# Yangi Ahd sharhi

## YANGI AHD SHARHI


SOʻZBOSHI

I-QISM, YANGI AHD DAVRIDAGI DUNYO

II-QISM, XUSHXABAR KITOBLARI: ISO MASIH HAYOTI

III-QISM, DASTLABKI JAMOAT TARIXI

IV QISM, ILK MASIHIY JAMOATLARINING MUAMMOLARI


Yangi Ahd sharhi


Merill S. Tenni

## SOʻZBOSHI


Imonlilarning fikricha, Muqaddas Kitobni yaxshi bilish har qanday jiddiy taʼlimning ajralmas qismi boʻlib xizmat qiladi. Masihiylikka oid oʻquv muassasalarining aksariyati har bir qabul qilingan talaba oʻtishi lozim boʻlgan maxsus Muqaddas Kitob kurslarini tashkil etishi turgan gap.


Muqaddas Kitob sharhi Uni oʻqib-oʻrganish uchun asosiy poydevor hisoblanadi. Yozuvlar yaxlit holda nima demoqchiligini bilmay turib, biror bir Muqaddas Kitob taʼlimotini tushunish qiyin. Xudo Kalomining har qaysi kitobi – yagona ilohiy ochiqlikning atigi bir qismi xolos va u Ibtidodan boshlanib, Vahiyda tugaydi.


Yangi Ahdni oʻrganishga kirishayotganda, eng avvalo bu Ahd ilk daʼfa yuzaga chiqqan oʻsha davr dunyosi qanday boʻlganini bilish juda muhim. Har birimiz bu buyuk voqeʼlik roʻy bergan paytdagi ijtimoiy-siyosiy, madaniy va diniy muhitni oʻrganishimiz shart. Havoriylar va ularning yordamchilari ishlatgan soʻz va iboralarni Iskandariya, Antioxiya yoki Rim koʻchalaridagi har qanday oʻtkinchi bemalol tushungan. Bu soʻzlar bugungi kitobxonga ham tushunarli boʻlgani sayin, uning uchun Yangi Ahd mazmuni ham tobora oydinlasha boradi.


Shunday boʻlsa-da, Yangi Ahdni bexato anglash uchun nafaqat qadimgi dunyoni bilish zarur. Zarur narsa shuki, biz uning amrlarini soʻzsiz bajarishimiz lozim, negaki insonning Xudoga boʻlgan munosabati bir xilligicha qolaveradi, barhayot Xudo esa insonga nisbatan Oʻz munosabatida oʻzgarmasdir. Xudo Kalomining hayotiyligi turli davrlarning nechogʻlik oʻxshashligiga bogʻliq emas. Uning abadiy maʼno-mazmuni geografik yoki tarixiy omillar bilan cheklanmagan. Muqaddas Yozuvlarni halokatga yuz tutgan biror bir sivilizatsiyaning eskirgan kitoblari bilan ham taqqoslab boʻlmaydi. Muqaddas Kitob soʻzlarini bir bor toʻgʻri anglab yetsak, ular biz uchun bir umrlik haqiqat boʻlib qoladi. Ular najotga tashna boʻlgan gunohkorlar uchun Xudodan kelayotgan Xushxabarni hamisha yetkazib beradi.


Mazkur kitob muallifi Yangi Ahdni oʻrganish davomida talabada shakllanadigan nuqtayi nazarni oʻz qarashlari bilan almashtirishni maqsad qilib qoʻymagan. U shunchaki eng muhim faktlarni taqdim etib, ular orqali kitobxonning oʻzi Xudo Kalomini tushunishini istagan. Muqaddas Kitobdagi soʻzlarni tushunishga ehtiyoj sezgan Habashistonlik amaldor singari, bugungi kun talabasi ham oʻqish chogʻida paydo boʻladigan chigalliklarni yechish borasida yordam koʻrsatuvchi insonga muhtoj.


Bu kitobni Yangi Ahdning batafsil talqini sifatida qabul qilish nooʻrin. Bu yerda teologik masalalar xususidagi sinchkov muhokamaning oʻzi yoʻq. Talaba bunday masalalarni oʻrganish boʻyicha boshqa maxsus adabiyotlarga murojaat etishi kerak. Bizning maqsadimiz esa Yangi Ahdni tushunish va sevishga yordam beruvchi umumiy yondashuvni taqdim etishdan iborat. Xudoning Kalomi I asrda qay tarzda ishlaganiga qarab, yuragidan ishonuvchi har bir inson olgan bilimlarini oʻzining chinakam hayotida qoʻllashga qodir boʻladi.


Oʻqituvchi darsda mazkur kitobdan foydalanish davomida, unda berilgan mavzularni atroflicha yoritib, oʻz maʼruzalari bilan boyitishi lozim boʻladi. Konspektlar esa faqat namuna sifatida berilgan boʻlib, talaba yoki oʻqituvchi ular orqali oʻzlarining shaxsiy konspektlarini tuzishi mumkin. Shu bilan birga havolalar Muqaddas Yozuvlardagi matnlarni mustaqil oʻrganishda yordam beradi.


Muallif Uiton Kolledji rahbarlariga kitobni yozib tugallash imkoniga ega boʻlishi uchun 1952 yil yozida dars oʻtish majburiyatidan ozod etishgani uchun, oʻzining samimiy minnatdorchiligini bildiradi.


Shuningdek, muallif Garvard Universitetining Kembridjdagi nashriyotiga ham oʻz asarida Djordj F. Murning “Yahudiylik” kitobidan sitatalar keltirish imkonini bergani uchun tashakkur aytadi.


Muallif quyidagi insonlarga, yaʼni rafiqasi Xelen D. Tenniga, doimiy ravishda unga ilhom baxsh etib turgani va keskin tanqidiy mulohazalari bilan yordamlashgani uchun; doktor A. Berkli va Uiton Kolledji professori Stefaniya Evansga, qoʻlyozmani mutolaa qilishib, qimmatli tavsiyalar berishgani uchun; miss Edne YE. Smollvudga, qoʻlyozmani nashrga tayyorlash boʻyicha professional tarzda koʻmaklashgani uchun, shu bilan birga oʻtgan yillardagi koʻplab talabalarga, ularning orzu-istaklarini mazkur kitobda eʼtirof etgan holda alohida minnatdorchilik izhor qiladi.


M.S.T.


## I-QISM, YANGI AHD DAVRIDAGI DUNYO


1 BOB, YANGI AHD DAVRIDAGI SIYOSIY HAYOT

2 BOB, YANGI AHD DAVRIDAGI IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT

3 BOB, TURLI DIN VA KULTLAR

4 BOB, YAHUDIYLIK DINI

5 BOB, YAHUDIYLIK DININING YANGI AHD UCHUN YARATGAN ZAMINI


### 1 BOB, YANGI AHD DAVRIDAGI SIYOSIY HAYOT


RIM IMPERIYASI

PROVINSIYALAR BOSHQARUVI

YUNON SHOHLIKLARI

YAHUDIY DAVLATI


#### RIM IMPERIYASI


Yangi Ahd kitoblari yozilgan davrda Uzoq Sharqdagi notanish davlatlardan tashqari dunyoning sivilizatsiyaga erishgan barcha mamlakatlari Rim imperiyasi hukmronligi ostida boʻlgan. Gʻarbda Atlantika okeanidan tortib, to Sharqdagi Furot daryosi va Qizil dengizgacha, Shimolda Rona va Dunay daryolari, Qora dengiz hamda Kavkaz togʻlaridan, to janubdagi Sahroi Kabirgacha yagona ulkan davlat yastanib yotgan. Bu davlat Rim imperatori qoʻli ostida boʻlib, Yangi Ahd mualliflari uni “Qaysar” ( Caesar ) (Lq. 2:1) yoki boʻlmasa, “Podshoh” ( basileos ) (1 Butr. 2:17) deb atashgan.


Rim imperiyasi oʻz nomini Italiyada joylashgan Rim shahridan olgan, Rim esa qadimda ulkan hududlarni oʻziga tobe etgan va mamlakatning asosiy shahri darajasida boʻlgan. Anʼanaga koʻra, Rimga m. av. 753 yilda asos solingan deb hisoblanadi. Dastlab bu Tibr daryosi boʻyida joylashgan bir necha kichik qishloqdan iborat ittifoq boʻlgan. Uning boshida esa podshoh turgan. V asrga kelib mazkur ittifoq idora qilishning respublika formasidagi kuchli siyosiy tashkilotga aylangan. Italiyada oʻrnashgan qabilalar bilan boʻlgan bir talay urushlar natijasi oʻlaroq, Rim, m. av. 265 yilga kelib, Appenin yarimorolini toʻlaligicha egallab oldi. Zabt etilgan xalqlar Rim bilan ittifoqdosh boʻlish shartnomalarini tuzishga majbur etilgan, mazkur shartnomalar esa, payti kelib ularning hududlari Rim davlatining bir boʻlagiga aylanishiga sababchi boʻlgan.


Keyingi yuz yillikda (m. av. 265-146 yy.) Rim Karfagen, yaʼni Oʻrta Yer dengizining gʻarbidagi kuchli dengizchilik davlati bilan shafqatsiz janglar olib borgan. Karfagen bir vaqtlar Finikiyaning mustamlakasi boʻlgan, biroq Iskandar Zulqarnayn metropoliyani tor-mor etgach, mustaqil davlatga aylangan edi. Finikiyliklardan andoza olib, karfagenliklar ham qudratli dengiz flotini yaratishga muvaffaq boʻlishgan. Ularning kemalari butun Oʻrta Yer dengizi boʻylab dengiz savdosini taʼminlay boshlagan. Karfagen jamiyati oligarxiyaga asoslangan boʻlib, davlat tepasida mustabid hukmdor turgan. Shuningdek, Karfagen kuchli yollanma armiyaga ham ega boʻlgan. Oʻz taʼsir doirasini kengaytira borgan Rim Karfagen davlati chegara istehkomlariga duch kelgan. Bir-biriga yot boʻlgan, madaniyati va siyosiy tuzumi keskin farq qiluvchi ikki sivilizatsiya oʻsha davrda oʻzaro toʻqnashgan, chunki ularga endi bitta hudud torlik qilib qolgan edi. Shunday vaziyat yuzaga kelgan ediki, mazkur davlatlarning biri ikkinchisiga yon berishi lozim edi. Bu qarama-qarshilik m. av. 146 yili Rim sarkardasi Ssipion Emilian boshchiligidagi qoʻshin Karfagenni egallab, yer bilan yakson qilgan payt yakun topgan. Shu yoʻsin Rim shimoliy Afrika hamda Ispaniyani qoʻlga kiritgan. Oʻsha yilning oʻzida rimliklar Korinfni zabt etib, Axayani Rim provinsiyasiga aylantirishgan. Undan avvalroq esa, Makedoniya Rim provinsiyasiga aylangan edi. M. av. 133 yilda, Pergam shohi Ottoliy III oʻlimidan oldin oʻziga tegishli yerlar boshqaruvini Rimga vasiyat qilib ketadi. Shundan soʻng, oʻsha yerda Asiya provinsiyasi shakllantirilgan. Kichik Osiyoning sharqidagi urushlarda Pompey zafar quchib, Pont va Kavkazni qoʻlga kiritishga erishadi. M. av. 63 yilda, u Suriyani Rim provinsiyasiga aylantirib, Yahudiyani ham bosib olgan. Gay Yuliy Sezarning m. av. 58-57 yillarda gall qabilalari bilan boʻlgan mashhur janglari natijasida, Galliya ham Rim davlatining bir qismiga aylanadi. Shunday qilib, besh yuz yil mobaynida tinimsiz urushlar olib borish jarayonida Rim Tibr boʻyidagi kichik bir qishloqdan bahaybat imperiyaga aylangan.


Hududning bu qadar tez surʼatda kengayishi Rim xalqining hayotiga jiddiy oʻzgarishlar olib kelgan. Hokimlikka ishtiyoqi oshgan harbiy yoʻlboshchilar oʻz armiyalaridan, nafaqat begona oʻlkalarni bosib olish, balki Rimning oʻzida oʻz shaxsiy hukumatini oʻrnatish yoʻlida ham foydalanmoqchi boʻlishgan. Korinfning qoʻlga kiritilishi bilan Yuliy Sezar oʻlimi orasidagi yuz yil vaqt mobaynida ketma-ket yuz bergan fuqarolar urushini qayd etish mumkin. Mariy, Sulla, Sezar, Antoniy, Oktavianlar, birin-ketin qurol kuchi bilan Rimdagi hokimiyatni egallamoqchi boʻlishgan, pirovard natijada esa, senat tomonidan Avgust nomini olgan Oktavian oʻz gʻanimlarini bir yoqlik qilib, m. av. 30 yilda Rimning dastlabki imperatoriga aylangan.


Avgust, m. av. 27 y. – mil. 14 y.


Uning boshqaruvi ostida uzoq davom etgan gʻalayonlar va fuqarolar urushiga chek qoʻyildi. Avgust davlat tuzumini ishonch bilan isloh qilib, Rimga tobe boʻlgan ulkan hududlar idorasini bir maromga keltirishga erishdi. Avgustning oʻzi prinseps, yaʼni mamlakatning birinchi fuqarosi maqomini olgan edi. U yaratgan siyosiy tuzumni, mos ravishda, prinsipat deb atash qabul qilingan. Uning mohiyati shundan iborat ediki, prinsepsning mustabid hokimligi paytida respublikaga oid barcha tartib-qoidalar saqlab qolinardi. Bu yoʻl bilan eski respublika tuzumi va uning oʻrniga kelgan hamda Yuliy Sezar yoqlagan diktatorlik oʻrtasida murosa koʻchasi tanlangan edi. Shuningdek, Senat avvalgiday keng vakolatlarni oʻz izmida saqlab qolgan. Konsullar va xalq tribunlar[1]i saylanishi odat tusiga kirgan. Shunga qaramay, oliy hokimiyat prinseps qoʻliga oʻtib, u imperiyadagi bir necha eng muhim lavozimlarga biryoʻla tayinlangan. Shunday qilib, m. av. 27 yilda Avgust Rim armiyasining bosh qoʻmondonligini qabul qilgan, m. av. 23 yilda esa, umrining oxirigacha xalq tribuni lavozimiga ega chiqqan. Pritseps sifatida unda senatni chaqirish va senat kengashlarida muhokama mavzusini oʻrtaga tashlash huquqi boʻlgan. Eʼtiborlisi, uning ushbu haq-huquqlari toʻlaligicha qonuniy boʻlib, rasmiyatchilik uchun boʻlsa-da, respublikaning eski konstitutsiyasiga zid kelmagan.

Avgust, fuqarolar urushidan soʻng, vaziyatni barqarorlashtirishga qaratilgan bir talay islohotlarni oʻtkazgan. Senat esa, koʻpgina noqobil aʼzolardan holi boʻlgan. Armiyada xizmat qilgan askarlarning kattagina qismiga javob berilib, ularga shaxsiy yer ajratib berilgan. Muntazam professional armiya tuzilgan. Harbiy xizmat yakuniga yetgach, veteranlar katta mukofot bilan taqdirlanib, turli provinsiyalardan yer olishgan, oʻz navbatida Rim, jamiyatda oʻziga sodiq boʻlgan yoʻlboshchilarga ega boʻlib boravergan.


Shuningdek, Avgust ijtimoiy taomillarni yaxshilash boʻyicha ham chora-tadbirlar koʻrishga intilgan. U davlat dinini qayta tiklab, koʻpgina maʼbadlarni asl koʻrinishiga keltirgan. Davlat hokimiyatining oʻzi esa ilohiy darajaga koʻtarilib ketgan – turli provinsiyalarda imperiyaga sigʻinish paydo boʻlgan[2]. Sajda qilishning bunday turi imperatorni ham qamrab olib, Avgust talab qilmagan boʻlsa-da, unga xuddi “Rab va Xudo” (Dominus et Deus) dek topinish odatga aylanib ketgan. Bundan tashqari, m. av. 19 va 18 yillarda chiqqan bir kator qonunlar oilani mustahkamlashga qaratilgan boʻlib, odamlarni turmush qurish uchun ragʻbatlantirgan.

