қатчы чозақчы – Чозақты чақшы уңнаған қатчы кижилер. Лар қалықты Чозаққа ӱргеткеннер. Иисус Христос тужында еврейлер ларды маттап уғып, тың тоолағаннар. Қатчы чозақчы кӧп эбес кижи полған. Кӧп қатчы чозақчы синедрион теп ӧреги чыылыға кирдилер.

### Кижи Оғлу

Кижи Оғлу – ээде Иисус Ақ Тилаас пичиктеринде Позыңны адады. Кижи оғлу, кижи – еврей тилинде парчын пир.

### Кижи чозағы

Кижи чозағы – Қудай салған чозағы эбес, – кижи тапқан чозағы.

### Қолынма тег(ерге)

Қолынма тег(ерге) – алғап, кижи ӱстӱнге қолын саларға. Иисус Христос, кижини қолынма тегип, аны ағрығдаң часты, ағрығдаң чазып, аны арығлады, қыйалларын таштап.

### Кӧдӱриғ

Кӧдӱриғ – қуш мал соғып, қанын ағызып, алғап, Қудайға сыйы. Еврейлер пайрам сайа Қудайға кӧдӱриғ кӧдӱрчаңнар.

### Кӧрее

Кӧрее – қай ноо полғанын кӧргени. Чарғы керегинең сӧс. Чарғы полғанда, чарғыға тӱшкен кижи қыйаллығ ба, чоқ ааң қыйалы чоқ па, – чӧп шығарарға пре кижиниң кӧреези керек. Ол кӧреезин кӧреечи кижи чарғычы алында айтча.

### Кӧреечи

Кӧреечи – кӧреезин айтчаң кижи.

### Кресте(рге), крестегени

Кресте(рге), крестегени – крестеп, кижини арығ суға шомчалар, эди чанынма, сағыжынма арығланзын теп. Арығ суға шомғаны – арығланғанының таңмазы. Крестеген кижи – Қудайға айлан келген, қыйалларын таштап, арығланған, Қудайға пӱт турчаң кижи.

### Крестенгени, крестен(ерге)

Крестенгени, крестен(ерге) – крестеген соонда, эт салған қыйалларын Қудайға ажылын келип, лардаң арығланарға.

### Қудайға айлан(арға)

Қудайға айлан(арға) – қыйалларын чақшы сананып, сағыжын пашқа эдип, паза миндиғ чадыйымма чатпассым теп, паза қыйал этпессим теп, Қудайдың алында сӧс перерге. Сӧс перип, перген сӧзинең шықпасқа.

### Қудайдың Ӧргези

Қудайдың Ӧргези – Иерусалим теп турада турған ӧрге. Синагогалар кӧп полза, Қудайдың Ӧргези пир ле полған. Еврейлер постарының пайрамнарында анда чыылыжып, Қудайға кӧдӱриғ кӧдӱргеннер. Пашқа черлерде кӧдӱриғ кӧдӱрерге чарабас полған. Паштапқы Қудай Ӧргезин пистиң эраның он чӱс чыл алында аттығ шаптығ еврейлер қааны Соломон пӱдӱрген полған. Иисус тужында тезе пашқа Қудай Ӧргези турған полған, аны еврейлер қааны Улуғ Ирод пӱдӱрген. Иисус кӧспегип айтқанынча, Ол ӧл парып, тирилип турған соонда, пистиң эраның четтон чылларда рим империяның шериғ кижилери ол Улуғ Ирод пӱдӱрген Қудай Ӧргезин аңдарып сайап салтырлар.

### Қудайдың Паштағаны

Қудайдың Паштағаны – кижилердиң қалықтардың пажын Қудай пилер тем. По чарыққа келип, Қудай парчын небе Позының қолынға алар.

### Қыйал

Қыйал – Қудай салған сӧспектери айтқанынаң тоғра эткен небе, Қудайға, қоштағы кижиге чабал эткени.

### Қыйалын ажылын(арға)

Қыйалын ажылын(арға) – Қудайдың алында қыйал эткенин чойлабан ажарға. Ажылынып, сағыжын пашқа эдерге, чақшы эдерге.

### Қыйалын ташта(рға)

Қыйалын ташта(рға) – эткен қыйалын чоқ эдерге. Қудай ла, кижи Ааң алында чойлабан қыйалын ашса, аны чоқ эдер. Кижи Қудайға айланза ла, ааң қыйалы ташталар.

### Моисей

Моисей – Израиль (еврей, иудей) чон қалығының улуғ пророгы. Қул полған еврей чон қалығын Моисей Египет теп чердиң фараон теп қаанының қолынаң пожадып ашыққан. Моисей еврейлерге позының Пичигин пас салған.

### Моисей Пичиги

Моисей Пичиги – Моисей пасқан Пичиги. Ол Моисей Пичигинде Қудай аға айдып пере берген еврейлердиң Чозағы пазылған. Ол Моисей Пичиги Пурунғу Чӧп Пичикке кирча.

### Наа Чӧп Пичиги

Наа Чӧп Пичиги – ол Пичикке кирча: тӧрт Ақ Тилаас номы, Ағарығ Апостоллар эт чӧргени номы, Апостоллардың ысқан қаттар номы, Ыйбан Богословтың кӧспектеп ашқанын номы.

### Нана тӱж(ерге)

Нана тӱж(ерге) – перген сӧзинең шығарға, шедик темде кемни кемни, қоруғып, таштарға. Пётр апостол, паштапқы улуғ абыс эжик алында аанаң сурағаннарында, меен Иисусты уңнабанчам теп, нана тӱшти.

### Он Туралығ чер

Он Туралығ чер – Иордан теп суғдың оң чанында грек (еврей эбес) чон қалығының тураларының пириктигени. Он туралығ черге Пепос, Авила, Пелла, Филадельфия теп, аанардаң да пашқа туралар кирчеңнер.

### Пасха

Пасха – эңне улуғ еврей чон қалығының пайрамы. Еврей тилинме – Песах. Моисей пророк қул полған еврей чон қалығын Египет теп чердең пожадып ашыққан полған. Ол пожадып ашыққанын сағыжында тудып ундутпасқа, еврейлер андығ пайрам салдылар. Пасха пайрам чылын сайа апрельде полды. Пайрамнап, еврейлер ӧнеттин қурағанын соқтылар. Соққан қурағанын Қудайға кӧдӱрип, аны чиидилер.

### Пашқа чозақтығ кижи

Пашқа чозақтығ кижи – еврей эбес кижи, иудей эбес кижи. Ол – римның кижилери, грек (эллин) кижилери, сирофиникия кижилери.

### Паштапқы улуғ абыс

Паштапқы улуғ абыс – эңне улуғ иудей абыс. Иудей Чозағынға кӧре, ол ла Қудай Ӧргезиниң эңне арығ черинге чағысқа кирчең, пашқа улуғ абыстар ол черге кирбечең.

### Пичик, Қудай Пичиги

Пичик, Қудай Пичиги – грек тилинме, қазақ тилинме «Библия» теп полар. Ол Қудай Пичигинге ийги улуғ пичик кирча: Пурунғу Чӧп Пичигинме Наа Чӧп Пичиги.

### Пророк

Пророк – Қудай сӧзин уғып, кижилерге аны айтчаң кижи. Пророктар Қудай сананғанын эдерге, қоштағы кижини кӧӧленерге, чабал небе штебеске кижилерди ӱргеттилер.

### Пурунғу Чӧп Пичиги

Пурунғу Чӧп Пичиги – еврей чон қалығы Қудайба Чӧп алыжып, кӧп тем чатчаң ӱчӱн айдылчаң пичик.

### Рим

Рим – Римның империяның ӧӧн туразы. Римның императоры одурчаң тура.

### Саддукейлер

Саддукейлер – Иисус Христос тужында иудей религиязының пир пӧлӱкке кирчең кижилер. Ларды еврей чон қалығы улуғ тоолап, уқтылар. Лар, улуғ абыстар полып, синедрион теп ӧреги чыылыға киргеннер. Фарисейлер чилеп, саддукейлер иудей Чозағын тың туттылар. Кижи ӧл парған соонда тирилип турғанынға пӱтпедилер.

### Синагога

Синагога – еврей чон қалығы чыылышчаң эм. Лар, суббот кӱн сайа анда чыылыжып, Қудай Пичиктерин қыырдылар, Қудайға пашқойдылар. Иисус Христос тужында еврейлер чатчаң парчын турада, аалда синагога полды. Синагогада чыылышқаннарда, ноо да кижи Қудай Пичигиниң кезегин қыыр полды, қыырған соонда тезе қыырғанын ӧскелерге чарыдып айт полды. Ноо да кижи синагогада позының ӱргедийин да чарлап полды.

### Синедрион

Синедрион – еврей чон қалығының ӧреги чыылығы. Ол чыылыға улуғ абыстарба чон қалықтың улуғлары киргеннер. Синедрион иудей религиязының керектерин Римның империяның алында тутты, чарғы чарғылады.

### Смоква

Смоква – Палестинада ӧсчең чемис ағаш.

### Сӧӧк чыған чер

Сӧӧк чыған чер – пурунғуда еврейлер ӧлген кижини, қайада қуй ойуп, анда чығчаңнар.

### Сӧспек

Сӧспек – қазақ тилинде «заповедь» теп полар. Сӧспектеринең эңне паштап – Қудайдың сӧспектери пар, ларда Қудайдың сананғаны. Қудайдың сӧспектеринде Қудай чозағынма кижиге чадарға айтқаны.

### Суббот кӱн

Суббот кӱн – еврей чон қалықтың улуғ кӱни. Ол кӱн еврейлер, пирда небе штебен, постарының Қудайдаң на ӱчӱн сананчалар. Суббот кӱн пятницада кӱн қонғанынаң ала пажалча, субботта кӱн қонғанынға четтире полча. Субботта кӱн қонғанынаң ала еврейлердиң наа недле пажалча. Иисус тужында еврей Чозағын тутчаң кижилер суббот кӱнде ноо небе штерге чарар теп, қат пасқаннар. Суббот кӱннерде еврейлер синагогаларында чыылыжып, Қудай Пичигин қыырып, пашқойдылар.

### Талай

Талай – ээде Галилея теп черде кӧлди ададылар. Ол кӧлди ӱш пашқа адачаңнар: Галилея – талайы, Геннисарет – талайы, Тивериада – талайы. Ол кӧлдиң узуны – чегирбе пеш персте, чалбағы – он ӱш персте.

### Таңма

Таңма – Қудай тегриде кӧргӱскен пӧлгӱзи.

### Тилаасчы

Тилаасчы – олоқ ангел, элчи. Ангел – кижи эбес, тилаасчы тезе – кижи. Лар – Қудайдың тилаазын кижилер аразында чарлапчалар.

### Тӧӧй сӧс

Тӧӧй сӧс – қазақ тилинде «притча» теп полар. Тӧӧй сӧс айдып, кижи пир небедең ӱчӱн чооқтап, пашқа небени, кӧрӱнмес шын небени сананып чооқтапча.

### Тӧӧйлеп айд(арға)

Тӧӧйлеп айд(арға) – тӧӧй сӧс айдарға.

### Улуғ абыстар

Улуғ абыстар – иудей абыстардаң улуғлары. Қудай Ӧргезинде лар ла кирчең ызық черлер пар полған. Ол улуғ абыстардаң кӧбизи синедрион теп чыылыға киргеннер. Иисус Христос тужында лар пай тӧллердең шыққан кижилер полғаннар.