Shu orada erkaklarni harbiy xizmat chaqirish va odamlardan soliq undirish muammolarini tartibga solish maqsadida xalqni hamda mulkni roʻyxatga olish yoʻlga qoʻyilgan. Avgust Rimda politsiya va oʻt oʻchiruvchilar komandasini tuzishga amr bergan va gʻalla zahirasi boʻyicha nazorat xizmatini tashkil etgan. Oʻsha paytga kelib, Ispaniya, Galliya hamda Alp togʻlariga tutash hududlar Rimga tobe etilgan edi. Avgust imperiya sarhadlarining mudofaasini mustahkamlashga erishgan. Shunga qaramay, uning hukmronligi davrida rimliklar Tevtoburg oʻrmonida german qabilalaridan qaqshatgich zarbaga uchrashgan (bu magʻlubiyat sabab rimliklar Reyn daryosining narigi tomoniga yurishni toʻxtatishga majbur boʻlishgan).


Qizigʻi, Avgust, Rimni gʻishtin holda uchratdim, ammo uni marmarsimon qildim, deya doimo faxrlanib yashagan. U oʻzining 41 yillik hukmronligi mobaynida imperiya hayotining barcha jabhalarida tartib oʻrnatishga muvaffaq boʻlgan. Avgust davlat xazinasini toʻldirishga, xalqning hukumatga boʻlgan ishonchini qaytarishga hamda Rimga qarashli barcha hududlarning osoyishtaligi va gullab-yashnashi uchun koʻmaklashishga erishgan.


Tiberiy, m.av. 14 – mil. 37 yy.


Avgustning oʻlgach, uning asrandi oʻgʻli Tiberiy (toʻliq ismi – Tiberiy Klavdiy Neron) prinseps maqomini qoʻlga kiritib, haybatli imperiya ustidan mutlaq hokimiyatni oʻziga meros qilib oldi. Konstitutsiyaga muvofiq tarzda olingan Avgustning vaqtinchalik hokimiyati, Tiberiyga oʻtgach, endi bir umrlik boʻlib qoldi. Avgust vafot etgan pallada Tiberiy 56 yoshda edi. U allaqachon umrining koʻp yilini davlat xizmatiga baxsh etgan boʻlib, siyosatda yangi odam sanalmasdi. Baxtga qarshi, Avgust oʻz vaqtida Tiberiyni sevikli xotinidan ajrashishini talab qilib, oʻzining ochiqchasiga ahloqsiz hayot kechiruvchi qiziga uylantirib qoʻygan edi. Oʻngidan kelmagan oilaviy hayot prinsepsning feʼl-atvoriga oʻz taʼsirini oʻtkazmay qolmadi. U dimogʻdor, jizzaki va har kimdan gumonsiraydigan shaxs boʻlib qoldi. U siyosiy qarorlar qabul qilish borasida oʻz ishining ustasi va birmuncha adolatli boʻlgan boʻlsa ham, lekin baribir xalq orasida unchalik ham shuhrat qozona olmadi. Odamlar undan koʻproq hayiqishgan va yomon koʻrishgan. Boz ustiga, u boshqargan davrda rim legionlari Germaniyada bir necha bor magʻlubiyat alamini totib koʻrishgan. Hukmronligining oxirgi yillari esa ichki nizolar bilan xira torta boshlagan. Shunaqasi ham sodir boʻlganki, u bir payt (mil. 26 y.) boshqaruvni shahar prefekti qoʻliga topshirib, hamma ishlarni tashlashga ahd qilgan va Kapri oroliga ketib qolgan. Uning yoʻqligida pretorianlar[3]kapitani Lutsiy Eliy Seyan Tiberiyni prinseps amalidan tushurish niyatida fitna uyushtiradi. Suiqasdchilar oʻz niyatlariga yetay deb turishganda, qoʻqqisdan Tiberiy fitnani fosh qilishga muvaffaq boʻladi. Pirovard natijada esa, Eliy Seyan mil. 31 yilda qatl etiladi. Shundan keyin esa, imperator har bir kishiga yanada gumon koʻzi bilan qaraydigan beshafqat odamga aylangan. Zarracha gumon yoki tuhmat Tiberiyga yaqin kishilarning birortasiga oʻlim olib kelishi tayin edi. Nihoyat, u mil. 37 yilda hayotdan koʻz yumgach, koʻpchilik ancha yengil tortgan.

Kaligula, mil. 37-41 yillar.


Shundan soʻng, senat Tiberiyning vorisi etib, Gay Yuliy Sezarni tayinlaydi. U koʻproq Kaligula, yaʼni “etikcha” laqabi bilan mashhur boʻlgan. Uni oʻz legionerlari shunday deb chaqirishgan, oʻz oʻrnida shuni aytish kerakki, Kaligula to imperatorlikni qoʻlga kiritguncha qariyb butun umrini ana shu legionerlar orasida oʻtkazgan. Oʻtmishdoshi boʻlgan Tiberiy xalq orasida qanchalik nom chiqara olmagan boʻlsa, Kaligula hukmronligining dastlabki yillarida shunchalik nom qozona olgan. Sababi, u siyosiy mahbuslarni avf etgan, soliqlarni kamaytirgan, xalq uchun turli tomoshalar uyushtirgan, qisqasi, u nima qilib boʻlsa-da, Rim ahlining muhabbatini qozonishga uringan. Ammo biroz oʻtib, unda ruhiy kasallik alomatlari koʻzga tashlana boshlagan, chunki Kaligula odamlardan Xudoga sigʻinganday unga ham sigʻinishini hoxlab qolgan. Bu holat imperiyada yashovchi yahudiylar bilan jiddiy mojarolar keltirib chiqarib, bir vaqtning oʻzida antisemitizm[4]ga qarshi uyushtirilgan shiddatli namoyishlar bilan davom etgan. Hirod Antipa Iskandariyaga tashrif buyurgan chogʻda, mahalliy odamlar uning shaʼniga nisbatan haqoratomuz laparlar kuylay boshlashgan. Soʻngra, ular yahudiylarni prinsepsning tasviriga majburan sajda qildirmoqchi boʻlishgan. Shunda yahudiylar himoya ilinjida Rim tomon yuzlanishganda, Kaligula ularga yordam berish u yoqda tursin, balki suriyalik legat[5]iga oʻz haykalini Quddusdagi maʼbadga oʻrnatishlarini buyurgan. Biroq legat anchayin farosatli odam boʻlib chiqadi, chunki u yahudiylarning qurolli qoʻzgʻolon koʻtarishlaridan hadiksirab, bu farmoyish ijrosini baholi qudrat ortga surishga urinadi. Kaligulaning oʻlimigina (mil. 41 y.) yaqinlashib kelayotgan inqirozning oldini olgan. Baʼzilarning fikricha, Mark tilga olgan “... “dahshatli razolat” nomunosib joyda turgani ...” (Mk. 13:14) rim imperatoriga atalgan haykalning Quddus maʼbadiga oʻrnatilish xavfini ifodalab beradi.

Kaligula boylikni oʻylamay sovurib yuborishi oqibatida, Avgust va Tiberiy arang tejab turgan imperiya mablagʻlari keskin kamayib ketgan. Davlat xazinasini toʻldirish maqsadida prinseps koʻpincha turli yulgʻichliklar, xususiy kishilarning mol-mulkini musodara qilish kabi zoʻravonliklarga qoʻl urgan, badavlat odamlarni esa, imperator foydasi uchun oʻz meroslaridan voz kechishga majbur qilgan. Ruhiy kasalligi taʼsirida uning jabr-zulmi yanada ortib boravergach, sabr-kosasi toʻlgan kishilar, nihoyat 40 yilning oxirida unga qarshi suiqasd uyushtirishgan. Suiqasdda senatorlar bilan birgalikda pretorian zobitlar ham ishtirok etishgan. Shu yoʻsin, milodiy 41 yilning 24 yanvarida Kaligula pretorianlar tribuni tomonidan oʻldirilgan.


Klavdiy, mil. 41-54 yillar


Kaligula qatl etilgach, senat respublikani qayta tiklash loyihasini muhokama qila boshlagan. Mazkur gʻoyaning amalga oshishiga pretorianlar gvardiyasi qarshilik qilib, oʻldirilgan Kaligulaning amakisi Klavdiy Germanikni imperator etib saylashga muvaffaq boʻlishgan. Tiberiy va Kaligulaning hukmronligi davrida Klavdiy Germanik koʻpchilikka tanish emas edi, chunki u Rimning ijtimoiy-siyosiy hayotida umuman ishtirok etmagan boʻlgan. Shuni aytish lozimki, bolaligida boshidan kechirgan ogʻir kasalligi (goʻdaklarga oid falajlikning bir koʻrinishi boʻlsa ajabmas) natijasida yangi imperator doimo darmonsiz va boʻshashgan ahvolda yurgan. Beoʻxshov boʻy-basti va soʻlak ogʻzi esa uni ovsarnamo odamday qilib koʻrsatardi. Biroq, u aqli zaif odam boʻlmagan. Klavdiy oʻz ilmiy mashgʻulotlari nom chiqargan va zamondoshlari kutgandan ham qobiliyatliroq hukmdor ekanini namoyon qila olgan.


Oʻsha davrlarda haybatli Rim imperiyasi samarali ishlaydigan davlat apparatiga kuchli ehtiyoj sezganini taʼkidlab oʻtish joiz. Imperator Klavdiy davrida bir talay rasmiyatchi amaldorlarlardan iborat koʻptarmoqli byurokratik tizim barpo etilgan. Shu oʻrinda Klavdiy turli provinsiyalarda yashovchi koʻpgina kishilarga rim fuqaroligini tuhfa etganini aytib oʻtish mumkin. Uning qoʻmondonlari Britaniyada oʻrnashib olishib, imperiyaning shimoliy chegaralarini Temza daryosi boʻylab oʻrnatishga erishishgan. Shu orada Frakiya ham imperiyaning navbatdagi provinsiyasiga aylangan. Oʻsha yerda Rimning sobiq ittifoqdoshi sanalgan hukmdor olamdan koʻz yumgan.


Klavdiy rimliklarning qadimgi dinini asl holiga keltirish uchun tap tortmay harakat qila boshlagan. U oʻzga din va eʼtiqodlarni umuman xush koʻrmagan. Shu sababli ham uning hukmronligi davrida yahudiylar Rimdan quvib chiqarilgan. Svetoniy bu hodisani tilga olib, badargʻa qilinishning asosiy sababi sifatida allaqanday “Maseh”ning igʻvosi bilan boʻlayotgan gʻalayonlarga ishora qiladi. Shunday taxmin borki, oʻz matnida Masih ismini oʻzgartirib yuborgan Svetoniy Rimda joylashgan yahudiy jamoatidagi Injil xushxabari bilan bogʻliq tartibsizliklarni nazarda tutgan. Lekin gap boshqa bir gʻalayonlar haqida ham ketayotgan boʻlishi mumkin, chinakam isyonchi esa, Maseh deb atalgani ehtimoldan holi emas. Nima boʻlganda ham Klavdiyning mazkur buyrugʻi Akil va Priskillaning Rimdan chiqarib yuborilishiga sabab boʻlgan (Hav. 18:2) .


Klavdiy oʻzi ozod qilgan qul Pallasning gapiga kirib, jiyani Agrippinaga uylangan. U esa Klavdiyning toʻrtinchi xotiniga aylangan. Prinsepsga taʼsir oʻtkazgan holda, Agrippina Klavdiydan voris sifatida Domitsiyni, yaʼni avvalgi turmushidan boʻlgan oʻgʻli tayinlanishiga erishgan. Klavdiy Domitsiyni rasman oʻgʻil qilib olgach, u Neron Klavdiy Sezar ismiga ega boʻlgan. 53 yilda Neron Klavdiyning qizi Oktaviyaga uylangan. Bir yil oʻtib Klavdiy vafot etgach, Neron uning oʻrnini egallagan.


Neron, mil. 54-68 yillar


Oʻsha davrda unga pretorianlar gvardiyasining prefekt[6]i Afraniy Burr va faylasuf Lutsiy Anniy Senekalar yaqindan maslahat berib turishgan. Onasi Agrippina esa, endi gapi oʻtmay qolishidan qoʻrqib, ularga nisbatan gʻalamislik qila boshlagan. 59 yilda Neron onasining taʼsiridan toqati toq boʻlib, uni oʻldirishga farmoyish bergan va shundan soʻnggina imperiya boshqaruvini toʻlaligicha oʻz qoʻliga olishga erishgan.

Bu prinsepsning feʼl-atvoriga qarab turib, u haqda maʼmurdan koʻra koʻproq, rassom boʻlish yarashgan, deyish mumkin. Neron siyosatga qaraganda, sahnaga chiqishni xush koʻrgan. Shu oʻrinda aytib oʻtish lozimki, aynan uning beparvoligi va yoʻl qoʻygan isrofgarchiligi oqibatida xazina boʻshab qolgan va u, Kaligula singari, xazinani qayta toʻldirish uchun zoʻravonlik ishlata boshlagan. Bu qilmishi bilan esa, u senatning nafratini qoʻzgʻatib yuborgan. Har bir senatorning xavfsirashiga yetarlicha asos boʻlgan, chunki istalgan vaqtda ular qatl etilishi, mol-mulki esa musodara qilinishi mumkin boʻlgan.


64 yilda Rim shahrining ancha-muncha qismini yoʻq qilgan kuchli yongʻin yuz bergan. Koʻpchilik yongʻin sababchisi, deb Nerondan gumon qilishgan, chunki u sal oʻtib, Eskvilin tepaligi[7]da qad koʻtaradigan oʻzining yangi saroyi, yaʼni Tilla imorat uchun joy boʻshatish maqsadida atayin shaharga oʻt qoʻygan edi. Bu mahobatli bino 125 akr[8]joyni egallashi kerak boʻlgan. Bu bino uch qatordan terilgan va bir mila[9]uzoqlikka choʻzilgan ustunlar, mislsiz darajada bezatilgan tushlik zallari hamda shifti fil suyagidan yasalgan saroyni oʻz ichiga qamrab olgan boʻlgan. Vestibullarning birida Neronning 120 fut[10]lik haykali qad rostlab turgan. Saroyning atrofida boʻlsa, daraxtzor va koʻllardan iborat istirohat bogʻlari joylashtirilgan. Qiziq tomoni shuki, bularning barchasi birgina odamning huzur-halovati uchun barpo etilgandi.

Neron oʻt qoʻyib qilgan gunohini oʻzidan soqit qilish uchun bu falokatda imonlilarni aybladi. Oʻsha davrlarda Iso izdoshlari majusiylardan doimo oʻzini olib qochib yurishgan va “Oxirzamonda olov dunyoni yoʻq qilib yuboradi”, deb eʼlon qilishgan. Xuddi shu narsa ularni aybdor deb topish uchun kifoya qilgan. Aynan oʻsha payt Rim hukumati ilk marotaba imonlilarni quvgʻin qilgan. Ularning aksariyati sudga qilinib, qiynoqlar ostida shahid ketishgan. Naqllar shuni tasdiqlaydiki, havoriy Butrus va Pavlus aynan mana shu taʼqiblar davrida qurbon boʻlishgan.


Quvgʻinlarning koʻlami xususida hech qanday aniq maʼlumot yoʻq. Balki bu quvgʻinlar Rim shahri va unga yaqin hududlar bilan cheklanib qoʻya qolgan, lekin shunday boʻlsa-da, chekka provinsiyalardagi imonlilarda ham taʼqibga uchrash xavfi mavjud boʻlgani turgan gap (1 Butr. 4:12-19) .


Oʻzini tiya bilmasligi va shafqatsizligi sababli Neron xalq orasida yaxshi nom chiqara olmagan. Unga qarshi bir qancha suiqasdlar uyushtirilgan boʻlsa-da, lekin barchasi fosh etilgan. Suiqasdlarning fosh boʻlishi natijasida turli darajadagi surgun va oʻlim jazolari yuz bergan[11]. 68 yilda esa, Galliya va Ispaniyadagi legionlar Neronga qarshi bosh koʻtarishgan. Ularning ortidan pretorianlar gvardiyasi ham qoʻzgʻalgan. Senat esa, uning hokimiyatini noqonuniy deb eʼlon qilgan. Neron Rimdan qochib ketgan, biroq oxir-oqibat qoʻzgʻolonchilarga asirga tushmaslik uchun ozod qilingan qullaridan biriga oʻzini boʻgʻizlashni buyurgan.

Galba, mil. 68 y.


Neronga qarshi qoʻzgʻolon shuni koʻrsatdiki, imperiya taqdiri har doim ham poytaxtda hal boʻlavermaydi. Turli provinsiyalardagi legionlar senatga murojaat qilmasdan ham, hokimiyat masalasini oʻzicha hal etishga qodir dahshatli kuch boʻlib chiqdi. Neron hali oʻz joniga qasd qilmay, senat Galbani prinseps qilib koʻtargan edi. Yoshi bir joyga borib qolgan Galba esa, oʻziga voris qilib, Lutsiy Kalpurniy Pizonni, yaʼni senatning yordamidan foydalanib qolgan kishini tayinladi. Bunday qaror pretorianlarning noroziligiga sabab boʻlgan. Galbaning yaqinlaridan biri Mark Salviy Oton, bu norozilikdan foydalanib, isyon koʻtargan. Nihoyat, Galba va Pizon pretorianlar tomonidan oʻldirilgach, Oton imperatorlik kursisiga oʻtirgan.


Oton, mil. 69 y.


Otonning Rimdagi pozitsiyasi anchagina mustahkam edi, chunki u pretorianlardan madad doimo olishga erishib, senatning eʼtirofiga ham sazovor boʻlgandi. Biroq hali Galba hukmronlik qilgan paytlarda Reyn boʻyidagi armiya bosh koʻtargan edi. Legionerlar Avl Vitelliyni imperator deb eʼlon qilishgan. 69 yilning aprelida Otonning qoʻshinlari Vitelliy legionlari tomonidan tor-mor keltirilgan, Otonning oʻzi esa jangda halok boʻlgan. Shunday qilib, Vitelliy uning oʻrnini egallagan.


Vitelliy, mil. 69 y.


Senat Vitelliyni tan olgan boʻlsa-da, u imperiya qoʻshinlari ustidan nazorat oʻrnata olmadi. Falastinda isyon koʻtargan yahudiylarga qarshi harbiy harakatlar olib borayotgan sharqdagi armiya oʻz qoʻmondoni Tit Flaviy Vespasianni imperator deb, eʼlon qildi. Bu paytda Quddusni qamal qilish bilan band boʻlgan Vespasian qamalni boshqarishni oʻgʻli Titga yuklab, oʻzi armiyaning bir qismi bilan Misrni egallab oldi va Rim ketadigan oziq-ovqat taʼminotini kesib qoʻydi. Ayni zamonda uning leytenanti Mutsian qoʻshinni Rim sari otlantirdi. Mardonavor qarshiliklarga qaramay, Vitelliyning lashkari tamomila magʻlubiyatga uchradi. Rim bosib olindi va talon-taroj qilindi. Vitelliyning oʻzi oʻldirilib, Vespasian imperator deb eʼlon qilindi.


Vespasian, mil. 69-79 yillar


Vespasian oʻzidan avvalgi rim aslzodalariga mansub boʻlmagan dastlabki prinseps boʻlgan deyish mumkin. Butun umrini armiyada oʻtkazgan Vespasianni nihoyatda oddiy va kamtar inson sifatida bilishgan. Shu bilan birga, u oʻzini sergʻayrat boshqaruvchi qilib koʻrsata olgan. U Galliya va Badaviyadagi qoʻzgʻolonlarni bostirgan boʻlsa, oʻgʻli Tit Quddus shahrini vayron qilib, qoʻlga kiritgan. Vespasian Rimga qaram boʻlgan mahalliy hukmdorlar qaramogʻidagi hududlarni rim provinsiyalariga aylantirgan va imperiya chegaralarini yanada mustahkamlagan. U tejamkorlik bilan ish tutgani va yangi soliqlarning joriy etgani uchun ham mablagʻ borasida ancha barqarorlikka erisha olgan. Yana bir muhim jihat shuki, aynan Vespasian butun dunyoga mashhur Rim Kolizeyini bunyod etgan. U hali hayotligida oʻzi bilan birga hukmronlik qilib kelgan oʻgʻli Titni voris qilib qoldirib, mil. 79 yilda dunyodan koʻz yumgan. Vespasian, uning oʻgʻli Tit va Domitsian Flaviylar sulolasini boshlab berishgan.


Tit, mil. 79-81 yillar


Qisqa davom etgan hukmronligi Titga eʼtiborga loyiq ishlarni qilishga imkon bermadi. Shunga qaramay u Rimning eng mashhur imperatorlaridan biri boʻlgan. Tit uyushtirgan ommaviy koʻngilxushliklarning dabdabasi va uning hotamtoyligi senatning yashirin adovatini yoʻqqa chiqarib yuborgan, rim plebs[12]i esa unga sidqidildan mehr qoʻygan edi. U idora qilgan davrda falokat yuz bergan, yaʼni, Vezuviy vulqoni otilib, Pompey va Gerkulanum shaharlarining kulini koʻkka sovurgan. Tit iloji boricha koʻproq odamlarni qutqarish uchun barcha choralarni koʻrishga intilgan. Oradan bir necha oy oʻtib, endi Rim kuchli yongʻindan zarar koʻrgan va unda yangi Kapitoliy binosi, Panteon, Agrippa qurdirgan term[13]lar yonib ketgan. Shundan soʻng, Tit shahar ehtiyojiga pul kerak boʻlgani uchun, hatto saroydagi bir qancha mebellarni sotib yuborgan. Umuman olganda, u koʻplab binolar, shu jumladan, ulkan amfiteatrni ham qurdirgan.

Domitsian, mil. 81-96 yillar


Tit oʻgʻil qoldirmay vafot etgach, senat hokimiyatni uning ukasi Domitsian ixtiyoriga oʻtkazgan. Shuni taʼkidlash lozimki, u chinakamiga yakka hokim boʻlgan. Domitsian rimliklarni ahloqiy jihatdan koʻtarishga intilgan va buning uchun u teatr tomoshalariga chek qoʻygan, fohishabozlikni esa man qilgan. Imperator anʼanaviy rim xudolariga baxshida qilingan maʼbadlarni qayta tiklash ishlariga bosh-qosh boʻlib, ayni paytda, oʻzga kultlarni, ayniqsa tashviqotchi kultlarni har tomonlama siquvga olgan. Koʻpchilik Domitsian masihiylarni quvgʻin qilgan, deb oʻylaydi, biroq u masihiylarga qarshi biron bir qonun chiqarganligi haqida hech qanday dalillar yoʻq. Biroq ish shu darajaga borib yetganki, natijada Domitsian odamlar unga sigʻinishlarini hamda “Rab va Xudo” (Dominus et Deus) deb atashlarini talab qilgan. Yana bir jihat shuki, imperator va uning amaldorlari imperiya mablagʻining kamayib ketishiga yoʻl qoʻymay, mamlakat iqtisodini ancha yaxshi boshqarishgan.


Yahudiylar ham, masihiylar ham imperatorga sigʻinish va uning ilohiyligini tan olishdan bosh tortishgan. 93 yilda Domitsian uning tasviri oldida qurbonlik keltirishni istamagan bir nechta masihiyni qatl ettirgan. Naqllarda aytilishicha, qatl etilganlar orasida oʻzining jiyani Flaviy Kliment ham boʻlgan.


Domitsian odamlar bilan murosa qilolmaydigan, hammadan gumonsirovchi, zolim odam boʻlgan. Akasi Tit kabi samimiy boʻlmagani bois, oʻziga koʻpgina gʻanimlar orttirib olgan. Hukmronligining ikkinchi yarmida unga qarshi bir necha bor suiqasd uyushtirilgan, tashkilotchilarni esa Domitsian shafqatsizlarcha jazolagan. Hukmronlik davrining soʻnggi yillari senatorlar uchun dahshatli tush kabi kechgan deyish mumkin, chunki ular hamisha josus va chaqimchilardan qoʻrqib yashashgan. Hatto uning oila aʼzolari ham oʻzlarini xavf-xatardan holi sezishmagan. Oxir-oqibat, ertangi kunidan xavotirga tushib, suiqasd uyushtirishga bel bogʻlagan bir guruh odamlar Domitsianni oʻldirishadi. Shu tariqa, Domitsian Flaviylar sulolasidagi oxirgi imperator boʻlib qoldi.


Nerva, 96-98 yillar


Senat Domitsianning davomchisi qilib, darhol Mark Koksey Nervani sayladi. U yumshoq feʼl-atvorga ega, yoshi qaytgan odam boʻlgani bois, senat uni “bezarar” deb oʻylagan boʻlsa kerak. Uning hukmronligi osoyishta kechib, hech qanday nizolar bilan chigallashmagan. Armiya va pretorianlar Domitsianning oʻldirilishidan gʻazabda ekanini bilib, Nerva oʻziga voris qilib va ayni vaqtda imperiyani birga boshqarish uchun Mark Ulpiy Trayanni tayinladi. Trayan harbiy doiradagi odam boʻlib, askarlar orasida nom qozongan edi. Shu yoʻsin, Nerva armiyadagi norozilik harakatlarining oldini olgan.


Trayan, mil. 98-117 yillar


98 yilga kelib, Nerva olamdan oʻtadi. Kelib chiqishi ispan, kasbi esa askar boʻlgan, sergʻayrat va ayni zamonda tajovuzkor xarakterga ega Trayan uning vorisiga aylanadi. U idora etgan davrda Rim oʻz dushmanlariga qarshi soʻnggi bor shiddatli hujum uyushtirgan. Undan keyingi imperatorlar esa imperiya chegaralarini yot xalqlar bosimidan himoya qilish bilan ovora boʻlishgan. 105 yilda u Dakiyani zabt etgan, 114-115 yillarda Mesopotamiyaga bostirib kirib, parfiyaliklarni, yaʼni Rimning sharqdagi eski dushmanlarini tor-mor etgan. Shunday boʻlsa-da, yahudiylar diasporasidagi qoʻzgʻolon, Afrika, Britaniya va Dunay chegaralaridagi gʻalayonlar Trayanni Mesopotamiyadan chekinib, Rimga qaytishga majbur qilgan. U kasallikka chalinib, imperiya poytaxtiga yetolmay, 117 yilda Kilikiyada vafot etgan.


Biz hikoya qilgan prinsepslar hukmronligi davrida, masihiylar kichik bir yahudiy mazhabidan jahon diniga aylangan. Iso imperator Avgust hukmronlik qilgan paytda tugʻiladi (Lq. 2:1) ; Uning xizmati va oʻlimi Tiberiy boshqargan davrga toʻgʻri keladi (Lq. 3:1) ; Havoriylarning Xushxabarni targʻib qilish faoliyati va Xushxabarni butun imperiya boʻylab faol tarzda eʼlon qilishi Klavdiy (Hav. 18:2) va Neron (Hav. 25:11-12) idora qilgan payt bilan mos keladi. Avliyo Yuhannoning Vahiy kitobi esa, naqllarda aytilishicha, Domitsian davrida yozilgan boʻlib, unda imperatorning zulmi haqidagi mulohazalar oʻsha davrning haqiqiy holatini aks ettiradi.


Yangi Ahd kitoblarida Rim imperiyasidagi siyosiy jarayonlar borasida kamroq gapirilganining ajablanarli joyi yoʻq. Tarixiy kitoblar sirasiga kiruvchi Xushxabar kitoblari va Havoriylar faoliyati Rim dunyosini emas, yahudiy dunyosini tasvirlaydi. Buning asosiy sababi shundaki, Xushxabar kitobxonning ruhiy dunyosiga qaratilgan boʻlib, tarixiy emas, balki abadiylik maʼno-mazmuniga ega. Shunga qaramay, Masihning xizmati va Jamoatning barpo etilishi insoniyat tarixidagi eng muhim voqealar hisoblanadi, tarixiy kontekstni inobatga olish esa ularni toʻgʻri anglash uchun zarur.


#### PROVINSIYALAR BOSHQARUVI


Rim imperiyasini AQSH yoki boʻlmasa GFR singari davlatlar orqali ifoda etish xato boʻlardi, sababi bu davlatlarda barcha shtatlarning (yoki yerlarning) mahalliy idorasi bir xilda tashkil qilingan. Rim imperiyasi tarkibiga mustaqil shahar davlatlar (polislar), mahalliy hukmdorlarga tegishli kichik shohliklar va rimlik amaldorlar qaramogʻidagi hududlar kirardi. Bularning barchasi yagona markaziy hokimiyatga boʻysunishgan. Ularning baʼzilari imperiya tarkibiga ixtiyoriy ravishda kirgan boʻlsa, qolganlari zoʻravonlik bilan qoʻshib olingan. Rimga tegishli yerlar kengaygani sari, provinsial tuzum ham takomillasha borgan va provinsiyalarni boshqarish apparati shakllangan.


Dastlab provinsiya soʻzi shu hududda urush olib borayotgan sarkarda hokimiyatini hamda uni yuritishga yordam beruvchi apparatni anglatgan. Vaqt oʻtishi bilan bu atama sarkarda egallagan va boshqarayotgan hududning oʻzi uchun ham qoʻllanila boshlagan. Yangi yerlarni oʻz tarkibiga qoʻshib olgani holda, Rim ularni provinsiyalarga aylantirgan, mahalliy hokimiyatni esa oʻz maʼmuriyatiga tobe boʻlishga undagan.


Birinchi boʻlib Sitsiliya Rim provinsiyasiga aylanadi. Rimliklar uni birinchi Puna urushlari (m. av. 264- 241 yy.) natijasida Karfagendan jang bilan qaytarib olishgandi. Soʻngra Sardiniya (m. av. 237 y.), Ispaniyadagi ikki provinsiya (m. av. 197 y.), Makedoniya (m. av. 146 y.) va Afrika (m. av. 146 y.) qoʻshib olinadi. M. av. 133 yilda Pergam shohi oʻziga tegishli yerlarni ixtiyoriy ravishda Rimga berib yuboradi va m. av. 129 yilda oʻsha yerda Asiya provinsiyasi asos solinadi. M. av. taxminan, 118 yillarda yangi istilolar natijasida Transalp Galliyasi va Sizalpin Galliyasi kabi provinsiyalar vujudga keladi. Shundan soʻng, imperiya tarkibiga ixtiyoriy ravishda kirgan Kirenaika (m. av. 96 y.) va Bitiniyalar (m. av. 75 y.) yangi provinsiyalarni hosil qilishgan. Pompey Kilikiya va Kritni zabt etgan, m. av. 63 yilda esa Falastinni ham bosib olib, uni Suriya provinsiyasining bir boʻlagiga aylantirgan. Shu yoʻsin, Italiyaning oʻzidan boshqa Rimning izmidagi barcha hududlar rim provinsial tuzumiga kiritilgan.