### Улуғ Қаан

Улуғ Қаан – қазақ тилинде «Господь» теп полар. Улуғ Қаан, Қудай – парчын пир.

### Ураза

Ураза – эттиғ, чағлығ чииш чиибен, Қудайдың алында қыйалларын ажылынып, тың пашқойчаң тем.

### Ӱргед(ерге)

Ӱргед(ерге) – Ақ Тилаасты чарлап чӧрерге.

### Ӱргенчиктери

Ӱргенчиктери – Иисус Христостың ӱргенчиктери, Ааң Ақ Тилаасты сағыжынма алған кижилер. Лар анаң ол Ақ Тилаасты кижилер аразында чарлап чӧрдилер. Лардың аразынаң Иисус он ийги кижини таллаб алған. Таллаб алған ӱргенчиктерин апостоллар теп адады.

### Фарисейлер

Фарисейлер – Иисус Христос тужында иудей религиязының пир пӧлӱкке кирген кижилер. Пашқа пӧлӱкке кирген кижилер – саддукейлер, пашқа пӧлӱкке кирген кижилер – зелоттар. Фарисейлер Қудай салған Чозақты қадығ тудып чатқан кижилер. Олоқ қадығ тутқанын қалықтаң сурадылар, маттап кӧрӱп. Позының ээде Қудайға пӱт турғанын улуғ тооладылар.

### Христос

Христос – грек сӧзи. Еврей (арамей) тилинме – Мессия теп. По сӧстер – «Қудайба таллаған» теп, айтқаны. Иудей религиязында Мессиядаң ӱчӱн Чозақ Пичигинме Пророктар Пичигинде кӧп пазылған. Ол Мессия по чарыққа келип, еврей чон қалығын Римның Империядаң пожадып, еврейлер чатқан черлеринде Қудай Паштағанын салар полар. Христиан религиязында Христос келип, еврейлерди ла эбес, – парчын кижини, чон қалықты арғалап, по чарықта Қудай Паштағанын салар. Христос пистиң тилбе Арғалаачы.

### Чарғы кӱни

Чарғы кӱни – Христос пазоқ келгенинде Ааң қалғанчы чарғызы кӱнӱ. Ол кӱнде қачан да ӧлген кижи тирилип турар. Парчын тирилип турған қалық чарғыға кирер, Қудай чарғычы ноо да кижиниң ол чадып қай ноо эткенин кӧрер. Қудайға пӱт турған, қыйаллары чоқ кижилери рай теп чақшы черге парарлар, Қудайға пӱтпенчиған қыйаллығ кижилер геенна теп, ад теп, ӧрттиғ черге парарлар.

### Чарла(рға)

Чарла(рға) – Қудай сананғанын, Ақ Тилаасты кижилер аразында уғуза айдарға.

### Чозақ

Чозақ – Қудай Пичигиниң эңне пурунғу пеш ном. Ол пеш номның ӧӧн номнары – Моисей Пичиги. Ол номнарда по чер чайалғанынаң ӱчӱн, Қудайдың айтқанын уққан, Қудай сананғанын эткен паштапқы ақ сағыштығ кижилердең ӱчӱн айдылча. Анаң ол номнарда еврей чон қалығы чайалғанынаң ӱчӱн, Қудай ларды Египет теп черде қуллар полғанынаң пожадып, ашығып, Палестина теп черди по чашқа қалыққа пергенинең ӱчӱн айдылча. Мнаң пашқа, ол номнарда еврей чон қалығынға перген Қудайдың сӧспектери пар.

### Чон қалықтың улуғлары

Чон қалықтың улуғлары – еврей чон қалығының улуғлары. Лар, улуғ абыстарба қожа, синедрион теп ӧреги чыылыға кирип, чон қалығының пажын пилгеннер.

### Чӧп

Чӧп – қазақ тилинде «завет» теп чағын сӧс пар. Қудай чон қалықпа Чӧп алыжып, Қудай – қалыққа полыжарға, қалық – Қудайды улуғ тоолап, уғарға сӧс перишчалар. Пурунғу Чӧп Авраам еврей чон қалығы чанынаң Қудайба алышқан. Наа Чӧп он ийги апостоллар парчын чон қалықтар чанынаң Улуғ Қаан Қудай Иисус Христоспа алышқаннар.

### Шайтан

Шайтан – қазақ тилинде «сатана». Ол – айналар қааны, паза – Қудайдығ ӧштӱғ полғаны.

### Якуп

Якуп – еврей чон қалығының абаларының пирси, Исаактың оғлу. Аны Қудай Израиль теп адады. Ааң он ийги оғлуның тӧллери израиль чон қалығы теп, израиль кижилери теп адалчалар.

## ШОРСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ

### ШОРСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ

ШОРСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ


А

И

Қ

К

М

Н

О

Ӧ

П

С

Т

У

Ӱ

Ч

Ш

Ы

Э


ШОРСКО-РУССКИЙ СЛОВАРЬ

### Аақта

Аақта – громко кричать, вопить.

### Аал

Аал – селение, деревня.

### Аара-пеере

Аара-пеере – туда и сюда, в ту и в эту сторону.

### Аарсын

Аарсын – испытывать тяжесть в душе, томиться.

### Абалары

Абалары – предки.

### Абыс

Абыс – священник, священнослужитель; улуғ абыс – первосвященник; паштапқы улуғ абыс – главный первосвященник.

### Абыр

Абыр – счастье (как покой); абыр-қазық полды – он был в счастье и здравии.

### Абытта

Абытта – успокаивать, усмирять.

### Ағ

Ағ – сеть: ағларын таштадылар – они закидывали свои сети.

### Ағарығ (ақ-арығ)

Ағарығ (ақ-арығ) – святой: Ағарығ Тын – Святой Дух; ағарығ кижи – святой (человек); ағарығ чер – святое место.

### Ағаш-ус (кижи)

Ағаш-ус (кижи) – плотник.

### Ағлақ

Ағлақ – удобный, подходящий случай: ағлақ тиледилер – они искали подходящего случая.

### Ағрығ

Ағрығ – больной (человек).

### Ағрыйы

Ағрыйы – болезнь (его).

### Ады

Ады: ады-шабы – известность, слава, молва о ком-л.: ады-шабы чайылды – (о нём) разнеслась слава, молва.

### Ажылдыра

Ажылдыра – прямо, открыто.

### Ажыл-пар

Ажыл-пар – раскрыться, разверзнуться: тегри ажыл-парды – небо разверзлось.

### Ажын

Ажын – зд. исповедоваться, открывать свою душу: қыйалларын ажынды – он исповедался в своих грехах.

### Азақ

Азақ: азаққа турғус-салды – он поднял, поставил (её) на ноги; позы азаққа турды – он сам встал на ноги.

### Азақ-кеп

Азақ-кеп – обувь.

### Азра

Азра – кормить (кого-л.).

### Азран

Азран – кормиться, питаться.

### Азық

Азық – пища в дорогу.

### Айбын

Айбын – поздно, позднее время.

### Айлан

Айлан – возвращаться: Қудайға айланаар – возвратитесь к Богу; Қудайға айланып, крестенаар – возвратитесь к Богу, креститесь.

### Айландыра

Айландыра – вокруг (чего-л.): айландыра шеденнеди – он огородил оградой.

### Аймақчы

Аймақчы – гость.

### Айна

Айна – зд. бес, нечистый дух, оскверняющий человека: айнаға туттырған кижи, айналығ кижи – человек, одержимый бесами; айнаны шығара сӱр-салды, айнаны шығарып сӱр-салды – он изгнал (из него) беса.

### Айтқан сӧзи эрткенче

Айтқан сӧзи эрткенче – быстро, мгновенно (букв. пока сказанное слово не минуло).

### Айттыр

Айттыр – велеть, приказать.

### Ақ

Ақ – зд. светлый, праведный, святой, благой: ақ сағыштығ кижи – праведный человек, праведник; Ақ Тилаас – Благая Весть, Евангелие.

### Ақкел

Ақкел – приносить.

### Ақкир

Ақкир – вносить (внутрь чего-л.).

### Ақтығ

Ақтығ: ақтығ кижи – зд. праведник.

### Ақча

Ақча – деньги.

### Ал

Ал – брать, взять; отнимать.

### Алақ

Алақ – заблуждаться, ошибаться, обманываться: алақчызар – вы заблуждаетесь.

### Алақтыр

Алақтыр – вводить в заблуждение, обманывать: таллаған кижилерди да алақтырарлар – даже избранных введут в заблуждение.

### Албан

Албан – налог; подать, пошлина.

### Албанчы

Албанчы – сборщик податей, мытарь.

### Алға

Алға – благословить.

### Алғыштығ

Алғыштығ – благословенный.

### Алды

Алды – перед (кем-л.): Ааң алдынға тӱшти – он упал Ему в ноги.

Алды – перед (кем-л.): Сеең алдында – перед Тобой (раньше по времени).

### Алта

Алта – идти, шагать.

### Алыл

Алыл – быть взятым, забраться, отняться: қалғанын да алылар – будет отнято и последнее.

### Алын-сал

Алын-сал – принять себе в душу, воспринять; запомнить: позының иштинге алын-салды – он принял (это) себе в душу.

### Алын

Алын: алынып чӧргени – глупость.

### Анаң

Анаң – потом, затем; и.

### Анаң-аара

Анаң-аара – поэтому, из-за этого.

### Анара

Анара, анаара – туда.

### Анартын

Анартын – оттуда (с того места).

### Ангел

Ангел – ангел, Божий посланник, глашатай (духовное существо).

### Анда

Анда – там.

### Андығ

Андығ – такой, такое.

### Анзы

Анзы – тот.

### Аннар

Аннар – те.

### Анчун

Анчун – потому, из-за этого, поэтому.

### Аңдар

Аңдар – отвалить (камень).

### Аңдарал

Аңдарал – роняться, рушиться: парчын небе аңдаралып-сайалар – всё будет разрушено.

### Аңнаачы

Аңнаачы – ловец: палыққа аңнаачы – ловец рыбы, рыбак; қалыққа аңнаачы – ловец человеков.

### Апостол

Апостол – апостол, ученик Христа.

### Аппар

Аппар – уводить; уносить.

### Аразында

Аразында – среди (чего-л., кого-л.): кижилер аразында – среди людей, в народе.

### Арғала

Арғала – спасать (от греха, смерти).

### Арғалаачы

Арғалаачы – Спаситель.

### Арғалан

Арғалан – спасаться, спастись (от греха, смерти): тынын арғаланар – он спасёт свою душу.

### Артығы

Артығы – больше, чем нужно, сверх необходимого: мынаң да артығын айдайын – скажу даже больше (чем сказал); лишнее, излишек: парчазы артығынаң салдылар – все клали излишек, от излишка.

### Артыс

Артыс – оставлять, оставить (кого-л., что-л.).

### Арығ

Арығ – зд. чистый, открытый Богу: арығ эбес – нечистый, осквернённый.

### Арығла

Арығла – очищать от скверны, от греха: мени арығларға саназаң, арығлап-пер – очисти меня, если Ты хочешь это сделать.

### Арығлан

Арығлан – (самому) очищаться (от греха, от скверны).

### Арыштыр

Арыштыр – беспокоить, затруднять.

### Асқайла

Асқайла – осмеивать, глумиться.

### Ача

Ача – старший брат.

### Ачығ

Ачығ – зд. печаль, испытания: ачығлар тӱшкенде – когда наступят дни испытаний.

### Ачығлан

Ачығлан – сокрушаться, печалиться; скорбеть.

### Ачыға тӱш

Ачыға тӱш – опечалиться.

### Ачынман

Ачынман – безжалостно, не жалея.

### Ачытқа

Ачытқа – закваска.

### Аш

Аш – хлеб, зерно; пища.

– зд. исповедовать; исповедоваться в чём-л.: постарының қыйалларын аштылар – они исповедовались в своих грехах.

### Ашта

Ашта – испытывать чувство голода; голодать.

### Аштағ

Аштағ – голод.

### Ийги

Ийги: ийги сағыштығ кижи – лицемер, двоедушный человек.

### Ийгилен

Ийгилен – сомневаться, иметь два противоречивых мнения.

### Изи

Изи: эди-чаны изип-кӧйди – она испытывала жар в теле, была в горячке.

### Илчирбе

Илчирбе – цепь.

### Инге

Инге – иголка; инге кӧзӱ – игольное ушко.

### Иче

Иче – мать; слер Меең ичемзар – ты Моя мать.

### Иште, ште

Иште, ште – работать; делать, совершать; создавать.

### Иштек-мал

Иштек-мал – осёл.

### Ишти

Ишти – внутренняя часть чего-л., душа (человека).

### Қаан

Қаан – царь; господин.

Қаан: Улуғ-Қаан – Господь.

### Қағжырат

Қағжырат – скрипеть, скрежетать.

### Қадаачы

Қадаачы – пастух; сторож.

### Қадығ

Қадығ – зд. сурово, строго; суровый; қадығ айтты – он велел, приказал.

### Қажынча

Қажынча, қажында – по берегу (моря, реки): талай қажынча – по берегу моря; талай қажында – на берегу моря.

### Қазалчық

Қазалчық – колючий.

### Қазан-айақ

Қазан-айақ – зд. посуда.

### Қазне

Қазне – тёща; свекровь.

### Қазық (кижи)

Қазық (кижи) – здоровый человек.

### Қазырлағаны

Қазырлағаны – буйство.

### Қайақ

Қайақ – зд. масло (оливковое).

### Қайғал

Қайғал – чудо, нечто удивительное.

– удивляться, изумляться, дивиться: лар қайғалдылар – они дивились.

### Қайғаллығ

Қайғаллығ – чудесный, удивительный, изумительный, вызывающий удивление, изумление.

### Қайғал эт

Қайғал эт – совершать чудо.

### Қайғалыш

Қайғалыш – быть вне себя от удивления: лар қайғалыштылар – они были вне себя от удивления.

### Қайғаш

Қайғаш – весьма поразиться, изумиться (всем вместе).

### Қайдығ-қайдығ

Қайдығ-қайдығ – какой-то, какое-то, какая-то.

### Қайрал

Қайрал – зд. благодарность, награда; быть награждённым, отмеченным.

### Қал

Қал – оставаться, остаться.

### Қалабуқ

Қалабуқ – голубь.

### Қалғаны

Қалғаны – оставшееся, последнее.

### Қалғанчы

Қалғанчы – последний, самый незначительный.

### Қалтрат

Қалтрат – трястись, сотрясаться.

### Қалық

Қалық – народ; толпа.

### Қалын

Қалын – толстый, широкий.

### Қанче

Қанче – сколько.

### Қанче-қанче

Қанче-қанче – несколько.

### Қапчый

Қапчый – быстро, немедленно.

### Қара

Қара: қара сананғаны – зависть.

### Қарақтығ

Қарақтығ – зрячий.

### Қарала

Қарала – чернить, испытывать враждебность, проклинать; оскорблять.

### Қарашқы

Қарашқы – темнота, мрак.

### Қарған

Қарған – клясться: аймақчылар кӧзӱнче қарғанды – он поклялся в присутствии гостей.

### Қарындаш

Қарындаш – родственник; брат; эр-қарындаш – брат; қыс-қарындаш – сестра.

### Қарчы

Қарчы – назад, обратно.

### Қарчыйлан

Қарчыйлан – обернуться (назад).

### Қатпаш

Қатпаш – комната.

### Қатчы-чозақчы

Қатчы-чозақчы – книжник, учитель Закона.

### Қодырын

Қодырын – вырвать себя (из земли), подняться вверх.

### Қожа

Қожа – совместно, сообща, вместе.

### Қожул

Қожул – быть прибавленным, прибавиться, добавиться.

### Қол

Қол – рука: аны қолынаң ал-келип – взяв её за руки; қолы қур-парған – (человек) с высохшей рукой.

### Қорат

Қорат – тратить, растрачивать.

### Қоруққанче

Қоруққанче: қоруққанче қайғалдылар – удивлялись и ужасались одновременно.

### Қоштағы, қошта

Қоштағы, қошта (кижи) – зд. ближний.

### Қубул

Қубул – изменяться (внешне), преображаться; қубулғаны – преображение.

### Қудай

Қудай – Бог.

### Қуй

Қуй – пещера, грот.

– раб; слуга.

### Қулақ

Қулақ – ухо, уши: қулақтары ажыл-парды – уши стали слышать (букв. уши отворились, раскрылись); қулақтығ кижи уғыб-алзын – слышащий да услышит (букв. пусть услышит имеющий уши).

### Қупшын

Қупшын – кувшин; сосуд.

### Қураған

Қураған – ягнёнок, агнец: пасха қурағаны – пасхальный ягнёнок.

### Қурсақтығ

Қурсақтығ – беременная.

### Қур-пар

Қур-пар – засохнуть.

### Қуруғ

Қуруғ – зд. ни с чем, с пустыми руками.

### Қут

Қут – душа.

### Қучақтан

Қучақтан – обнять; взять на руки (ребёнка).

### Қыйал

Қыйал – зд. грех; қыйалын (қыйал эткенин) ашты – исповедался; қыйалын таштады – простить чей-л. грех; қыйалға тӱш – впасть в грех; қыйалға тӱжӱр – вводить в грех.

### Қыйаллығ кижи

Қыйаллығ кижи – грешник.

### Қыйбран

Қыйбран – шевелиться, двигаться; қыйбран полбас кижи – парализованный человек.

### Қыйғыр

Қыйғыр – кричать.

### Қыйғырыш

Қыйғырыш – кричать в один голос.

### Қыйнал

Қыйнал – страдать, мучиться.

### Қыйнаттырып

Қыйнаттырып: қыйнаттырып чадар – будет жить, испытывая (от других) страдания.

### Қыйын одур

Қыйын одур – сидеть полулёжа, облокотившись.

### Қыл

Қыл – зд. шерсть: тӧӧ-мал қылы – верблюжья шерсть.

### Қылғала

Қылғала – дать росток (о растении).

### Қылыш

Қылыш – зд. меч.

### Қынғаны

Қынғаны – благоволение чьё-л., к кому-л.

### Қыра

Қыра – земля, пашня.

### Қыртыш

Қыртыш: қыртыжа тарындылар – возмущались (букв. ненавидя обижались).

### Қысқат

Қысқат – сокращать, делать меньше (по количеству).

### Қысқарт

Қысқарт – сокращать, делать меньше (по количеству).

### Қыста

Қыста – притеснять, учинять притеснения.

### Қыстат

Қыстат – зд. быть сдавливаемым (толпой).

### Қычағлары

Қычағлары – соблазны, страсти.

### Қыыр

Қыыр – читать: қыырбадаар ба? – вы что, не читали?

– зд. звать кого-л.; созывать кого-л.

### Қыырыб-ал

Қыырыб-ал – созвать, подозвать, вызвать (к себе).

### Кебе

Кебе – лодка.

### Кеден

Кеден – холст.

### Кедертин

Кедертин – со стороны, издалека.

### Кедре

Кедре – в сторону (от кого-л., чего-л.).

### Кезе

Кезе: кезе шапты – отрубил.

### Кезер

Кезер: аш кезер тужы – время уборки хлеба (букв. время срезания ячменя, хлеба).

### Кел

Кел – приходить.

### Келиб-одур

Келиб-одур – приходить время от времени, друг за другом, один после другого.

### Кемчиленгени

Кемчиленгени – жадность.

### Кеп

Кеп – одежда.

### Керек

Керек – дело; потребности, интересы: позының керектерин таштабыссын – пусть он оставит свои собственные интересы.

– нужный, необходимый; необходимо.

Керек: тӧӧй сӧзи керегин – смысл, значение притчи.

### Кере тарт

Кере тарт – распинать, распять: Аны креске кере тарт – распни Его на кресте.

### Керсе

Керсе – зд. умный, верный, правильный: керсе сӧс – верное, правильное слово.

### Кижи

Кижи: кижи алған оол – зд. жених.

### Кичен

Кичен – требовать, добиваться; стремиться.

### Киченгени

Киченгени – стремление (к чему-л.): пайлап киченгени – стремление к богатству, соблазн богатства.

### Киченип

Киченип – настоятельно, настойчиво.

### Кӧбӱк

Кӧбӱк – пена.

### Кӧдӱр

Кӧдӱр – зд. приносить жертву Богу: Қудайға кӧдӱриғ кӧдӱр – принеси Богу жертву.

### Кӧдӱриғ

Кӧдӱриғ – жертва, жертвоприношение.

### Кӧзӱнче

Кӧзӱнче – в присутствии кого-л., на виду у кого-л., при ком-л.: аймақчылар кӧзӱнче – в присутствии гостей.

### Кӧлек

Кӧлек – тень, сень.

### Кӧңдӱр

Кӧңдӱр – искушать (кого-л. чем-л.).

### Кӧңнӱ

Кӧңнӱ: кӧңнӱлерин пулғанып – будучи в смятении.

### Кӧңнӱнче

Кӧңнӱнче: Меең кӧңнӱнче полбан, Сеең кӧңнӱнче ползын – пусть будет не так, как хочу Я, но так, как хочешь Ты.

### Кӧргӱзе

Кӧргӱзе – напоказ.

### Кӧргӱс

Кӧргӱс – показывать.

### Кӧрее

Кӧрее, керее – зд. свидетельство: кижилерге кӧре ползын – пусть люди будут свидетелями; кӧрее этти – засвидетельствовал, дал показания: Менең аара кӧрее эдип айдарға турғузарлар – поставят (вас) свидетельствовать обо Мне.

### Кӧреечи

Кӧреечи, кереечи – зд. свидетель.

### Кӧриб-ал

Кӧриб-ал – увидеть.

### Кӧрӱн

Кӧрӱн – быть видимым, показываться, явиться.

### Кӧӧлен

Кӧӧлен – любить.

### Кӧӧлене

Кӧӧлене: кӧӧлене айтты – сказал с любовью.

### Крес

Крес,крес-ағаш – крест: позының крес-ағажын аппарзын – пусть несёт свой крест.

### Кресте

Кресте – крестить, т.е. омывать водой в знак очищения: Мен слерди суғба крестепчам, Ол тезе слерди Ағарығ Тынынма крестер – Я вас крещу водой, а Он будет крестить вас Святым Духом.

### Крестеечи

Крестеечи – Креститель.

### Крестен

Крестен – креститься.

### Кӱмӱш

Кӱмӱш – серебро; серебряный.

### Кӱзрек

Кӱзрек – гром.

### Кӱт

Кӱт – вырасти, дать прирост.

### Кӱштиғаарақ

Кӱштиғаарақ – более сильный, более великий.

### Мазар

Мазар – базар, рынок.

### Маң

Маң: маң чоқ полды – некогда было (что-л. сделать).

### Маттап

Маттап – пристально, внимательно; весьма, очень; маттап кӧртирлер – они внимательно смотрели, оказывается.