Provinsiyalar boshqaruvi ikki xil koʻrinishga ega boʻlgan. Aholisi Rimga sodiq boʻlgan, nisbatan tinch hududlar senatga tegishli provinsiyalarga koʻshib yuborilgan. Bunday provinsiyalarni rim senati oldida maʼsul boʻlgan prokonsul boshqargan. Notinch provinsiyalarni esa, bevosita imperatorning oʻzi idora qilgan. Odat boʻyicha, u oʻsha yerlardagi uylarga oʻz askarlarini joylashtirgan va u yerda oʻz vakillarini, yaʼni prefektlar, prokuratorlar yoki propretorlarni tayin etgan. Uning vakillari esa qoʻshinlarga bosh boʻlgan va faqatgina imperatorga boʻysungan. Senatga tegishli provinsiyalar ichida Axaya ham boʻlib, Gallion Pavlus havoriylik faoliyatini yuritgan paytda uning prokonsul lavozimida boʻlgan (Hav. 18:12) . Iso oʻz xizmatini oʻtagan davrda Falastin bevosita imperator izmida boʻlgan, imperatorning oʻsha yerdagi vakili esa prokurator Poʻntiy Pilat edi (Mt. 27:11 da u hegemon , yaʼni “hokim” deb nomlangan). Senat prokonsullarni bir yilga tayinlagan va har yili ularni almashtirib turgan. Prokurator va propretorlar esa, imperator qancha xohlasa, shuncha vaqt oʻz lavozimlarida qolishgan.


Rim maʼmuriyatining boshqaruvi bilan provinsiyalardagi odamlar ancha erkin hayot kechirishgan. Polislar esa, oʻz-oʻzini boshqarish tuzumini saqlab qolib, hatto tanga zarb qilish huquqiga ham ega boʻlishgan. Rimliklar boʻysundirilgan xalqlarning diniy turmush tarziga hech qachon aralashishmagani bois, barcha anʼanaviy kultlarning faoliyati avvalgiday davom etavergan. Rim hukmdorlari mahalliy hokimiyatdan, koʻpincha yordam olib turishgan, mahalliy aholiga yomon munosabatda boʻlgan rimlik amaldorlar esa, oʻz lavozimlaridan ozod qilinib, jazoga tortilgan. Aksariyat vaziyatlarda, prokonsul va prokuratorlar oʻz mansablaridan boylik orttirish maqsadida foydalanishgan boʻlsa-da, odatda, ularning faoliyati provinsiyalarga ziyondan koʻra koʻproq foyda keltirgan. Xullas, rimliklar yoʻllar qurishgan, ijtimoiy binolar tiklashgan va savdo-sotiqni yanada rivojlantirishgan.


Provinsiyalarni Rimga zichroq bogʻlash maqsadida, ularning strategik markazlarida rimliklar uchun maxsus turar joylar barpo qilingan. Ayrim provinsiyalarda rimliklarning hayot tarzi va madaniyati shu darajada ommaviylashib ketganki, mazkur provinsiyalar Rimni, Rimning oʻzidan ham koʻproq yodga solib yuborgan. II asrda Rim hali-hanuz grek tilini faol ishlatayotgan payt, Afrika, Galliya va Ispaniyadagi xalqlar, asosan lotin tilida soʻzlashgan.


Yana bir jihat shuki, provinsiyalar boʻylab imperatorga sigʻinish tobora avj olib ketgan. Avgust hukmron boʻlgan kezlardan boshlab, rim davlatiga sigʻinish paydo boʻlgan. U Yefes (Efes) va Nikeyadagi rim fuqarolariga Yuliy Sezarga atab, turli maʼbadlar qurish uchun farmoyish bergan. Shuningdek, u turli provinsiyalarda yashovchi odamlarga oʻziga bagʻishlangan qurbongohlar oʻrnatishlariga monelik qilmagan. Provinsiyalardagi mahalliy hokimlar imperiyaga sigʻinishni yanada kuchaytirishgan va bundan tashqari ular diniy turmush tarzini yoʻlga solish ishlariga ham javob berishgan.


Hav. 19:31-40 da mahalliy hokimlar faoliyati haqida yaxshi misol bor. Bu yerda provinsiyalarga masʼul rahbar hisoblangan, Efes shahri magistrati[1]aʼzolari (“Asiya viloyati maʼmurlari”) tasvirlangan boʻlib, ehtimol ular, yangi kult, yaʼni, imperiya kultining ruhoniylari boʻlishgan. Bu parchada ular Pavlusga nisbatan doʻstona kayfiyatda boʻlib, Pavlus hamda uning hamrohlarini majusiylar gʻazabidan himoya qilgan odamlar sifatida koʻrsatilgan.

Yangi Ahdda quyidagi provinsiyalar tilga olib oʻtilgan: Ispaniya (Rim. 15:14) , Galliya (2 Tim. 4:10 – shunday deb ham oʻqish mumkin), Illiriya (Rim. 15:19) , Makedoniya (Hav. 16:9) , Axaya (Rim. 15:26) , Asiya (Hav. 20:4) , Pont (1 Butr. 1:1) , Bitiniya (Hav. 16:7) , Galatiya (Gal. 1:2) , Kappadokiya (1 Butr. 1:1) , Kilikiya (Gal. 1:21, Hav. 6:9) , Suriya (Gal. 1:21) , Yahudiya (Gal. 1:22) , Kipr (Hav. 13:4) , Pamfiliya (Hav. 13:13) , Likiya (Hav. 27:5) . Ularning ayrimlari bir necha bor tilga olingan. Illiriya 2 Tim. 4:10 da oʻzining keyingi nomi Dalmatiya bilan atalgan. Odatda, Pavlus Rim imperiyasining maʼmuriy qismlarga boʻlinganini nazarda tutib, provinsiyalarning nomini ishlatadi. Luqoga kelsak, u koʻpincha, bitta provinsiya chegarasidagi turli hududlarning mahalliy nomlarini ajratib koʻrsatadi. Masalan, Likaoniyani Galatiya provinsiyasi tarkibiga kiruvchi Listra va Derviyalar (Hav. 14:6, 11) bilan birga yodga olib oʻtadi.


Rimlik amaldorlar provinsiya hokimligini qoʻlga kiritishga intilishgan, zero bu lavozim ancha serdaromad hisoblangan. Bunday hokimlar, baʼzan pulga shu darajada oʻch odam boʻlib chiqardiki, oqibatda ularga tegishli provinsiyalarda yashovchi aholi soliq haddan ziyod koʻpligidan, tom maʼnoda, xonavayron boʻlardi. Shunday boʻlsa-da, provinsiyaning farovonligi uchun jon kuydiradigan donoroq hokimlar ham boʻlgan, albatta. Ular soliqlardan tushgan mablagʻlarni yoʻl va portlar qurilishiga sarflashgan va savdo-sotiqni avj oldirib, turmush darajasini yanada koʻtarishga tirishishgan. Lekin baribir, Rim bu provinsiyalarga oʻziga tegishli mulk va istagancha foydalanish mumkin boʻlgan obyekt sifatida qaragan. To Konstantin hukmronlik qilgan davrgacha, ular federatsiyaning teng huquqli subyekti boʻlmasdan, Rimga oʻlpon toʻlovchi hududlar boʻlib qolavergan.


#### YUNON SHOHLIKLARI


Birinchi asrdagi madaniy muhit, nafaqat Rimning siyosiy tashkiloti bilan, balki imperiyaning gʻarbidan sharqigacha tarqalgan ellinistik[1]ruh bilan ham oʻz ifodasini topgan deyish mumkin. Doimiy istilolar natijasida kengayib borgan Rim Galliya va Ispaniya sohillarida joylashgan, shuningdek Sitsiliya hamda Italiya janubidagi koʻplab yunonlarga qaram yurtlarni oʻz domiga tortib ketgan. Axayani egallab, Korinfni esa m. av. 146 yilda talon-taroj qilib, rimliklar u yerdan koʻpgina sanʼat asarlarini, yaʼni keyinchalik rimlik boyvachchalarning koshonalarini bezagan bebaho xazinalarni tashib ketishgan. Oʻsha davrga kelib, Rim xonadonlarida oʻz xoʻjayinidan ziyoliroq boʻlgan yunon qullar paydo boʻla boshlagan. Ular muallim, vrach, boshqaruvchi kabi kasb egalari boʻlib xizmat qilishgan. Bundan tashqari, rimlik zodagon yoshlar orasida Afina, Rodos, Tars va boshqa yunon shaharlaridagi yunon oliygohlarida tahsil olish odat tusiga kirgan. Yosh rimliklar xalqaro madaniyat va diplomatiya tiliga aylangan yunon tilini oʻrganishga astoydil bel bogʻlashgan. Xullas, yunonlar jangda rimliklardan yengilgan boʻlishsa-da, biroq ularni madaniy sohada zabt etishgan. Hatto Rimning oʻzida yunon tili lotin tilini siqib chiqargan. Oʻsha davrdagi rimlik atoqli hajvchi shunday deb noligan edi: “Ey rimlik vatandoshlar, men har tomonlama yunoncha boʻlgan shaharlarga ortiq bardosh berolmayman”.

Iskandarning istilolari


Yangi Ahd kitoblarida tasvirlangan voqealar, asosan, Rim imperiyasining sharqiy provinsiyalarida roʻy bergan. Bu hududlar rimliklar kelguncha, allaqachon ellinizmning kuchli taʼsiriga duchor boʻlgan edi. Savdogarlar Peloponnesdan bu yerga yunon tovarlarini olib kelishgan m. av. VII asrdan boshlab, bu zaminda yunon sivilizatsiyasi tarqala boshlagan. M. av. 600 yilda yunon qurollari va musiqa asboblarini bobilliklar juda yaxshi bilishgan. Keyinchalik yunon yollanma askarlari fors shohlarining armiyalarida jang qilishgan – bu haqda Ksenofont oʻzining mashhur “Anabasis. Marsh 10000” nomli asarida guvohlik beradi. Shunday boʻlsa-da, aynan Iskandar Zulqarnaynning olib borgan urushlari Sharqni ellinlashtirishda hal qiluvchi rolni oʻynadi. Uning otasi – Makedoniya shohi boʻlgan Filip qudratli, birlashgan, harbiy davlat va armiyani tuzishga erishgan. Yunonistonning shimolida joylashgan bu togʻli oʻlkaning jismonan tetik va bardoshli odamlari haddan tashqari serharakat va chidamli armiyaning mard jangchilariga aylanishgan. Yigirma yil davomida Filip deyarli barcha yunon polislarini ishgʻol qilishni uddalagan. Oʻlimidan sal oldin, m. av. 337 yilda u Osiyoni zabt etish yoʻlida yunonlar madadiga ishonib, ular bilan ittifoq tuzishga ulgurgan.


Otasi singari tajovuzkor va ayni paytda mahoratli sarkarda boʻlgan Iskandarga yunon madaniyati kuchli taʼsiriga qilgan edi. Eʼtiborli tomoni, u Gomerning “Iliada”sini oʻqib, katta boʻlgan. Yunonistonning yetuk olimi va faylasufi hisoblangan Arastu unga ustozlik qilgan. Shu sabab qadimgi yunonlarga tegishli boʻlgan turli anʼana va ideal[2]lar Makedoniyaning yangi shohi uchun ancha qadrli boʻlib qolgandi.

M. av. 334 yilda Iskandarning qoʻshinlari Gellespontni kechib oʻtib, Kichik Osiyoga bostirib kirishgan va fors lashkarlarini Granik daryosi boʻyidagi jangda tor-mor etishgan. Iskandar Kichik Osiyonning dengiz sohillarida joylashgan yunon shaharlarini forslar hukmronligidan ozod qilib, mamlakatning ichiga qarab yura boshlagan. Iss shahrida u forslarni yana magʻlub qilgan, bu gʻalaba esa unga butun Kichik Osiyo ustidan hukmronlik qilish imkonini bergan. Keyin u janub sari otlangan, oʻz qoʻshinini Suriya sohillari boʻylab olib yurib, Misr zaminiga kirib kelgan va u yerda Iskandariya shahriga asos solgan.


Iskandar Misr va Suriyani ishgʻol qilgach, sharq tomon harakatlangan. Arbildagi hal qiluvchi jangda u fors armiyasini uzil-kesil yer tishlatgan, soʻngra Bobilni va forslarning ikki shahri – Suza va Persepolni bosib olgan.


Keyingi 3 yillikni Iskandar yangi imperiyani yaratish uchun sarflagan va shu orada harbiy muvaffaqiyatlarga qoʻshimcha tarzda, fors shohiga tegishli bepoyon yerlarni tinch yoʻl bilan ishgʻol qilishga uringan. U oʻz askarlarini mahalliy ayollar bilan turmush qurishga ragʻbatlantirgan, bundan tashqari u oʻttiz mingga yaqin fors uchun yunon tilini oʻrganishga sharoit yaratib, sharqda koʻplab yunon koloniyalariga asos solgan. Keyingi istilolari unga oʻz chegarasini Hind daryosi boʻylab oʻrnatishiga imkon bergan. Sharqqa anchagina kirib borishgani tufayli, yunonlar, ilgari oʻzlari uchun nomaʼlum boʻlgan, koʻplab yerlar bilan tanishishga muvaffaq boʻlishgan.


Hind oʻlkasiga qilingan yurish nihoyasiga yetgach, Bobilda oʻrnashib olgan Iskandar Arabistonga bostirib kirish taraddudini koʻra boshlagan. Lekin bu rejalarni amalga oshirish unga nasib qilmadi. Iskandar Sharqni haddan ziyod oʻzgartirishga erishdi, biroq Sharq ham uni boshqacha qilib yubordi. U borgan sari osiyoliklarga xos boʻlgan zolim hukmdorga oʻxshab qoldi, oʻzboshimcha va hech kimga ishonmaydigan kishiga aylandi, hashamatga burkanib, xushomadlarga oʻrganib qoldi. Maishatparastlik bilan davom etgan, ketma-ket harbiy yurishlar uning organizmini ancha zafilashtirib qoʻygan edi. Oqibatda, u Bobilda bezgak kasaliga chalinib, m. av. 324 yilda 32 yoshida vafot etdi.


Iskandar yaratgan imperiya uning oʻlimidan soʻng parchalanib ketdi. U oʻzidan keyin, shunday ulkan hududni boshqarishga qodir boʻlgan voris qoldirishga ulgurmadi. Shu sabab, uning merosi oʻz lashkarboshilari orasida boʻlinib ketdi. Natijada Misr va Suriyaning janubi Ptolomeyga nasib qildi, shimoliy Suriya va Bobilni Antigon egallab olgan boʻlsa, Frakiya va Kichik Osiyoning gʻarbi Lisimaxga, Makedoniya va Yunoniston Kassandrga nasib qildi. M. av. 301 yilda Antigon zabt etgan yerlar, uning lashkarini Ips yonida magʻlub qilgan Salavk I ning qoʻliga oʻtdi. Salavk I shuningdek, Lisimaxga tegishli yerlarni ham oʻz shohligiga qoʻshib oldi.


Ptolomeylar va Salavkiylar oʻzaro tinimsiz janglar olib borishgan. Falastin esa, xuddi oʻt va suv orasida qolganday, ushbu shohliklar oʻrtasida qolib ketgan. Sharon deb ataluvchi sohilboʻyi tekisligi ikkala davlat armiyasining koʻchib yurishi uchun qulay yoʻlak hosil qilgan edi, Falastin esa, u, yoki bu tomonning qoʻli baland kelishiga qarab, bir necha bor qoʻldan qoʻlga oʻtib turgan.