### Матыр пол

Матыр пол – зд. быть смелее, мужайтесь: матыр полаар – будьте смелее.

### Мекке

Мекке – обман, хитрость.

### Меккеге кир

Меккеге кир – войти в обман, обмануться.

### Меккелеткени

Меккелеткени: кижини меккелеткени – коварство.

### Миндиғ

Миндиғ – такой.

### Мна

Мна – вот.

### Моғат

Моғат – причинить страдание, мучить.

### Мӧңӱс

Мӧңӱс – слабый, бессильный.

### Мӧңӱсре

Мӧңӱсре – ослабнуть, обессилеть (от голодания).

### Мӧт

Мӧт – мёд: ачық мӧт – дикий мёд, мёд диких пчёл.

### Мӱн

Мӱн – садиться верхом: мӱнип парды – ехал верхом.

### Мында

Мында – здесь.

### Наа

Наа – новый.

### Наара

Наара: наара пас – теснить (кого-л.), давить, придавливать (кого-л.).

### Набачы

Набачы – заплата.

### Найна

Найна – обвинять.

### Найнағаны

Найнағаны – обвинение.

### Нана-тӱш

Нана-тӱш – отречься: Пётр ӱш қада Менең нана-тӱжер – Пётр три раза отречётся от Меня.

### Нан

Нан – возвращаться назад, домой.

### Нандыр

Нандыр – отправить назад, домой.

### Нанчы

Нанчы – давить (зд. виноград).

### Нег

Нег – побеждать, победить.

### Обал

Обал: обал тӱш – зд. получить наказание, горе, разрушение (за грехи): обал тӱжер – будет наказание.

### Оғлу

Оғлу: Қудайдың Оғлу – Сын Бога.

### Одур

Одур – садиться, присаживаться.

### Одурт

Одурт – посадить (в тюрьму).

### Ойуқ

Ойуқ – отверстие (рукотворное), дыра.

### Ойуқта

Ойуқта – сделать отверстие.

### Он

Он – десять; он-ийги – двенадцать.

### Оорлар

Оорлар: оорлар кереги – кража, воровство.

### Орғақ

Орғақ – серп.

### Орнаш

Орнаш – менять (деньги).

### Орнашчаң

Орнашчаң – меняющий: ақча орнашчаң кижи – меняла.

### Орун

Орун – сиденье, место; скамья.

### Отта

Отта – есть траву: оттап чӧр – пастись.

### Ӧдӱк

Ӧдӱк – зд. обувь, сандалии.

### Ӧдӱр

Ӧдӱр – убивать.

### Ӧдӱрер

Ӧдӱрер: кижи ӧдӱрер кереги – убийство.

### Ӧдӱр-сал

Ӧдӱр-сал – убить.

### Ӧдӱрӱл

Ӧдӱрӱл – быть убитым, казнённым.

### Ӧзалынаң

Ӧзалынаң – отдельно (от всех), наедине (с группой людей).

### Ӧзере

Ӧзере – друг друга; между собой: ӧзере сураштылар – спрашивали друг друга, недоумевали.

### Ӧкпелен

Ӧкпелен – раздражаться.

### Ӧксӱс

Ӧксӱс – сирота; вдова: ӧксӱс қалған эпчи – овдовевшая жена.

### Ӧл-пар

Ӧл-пар – умереть.

### Ӧлӱм

Ӧлӱм – смерть, гибель; смертельный, смертный; ӧлӱм ачыйы – смертная тоска.

### Ӧӧр

Ӧӧр – стадо: шошқалар ӧӧри – стадо свиней.

### Ӧрген

Ӧрген – зд. кол.

### Ӧске

Ӧске – другой, прочий; ӧскелери – остальные, другие.

### Ӧчеш

Ӧчеш – ненавидеть (кого-л.); мстить (кому-л.).

### Ӧштӱ

Ӧштӱ – спина.

### Пағлап-сал

Пағлап-сал – привязать.

### Пағлап-салған

Пағлап-салған – привязанный.

### Пағлатырған

Пағлатырған – сотканный; связанный: тӧӧ-мал қылынаң пағлалтырған – была соткана из верблюжьей шерсти.

### Пағры

Пағры – склон (горы): тағдың пағрында – на склоне горы.

### Падырбаш

Падырбаш – палец.

### Пажаачы

Пажаачы – старейшина, руководитель.

### Пазоқ

Пазоқ – снова, опять.

### Пайа

Пайа – в тот ранее упоминаемый раз, давеча.

### Пайағы

Пайағы – ранее упоминаемый (человек, предмет).

### Пайоқ

Пайоқ – давно уже.

### Палығ

Палығ – зд. язва: чазылбас палығлығ кижи – прокажённый, болеющий проказой (букв. с незаживаемыми язвами).

### Пар

Пар – идти, следовать.

### Парата

Парата – ворота, калитка.

### Парчын

Парчын – все, всё, каждый: парчын кижи – каждый человек; все (люди); парчын небе – всё; парчын черде – везде.

### Пас

Пас – зд. давить; заглушать (рост растения); писать.

### Пашқой

Пашқой – молиться: турып пашқойды – стоял молился.

### Пашкой-сӧс

Пашкой-сӧс – молитва.

### Паш-пилеечи

Паш-пилеечи – владыка; имеющий власть.

### Пашта

Пашта – руководить, управлять, властвовать: Қудайдың Паштағаны – Царство Божие.

### Паштақ

Паштақ – колос.

### Паштапқы

Паштапқы – первый; начальный; главный.

### Паштапқызы

Паштапқызы: эңне паштапқызында – в самом начале (мира).

### Пееде

Пееде – так, таким образом.

### Пек

Пек – крепкий, устойчивый, надёжный.

### Пекте

Пекте – укреплять; закреплять; заковывать: тебирбе пектептирлер – его заковывали в железо, в оковы.

### Пелнеген

Пелнеген – зд. предназначен, приготовлен.

### Пелнеп-сал

Пелнеп-сал – приготовить, подготовить.

### Пер

Пер – дать, давать.

### Перил

Перил – быть даденным, даваться.

### Пил

Пил: паш пил – властвовать: қалықтың пажын пилчалар – они властвуют над народом.

### Пилбес

Пилбес: кижи пилбес ақ кеп – одежда, белизна которой невозможна для людей (люди не могли бы создать такую белизну).

### Пилдирбен

Пилдирбен – незаметно.

### Пилиб-ал

Пилиб-ал – понять, уловить.

### Пилин

Пилин – почувствовать.

### Пилинмен

Пилинмен – без памяти (бежать).

### Пилиштиғ

Пилиштиғ – понятно, ясно.

### Пилдир

Пилдир – давать о себе знать; изображаться, обозначать.

### Пир

Пир: пир қада – однажды, как-то.

### Пирге

Пирге – вместе (с кем-л.): пирге парды – шёл вместе (с кем-л.).

### Пирси

Пирси – один из (многих).

### Питик

Питик – петух.

### Пичиқ

Пичиқ – книга; Священное Писание, Библия (зд. книги Ветхого Завета).

### По

По – этот, эта, это.

### Пожат

Пожат – отпустить, пустить.

### Пожат-сал

Пожат-сал – погубить.

### Пожат-парған

Пожат-парған – ветхий, негодный; испорченный.

### Полба

Полба – не иметь возможности (что-л. сделать): танып полбады – не смог узнать (кого-л.).

### Полған-на

Полған-на – первый же (случившийся, попавшийся): полған-на суббот кӱнде – в первую же субботу.

### Порас

Порас – сумерки.

### Пӧле

Пӧле – разделить (целое) на части: элиғдең пӧлеп, одурттылар – их посадили по пятьдесят человек.

### Пӧлӱн

Пӧлӱн – притворяться, лицедействовать.

### Пӧлӱн-пар

Пӧлӱн-пар – разделиться, потерять целостность.

### Полуш

Полуш – помощь; помогать.

### Пораан

Пораан – буря, шторм: пораан шабысқанда – когда разразился шторм.

### Пош

Пош – свободный, не занятый.

### Прези

Прези – один из (нескольких).

### Пророк

Пророк – пророк.

### Пулған

Пулған – быть в смятении: қалық пулғанып қазырлаған тем – время народного мятежа (букв. время смятения и буйства народа).

### Пулут

Пулут – облако.

### Пуралығ

Пуралығ – виновный.

### Пурлуқ-пар

Пурлуқ-пар – захлебнуться (водой), утонуть.

### Пурнада

Пурнада – сначала.

### Пӱдӱр

Пӱдӱр – строить, воздвигать; создавать.

### Пӱдӱрчи

Пӱдӱрчи – строитель.

### Пӱт

Пӱт – верить.

### Пӱт-тур

Пӱт-тур – твёрдо верить.

### Пырлаш

Пырлаш – трястись (от страха).

### Пыш

Пыш – зреть (о хлебе).

### Пыш-пар

Пыш-пар – созреть (о хлебе).

### Са

Са – не так ли, не правда ли.

### Сайа

Сайа: полған сайа чилеп – как прежде.

### Сайал

Сайал – разбираться (по частям), рушиться.

### Сақ пол

Сақ пол – зд. быть бдительным, не смыкать глаз.

### Сақта

Сақта – ждать, ожидать.

### Сала-бер

Сала-бер – положить, проложить (путь).

### Салған

Салған – зд. установленный, утверждённый (закон, традиция, обычай): абаларыбыс пурунғуда салған чозағы – обычай (традиция), нашими предками установленный в древности.

### Салғын

Салғын – ветер.

### Санан

Санан – думать (про себя, внутри себя).

### Силгит

Силгит – трясти, сотрясать; силгида-берди – стал сотрясать.

### Соғада

Соғада – тут же, не мешкая, сразу же.

### Соо чаны

Соо чаны – корма (лодки): кебениң соо чанында – на корме лодки.

### Сооны

Сооны – после, потом; за (кем-л.): меең соонымда – после меня, за мной.

### Сӧспек

Сӧспек – зд. заповедь: Қудай перген сӧспеги – Божья заповедь.

### Сӧс уқ

Сӧс уқ – слушаться, подчиняться.

### Сӧӧк

Сӧӧк: кижи сӧӧги, ӧлген сӧӧги – тело умершего человека, труп.

### Суқ-сал

Суқ-сал – засунуть (внутрь чего-л.), спрятать.

### Суқ-тур

Суқ-тур – макать: қалажын суқ-турчығаны – макающий свой хлеб.

### Сӱрне

Сӱрне – зд. призрак, привидение.

### Сӱрӱш

Сӱрӱш – следовать (за кем-л.).

### Сый

Сый – подарок, дар.

### Сыраңай

Сыраңай – сразу же, тотчас же, сей же час.

### Таб-ал

Таб-ал – найти, отыскать.

### Табар

Табар, тавар – материя.

### Табыл

Табыл – найтись, иметься в наличии.

### Табыш

Табыш – зд. слух: табыш шықты – прошёл слух.

### Тағра

Тағра – чинить, подшивать: ағларын тағаптырлар – они чинили свои сети.

### Тазыл

Тазыл – корень.

### Тайақ

Тайақ – посох; палка.

### Талабыс

Талабыс – разорвать, разрывать.

### Талай

Талай – море.

### Талаш

Талаш – спорить, отстаивать своё мнение.

### Талла

Талла – выбирать, избирать.

### Таллаған

Таллаған – выбранные, избранные: таллаған кижилер – избранные.

### Таныб-ал

Таныб-ал – узнать (кого-л.).

### Таң

Таң – заря, рассвет; таң атқалақ тем – время до рассвета.