Suriyadagi Salavkiylar


Kichik Osiyoning mahalliy aholisi sekin-asta Salavkiylarni yurtlaridan siqib chiqarib, oʻz mustaqil davlatlarini tuzishga erishishgan. Biroq Suriyadagi Salavkiylar sulolasining egallab turgan oʻrni ancha mustahkam boʻlib chiqqan. Shu sabab ular Falastindagi voqealar rivojiga kuchli taʼsir oʻtkaza boshlashgan. M. av. 200-201 yillarda Antiox III – Buyuk deb ataluvchi, Salavkiylar sulolasidan boʻlgan suriyalik shoh Oʻrdun daryosi boshlanadigan joyda yuz bergan Paniass jangida Skopas qoʻmondonligi ostida misr armiyasini tor-mor keltirib, butun Falastin ustidan nazorat oʻrnatgan. Yahudiylarni oʻz fuqarosiga aylantirib, Antiox III ularni ellinlashtirishga uringan, bu holat esa Makkabeylarni qoʻzgʻolon koʻtarishga undagan. Mazkur isyon mustaqil yahudiy davlatining qayta tiklanishiga olib kelgan. Makkabeylar hukmronligi Pompey Suriyani Rim provinsiyasiga aylantirgan m. av. 63 yilgacha davom etgan.


Salavkiylarning Suriyadagi saltanati butun regiondagi mavjud holatga kuchli taʼsir oʻtkaza boshlagan. Salavkiylar davlatining poytaxti Antioxiya kattaligi boʻyicha Rim imperiyasidagi uchinchi shahar sanalardi. Bu shaharda goʻyo Sharq va Gʻarb uchrashgandek edi. Yunon tili va adabiyoti Yaqin Sharqda keng tarqalib, muhim aloqa vositasi hamda xalqlarning oʻzaro madaniyat almashinuv quroliga aylandi. Falastindagi aksariyat shaharlarning aholisi, ayniqsa jalilaliklar, ikki tilda soʻzlashib, ham gʻarb, ham sharq xudolariga topinishgan.


Misrdagi Ptolomeylar


Ptolomeylarning Misrdagi boshqaruvi, koʻp jihatdan, Salavkiylarning Suriyadagi boshqaruviga oʻxshab ketardi. Biroq ikkala davlat oʻrtasida doimo kuchli adovat hukm surgan. Oʻzaro urushda goh u tomon, goh bu tomonning qoʻli baland kelgan. M. av. 30 yilda, sulolaning oxirgi malikasi Kleopatra vafot etgach, Ptolomeylarning hukmronligi barham topadi. Aynan shundan soʻng Rim Misrni bosib olgan. Bu zaminni nazorat qilish imperiya uchun muhim ahamiyat kasb etardi, chunki aynan Misr Rimni non mahsulotlari bilan muntazam taʼminlab turgan. Shu orada Iskandariya shahri yirik savdo-sotiq va madaniyat markazlaridan biriga aylanadi. Ptolomeylar hukmronligi davrida bu yerda ulkan kutubxona boʻlib, unda antik dunyo adabiyotining bebaho xazinalari saqlangan. Kutubxonachilar esa, atoqli olimlardan iborat boʻlgan. Iskandariyadagi kutubxonaning faoliyati taʼlim sohasining hamda ilmiy tadqiqotning taraqqiy etishiga imkon yaratgan.


Iskandariyaga asos solingan davrning oʻzidayoq, bu shaharda yahudiylarning taʼsir doirasi ancha kuchli boʻlgan. Iskandarning oʻzi yahudiy koʻchkinlari uchun bu yerda joy ajratib, ularga toʻla huquqli fuqarolikni bergan edi. Ptolomey Filadelf (m. av. 285-246 yillar) hukmron boʻlgan davrda, yahudiylarning Muqaddas Yozuvlari yunon tiliga tarjima qilingan. Septuaginta deb ataluvchi ushbu tarjima tarqoqlikda yashayotgan yahudiylar orasida ancha ommalashib ketgan. Yangi Ahd mualliflari ham aksariyat hollarda undan foydalanishgan.


Salavkiylar va Ptolomeylar oʻrtasidagi tinimsiz urushlar ikkala davlatda ham soliqlarning keskin oshib ketishiga olib keladi. Davlat xazinasi boʻshab qolgan edi, soliqlar yelkasiga ogʻir yuk boʻlib tushgan dehqonlar esa, qashshoqlikka duchor boʻlib qolgandilar. Kamiga, Rim va Karfagen oʻrtasidagi urushlar (Puna urushlari) Misrning savdo-sotiq ishlarini barbod qilgan. Bundan tashqari, hukumat ishlaridan norozi boʻlish holatlari koʻp hollarda jiddiy gʻalayon va isyonlar sabab boʻlardi. Masih kelishidan avval, m. av. I asrda ikkala davlat ham inqiroz holatida edi va Rim imperiyasi ularni osonlik bilan magʻlub etganini aynan shu holat bilan izohlash mumkin.


Yunon istilolarining oqibatlari. Madaniy taʼsirlar


Na Salavkiylar va na Ptolomeylar Sharqda mustahkam siyosiy institutlar yarata olishdi. Mahalliy xalq boʻlsa, ushbu sulolalarning shohlariga chet el bosqinchilaridek qarashgan. Mahalliy zodagonlar ularni qoʻllab-quvvatlab turishsa-da, oʻz yerlarida yunoncha deb atasa boʻladigan boshqaruv shaklini oʻrnata olishmadi. Aksincha, ikkala sulolaning shohlari ham borgan sari sharqning zolim hukmdori qiyofasini ola boshlashdi. Yunon demokratiyasiga xos boʻlib, makedoniyalik shohlarning saroyida, qisman boʻlsa-da, saqlanib turgan teng birodarlik ruhi, oʻz oʻrnini ilohiylikka daʼvo qilgan mustabid hokimlarning oʻzboshimchaligiga boʻshatib berdi. Iso oʻzini “olihimmat” (Lq. 22:25) deb ataydigan majusiy podshohlarni tilga olganda, rasmiy unvonlaridan biri euergetes (yaʼni “olihimmat”) boʻlgan, Salavkiylar va Ptolomeylarni nazarda tutgan.


Shunday boʻlsa-da, yunon madaniyatining sharq xalqlariga taʼsiri ancha kuchli boʻlgan. Salavkiylar va Ptolomeylar oʻz yerlarida koʻplab yunon odatlarini hamda anʼanalarini singdirishga muvaffaq boʻlishdi. Shaharlarda yunon arxitekturasi ancha urf boʻlgan. Shoh saroylarida qabul qilingan yunon tili borgan sari xalq orasida ham ommalashib ketgan – bu toʻgʻrida qadimiy papiruslar guvohlik beradi. Sevgi maktublari, sheʼrlar, tarjimai hollar, hisob-kitob va ishga aloqador hujjatlar, tibbiy retseptlar va sud hukmlari – bularning barchasi yunon tilida bitilgan. Misrdagi hukumat amaldorlarining unvoni, hatto rimliklar istilosi davrida ham yunoncha edi. Hokimlar ellinizm madaniyatini turli yoʻllar bilan xalqning turmush tarziga tadbiq etishga intilishgan. Mahalliy xudolar esa yunon ismlariga ega boʻlgan. Turli shaharlarda gimnaziyalar va amfiteatrlar birin-ketin qad rostlagan. Gʻarb sivilizatsiyasining tashqi jilosi esa, butun Yaqin Sharq boʻylab yanada tarqalavergan.


Yunon madaniyati Iso Masih olib kelgan xushxabar tarqalgan paytda hukmron boʻlgan muhit edi. Barcha xalqlarga tushunarli boʻlgan yunon tilidagi Muqaddas Kitob va universal aloqa vositasi boʻlgan yunon tili tufayli, Xushxabar Rim imperiyasining eng chekka nuqtalarigacha yetib bordi.


#### YAHUDIY DAVLATI


Asirlik davri, m. av. 597-322 yillar


M. av. 597 yilda Bobil shohi Navuxadnazar Yahudoga bostirib kirib, Quddusni ishgʻol etgach, mustaqil yahudiy davlati barham topdi. Yahudo shohi Yohuyixin esa, barcha aʼyonlari qatori Bobilga surgun qilingan. Ularning ortidan yahudiy jamiyatining yuqori tabaqa vakillari, turli hunarmandlar va hatto qoʻlidan biror ish keluvchi kishilar ham Bobilga haydab ketilgan. Shu orada Yahudo taxtiga Yohuyixinning amakisi – Mattaniyo oʻtqazilib, unga Navuxadnazar farmoniga binoan Zidqiyo ismi berilgan (4 Shoh. 24:10-17) .


M. av. 597 yildan to m. av. 586 yilgacha Yahudo davlati Bobil imperiyasiga qaram boʻlib, unga oʻlpon toʻlagan. Taxtga oʻtirgan payt Zidqiyo Bobil shohiga sodiq boʻlishga ont ichgan edi. Biroq keyinchalik, u mustaqillikka erishish ilinjida, Misr bilan xufyona ittifoq tuzmoqchi boʻlgan. Zidqiyo yuritayotgan siyosatga paygʻambarlar turlicha munosabatda boʻlgan. Azur oʻgʻli Xanoniyo: “Xudo Bobilning jabr-zulmini yoʻq qiladi va bashoratimdan ikki yil oʻtgach, Navuxadnazar maʼbaddan olib ketgan oltin idishlar ortga qaytariladi”, – deb bir necha bor aytadi (Yerem. 28:1-4) . Yeremiyo boʻlsa, uni yolgʻonchilikda ayblab, Bobilning qudrati hali-beri tebranmasligini bashorat qiladi. Aytish joizki, radikal guruh aʼzolari Misrning yordamiga umid bogʻlashgan: Yeremiyo vakilligidagi konservativ guruh esa, bu borada puch xayollarga berilmagan (Yerem. 28:12-17) .


Shunday qilib, m. av. 590 yilda Zidqiyo Bobilga qarshi isyon koʻtarish payti keldi, deb oʻylaydi. Shu payt Misr firʼavni Psammetix II Falastin sohili boʻylab ilgarilagan holda, toʻgʻri Navuxadnazar yerlari tomon yaqinlashib kelayotgan edi. Ana oʻshanda Zidqiyo Misr lashkarining kuchiga tayanib, “Navuxadnazardan voz kechvordi” (4 Shoh. 24:20) .


Navuxadnazar ushbu qarshilikni eʼtiborsiz qoldirmadi. U Tir shahri tomon harakatlanib, m. av. 588 yilda Quddusni qamal qiladi. Tez orada, Misr lashkari yetib kelgani uchun, qamal haqiqatan ham, birmuncha vaqtga toʻxtab qolgan. Biroq Misr lashkari ortga chekingach, Bobil armiyasi Quddusga qaytib kelgan. M. av. 586 yilga kelib shahar olingan. Bobilliklar qochishga uringan Zidqiyoning koʻzlarini oʻyishib, zanjirband holda Bobilga olib ketishgan. Aynan oʻsha paytlarda Quddus maʼbadi talon-taroj qilinib, soʻngra yoqib yuborilgan. Bundan tashqari shoh saroyi va uning atrofidagi uylarga ham oʻt qoʻyilgan. Bobilliklar shahar devorini buzib tashlashgan, Quddus ahlini esa Bobilga haydab ketishgan (Yerem. 39:4-10) .


Bobil armiyasining sarkardasi Nabizaradon qoʻl ostidagi tartibni saqlab turish uchun Gadaliyoni hukmdor etib tayinlagan. Shunday boʻlsa-da, mamlakatda gʻalayonlar toʻxtamagan. Ammon shohi Vaalisning isyoni natijasida Godoliyo oʻldirilgan. Buning ketidan davom etgan fuqarolar urushida isyonchilar qirib tashlangan. Omon qolganlari esa, Yeremiyo paygʻambarni ham oʻzlari olib, noilojlikdan oʻzga yurtga badargʻa boʻlishgan (Yerem. 41-43) .


Yahudo davlatining barham topishi yahudiylik ham tugadi, degan maʼnoni bermaydi. Aksincha, bu hodisalar “ortodoksal yahudiylik” ning vujudga kelishiga sabab boʻlgan. Aksariyat yahudiylar Bobil yurtiga ketayotib, Muqaddas Yozuv sifatida qadrlanadigan Tavrot va Paygʻambarlar kitoblarini oʻzlari bilan olib ketishgan edi. Maʼbadning vayron boʻlishi va undagi qurbonlik keltirish xizmati tugaganiga qaramay, diniy turmush tarzi davom etavergan. Asirlikka olib ketilgan yahudiylarning eng taqvodor va ziyolilari vatandoshlarini bir jamoa qilib birlashtira olishgan, bu narsa esa, diniy markaz sifatida Quddusning oʻrnini egallagan.


Ushbu jamoani tashkil qilish va uning keyingi faoliyatini yuritishda Hizqiyo, yaʼni shoh Yohuyixin davridagi dastlabki surgun paytida Bobilga kelib qolgan, odob-ahloqqa undovchi ustoz va paygʻambar, katta rol oʻynagan. Unga tegishli voizlikning obrazliligi[1]tasavvurni hayratga soladi va birmuncha grotesk[2]ka ham ega. Biroq u oʻz xalqiga odob-ahloq normalarini va yuksak maʼnaviy oʻlchovlarni targʻib qilgan. Hizqiyo Isroil xalqi qilgan gunohli ishlaridan tozalanib, surgunlikdan qaytib keladi va qayta tiklanadi, deb bashorat qilgan (Hizq. 36:22-31) .

70 yilga choʻzilgan Bobil asirligi mobaynida koʻplab sinagogalar paydo boʻlib, yahudiylar orasida katta ahamiyat kasb eta boshlagan. Xudo bilan tuzgan ahdiga sodiq qolgan yahudiylar guruhi Muqaddas Yozuvlarni oʻqish va ibodat qilish uchun bir joyga toʻplanishi odat tusiga kirgan. Ular oʻz oralaridan ulamolar tanlab olishgan, ular esa maʼbad ruhoniylari oʻrnini egallab, xalq ichidagi din peshvolariga aylanishgan. Qonunni oʻqib-oʻrganish qurbonlik keltirish bilan, ahloqiy normalarga rioya etish esa, diniy marosimlar bilan almashgan.


M. av. 539 yilga kelib, nihoyat Bobil shohligi qulagan. Bobil yerlariga bostirib kirgan fors shohi Kir ulkan kanal qazitib, Furot daryosining oʻzanini Bobildan burib yuborishni buyurgan. Qurib qolgan daryo oʻzani boʻylab uning lashkari shahar devoriga yaqin kelgan va shaharni jangsiz qoʻlga kiritgan. Shu yoʻsin Oʻrta va Yaqin Sharq yerlari ustidan hukmronlik Midiya va Fors davlatini birlashtirgan forslarga oʻtgan.


Kir olihimmat istilochi boʻlib chiqqan, chunki u boʻysundirilgan xalqlarga rahm-shafqat bilan muomala qilgan. Hukmronligining dastlabki yiliyoq, Kir yahudiylarga oʻz yurtiga qaytib borishiga va maʼbadni qayta tiklashiga ruxsat bergan. Shu bois ularga maʼbadning tabarruk idishlari qaytarilib, shoh gʻaznasidan mablagʻ ajratilgan (Ezra 6:1) .