### Таңзын

Таңзын – дивиться, удивляться, изумляться; таңзынманы таңзындылар – весьма удивились.

### Таңма

Таңма – знак, знамение: тегридағы таңмазын кӧргӱзерге кичендилер – они добивались от Него знамения с небес.

### Тап

Тап – найти, придумать, выдумать: по айтқаны Ол қайдаң тапты-не? – откуда же у Него всё это (где же Он нашел всё это)?

– родить: пала тапты – (она) родила дитя.

### Таралып тес

Таралып тес – разбежаться.

### Таш

Таш – камень.

### Ташқар

Ташқар – пространство снаружи дома, жилища; ташқарда – на улице, во дворе.

### Ташта

Ташта – бросать, оставить.

– зд. прощать: қыйалларын таштазын – пусть он простит вам ваши грехи.

### Таштал

Таштал – зд. быть прощённым, прощаться: қыйалларың таштал-парды – твои грехи прощены.

### Ташты

Ташты – наружное пространство чего-л.

### Таштығ

Таштығ – каменистый.

### Те

Те: теди – он сказал; тедим – я сказал.

### Тег

Тег – касаться, прикасаться; трогать.

### Тегибис

Тегибис – прикоснуться.

### Тежик

Тежик – отвестие, дыра.

### Тезе

Тезе: Ол тезе – но Он.

### Тезибис

Тезибис – сбежать, убежать.

### Тем

Тем – время, пора.

### Темне

Темне – мерить, измерять.

### Тере

Тере – зд. кожаный.

### Тес

Тес – убегать, скрываться.

### Тизелен

Тизелен – стать на колени.

### Тил

Тил – язык: тили шежил-парды – он стал говорить (букв. язык его развязался).

### Тилаас

Тилаас – весть, новость: Ақ Тилаас – Благая Весть; смысл (чего-л.): тӧӧй сӧстиң тилаазы – смысл притчи.

### Тилаасчы

Тилаасчы – Божий вестник, глашатай, ангел (в человеческом обличье).

### Тиле

Тиле – искать: Сени кижилер тилепчалар-но – Тебя же люди ищут.

### Тириғ

Тириғ – живой, живущий.

### Тирил

Тирил: тирилип тур – воскреснуть, восстать из мёртвых; возродиться.

### Тобрақ

Тобрақ – земля, почва.

### Тоғаш

Тоғаш – встретить.

### Тоғлана-бер

Тоғлана-бер – стать кататься (по земле).

### Тоғра

Тоғра – зд. против (кого-л., чего-л.): анзы лардаң тоғра кӧрее ползын – пусть то (ваше действие) будет свидетельством против них; пистең тоғра парбачаң кижи, ол пистиң чандағы кижи полча – кто не против нас, тот за нас (наш); тоғра кӧрее – свидетельство против.

### Тоқтат

Тоқтат – останавливать.

### Толдра

Толдра – полно, битком.

### Толқуғ

Толқуғ – волна.

### Тоола

Тоола – уважать; улуғ тоола – почитать.

### Тоос

Тоос – насыщаться, наедаться.

### Тоос-пар

Тоос-пар – насытиться, наесться.

### Тоостыр

Тоостыр – насыщать, накормить досыта.

### Тӧгӱл

Тӧгӱл – проливаться.

### Тӧжек

Тӧжек – постель.

### Тӧзи

Тӧзи: эм тӧзи – основа, фундамент дома.

### Тӧӧй

Тӧӧй – зд. подобный, точно такой же: по кижилер қадаачы чоқ кӧйларға тӧӧй – эти люди подобны овцам без пастуха.

### Тӧӧй сӧс

Тӧӧй сӧс – притча, иносказание.

### Тӧӧйле

Тӧӧйле, тӧӧйлеп айт – говорить притчами: ӱренчи ӱрен салғанынға тӧӧйлеп айтқаны – притча о сеятеле.

### Тӧӧ

Тӧӧ, тӧӧ-мал – верблюд.

### Тудуғчы

Тудуғчы – зд. разбойник.

### Туңма

Туңма – младший брат.

### Тура

Тура – город.

### Турғус

Турғус – ставить.

### Тут

Тут – задержать, схватить.

### Тӱген-пар

Тӱген-пар – кончиться, закончиться.

### Тӱкӱр

Тӱкӱр – плевать, оплёвывать.

### Тӱңдере

Тӱңдере – лицом вниз.

### Тӱс

Тӱс – ровный.

### Тӱрме

Тӱрме, тӱрбе – тюрьма, темница.

### Тӱш

Тӱш: суға тӱш – тонуть.

### Тӱш-пар

Тӱш-пар – упасть.

### Тӱш тем

Тӱш тем – полдень.

### Тыла

Тыла – бурьян, заросли.

### Тынан

Тынан – отдыхать.

### Уғус

Уғус – сообщать (вслух).

### Уғул-пар

Уғул-пар – послышаться, раздаться (о голосе).

### Уғыб-ал

Уғыб-ал – услышать.

### Уйа

Уйа – гнездо.

### Уйадын

Уйадын – стыдиться (кого-л.,чего-л.).

### Уйат

Уйат – стыд: уйады чоқ полғаны – наглость, бесстыдство; уйады чоқ кижи – человек, потерявший совесть, отвергнувший волю Бога.

### Уйаттыр

Уйаттыр – стыдить.

### Уйғу

Уйғу – сон: уйғуға пастырбан одураар – сидите и не спите (букв. не позволяйте сну сдавить вас).

### Узу

Узу – спать.

### Уқ

Уқ – слушать, слышать: уқсар – вы послушайте.

### Улуғла

Улуғла – превозносить, оказывать почёт.

### Улуғлары

Улуғлары – старейшины, знать (народа, страны).

### Улуғ

Улуғ: улуғ сананғаны – гордость.

### Улчак

Улчак – крошка (хлеба).

### Уңнаттыр

Уңнаттыр – давать возможность узнать, знакомить.

### Ураза

Ураза – пост; ураза тутты – держал пост, постился.

### Урун

Урун – ввергнуться во что-л.: чабалға урунмайын теп, пашкойаар – молитесь, чтобы вы устояли перед злом.

### Учуғып тӱш

Учуғып тӱш – слететь вниз (о птицах).

### Ӱдре

Ӱдре – навстречу (чему-л., кому-л.); ӱдре салғын – встречный ветер.

### Ӱзе

Ӱзе: ӱзе тарт – разрывать.

### Ӱзӱттир

Ӱзӱттир: тынын ӱзӱттирип ӧлерге – отдать свою жизнь (букв. умереть, позволив убить себя).

### Ӱзӱл-пар

Ӱзӱл-пар: Ааң тыны ӱзӱл-парды – Он скончался (букв. душа Его оборвалась).

### Ӱле

Ӱле – раздавать; распределять: ақчаны чоқ кижилерге ӱлеп пер – деньги свои раздай нищим.

### Ӱлеш

Ӱлеш – делить между собой.

### Ӱлӱш

Ӱлӱш – доля.

### Ӱн

Ӱн – голос.

### Ӱн салып

Ӱн салып – громко, что есть силы (кричать).

### Ӱреп-пар

Ӱреп-пар – прийти в негодность.

### Ӱргедиғ

Ӱргедиғ, ӱргедий – учение.

### Ӱргедигчи

Ӱргедигчи – учитель, равви.

### Ӱргенчик

Ӱргенчик – ученик; апостол: ӱргенчиктери – Его ученики.

### Ӱрен

Ӱрен – семя; плод; ӱрен сал – сажать семя, сеять; ӱрен четтирген – семя дало плод.

### Ӱренне

Ӱренне – сеять.

### Ӱренчи

Ӱренчи – сеятель.

### Ӱскер

Ӱскер – глухой, не слышащий.

### Ӱстӱнче

Ӱстӱнче: суғ ӱстӱнче – по поверхности воды.

### Чабал

Чабал: чабал сағыштар – злые помыслы; чабал сананғаны – дурное мнение (о ком-л.).

### Чабаланғаны

Чабаланғаны: кижиге чабаланғаны – подлость.

### Чабаллап

Чабаллап: чабаллап айтқаны – сквернословие.

### Чағда

Чағда – соглашаться (с кем-л.).

### Чағына

Чағына – приближаться.

### Чағыс

Чағыс – единственный.

### Чағысқа

Чағысқа – зд. наедине (с собой, с кем-л.).

### Чажын

Чажын – прятаться, скрываться.

### Чазыл-пар

Чазыл-пар – излечиться, вылечиться.

### Чай

Чай – расстилать.

### Чақшы

Чақшы – зд. добро.

### Чақшылығ

Чақшылығ – добрый, несущий добро, благой.

### Чалаң

Чалаң, чалаң-чер – пустыня, место уединения.

### Чалған

Чалған – умолять, упрашивать.

### Чалчы

Чалчы – слуга, работник (наёмный).

### Чан

Чан – сторона; ол чанында – на той стороне (моря, реки).

### Чапшын

Чапшын – прилепать, прилепиться.

### Чара

Чара: чара тала – разрывать (надвое), порвать; чара-шап – разбивать.

### Чарабас

Чарабас – не годный, не подходящий (что-л. делать); нельзя (что-л. делать).

### Чарат

Чарат – признать, принять; утвердить; дать право (совершать что-л.).

### Чаратпан-сал

Чаратпан-сал – отвергнуть.

### Чарғы

Чарғы – суд; чарғыға тӱжер – будет осужден, наказан.

### Чарғыла

Чарғыла – судить; осудить.

### Чарла

Чарла – проповедовать, провозглашать; чарлап чӧрди – ходил и проповедовал.

### Чарық

Чарық – свет; мир; по чарық – этот мир.

### Чарылыш

Чарылыш – разводиться (мужу с женой); чарылышчаң қат – разводное письмо, разводное свидетельство.

### Чарыт

Чарыт – светить.

### Чарытқыш

Чарытқыш – светильник.

### Час

Час – лечить, излечивать: Ааң кижи часқанын уғыб-алып – услышав, что Он излечивает людей.

### Чаш

Чаш – молодой.

Чаш: по чашка – навсегда.

### Чедер

Чедер – достаточно; хватит.

### Чер

Чер – земля, местность.

### Чес

Чес – медный: чес акча – медные деньги.

### Честек

Честек – ягода; плод.

### Чет

Чет – достигать, достичь; прибыть; дойти (до).

### Чии

Чии – есть, принимать пищу.

### Чиибис

Чиибис – съесть.

### Чилеп

Чилеп – как, словно: паш-пилеечи чилеп ӱргетча – учит как имеющий власть.

### Чобаш

Чобаш: чобаш пол – быть смирным, подчиняться кому-л.

### Чозақ

Чозақ – Закон, установленный Богом. Основу Закона составляют заповеди Божьи.

Чозақ: кижи салған чозақтары – традиции, обычаи, установленные человеком, человеческие заповеди, человеческие предания.

### Чойла

Чойла – лгать: чойлаған кӧреечи полба – не будь лгущим свидетелем, не лжесвидетельствуй.

### Чоқ эт

Чоқ эт – уничтожить, устранить.

### Чол

Чол – дорога, путь.

### Чооқта

Чооқта – рассказывать.

### Чоруқта

Чоруқта – зд. путешествовать, странствовать.

### Чӧйге

Чӧйге: чӧйге чӧрча – изменяет, прелюбодействует; чӧйге чӧргени – супружеская измена, прелюбодеяние.

### Чӧп

Чӧп – совет; договор; чӧп алышқаны – зд. завет, договор.