Yahudiylar hammasi ham Kirning ruxsatidan foydalanishga unchalik shoshilishmagan, sababi ularning koʻpchiligi allaqachon uyli-joyli boʻlib ketgan edi, shuning uchun ham ular Bobilda qolishni afzal koʻrishgan. Shunday qilib, qirq ikki ming kishi – asosan Yahudo, Benyamin va Leviy qabilasidan boʻlgan yahudiylar Quddusga joʻnab ketishgan. M. av. 537 yilda ular Yahudo urugʻidan boʻlgan va Kir tomonidan hukmdor etib tayinlangan Sheshbatsar rahnamoligida shaharga yetib kelishgan (Ezra 1:3, 5-11) . Garchi yahudiylar kelgan zahoti maʼbadni tiklashga kirishishgan boʻlsa-da (Ezra 3:1-11) , biroq ishni oxiriga yetkaza olishmagan. Ular Falastinda qolgan odamlarning qattiq qarshiligiga duch kelishgan (Ezra 4:1-5) . Shu sababli ham, asirlikdan qaytgan odamlar oʻzlari uchun uy koʻtarishgan, maʼbad esa, oʻn yetti yil mobaynida chalaligicha qolib ketgan (Xagg. 1:4) . Xaggay va Zakariyoning voizliklari taʼsirida m. av. 520 yilda ishlar qayta boshlangan (Ezra 5:1-5) . Lekin shu payt Kirning farmonidan butunlay bexabar boʻlgan mahalliy amaldorlar qurilishni toʻxtatishni buyurishadi. Oʻz oʻrnida yahudiylar Fors davlatining yangi shohi Doroga murojaat qilishadi, u esa, Kir tomonidan yahudiylarga berilgan imtiyozlarni tasdiqlab beradi. Shundan soʻng maʼbadni qayta tiklash ishlari tezlashib ketib, m. av. 516 yilda oʻz poyoniga yetadi. Fisih bayrami nishonlanadigan paytga kelib, Xudoga bagʻishlangan diniy xizmat va ruhoniylar xizmati yangidan yoʻlga qoʻyilgan.


M. av. 516-458 yillarda Yahudiy davlati qay holatda boʻlgani toʻgʻrisida yozma maʼlumotlar umuman yoʻq. M. av. 458 yilda (“Artakserks shohligining yettinchi yilida” – Ezra 7:7) Yoʻshiyo shohligida oliy ruhoniy boʻlgan Xilqiyoning avlodiga mansub “ulamo” Ezra boshchiligida yana bir guruh yahudiylar Bobildan koʻchib kelishgan. U oʻzi bilan ruhoniylar, leviylar, sano kuylovchilar hamda Artakserksning maktubini keltirgan boʻlib, mazkur maktub unga maʼbaddagi xizmatni yangidan yoʻlga solish va mahalliy boshliqlarni jazo bilan qoʻrqitgan holda, ulardan moddiy yordam undirish uchun huquq berardi.


Yangi koʻchib kelganlar jamiyatda jiddiy oʻzgarishlar qilmagan holda, mamlakatning asosiy aholisiga qoʻshilib ketishgan. M. av. 445 yilda (“Artakserks shohligining yigirmanchi yilida” – Nahim. 2:1) Nahimiyoning, yaʼni fors shohiga soqiylik qiluvchi yahudiyning oldiga Quddusdan Xanani ismli xabarchi keladi. U Quddus devorlari vayron boʻlib yotgani, darvozalar esa kuyib kul boʻlganini soʻzlab beradi. Baʼzi tadqiqotchilar ushbu qaydnomani Navuxadnazar qoʻshinlari Quddusni olgach, uning oqibatlari haqidagi navbatdagi maʼlumot, deb fikr yuritishadi. Biroq shahar Nahimiyo davrida vayron boʻlgani toʻgʻrisida gap bormoqda, deb oʻylash durustroq boʻlardi, chunki bir yarim asr avval yuz bergan voqeani yetkazish uchun chopar yuborish mantiqqa toʻgʻri kelmaydi. Nahimiyo kitobidagi baʼzi ishoralar shuni xulosa qilishga imkon beradiki, Yahudo davlatining tiklanishi Falastinning boshqa aholisi – xususan, samariyaliklar adovat bilan ish tutishlariga olib keldi. Xanani xabar bergan musibat partizanlar qoʻqqisdan hujum qilib, shahar aholisini gʻaflatda qoldirgani natijasida yuz bergan boʻlishi mumkin.


Xananining xabari darhol oʻz natijasini beradi. Nahimiyo shaharni tiklash uchun shoh uni vaqtinchalikka ozod qilishini soʻrab, uni koʻndiradi. Artakserks esa uning qoʻliga bir xat tutqazadi, unda aytilishicha, shohga tegishli yogʻoch-taxta materiallari nazoratchisi Asaf shahar darvozalarini qurish uchun Nahimiyoni taxta bilan taʼminlashi kerak edi. Oʻsha zahoti Nahimiyo Quddusga joʻnab ketadi. Tashrifining uchinchi kuni u shahar istehkomlarini koʻzdan kechirib, ularni iloji boricha tezroq yangidan qurib bitkazishga ahd qiladi. Qurilishni jadallashtirish maqsadida ishchilarni turli guruhlarga ajratishadi va har qaysi guruhga oʻziga boʻlib berilgan yerlarda devor koʻtarishini buyurishadi. Qurilishni qurollangan soqchilar nazorati ostida olib borishga toʻgʻri kelgan, chunki yahudiylarga dushman boʻlgan Samariya hukmdori Sanballat istalgan vaqt hujum qilib qolishi mumkin edi. Nahimiyoning faol boshqaruvi ostida shahar istehkomlari ikki oyga qolmay qurib bitkazilgan (Nahim. 6:15-16) .


Nahimiyo baʼzi bir ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlarni amalga oshirgan. Oʻsha ogʻir kunlarda koʻpchilik oʻz yerlarini hamda mol-mulklarini oziq-ovqat topish maqsadida garovga qoʻyib yuborgan edi. Sudxoʻrlar tayin etgan katta foizlar natijasida ularni qaytarib olishning deyarli imkoni yoʻq edi. Shunda Nahimiyo oʻz hamyurtlaridan foyda undirishni man etib, garovga qoʻyilgan mulklarni qaytarib berilishini talab qiladi. Shuningdek, u surgundan qaytganlar va ularning avlodlarini roʻyxatga olishni oʻtkazadi (Nahim. 7:5) .


Qonunni oʻrganib, talqin qilish bilan shugʻullangan ulamo Ezra tufayli yahudiylar Ilohiy Qonundan ancha boxabar boʻlib qolishgan. Ezraning oʻzi qadimgi yahudiy tilida taʼlim bergan, yordamchilari esa uning soʻzlarini oromiy tiliga tarjima qilishgan koʻrinadi (Nahim. 8:2, 7, 8) . Shubhasiz, asirlik va qayta tiklash ishlariga ketgan yillar davomida Ilohiy Qonun unutilgan edi, uning oʻqib, eʼlon qilinishi yahudiylarda chuqur taassurot uygʻotgan. “Qonun soʻzlarini tinglagan barchaning koʻziga yosh kelardi” (Nahim. 8:9) . Shuning barobarida Chaylalar bayramini nishonlash ham qaytadan yoʻlga qoʻyilgan va Ilohiy Qonunga mos keluvchi ahloqiy meʼyorlar tasdiklangan (Nahim. 8:13-18) .


Nahimiyo Ilohiy Qonunga rioya etishga jiddiy qaragan. Maʼbaddagi diniy xizmat taʼminoti uchun, u muntazam ravishda hayr-ehson qilishni joriy qilgan. Uning boshchiligida aralash nikohlarga chek qoʻyilib (Nahim. 10:30) , shanba kuni har qanday savdo bilan shugʻullanish qatʼiyan man qilingan (Nahim. 10:31) . Bundan tashqari ushrni doimiy ravishda undirish tadbiq etilgan (Nahim. 12:44) . Nahimiyoning oʻn ikki yillik rahbarligi mobaynida yahudiy diniga sodiq qolishning asosiy prinsiplari xalq ongiga chuqur kirib borgan.


Nahimiyo boshqargan davrda Sanballatning qiziga uylangan, oliy ruhoniyning nevarasi boʻlgan Manassiya mamlakatdan quvib yuboriladi. Iosif Flaviyning aytishicha, u Samariyaga qochgan va u yerdagi Garizim togʻida maʼbad tiklab, Quddus maʼbadidagi kult bilan raqobatlashadigan kultni taʼsis etgan. Aynan shu tarzda Garizim togʻi samariyaliklarning diniy markaziga aylangan.


Nahimiyoning islohotlari yahudiylar tarixida oʻchmas iz qoldirgan. Ular tufayli makkaviylar zamonigacha (yaʼni fors va yunonlar hukmronligi davri) shunday odamlar guruhi saqlanib qoldiki, ular xalqning aksariyat qismi va hatto baʼzi ruhoniylar ham majusiylikning kuchli taʼsiriga duchor boʻlganiga qaramay, faqatgina Ilohiy Qonunga amal qilishgan.


Nahimiyo xizmat qilgan davrdan to m. av. II asrgacha boʻlgan davrdagi yahudiylar tarixiga oid maʼlumotlar juda kam. Shunday boʻlsa-da, xalqning turmushida yuz bergan baʼzi bir oʻzgarishlar bizga maʼlum. Yahudiylar va samariyaliklar deyarli butunlay ajralib ketishgan; oromiy tili yahudiy tilini kundalik hayotdan siqib chiqargan; yahudiy diniga ellinizm jiddiy xavf sola boshlagan. Oʻsha davrda, hozirgi kunda ham yahudiylik “binosi” tayanib turgan “uch ustun” shakllangan boʻlsa ajabmas: 1 – muqaddas kitoblar (=Eski Ahd), 2 – sinagoga (qurbonlik keltirishni istisno qilgan yangi turdagi Xudo xizmati bilan), 3 – ravvinizm (ustoz maʼnosini beruvchi “ravvi” soʻzidan).


Shunday boʻlsa-da, asosiy siyosiy kuch – bu ruhoniylar edi. Iosif Flaviyning yozishicha, Iskandar Zulqarnayn Falastin orqali Misrga safar qilayotganda, uni oliy ruhoniy Iadduy qarshi oladi va u makedoniyalik shoh bilan Yagona haq Xudoga topinish toʻgʻrisida soʻzlashadi. Baʼzi tarixshunoslar bu rivoyatni uydirmadan boshqa gap emas, deb hisoblashadi. Haqiqat yoki afsona boʻlishidan qatʼiy nazar, Flaviy keltirib oʻtgan rivoyat shuni koʻrsatadiki, oliy ruhoniy yahudiy davlatidagi yetakchi shaxs hisoblangan. Bu paytga kelib shoh Dovud xonadoni yoʻqolib ketgan edi. Yangi Ahdda uning tilga olinishi shuni koʻrsatadiki, bu naslning avlodlari Nosiralik Yusuf kabi oddiy hunarmand boʻlgan boʻlishlari mumkin.


Forslar hamda yunonlar hukmronlik qilgan davrda yahudiylarning turmushiga oid ikki muhim xususiyat yoʻqolib ketgan: monarxiya va paygʻambarlik xizmati. Diniy va siyosiy hokimiyat toʻlaligicha oliy ruhoniy qoʻlida jamlangan edi. Malaki paygʻambardan keyin bashoratlar umuman toʻxtab qolgan. Ana shu tarqoqlik davridagi paygʻambarlarning islohotchilik faoliyati bilan bogʻliq biror bir maʼlumotni esa aniqlab boʻlmayapti.


Ruhoniylar qadimdan ega boʻlgan oʻz nufuzini saqlab qolgan holda, shohlar zamonida oʻz tasarrufida boʻlmagan siyosiy hokimiyatni ham qoʻlga kiritishgan. Bundan tashqari, yahudiylarning diniy turmush tarzida ikkita muhim omil yuzaga kelgan. Quvgʻin paytida boshlangan Ilohiy Qonunni intensiv oʻrganish tufayli, yahudiylar jamiyatida diniy ustozlar sinfi – ulamolar ajralib chiqqan. Ularning paydo boʻlishi qisman shu narsaga bogʻliq ediki, koʻplab yahudiy jamoalarining vujudga kelishi (shu bilan birga tarqoqlik davrida ham) Muqaddas Bitiklarni qayta-qayta nusxa koʻchirishni talab qilardi – har qaysi yahudiy jamoasi oʻz nusxasiga ega boʻlishi kerak edi. Professional nusxa koʻchiruvchilar matnni aniq yetkazib bera olishlari uchun, uni oʻqib-oʻrganishlariga toʻgʻri kelardi. Bora-bora, ular Yozuvlar boʻyicha haqiqiy mutaxassisga aylanishgan. Matto guvohlik berishicha, Hirod Masihning tugʻilishi haqidagi barcha bashoratlarni bilib olish uchun oʻz huzuriga oliy ruhoniylar va ulamolarni toʻplagan (Mt. 2:4) . Demakki, ulamolar Muqaddas Yozuvlar bilan bogʻliq masalalarning yechimida ruhoniylar bilan teng koʻrilgan.


Boshqa bir muhim omil esa, “Buyuk Sinagoga” deb atalgan, Ilohiy Qonun ijrosini nazorat qilishga chorlangan 120 kishilik kengashning vujudga kelishi boʻlgan (“Buyuk Sinagoga” – Iso Masih davridagi Sinedrionning oʻtmishdoshi). Ushbu organning soʻnggi mashhur aʼzosi Simun Adolatparvar degan bir kimsa boʻlgani taxmin qilinadi. Koʻp hollarda esa, m. av. III asr boshida yashagan Simun I va Simun Adolatparvarning ikkalasi bir odam boʻlishi kerak deb hisoblashadi. Buyuk Sinagoga haqidagi barcha eslatmalar Talmudning soʻnggi adabiyotlarida joylashgan, ular esa tarixiy faktlarni yetkazib berishdagi aniqliklar borasida ajralib turmasligi bois, bunday kengashning mavjud boʻlganiga shubha bilan qarash mumkin. Dindor oqsoqollar sud hamda siyosiy hokimiyatga egalik qilgan boʻlishlari ham mumkin, lekin bu turdagi tashkilotning rasman paydo boʻlgani ehtimoldan uzoq.


Ptolomeylar hokimiyati ostida, m. av. 322-198 yillar


Iskandar Zulqarnaynning oʻlimi imperiyaning parchalanib ketishiga va ichki nizolarga sabab boʻlgan. Buyuk jahongir oʻzidan munosib voris qoldirmagach, uning toʻrt nafar lashkarboshisi merosni oʻzaro taqsimlab olishadi. Misr Ptolomeyga nasib qilgan boʻlsa, Antigon Suriyani qoʻlga kiritadi. Falastin esa, oʻzaro jang olib borgan bosqinchilar uchun jang va oʻlja maydoniga aylanadi. M. av. 320 yilda Quddus Ptolomey qoʻshinlari tomonidan zabt etiladi. M. av. 315 yilda Antigon uni Quddusdan siqib chiqarishga erishadi, lekin uch yil oʻtgach, Gʻazo yonida tor-mor etiladi va shu tariqa Falastin nazoratini qoʻldan chiqaradi. M. av. 301 yilda Antigon Ips yaqinidagi jangda oʻldirilgach, Ptolomey yana Falastinni bosib olgan, Suriya esa Salavkning qoʻliga oʻtgan.