### Чӧпке кир

Чӧпке кир – согласиться, договориться.

### Чӧптеш

Чӧптеш – советоваться (с кем-л.).

### Чуққа

Чуққа – тихо, незаметно.

### Чӱс-пажы

Чӱс-пажы – командир сотни (войска): шериғдиң чӱс-пажы – командир сотни.

### Чӱче

Чӱче – немного, недолго.

### Чы

Чы – же; а, но.

### Чығ

Чығ – прятать; хоронить; чығ-салдылар – схоронили.

### Чылааш

Чылааш – голый.

### Чырчы

Чырчы – чайная чашка, кружка.

### Чыстығ

Чыстығ: чараш чыстығ – душистый, ароматный.

### Чыылығ

Чыылығ – собрание.

### Чыылыш

Чыылыш – собираться вместе, сходиться, съезжаться; қалық чыылыш-парды – народ собрался.

### Шабыр

Шабыр – зд. верхняя одежда.

### Шағ

Шағ – война.

### Шағланыш

Шағланыш – воевать между собой, вести (внутренние) распри.

### Шағлаш

Шағлаш – воевать друг с другом.

### Шағчы

Шағчы – воин.

### Шайғақ

Шайғақ: шайғақ чӧргени – разврат, блуд.

### Шайтан

Шайтан – сатана.

### Шалчығанче

Шалчығанче: шалчығанче айтты – сказал резко, недовольно, строго; сказал, обрывая идущий спор.

### Шаптығ

Шаптығ – славный, имеющий славу; со славой; шаптығ-алғыштығ киргени – славный и благословенный въезд.

### Шапчақ

Шапчақ – кадушка; бочка.

### Шарытқаш

Шарытқаш – саранча.

### Шеберлен

Шеберлен – беречься.

### Шедик

Шедик – трудный; трудно; трудность, проблема.

### Шен

Шен – зд. мера.

### Шериғ

Шериғ – войско; полк; зд. легион.

### Шеш

Шеш – зд. развязывать; отвязывать; объяснять, растолковывать.

### Шошқа

Шошқа – свинья.

### Шура тарт

Шура тарт – вытащить (меч).

### Шығара

Шығара: шығара шық-парды – вышел вон; айналарды шығара сӱрдилер – они изгоняли бесов.

### Шығар

Шығар – выводить наружу; выносить (решение): чӧп шығардылар – вынесли решение.

### Шыда

Шыда – терпеть: слерге қайа четтире полып, шыдайын? – до каких пор буду вас терпеть?

### Шық

Шық – подниматься вверх: таға шықтылар – они поднялись на гору.

– зд. нарушать (данное обещание, слово): перген сӧзинең шықты – нарушил своё обещание.

### Шық-кел

Шық-кел – выйти (наружу из чего-л.).

### Шыла

Шыла – мазать, смазывать, натирать (мазью): ағрығ кижилерди қайақпа шылап-келип, частылар – они излечивали больных, помазав их маслом.

### Шын

Шын – правда, истина.

### Шынап

Шынап – на самом деле, в действительности.

### Шыңна

Шыңна – испытывать: анда шайтан Аны шыңнап кӧртир – там Его испытывал сатана.

### Шыңнаттыр

Шыңнаттыр – быть испытываемым: Иисус шайтанға шыңнаттырча – Иисус испытывается сатаной.

### Шым

Шым – тихо; шым пол – затихать; шым-шырық – тишина.

### Ызық

Ызық – зд. жертвенный: ызық қалаш – жертвенный хлеб.

### Ыйбан

Ыйбан – Иоанн.

### Ық

Ық – плыть (на лодке).

### Ылтам

Ылтам – скоро, через весьма недолгое время.

### Ыс

Ыс – посылать, направлять, поручать сходить куда-л.

### Эбес

Эбес – не: қалын эбес – не толстый.

### Эбире

Эбире – вокруг (кого-л., чего-л.).

### Эди-чаны

Эди-чаны – тело, плоть.

### Эжик-алы

Эжик-алы – двор, территория двора.

### Эзен-менчи

Эзен-менчи – приветствие и поклон.

### Эм

Эм – дом, жилище.

### Эмисчиған

Эмисчиған: пала эмисчиған – (женщина) кормящая ребёнка.

### Эмчи

Эмчи – врач, лекарь.

### Эн

Эн – спускаться вниз (с горы): тағдаң энчиғаннарында – когда они спускались с горы.

### Эндир

Эндир – спускать вниз.

### Эңнеп

Эңнеп – на плечах (нести кого-л., что-л.).

### Эн-чер

Эн-чер – территория вне селений; зд. пустыня, пустошь, пустынь.

### Энчи

Энчи – наследство.

### Энчилен

Энчилен – наследовать, получать наследство.

### Эпчи

Эпчи – жена; женщина.

### Эрбек

Эрбек – разговор, беседа.

### Эрбектеш

Эрбектеш – беседовать друг с другом.

### Эрт

Эрт – миновать, проходить мимо; пройти.

Эрт: эрт полбас чадығ – вечная жизнь.

### Эт

Эт – делать; совершать; создавать.

### Эткенде

Эткенде – следовательно, стало быть, значит.

### Ээзи

Ээзи – хозяин (чего-л., чей-л.); эмниң ээзи – хозяин дома.

Абыстар – иудей религиязынаң шығара абыстар. Иудей абыстар Иерусалим теп турадағы Қудай Ӧргезинде штедилер. Анда лардың керек – Қудайға кӧдӱриғ кӧдӱрер кереги полған. Пайрамнарында кижилер ларға мал ақкелип, лар, Қудайға алғап, ол малды соғып, қанын ағысқаннар. Қайдығ да кижи абыс полбаан, Моисей пророктың ачазының – Ааронның тӧлӱнең шыққан кижилер ле абыс полчаңнар.

Авраам – еврей чон қалығының улуғ абалары. Еврей чон қалығы Авраамнаң чайаған. Ол Авраам, Қудайба Чӧп (Пурунғу Чӧп) алыжып, чон қалығын Қудайдың қолынға перген. Андығ полғанынаң ӱчӱн еврей чон қалығы Қудай таллаған чон қалық пол парды теп, течеңнер.

Ағарығ Тын – Қудайдың Тыны. Кижиге Ол қалабуқ полып учуғып тӱшча. Кижиге Ол тӱшкенде, кижи ақ сағыштығ, эбезе пророк пол парча. Иисусқа эдоқ, Ол Иордан суғда Крестеечи Ыйбаннаң крестенгенде, Ағарығ Тын учуғып тӱшти.

Айна – қазақ тилинде «бес», эбезе «дьявол», «злой дух» теп. Айналар постарының қаанынға – шайтанға полышчы полчалар, по чарықта чӧрчалар. Айналар, кижиниң иштинге кирип, аны ағрыдып, ааң сағыжын алынып ардатчалар. Иисус Христос ол айналарды кижидең шығара сӱр чӧрген. Анаң, Иисус кӱжин пергенде, ол айналарды Ааң ӱргенчиктери апостоллар кижидең шығара сӱргеннер.

Айнаға туттырған кижи – иштинге айна кирген кижи. Кижиниң иштинге кирип, айна аны пас турча, ааң сағыжын алынып, пулғатча, ардатча. Айнаға туттырғанда, кижи қыйал этча, қыйаллығ полча. Кижиниң айназын шығара сӱрип, Иисус Христос, Ааң ӱргенчиктери апостоллар кижиниң қыйалын шығарып таштадылар.

Ақ сағыштығ кижи – иштинге Ағарығ Тын кирген кижи, Қудайға пӱдип, қыйал этпен чатчыған кижи.

Ақ Тилаас – Иисус Христостың ӱргедийи. Қудайға айланып, қыйалларын ажылын келип, крестенип, кижи арғаланар полар, – мынаң ӱчӱн Ақ Тилаас айдылча.

Албан – Римның империязынға тӧлечең албан. Еврейлер чатқан черлер парчазы, Римның империязының қолынға кирип, аға албан тӧледилер.

Албанчы – қазақ тилинде «мытарь» эбезе «сборщик налогов». Римның империязының қазназынға албан чығчаң кижи. Албанчылар еврейлердиң кижилери полған. Анаң аара еврейлер албанчыларға қыртыштанып кӧрдилер, кӧӧленмедилер, лар Қудайы чоқ римның кижилеринме алышчалар теп.

Ангел – грек сӧзи. Қазақ тилинде «вестник» теп, тадар тилинде «элчи» теп сӧс полар. Ангеллар кижи эбестер. Лар Қудайға полышчы полчалар. Қудай, ларды по чарыққа ызып, Позының сананғанын кижилердиң сағыштарынға четтирча, эбезе – лардың қолынма кижилерге полышча. Андығ ангел, элчи кижи полғанда, аны тилаасчы теп адапчалар.

Апостол – грек сӧзи. Ӧнеттин тилаас чарларға ызылған кижи. Қазақ тилинде «посланник» теп полар. Иисус, ӱргенчиктери аразынаң он ийги кижи таллаб алып, ларды апостоллар теп адады. Он ийги – ол ызық сан. Израиль чон қалығының уйазы он ийги тӧлдең шыққан полған. Апостоллар кижилер аразында Ақ Тилаасты чарлап чӧргеннер.

Арығ – қыйаллығ эбес, Қудай салған сӧспектерин тутчаң кижи – арығ кижи, Қудай чаратқан небе – арығ небе.

Арығла(рға) – кижиниң айназын шығара сӱрип, ағрызынаң чазып, қыйалын таштап, кижини қыйалы чоқ штерге. Кижини крестеп, аны арығ суға шомдылар, – эди чанынма, сағыжынма арығланзын теп. Суға шомғаны – арығланғанының таңмазы.

Ачыбан аш пайрам – четти кӱн Пасха пайрам соонда полчаң пайрам. Ачыбан аш пайрамын пайрамначаң кӱннерде тертпек ошқаш ачыбан қалаш пыжырып чиичеңнер.

Веельзевул – еврей сӧзи. Ээде еврейлер постарының тилбе шайтанны (айналардың қаанын) ададылар.

Геенна – Қудай чарғылаған қыйаллығ кижилер одуртчаң чери. Пашқа ады – ад. Анда қачан да ӱчӱрбес ӧрт шыдап полбас кӧйча.

Гефсимания – Елеон тағ тӧзӱндеги чер. Анда улуғ олива чемис сады полған.

Голгофа – Иерусалим теп турадаң ырақ эбесте полған чабыс тағ. Ол тағда Иисус Христосты креске кере тарттылар.

Давид, абабыс Давид – най аттығ шаптығ Иудея паза Израиль қааны. Вифлеем теп турада туған. Оғлан тужында мал қадарған. Голиаф алыпты неғ салған соонда аны улуғлап, қаан эткеннер. Қудай сананғанын Давид маттап чақшы этти, қалықтың пажын чараш пилип. Андығ эткенинге кӧре, Қудай сӧзин перген, Израиль қааннары қачан да ааң тӧлӱнең шыққан кижилери поларлар теп. Ана ааң тӧлӱнең олоқ Вифлеемнаң Мессия Христос Арғалаачы шығар полды.

Динарий ақча – Римның империяда айланчаң кӱмӱш ақча. Иисус тужында пир динарий ақча – пир кӱн штеп алчаң ақчазы.

Елеон тағ – Иерусалим теп турадаң ырақ эбесте турған тағ. Ол тағ Қудай Ӧргезинең ӱдре турған.