Oʻsha davrda yashagan falastinlik yahudiylarning ahvoli haqida koʻp narsa maʼlum emas. Ular doimo bir-biriga dushman boʻlgan ikki davlat oʻrtasida kun kechirishib, ikkalasidan ham bir xilda jabr koʻrishgan. Toʻgʻri, bu holatning oʻziga xos afzalligi ham bor edi – raqiblarning har biri yahudiylarni oʻz tarafiga ogʻdirishga urinishgan va shuning uchun ham ular yahudiylarning ustidan toʻliq hukmron boʻla olishmagan. Baʼzan shunday ham boʻlardiki, yahudiylar orasida shohlarning birini qizgʻin ravishda qoʻllab turgan kishilar, shoh magʻlub boʻlgan taqdirda, uning yerlariga borib joylashardi. Shu yoʻsin, Ptolomeylarning dastlabki sulolasi hukmronlik qilgan davrdayoq yahudiylarning kattagina guruhi Iskandariya[3]shahriga kelib oʻrnashishgan. Ishlash va savdo-sotiq qilish uchun u yerdagi shart-sharoit shu darajada qulay boʻlib chiqqan-ki, natijada dastlabki guruh ortidan boshqalari ham ergashishgan va bir necha yillar ichida Iskandariyada kattagina yahudiy koloniyasi paydo boʻlgan. Ehtimol harakatchanligi, hushyorligi va mehnatsevarligi tufayli ham yahudiylarni yunon shohliklariga qarashli shaharlarda bajonidil qabul qilishgan.

Ptolomeylar zamonida falastinlik yahudiylar koʻpgina imtiyozlarga ega boʻlib, ozod jamoa boʻlib hayot kechirishgan. Oliy ruhoniy hukmdor boʻlib qolavergan va Ilohiy Qonun ijrosini nazorat qilgan. Unga ruhoniylar va oqsoqollardan iborat kengash koʻmak bergan. Maʼbad esa xalq turmushining markazida boʻlgan. Har yili nishonlanadigan Fisih, Hosil hamda Chaylalar bayramiga dunyoning toʻrt chekkasidan son-sanoqsiz ziyoratchilar tashrif buyurishgan. Ilohiy Qonunni oʻqib-oʻrganish hamisha qoʻllab-quvvatlangan – aynan oʻsha paytlarda uni puxta tafsir qilishga eʼtibor kuchaygan.


Koʻrinishidan Ptolomeylar zamonida xalqning iqtisodiy sharoiti ogʻir boʻlgan. Ular kam soliq toʻlashgan, lekin shohlar hamda soliq yigʻuvchilar tamagir boʻlishganini eʼtiborga olsak, bu holat xalqning toʻlash uchun hech vaqosi boʻlmaganini anglatadi. Tinimsiz davom etgan urushlar va odamlarning boshqa yurtlarga koʻchib ketishlari mamlakatni tang holatga solib qoʻygan. Ptolomeylar hukmronligining oxirida oliy ruhoniy Oniyaning jiyani Yusuf shoh Ptolomey III Yevergetni soliq yigʻish bilan oʻzi shugʻullanishiga koʻndiradi. U shu qadar ustamonlik bilan tutgan yoʻl tutadiki, natijada Ptolomey Yusufga soliq yigʻish vakolatini berishdan tashqari unga yordam uchun yana ikki mingta sipohni ham ajratadi. Toʻlashdan boʻyin tovlaganlarning mol-mulki musodara qilinishidan xabar topgan Ptolomeyning koʻngli toʻladi. Yusuf boyib ketadi, lekin oʻz navbatida mamlakatning oxirgi boyligi ham oʻzlashtirilib ketadi. Aholining koʻpchiligi oʻta ogʻir soliqlar dastidan jabr koʻrib, Ptolomeylarning dushmani boʻlgan Suriya shohi Antiox III bilan ittifoq tuzishga urinishgan.


Odatda, ptolomeylar yahudiylarga nisbatan yaxshi munosabatda boʻlishgan. Ptolomey Lagning vorisi sanalgan Ptolomey Filadelfning (m. av. 285-246) hukmronligi davrida minglab yahudiy qullar shoh xazinasi hisobidan qullikdan sotib olingan edi. Ularning baʼzilari hatto maʼsuliyatli lavozimlarni qoʻlga kiritishgan. Yahudiylarning yangi avlodi yunonlarning urf-odatlarini oʻzlashtirib, ularning tilida soʻzlay boshlashgan va shu bilan bir qatorda oʻziga xos boʻlgan somiy qiyofalarini, odatlarini hamda fikrlash usullarini yoʻqota borishgan.


Biz Ptolomey Filadelf zamonida yahudiylarning Muqaddas Kitobi tarjima qilinganini aytib oʻtgan edik. Iosif Flaviyning kitobida quyidagi voqea soʻzlab berilgan. Ptolomey Filadelfning kutubxonachisi Demetriy Iskandariyadagi kutubxona uchun kitoblar toʻplayotib, yahudiy xalqining tarixini hikoya qiluvchi solnoma haqida eshitib qoladi. U mazkur solnomaning tarjimasini qoʻlga kiritish uchun shohga iltimos bilan murojaat qiladi. Ptolomey esa yahudiylar oliy ruhoniysi Yeleazarga har bir qabiladan 6 tadan oqsoqolni Iskandariyaga joʻnatish talabi bilan yuzlanadi. Bu oqsoqollar tarjimani amalga oshirishlari kerak edi. Yeleazar tarjimonlarning qoʻliga Yozuvlarning bir nusxasi tutqazib, ularni shoh huzuriga joʻnatadi. Rivoyat qilishlaricha, 72 oqsoqol 72 kun davomida tarjima ustida ish olib borishgan, tayyor boʻlgan tarjima yahudiylarga oʻqib berilganda, ular ushbu tarjimani maʼqul deb topishgan. Hikoya tafsilotlarini haqiqatan ham shunday boʻlgan deb oʻylash biroz notoʻgʻri boʻlsa-da, shak-shubhasiz, Septuaginta Ptolomeylar zamonidagi Iskandariya shahrida yunon tilida soʻzlashuvchi mahalliy yahudiylarning ehtiyojini qondirish uchun paydo boʻlgan deyish mumkin. Iso Masih davrida Yozuvlarning yunoncha tarjimasi yahudiylar diasporasida keng tarqalgan boʻlgan.


Salavkiylar hokimiyati ostida, m. av. 198-168 yillar


Misrda Ptolomeylar shohlik qilgan davrda, Suriyada Salavkiylar sulolasi hukmronlik qilgan. Suriyaning poytaxti Oront daryosi boʻyida joylashgan Antioxiya shahri boʻlgan. Ikki davlatning oʻzaro adovati tinimsiz urushlarni keltirib chiqargan. Suriya shohi Antiox I (m. av. 280-261 yy.) Falastinni bosib olishga uringan, biroq uning harakati zoye ketgan. Uning oʻgʻli Antiox II Misr shohiga tegishli yerlarning bir qismiga merosxoʻr boʻlishni oʻylab, uning qizi Berenikaga uylangan edi. Ammo qaynotasining oʻlimidan keyin, u birinchi xotini Laodikiyaga qaytishga qaror qilib, Berenika bilan ajrashadi. Oʻsha vaqtda esa, Laodikiya Berenikani bolasi bilan birga oʻldirtirib yuborib, Antioxning oʻzini ham zaharlab qoʻya qolgan. Ptolomey III Yeverget ( 246-222 yy. ) oʻch olish niyatida, Suriyaga bostirib kirib, uni talon-taroj qiladi. M. av. 217 yilda Misr shohi Ptolomey IV ning qoʻshinlari Antiox III lashkarlarini Rafiya shahri[4]ostonasida tor-mor etadi, bungacha esa, ancha yil davom etgan urushda goh u tomonning, goh esa, bu tomonning qoʻli baland kelib turgan. Oʻshanda suriyaliklar Quddusdan haydab chiqarilib, mamlakat Misrning qoʻliga oʻtadi. Biroq m. av. 198 yilda urushlar qaytadan avj ola boshlagach, bu safar endi Antiox III muvaffaqiyat qozongan – shu yoʻsin salavkiylar Falastin nazoratini qoʻlga kiritishdi.

Oʻsha davrda Quddusda ikkita oʻzaro dushman guruh mavjud boʻlgan. Ularning biri, Oniya III boshchiligidagi ruhoniylar tomonidan boshqarilgan guruh, Ptolomeylarga sodiq qolish kerakligini qattiq talab qilishgan. Boshqasi esa, yaʼni Tobiya boshchiligidagi guruh – Suriyaga yon bosish kerakligini maʼqullagan. Oʻzaro toʻqnashuvlardan keyin Oniya tarafdorlarining qoʻli baland kelib, ular oʻz dushmanlarini Quddusdan quvib yuborishgan. Tobiya tarafdorlari esa, Suriya shohi Salavk IV ga yordam ilinjida murojaat qilib, u kambagʻallashib qolgan gʻaznasini Quddus maʼbadidagi xazina hisobiga toʻldirib olishi mumkinligiga shama qilishadi. Rivoyatlarda aytilishicha, shoh Quddusga oʻz gʻaznachisini maʼbad xazinasini musodara etish buyrugʻi bilan joʻnatgan, lekin gʻaznachi koʻrgan dahshatli vahiysidan oʻtakasi yorilib, buyruqni bajara olmagan.


M. av. 175 yilda vafot etgan Salavkning oʻrniga ukasi Antiox IV – sergʻayrat, biroq oʻta oʻzboshimcha hukmdor taxtga oʻtiradi. Koʻpchilik uning rasmiy unvoni – Yepifanni (zohir boʻlgan xudo) boshqacharoq qilib, Yepiman (aqldan ozgan) deb atashardi. U faol tarzda Falastin muammosiga aralashib, mahalliy aholini ellinlashtirishni moʻljallagan. Uning farmoni boʻyicha Oniya III oʻz vazifasidan olib tashlanib, oʻrniga uning ukasi Yason oliy ruhoniy tayinlangan, oʻz navbatida u maʼbad boyligi hisobiga shohning gʻaznasiga katta miqdorda pul kiritishga soʻz bergan. Buning uchun Yason barcha yahudiylarga Antioxiya fuqaroligi berilishini talab qilgan. Yason ushbu vazifaga tayin etilgach, Quddusda, shundoqqina maʼbadning yaqinida yangi inshoot, yaʼni gimnasiya[5]qurilgan. Oʻsha paytlarda ruhoniylar maʼbaddagi xizmatni tashlab, turli oʻyin va musobaqalarda ishtirok etishga majbur boʻlishgan. Yasonning oʻzi esa Tir ilohi Melkart sharafiga uyushtirilgan oʻyinlarda qatnashib, qurbonlik keltirish uchun sovgʻa-salomlar ham joʻnatishdan tap tortmagan. Hatto Yasonning eng yaqin tarafdorlari ham bunday shakkoklikda ishtirok etishdan bosh tortgan edilar. Oxir-oqibat inʼomlar Suriya flotining qurilishida ishlatib yuborilgan.

Biroq keyinchalik, Misr bilan oʻzaro munosabatlar yana keskinlashib ketgach, Antiox Yasonning sadoqatiga shubha qilib, uning oʻrniga boshqa ellinlashtirilgan yahudiy – Menelayni tayin etadi. Keyin esa, suriyaliklarning Misrga bostirib qirish harakatlari barbod boʻladi – Rim elchisining aralashuvi ularni chekinishga majbur qiladi. Magʻlubiyatdan dargʻazab boʻlgan Antiox oʻz qahrini yahudiylarga socha boshlagan. Eʼtiborlisi, Quddus aholisining kattagina qismi qullikka duchor qilingan. Shahar devorlari buzib tashlanib, maʼbad talon-taroj qilingan, soʻngra u Olimp Zevsining butxonasiga aylantirilgan. M. av. 168 yilda mazkur xudoning tasviri maʼbad qurbongohida oʻrnatiladi, oʻn kun oʻtgach, uning sharafiga choʻchqa soʻyilib, qurbonlik keltiriladi. Butun mamlakat boʻylab majusiy qurbongohlar tiklana boshlangan. Shu bilan bir qatorda Suriyaliklar yahudiylarni majusiy bayramlarni nishonlashga majbur qilishadigan boʻlishgan. Yahudiylik dinining faoliyati qatʼiyan man etib qoʻyilgan. Kimdadir Tavrot topilgudek boʻlsa, oʻsha odam qatl etilgan. Shanba kuniga rioya etish hamda sunnat qilish rasm-rusumiga ham chek qoʻyilgan (1 Makkabeylar 1:21-50).


Shunda butun xalq ogʻir ahvolga tushib qolgan. Mojaro yuz berishi muqarrar edi. Aynan mana shu payt Modin qishlogʻilik keksa ruhoniy Mattafiyaning hatti-harakati urush alangasini oʻt oldirgan uchqunday boʻlgan. Majusiy xudolarga qurbonlik keltirish uchun yahudiylarni zoʻrlab yurgan shoh elchisi Modin qishlogʻiga tashrif buyurib, Mattafiyaga, agar u, qishloqning eng obroʻli kishisi sifatida birinchi boʻlib shu ishni amalga oshirsa, mukofot olishini aytadi. Mattafiya esa bundan bosh tortib, aksincha, yahudiylardan biri qurbonlik keltirish uchun qurbongohga yaqinlashgan payt, uni shundoqqina qurbongoh yonida oʻldiradi. Shundan soʻng, elchining oʻzi ham uning qoʻlidan ajal topadi, qurbongoh esa buzib tashlanadi.


Shu voqeadan soʻng, Mattafiya oʻz oʻgʻillari va ularning oilalari bilan choʻlga qochishga majbur boʻladi. Biroq tez orada ularning safiga boshqa yahudiylar ham qoʻshilishadi. Shundan keyin yuz bergan harbiy toʻqnashuvlarda qoʻzgʻolonchilar magʻlub boʻlishgan. Biroz oʻtib Mattafiya vafot etadi va Modinda dafn etiladi. Isyonga endi, Makkabey (“Makkabi” yaʼni “Bolgʻa”) deb atalgan, uning oʻgʻli Yahudo boshchilik qila boshlaydi. Avvaliga suriyaliklar isyonga koʻp ham ahamiyat berishmagan, lekin isyonchilar hujumidan Suriyaning kuchli otradi tumtaraqay qochishga majbur boʻlgach, Antiox ularga jiddiy qaray boshlagan. U askarlarga bir yillik maoshni oldindan toʻlab, Yahudiyaga katta qoʻshin tortib kelgan va Lisiyni sarkarda etib tayinlab, oʻzi Sharq tomon yurishni amalga oshirgan. Qiskagina, lekin keskin davom etgan janglarda isyonchilar suriyaliklarni yer tishlatib, Quddusdan quvib yuborishgan. Maʼbad poklanib, yangi qurbongoh tiklangan. Maʼbadni Xudoga bagʻishlash marosimidan soʻng, boʻlib oʻtgan voqeani yodda tutib yurish maqsadida Yangilanish yoki Nur deb atalgan yangi bayramni oʻtkazish yoʻlga qoʻyiladi (Yuh. 10:22) . Yahudo Oʻrdun daryosining sharqidagi yerlarni bosib olgach, urushni toʻxtatadi, shundan soʻng butun Falastin uning qoʻliga oʻtadi.


Magʻlubiyat haqidagi xabar Antioxga shu qadar taʼsir qiladiki, natijada tez orada uning joni uziladi. Urushni esa uning vorisi davom ettiradi. Shu orada Yahudo Makkabey yordam soʻrab, Rimga murojaat qilgan, u yerdan doʻstona javob olgan boʻlsa-da, biroq amalda rimliklar hech qanday yordam koʻrsatishmagan. Bir oz oʻtib, Yahudo jangda halok boʻladi, uning oʻrnini esa ukasi Yoʻnatan egallaydi. Urush 143 yilgacha davom etib, oxir-oqibat Suriya taxtiga nomzod boʻlgan Demetriy II Yahudoning kichik ukasi Simun Makkabeyni oʻzining ittifoqdoshi deb eʼtirof etadi. Demetriy Yahudoga siyosiy erkinlikni hamda barcha soliqlardan ozod boʻlishni kafolatlab beradi.