Иерусалим – пурунғу тушта Израиль теп чердиң ӧӧн туразы. Ол турада иудей религиязының чағыс ла Қудай Ӧргези турған. Андоқ синедрион теп еврей чон қалығының ӧреги чыылығы чыылышқан.

Израиль – тадар тилинге «Қудайба қарбашқан» теп кежирча. Ээде Якупты адағаннар, ол ангелба қарбашқан соонда. Якуптың он ийги оол полған. Ана Якуптың оолларының тӧллери соонда израиль кижилери, израиль чон қалығы теп полыбысқаннар. Ол Якуптың оолларының тӧллери чатқан чери эдоқ Израиль теп адалча.

Иисус – еврей (арамей) тилинме «Иешуа» теп полар. Ол Христостың Арғалаачының ады.

Илия – Пурунғу Чӧп тужындағы аттығ шаптығ пророк. Қудай аны тириғдоқ тегриге алыб алған.

Император – Рим теп ӧӧн турада одурған қаан. Иисус Христос тужында ол Рим қааны еврейлер чатқан черлерин позының қолында тутқан. Еврейлердиң пажын пилип, ол қаан лардаң албан алған.

Исаак – Авраамның оғлу, Якуптың абазы. Авраам, Қудайды улуғ тоолап, кӧдӱриғ чилеп Исаакты Қудайға кӧдӱрерге чепсенди. Қудай, андығ Позыңа пӱт турғанын кӧрӱп, ангелын ызып, Авраамға айттырды, Исаактың орнунға чағын оттап чӧрген қойды кӧдӱрзин теп. Ол темнең ала еврейлер қойды, қурағанын Қудайға кӧдӱрчалар.

Иудей – еврейлердиң религиязының ады. Иудей религиязынға пӱтчең кижи, израиль теп чон қалығының кижизи. Иудей кижизи, еврей кижизи, израиль кижизи, – парчын пир. Иудей эбес, еврей эбес, израиль эбес кижилерди пашқа чозақтығ кижилер теп, гректер, эллиннер теп, адағаннар.

Қатчы чозақчы – Чозақты чақшы уңнаған қатчы кижилер. Лар қалықты Чозаққа ӱргеткеннер. Иисус Христос тужында еврейлер ларды маттап уғып, тың тоолағаннар. Қатчы чозақчы кӧп эбес кижи полған. Кӧп қатчы чозақчы синедрион теп ӧреги чыылыға кирдилер.

Кижи Оғлу – ээде Иисус Ақ Тилаас пичиктеринде Позыңны адады. Кижи оғлу, кижи – еврей тилинде парчын пир.

Кижи чозағы – Қудай салған чозағы эбес, – кижи тапқан чозағы.

Қолынма тег(ерге) – алғап, кижи ӱстӱнге қолын саларға. Иисус Христос, кижини қолынма тегип, аны ағрығдаң часты, ағрығдаң чазып, аны арығлады, қыйалларын таштап.

Кӧдӱриғ – қуш мал соғып, қанын ағызып, алғап, Қудайға сыйы. Еврейлер пайрам сайа Қудайға кӧдӱриғ кӧдӱрчаңнар.

Кӧрее – қай ноо полғанын кӧргени. Чарғы керегинең сӧс. Чарғы полғанда, чарғыға тӱшкен кижи қыйаллығ ба, чоқ ааң қыйалы чоқ па, – чӧп шығарарға пре кижиниң кӧреези керек. Ол кӧреезин кӧреечи кижи чарғычы алында айтча.

Кӧреечи – кӧреезин айтчаң кижи.

Кресте(рге), крестегени – крестеп, кижини арығ суға шомчалар, эди чанынма, сағыжынма арығланзын теп. Арығ суға шомғаны – арығланғанының таңмазы. Крестеген кижи – Қудайға айлан келген, қыйалларын таштап, арығланған, Қудайға пӱт турчаң кижи.

Крестенгени, крестен(ерге) – крестеген соонда, эт салған қыйалларын Қудайға ажылын келип, лардаң арығланарға.

Қудайға айлан(арға) – қыйалларын чақшы сананып, сағыжын пашқа эдип, паза миндиғ чадыйымма чатпассым теп, паза қыйал этпессим теп, Қудайдың алында сӧс перерге. Сӧс перип, перген сӧзинең шықпасқа.

Қудайдың Паштағаны – кижилердиң қалықтардың пажын Қудай пилер тем. По чарыққа келип, Қудай парчын небе Позының қолынға алар.

Қыйал – Қудай салған сӧспектери айтқанынаң тоғра эткен небе, Қудайға, қоштағы кижиге чабал эткени.

Қыйалын ташта(рға) – эткен қыйалын чоқ эдерге. Қудай ла, кижи Ааң алында чойлабан қыйалын ашса, аны чоқ эдер. Кижи Қудайға айланза ла, ааң қыйалы ташталар.

Моисей – Израиль (еврей, иудей) чон қалығының улуғ пророгы. Қул полған еврей чон қалығын Моисей Египет теп чердиң фараон теп қаанының қолынаң пожадып ашыққан. Моисей еврейлерге позының Пичигин пас салған.

Моисей Пичиги – Моисей пасқан Пичиги. Ол Моисей Пичигинде Қудай аға айдып пере берген еврейлердиң Чозағы пазылған. Ол Моисей Пичиги Пурунғу Чӧп Пичикке кирча.

Нана тӱж(ерге) – перген сӧзинең шығарға, шедик темде кемни кемни, қоруғып, таштарға. Пётр апостол, паштапқы улуғ абыс эжик алында аанаң сурағаннарында, меен Иисусты уңнабанчам теп, нана тӱшти.

Он Туралығ чер – Иордан теп суғдың оң чанында грек (еврей эбес) чон қалығының тураларының пириктигени. Он туралығ черге Пепос, Авила, Пелла, Филадельфия теп, аанардаң да пашқа туралар кирчеңнер.

Пасха – эңне улуғ еврей чон қалығының пайрамы. Еврей тилинме – Песах. Моисей пророк қул полған еврей чон қалығын Египет теп чердең пожадып ашыққан полған. Ол пожадып ашыққанын сағыжында тудып ундутпасқа, еврейлер андығ пайрам салдылар. Пасха пайрам чылын сайа апрельде полды. Пайрамнап, еврейлер ӧнеттин қурағанын соқтылар. Соққан қурағанын Қудайға кӧдӱрип, аны чиидилер.

Пашқа чозақтығ кижи – еврей эбес кижи, иудей эбес кижи. Ол – римның кижилери, грек (эллин) кижилери, сирофиникия кижилери.

Паштапқы улуғ абыс – эңне улуғ иудей абыс. Иудей Чозағынға кӧре, ол ла Қудай Ӧргезиниң эңне арығ черинге чағысқа кирчең, пашқа улуғ абыстар ол черге кирбечең.

Пророк – Қудай сӧзин уғып, кижилерге аны айтчаң кижи. Пророктар Қудай сананғанын эдерге, қоштағы кижини кӧӧленерге, чабал небе штебеске кижилерди ӱргеттилер.

Рим – Римның империяның ӧӧн туразы. Римның императоры одурчаң тура.

Саддукейлер – Иисус Христос тужында иудей религиязының пир пӧлӱкке кирчең кижилер. Ларды еврей чон қалығы улуғ тоолап, уқтылар. Лар, улуғ абыстар полып, синедрион теп ӧреги чыылыға киргеннер. Фарисейлер чилеп, саддукейлер иудей Чозағын тың туттылар. Кижи ӧл парған соонда тирилип турғанынға пӱтпедилер.

Синагога – еврей чон қалығы чыылышчаң эм. Лар, суббот кӱн сайа анда чыылыжып, Қудай Пичиктерин қыырдылар, Қудайға пашқойдылар. Иисус Христос тужында еврейлер чатчаң парчын турада, аалда синагога полды. Синагогада чыылышқаннарда, ноо да кижи Қудай Пичигиниң кезегин қыыр полды, қыырған соонда тезе қыырғанын ӧскелерге чарыдып айт полды. Ноо да кижи синагогада позының ӱргедийин да чарлап полды.

Синедрион – еврей чон қалығының ӧреги чыылығы. Ол чыылыға улуғ абыстарба чон қалықтың улуғлары киргеннер. Синедрион иудей религиязының керектерин Римның империяның алында тутты, чарғы чарғылады.

Смоква – Палестинада ӧсчең чемис ағаш.

Сӧӧк чыған чер – пурунғуда еврейлер ӧлген кижини, қайада қуй ойуп, анда чығчаңнар.

Сӧспек – қазақ тилинде «заповедь» теп полар. Сӧспектеринең эңне паштап – Қудайдың сӧспектери пар, ларда Қудайдың сананғаны. Қудайдың сӧспектеринде Қудай чозағынма кижиге чадарға айтқаны.

Суббот кӱн – еврей чон қалықтың улуғ кӱни. Ол кӱн еврейлер, пирда небе штебен, постарының Қудайдаң на ӱчӱн сананчалар. Суббот кӱн пятницада кӱн қонғанынаң ала пажалча, субботта кӱн қонғанынға четтире полча. Субботта кӱн қонғанынаң ала еврейлердиң наа недле пажалча. Иисус тужында еврей Чозағын тутчаң кижилер суббот кӱнде ноо небе штерге чарар теп, қат пасқаннар. Суббот кӱннерде еврейлер синагогаларында чыылыжып, Қудай Пичигин қыырып, пашқойдылар.

Талай – ээде Галилея теп черде кӧлди ададылар. Ол кӧлди ӱш пашқа адачаңнар: Галилея – талайы, Геннисарет – талайы, Тивериада – талайы. Ол кӧлдиң узуны – чегирбе пеш персте, чалбағы – он ӱш персте.

Таңма – Қудай тегриде кӧргӱскен пӧлгӱзи.

Тилаасчы – олоқ ангел, элчи. Ангел – кижи эбес, тилаасчы тезе – кижи. Лар – Қудайдың тилаазын кижилер аразында чарлапчалар.

Тӧӧй сӧс – қазақ тилинде «притча» теп полар. Тӧӧй сӧс айдып, кижи пир небедең ӱчӱн чооқтап, пашқа небени, кӧрӱнмес шын небени сананып чооқтапча.

Тӧӧйлеп айд(арға) – тӧӧй сӧс айдарға.

Улуғ абыстар – иудей абыстардаң улуғлары. Қудай Ӧргезинде лар ла кирчең ызық черлер пар полған. Ол улуғ абыстардаң кӧбизи синедрион теп чыылыға киргеннер. Иисус Христос тужында лар пай тӧллердең шыққан кижилер полғаннар.

Улуғ Қаан – қазақ тилинде «Господь» теп полар. Улуғ Қаан, Қудай – парчын пир.

Ураза – эттиғ, чағлығ чииш чиибен, Қудайдың алында қыйалларын ажылынып, тың пашқойчаң тем.

Ӱргед(ерге) – Ақ Тилаасты чарлап чӧрерге.

Ӱргенчиктери – Иисус Христостың ӱргенчиктери, Ааң Ақ Тилаасты сағыжынма алған кижилер. Лар анаң ол Ақ Тилаасты кижилер аразында чарлап чӧрдилер. Лардың аразынаң Иисус он ийги кижини таллаб алған. Таллаб алған ӱргенчиктерин апостоллар теп адады.

Фарисейлер – Иисус Христос тужында иудей религиязының пир пӧлӱкке кирген кижилер. Пашқа пӧлӱкке кирген кижилер – саддукейлер, пашқа пӧлӱкке кирген кижилер – зелоттар. Фарисейлер Қудай салған Чозақты қадығ тудып чатқан кижилер. Олоқ қадығ тутқанын қалықтаң сурадылар, маттап кӧрӱп. Позының ээде Қудайға пӱт турғанын улуғ тооладылар.

Христос – грек сӧзи. Еврей (арамей) тилинме – Мессия теп. По сӧстер – «Қудайба таллаған» теп, айтқаны. Иудей религиязында Мессиядаң ӱчӱн Чозақ Пичигинме Пророктар Пичигинде кӧп пазылған. Ол Мессия по чарыққа келип, еврей чон қалығын Римның Империядаң пожадып, еврейлер чатқан черлеринде Қудай Паштағанын салар полар. Христиан религиязында Христос келип, еврейлерди ла эбес, – парчын кижини, чон қалықты арғалап, по чарықта Қудай Паштағанын салар. Христос пистиң тилбе Арғалаачы.

Чарғы кӱни – Христос пазоқ келгенинде Ааң қалғанчы чарғызы кӱнӱ. Ол кӱнде қачан да ӧлген кижи тирилип турар. Парчын тирилип турған қалық чарғыға кирер, Қудай чарғычы ноо да кижиниң ол чадып қай ноо эткенин кӧрер. Қудайға пӱт турған, қыйаллары чоқ кижилери рай теп чақшы черге парарлар, Қудайға пӱтпенчиған қыйаллығ кижилер геенна теп, ад теп, ӧрттиғ черге парарлар.

Чарла(рға) – Қудай сананғанын, Ақ Тилаасты кижилер аразында уғуза айдарға.

Чозақ – Қудай Пичигиниң эңне пурунғу пеш ном. Ол пеш номның ӧӧн номнары – Моисей Пичиги. Ол номнарда по чер чайалғанынаң ӱчӱн, Қудайдың айтқанын уққан, Қудай сананғанын эткен паштапқы ақ сағыштығ кижилердең ӱчӱн айдылча. Анаң ол номнарда еврей чон қалығы чайалғанынаң ӱчӱн, Қудай ларды Египет теп черде қуллар полғанынаң пожадып, ашығып, Палестина теп черди по чашқа қалыққа пергенинең ӱчӱн айдылча. Мнаң пашқа, ол номнарда еврей чон қалығынға перген Қудайдың сӧспектери пар.

Чон қалықтың улуғлары – еврей чон қалығының улуғлары. Лар, улуғ абыстарба қожа, синедрион теп ӧреги чыылыға кирип, чон қалығының пажын пилгеннер.

Чӧп – қазақ тилинде «завет» теп чағын сӧс пар. Қудай чон қалықпа Чӧп алыжып, Қудай – қалыққа полыжарға, қалық – Қудайды улуғ тоолап, уғарға сӧс перишчалар. Пурунғу Чӧп Авраам еврей чон қалығы чанынаң Қудайба алышқан. Наа Чӧп он ийги апостоллар парчын чон қалықтар чанынаң Улуғ Қаан Қудай Иисус Христоспа алышқаннар.

Шайтан – қазақ тилинде «сатана». Ол – айналар қааны, паза – Қудайдығ ӧштӱғ полғаны.

Якуп – еврей чон қалығының абаларының пирси, Исаактың оғлу. Аны Қудай Израиль теп адады. Ааң он ийги оғлуның тӧллери израиль чон қалығы теп, израиль кижилери теп адалчалар.

• 1:1 Ыйбан 1:19-28

+ 1:4 Ыйбан 1:6

+ 1:10 Ыйбан 1:32-33

+ 1:11 Марк 9:7, Ыйбан 12:28, Марк 9:7,

+ 1:16 Марк 6:53, Ыйбан 1:40-42

+ 1:18 Марк 10:28

+ 1:24 Марк 5:7, Ыйбан 6:69

+ 1:26 Марк 9:20,

+ 1:31 Марк 5:41, Марк 9:27,

+ 1:34 Марк 3:12

+ 1:40 Марк 9:22

+ 1:45 Марк 7:36

+ 2:1 Марк 1:21

+ 2:4 Марк 6:55

+ 2:5 Марк 10:52,

+ 2:7 Марк 14:64,

+ 2:18 Ыйбан 1:35,

+ 2:19 Ыйбан 3:29,

+ 2:20 Марк 14:7,

+ 3:1 Марк 1:21

+ 3:10 Марк 5:28

+ 3:11 Марк 1:24

+ 3:12 Марк 1:34

+ 3:16 Ыйбан 1:42

+ 3:17 Марк 1:19

+ 3:19 Марк 14:10, Марк 14:44

+ 3:20 Марк 6:31

+ 3:31 Марк 6:3, Ыйбан 2:12, Ыйбан 7:3,

+ 3:35 Ыйбан 15:14,

+ 4:12 Ыйбан 12:40,

+ 4:19 Марк 10:23,

+ 4:20 Ыйбан 15:5

+ 4:23 Марк 4:9

+ 5:7 Марк 1:24

+ 5:20 Марк 7:31

+ 5:28 Марк 3:10

+ 5:34 Марк 10:52

+ 5:37 Марк 9:2, Марк 14:33

+ 5:39 Ыйбан 11:11

+ 5:41 Марк 1:31, Марк 9:27,

+ 5:43 Марк 1:44, Марк 9:9

+ 6:2 Марк 1:21

+ 6:4 Ыйбан 4:44

+ 6:7 Марк 3:13-18

* Эңне пурунғу пичиктерде по сӧстер чоқ.

+ 6:12 Марк 1:15

+ 6:14 Марк 8:28

+ 6:17 Ыйбан 3:24

+ 6:29 Марк 2:18

• 6:30 Ыйбан 6:1-14

+ 6:30 Марк 6:7

+ 6:31 Марк 3:20

• 6:45 Ыйбан 6:15-21

+ 6:45 Марк 8:22

+ 6:52 Марк 6:41, Марк 8:17, Ыйбан 12:40,

+ 6:55 Марк 2:4,

+ 6:56 Марк 5:27

* 16-чы кер-сӧс: «Қулақтығ кижи уғыб алзын!» теп, эңне пурунғу Марк пичиктеринде чоқ.

+ 7:31 Марк 8:24, Марк 5:20, Марк 1:9

+ 7:33 Марк 8:23, Ыйбан 9:6

+ 7:36 Марк 1:44-45

+ 8:17 Марк 6:52, Марк 7:18

+ 8:19 Марк 6:41-43

+ 8:20 Марк 8:8

+ 8:22 Марк 6:45

+ 8:23 Марк 7:33, Ыйбан 9:6

+ 8:28 Марк 6:14,

+ 8:29 Марк 14:61-62, Ыйбан 11:27

+ 8:31 Марк 9:31, Марк 10:34, Ыйбан 2:19

+ 8:32 Ыйбан 16:25

+ 8:35 Марк 10:29

+ 9:1 Марк 13:30, Ыйбан 21:22

+ 9:2 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 9:9 Марк 1:44, Марк 5:43

+ 9:20 Марк 1:26

+ 9:22 Марк 1:40

+ 9:26 Марк 1:26

+ 9:27 Марк 1:31, Марк 5:41,

+ 9:31 Марк 8:31, Марк 10:32-34

+ 9:32 Марк 6:52

+ 9:35 Марк 10:43-44

+ 9:36 Марк 10:16

+ 9:37 Ыйбан 13:20

* 44-чыба 46-чы кер-сӧстери эңне пурунғу пичиктерде чоқ.

* 44-чыба 46-чы кер-сӧстери эңне пурунғу пичиктерде чоқ.

+ 10:16 Марк 9:36

+ 10:23 Марк 4:19

+ 10:27 Марк 14:36,

+ 10:28 Марк 1:18-20

+ 10:29 Марк 8:35,

+ 10:34 Марк 8:31, Марк 9:31

+ 10:35 Марк 1:19

+ 10:38 Марк 14:36, Ыйбан 18:11,

+ 10:43 Марк 9:35

+ 10:45 Ыйбан 13:4-5, Ыйбан 11:51,

+ 10:52 Марк 5:34,

• 11:1 Ыйбан 12:12-19

+ 11:1 Ыйбан 11:18

* Арғала писти!

+ 11:13 Марк 13:28,

• 11:15 Ыйбан 2:13-22

+ 11:30 Марк 1:4

+ 12:1 Марк 13:34

+ 12:12 Марк 11:18, Марк 11:32

+ 12:15 Марк 7:6,

+ 12:35 Марк 10:47,

+ 12:37 Марк 6:20

+ 13:13 Ыйбан 15:18,

+ 13:23 Ыйбан 13:19, Ыйбан 14:29

+ 13:30 Марк 9:1

+ 13:34 Марк 12:1

• 14:1 Ыйбан 11:45-53

+ 14:1 Ыйбан 11:53

• 14:3 Ыйбан 12:1-8

+ 14:3 Ыйбан 11:1, Ыйбан 11:18,

+ 14:7 Марк 2:20, Ыйбан 7:33

+ 14:8 Ыйбан 19:40

+ 14:10 Ыйбан 13:2,

• 14:12 Ыйбан 13:21-30

+ 14:18 Ыйбан 13:18

+ 14:22 Ыйбан 6:51,

• 14:27 Ыйбан 13:36-38

+ 14:27 Ыйбан 16:32

+ 14:28 Марк 16:7

+ 14:33 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 14:34 Ыйбан 12:27

+ 14:36 Марк 10:27, Марк 10:38, Ыйбан 18:11, Ыйбан 5:30, Ыйбан 6:38

+ 14:41 Ыйбан 2:4, Марк 9:31, Марк 10:33

• 14:43 Ыйбан 18:3-12

+ 14:49 Марк 11:27, Ыйбан 19:36

+ 14:50 Марк 14:27, Ыйбан 16:32

• 14:53 Ыйбан 18:13-14, Ыйбан 18:19-24

+ 14:58 Марк 15:29, Ыйбан 2:19

+ 14:60 Марк 15:4-5

+ 14:64 Марк 2:7, Ыйбан 10:36,

+ 14:65 Марк 10:34

• 14:66 Ыйбан 18:15-18, Ыйбан 18:25-27

+ 14:72 Марк 14:30

• 15:1 Ыйбан 18:28-38

+ 15:4 Марк 14:60-61

• 15:6 Ыйбан 18:39

+ 15:10 Ыйбан 12:19,

+ 15:15 Марк 10:34

• 15:16 Ыйбан 19:2-3

+ 15:19 Марк 10:34, Марк 14:65

• 15:21 Ыйбан 19:17-27

* Қайы пурунғу пичиктерде қожулып пазылғаны пар: 28 Ана андығ полғанда, «Аны қара сағыштығ кижилерге қоштылар» теп, Пичигинде айдылған сӧзи пӱт парды.

+ 15:29 Марк 14:58, Ыйбан 2:19

+ 15:31 Ыйбан 10:18

+ 15:32 Ыйбан 1:49, Ыйбан 12:13, Ыйбан 20:29

• 15:33 Ыйбан 19:28-30

• 15:42 Ыйбан 19:38-42

• 16:1 Ыйбан 20:1-10

+ 16:1 Марк 15:40

+ 16:3 Марк 15:46

+ 16:7 Марк 14:28

• 16:9 Ыйбан 20:11-23

* Қайы пурунғу пичиктерде кер сӧстери 9 таң 20 ге четтире чоқ.

+ 16:16 Ыйбан 3:18

* Қайы пурунғу пичиктерде кер сӧстери 9 таң 20 ге четтире чоқ.