Makkabeylarning gʻalabasi yahudiy davlatiga mustaqillikni tuhfa etgan, mazkur mustaqillik esa, to rimliklar kelguncha davom etgan. Oʻsha davrlarda Falastinda Salavkiylarning taʼsir doirasi haqiqatan ham barham topgan. Bu urush yahudiylarning koʻpgina avlodlariga ancha taʼsir koʻrsatgan. Chunonchi, ular bir guruhga jipslashib, oʻz millatining mustaqilligini jon-jahdlari bilan himoya qilishadigan boʻlishgan. Qizigʻi shundaki, keyingi barcha davrlarda yahudiylar boshqa xalqlar orasida tarqalib ketishgan boʻlsa-da, ular bilan aralashib ketishmagan.


Hasmoniylar hukmronligi, m. av. 142-37 yillar


Simun Makkabey Yahudiya mustaqilligi uchun kurashni ado etgach, umrining oxirigacha oliy ruhoniy boʻlib qolgan. Aytish kerakki, uning boshqaruvi muvaffaqiyatli, ammo qisqa boʻlgan. 139 yilga kelib, Rim bilan shartnoma tuziladi – rimliklar yahudiy davlatining mustaqilligini tan olishib, oʻzlarining barcha ittifoqdoshlariga hamda Rimga qaram boʻlgan mamlakatlarga ushbu davlat bilan doʻstona aloqalarni bogʻlab turish uchun farmoyish berishadi. Iqtisodiy ahvol ham yaxshilanadi, sud idoralari ishga tushadi, diniy turmush tarzi esa qaytadan uygʻona boshlaydi.


Biroq farovonlik davri uzoqqa choʻzilmadi. Parfiyaliklar Suriya shohi Demetriy II ni taxtdan agʻdarib, asir olishadi (m. av. 139 y.). Uning ukasi Antiox VII taxtni egallab, Simun bilan shartnomani buzadi va undan katta miqdorda soliq toʻlashni talab qila boshlaydi. Simunning oʻgʻillari – Yahudo va Yoʻnatan davrida yahudiylar suriyaliklarni yengib, u tomondan keladigan xavfni bartaraf etib turishadi.


Taʼkidlash lozimki, ichki nizolar tufayli ahvol butunlay ogʻirlashib ketgan. Simun va uning ikki oʻgʻli Quddusni egallab olmoqchi boʻlgan oʻz kuyovi tomonidan 139 yilda xiyonotkorona oʻldirilgan. Simunning tirik qolgan oʻgʻli – Yuhanno Girkan (m. av. 135-104 yy.) unga xalaqit berib, Ptolomeyni oʻz qasrida qurshovga olgach, Ptolomey oxir-oqibat Misrga qochishga majbur boʻladi.


Shu asnoda Quddusni Antiox VII ning qoʻshinlari qamalga oliishgan. Yahudiylar noilojlikdan taslim boʻlib, Suriya shohiga oʻlpon toʻlaydigan boʻlishgan. Lekin tez orada Antiox oʻlgach, Suriyada taxtga daʼvogarlar oʻrtasida urush boshlanib ketadi. Girkan esa shu zahotiyoq vaziyatdan foydalanib, janubda Idumeyani, shimolda Samariyani va shu bilan birga Medeva hamda Oʻrdun daryosining sharqidagi qoʻshni shaharlarni egallab oladi. Shu yoʻsin Girkan bir vaqtning oʻzida ham oliy ruhoniy, ham davlat boshligʻiga aylanib, Hasmoniylar sulolasiga asos soladi.


Oʻlimi oldidan, u boshqaruvni oʻgʻli Aristobul Yahudo hamda rafiqasiga qoldirib ketgan. Aristobul esa, onasi va aka-ukalarini turmaga tashlatib, yakka hokim boʻlib olgan. Oradan bir yil oʻtib, u vafot etgan va ukasi Aleksandr Yannay uning bevasi Aleksandra Salomeyaga uylanib, hukmdorga aylangan. U Falastin istilosini davom ettirgan. U hukmron boʻlgan davrda (m. av. 103-76 yy.) ichki tartibsizliklar yangidan qoʻzgʻala boshlagan, natijada u taxtdan mahrum boʻlishiga bir baha qolgan.


Uning oʻlimidan soʻng, Aleksandra Salomeyaning oʻgʻli Aristobul II shohga aylangan. U akasi Girkan II ni oliy ruhoniy lavozimidan olib tashlagan. Shu orada Suriya va Falastinda hukm surayotgan siyosiy tartibsizliklar Rim eʼtiborini oʻziga tortadi. Natijada Pompey oʻz vakili Skavrni Yahudiyaga joʻnatadi. Skavr ishni Aristobul foydasiga hal qilib beradi, biroq Aristobul Yahudiya ishlariga aralashmasligi uchun rimliklarga qarshilik koʻrsatgan. Rimliklar esa Quddusni oʻrab olishgan. Aristobul tarafdorlari qarshilik koʻrsatishga shay edilar, lekin Girkan shaharni berib yuboradi. Aristobul oilasi bilan asir olinib, Rimga olib ketiladi. Aristobulning oʻgʻli Aleksandr Rim yoʻlida qochishga muvaffaq boʻlib, Girkanga qarshi isyon koʻtarishga uringan, biroq u baribir rim lashkari tomonidan oʻldirilgan.


Sezar va Pompey oʻrtasida boʻlib oʻtgan fuqarolar urushida Girkan Sezarga yon bosadi. Buning evaziga Sezar uning davlat boshligʻi sifatidagi oʻrnini kafolatlab beradi. Bundan tashqari Girkanga dengiz boʻyidagi bir qancha shaharlar ham taqdim etilgan edi. Uning vaziri boʻlgan Antipatr rim fuqaroligini qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlgan. Oʻsha paytdagi asl hokimiyat toʻlaligicha aynan unga tegishli edi. U bir oʻgʻlini Quddusga, boshqasini esa, yaʼni Hirodni Jalilaga prefekt etib tayinlaydi.


Rimdagi fuqarolik urushlari toʻxtovsiz davom etgan boʻlsa-da, Hirod hech qaysi tarafga ogʻishmay, hukmron guruh bilan doimo yaxshi munosabatni saqlab qolishga erishdi. Girkan uni hamisha qoʻllab-quvvatlashga uringan. Antoniy Hirodni va uning ukasi Fazoilni Yahudiyaga qoʻsh hukmdor etib tayinlaydi. Antoniy Misrda band boʻlib turgan payt, parfiyaliklar Quddusga hujum uyushtirib, Girkan va Fazoilni asirga olishadi. Hirod esa oʻz vaqtida shahardan qochib, hayotini saqlab qoladi. Shu asnoda sadduqiylar firqasi Aristobul II ning oʻgʻli Antigonni taxtga oʻtqazishadi, u esa parfiyaliklarning madadidan foydalanib kelgan edi, Rimga esa dushman sanalardi. Antigon Hirodga qarshi bosh koʻtaradi, lekin uning qoʻshinini rimliklar magʻlub qilishib, oʻzini esa asir olishadi. Antoniy Hirodga oʻz ixlosini namoyon qilish maqsadida Antigonning boshini tanasidan judo qilishni buyuradi (m. av. 37 y.). Uning oʻlimi bilan bir qatorda Hasmoniylar sulolasining hukmronligi ham yakun topadi.


Hirodlar hukmronligi, m. av. 37 y. – mil. 6 y.


Bu davrda Antipatr yangi sulolaning asoschisi aylandi. Uning oʻgʻli Hirod otasidan boshqaruvchilik va diplomatlik qobiliyatini oʻzlashtirib, Buyuk degan nomga sazovor boʻldi. Hirod Girkan II dan keyin boʻsh qolgan taxtni egallaydi. Tarixchi Farrar shunday deb yozadi: “Antipatr binoning ustki qavatini qurdi: Hirod unga toshdan bezak berib, edomlik ota-bobolarining chodirini shoh saroyiga aylantirdi va bu koshona u hali hayotlik chogʻidayoq, dunyoning eng koʻrkam binosi hisoblandi”.


Buyuk Hirod, m. av. 37-4 yillar


37 yilda Hirod shoh boʻldi. Oʻshanda u yigirma ikki yoshga qadam qoʻygan edi. Antigonni qoʻllab kelgan parfiyaliklar Falastinga bostirib kirgan mahalda, u onasi Kipros, opasi Salomeya va unashtirib qoʻyilgan Mariamne, yaʼni Girkanning qizi bilan qochishga majbur boʻladi. Ularni Oʻlik dengizi yonida joylashgan Masada qalʼasidagi akasi Yusufning qaramogʻiga topshirib, oʻzi qiyinchilik bilan boʻlsa-da, Iskandariyaga yetib oladi va u yerdan Rimga joʻnab ketadi.


Ishontiribmi, yoki fitna yordamidami, ishqilib Hirod oʻsha paytda Rimni birgalikda boshqarayotgan Antoniy va Oktavian uni Yahudiya shohi deb eʼtirof etishlariga muvaffaq boʻlgan. Falastinga qaytib, u Masadada qurshovda qolgan oilasini ozod qilgan va oʻzini mamlakat hukmdori deb daʼvo qilishga tushgan. Avvaliga u Jalilada oʻrnashib olib, u yerni koʻpayib ketgan qaroqchilar toʻdasidan tozalaydi, soʻngra rim qoʻshinlari yordamida Quddusni ham qoʻlga kiritadi. Antigon rimliklarga asir tushadi va uni Antioxiyaga zanjirband holda olib kelishib, boshini tanasidan judo qilishadi.


Hirodning birinchi ishi oliy ruhoniy tayinlash boʻldi. Kelib chiqishi edomlik boʻlgani bois, oʻzi bu lavozimni egallay olmasdi. Boshqa tarafdan esa, u Hasmoniylarning siyosiy taʼsiridan xavotirlanib, ularning merosxoʻri oliy ruhoniy boʻlishiga yoʻl qoʻyishni istamadi. Uning talabi bilan Ananiil, yaʼni Bobildagi diasporadan chiqqan, Xushxabar kitoblarida tilga olingan Hannaga tenglashtirilgan kishi oliy ruhoniyga aylandi. Biroq Mariamnening onasi – Aleksandra Antoniyning xushtori boʻlgan Misr malikasi Kleopatrani koʻngliga yoʻl topib, uni oʻgʻli Aristobulga yordam berishga koʻndirdi. Antoniyga eʼtiroz bildirishga jurʼat qilolmay, Hirod Ananiilni almashtiradigan boʻldi va hali voyaga yetmagan Aristobul oliy ruhoniylikni qabul qilib oldi.


Hasmoniylar urugʻidan boʻlgan yosh oliy ruhoniy xalq orasida shuhrat qozona boshlagach, bu holat Hirodda hasad va shubhalar uygʻotdi. U Aristobul sharafiga Yerixoda ziyofat uyushtirib, oʻz qarollariga oʻsha yerda uni vannaga choʻktirib oʻldirishni buyurdi.


Bu jinoyat Kleopatraning eʼtiboridan chetda qolmadi. Hirodni Antoniy Iskandariyaga chaqirgan edi. Ketayotib, Hirod maxfiy topshiriq buyurib ketadi. Unga koʻra, mabodo u jazoga tortiladigan boʻlsa, xotini Mariamne va oʻzining onasi tirik qolmasliklari kerak edi. Ushbu qabih farmoyishni bajarishga javobgar etib, u Yusufni – Mariamnening amakisini tayinladi. U Misrda Antoniy bilan yarashib olib, eson-omon ortga qaytgach, Mariamne uning buyrugʻidan xabar topganini bilib qoladi. Hirod sir tutish borasidagi Yusufning noqobilligini oʻziga va Mariamnega nisbatan xiyonat deb hisoblab, uni qatl etadi.


M. av. 29 yilda rim senati Antoniy va Kleopatraga qarshi urush eʼlon qildi. Shunda Hirod ikki oʻt oʻrtasida qoldi – oʻz homiylariga xiyonat qilish yoki Rimga qarshi foydasiz boʻlgan urushga qoʻshilish. Bunday arosatdan uni Kleopatra qutqarib qoldi. Hirodning xiyonat qilishidan xavotirga tushgan Kleopatra, uni Arabistonga joʻnatishga Antoniyni koʻndirdi. U yerda esa ahamiyatsiz janglar ketayotgan edi. Arabistondagi janglarda Hirodning qoʻli baland keldi, bu paytda Antoniy lashkari Aksiy burni yaqinidagi dengiz jangida tor-mor etiladi. Bu magʻlubiyatdan keyin, Hirod oʻzining sobiq doʻstlaridan yuz oʻgirib, Oktavian bilan uchrashish va undan madad olib turishga erishish uchun Rodos tomon shoshildi.


Oktavian Antoniyni Aksiy burni yaqinida magʻlub qilgach, Hirodni Yahudiya shohi va rim xalqining ittifoqdoshi deb eʼlon qildi. Kleopatra oʻlgach, Hirodning hokimiyatiga boʻlgan tahdid ham yoʻqoldi, chunki bu malika Yahudiyani Misrga qoʻshib olish niyatida yurardi.


Hirodning tashqi siyosatdagi tantanalariga oʻzi sevgan yagona ayol – xotini Mariamne bilan janjallashib qolgani soya sola boshladi. Antoniyning eski hamtovogʻi sifatida Rodosga joʻnab ketayotgan Hirod oʻz taqdiriga shubha bilan qarayotgan edi. Ketishdan oldin, u yana avvalgiday, mabodo tirik qolmasam, Mariamne ham oʻldirilsin, degan buyruqni berib ketadi. Mariamne esa, oʻz navbatida, uni Hasmoniylar vakili boʻlgan oʻz qarindoshlarining qatl etilishida ayblay boshladi. Hirodning onasi va singlisi Mariamneni koʻrishga koʻzlari yoʻq edi, shu bois ular uyushtirgan hiyla-makrlar ishni yanada chigallashtirib yubordi. Oxir-oqibat Mariamne hibsga olinib, qatl qilindi.


Bu hodisa Hirodning ham jismoniy, ham ruhiy sogʻligʻiga oʻz taʼsirini oʻtkazdi. U ogʻir yotib qolgach, Aleksandra (qatl etilgan malikaning onasi) astoydil fitna uyushtirish harakatiga tushdi va taxtni oʻz nevaralari Aleksandr hamda Aristobulga, yaʼni Hirod va Mariamnening oʻgʻillariga topshirishga urindi. Suiqasd haqida eshitib qolgan Hirod, gʻazabdan quturib uni qatl etishga buyruq berdi.


Haqiqatni tan olib aytish kerakki, Hirod oʻta layoqatli hukmdor boʻlib chiqdi va oʻz xalqining farovonligi uchun koʻp ishlar qildi. U ocharchilik paytlarida xalqqa ayamasdan moddiy yordam koʻrsata oldi. U mamlakatni atrofdagi bosqinchilardan himoya qilib, bir qator qalʼa va isteʼhkomlar qurdirdi. Bundan tashqari Hirod yana savdo-sotiqni rivojlantirish maqsadida keng koʻlamdagi qurilish loyihalarini ham amalga oshirdi. U hukmronlik qilgan davrda mamlakatning iqtisodiy ahvoli anchagina yaxshilandi. Shuning uchun ham saroydagi fitnalarga koʻz yumgan holda, uning hukmronlik davri muvaffaqiyatli oʻtgan, deyish mumkin.


Shunday boʻlsa-da, u baribir xalqning koʻngliga yoʻl topa bilmagan. Kelib chiqishi Edomlik boʻlgani uchun, u xalqning koʻz oʻngida doim uzurpator[6]shaxs sifatida gavdalangan. U majusiy kultlarga yaxshi munosabatda boʻlgani uchun Yahudiy diniga boʻlgan sadoqati borasida shubha-gumonlar uygʻongan. Hirod Quddusda hashamatli maʼbad bunyod qilgan boʻlsa ham, taqvodor yahudiylar sirasiga kirmagan. U siyosatda ruhoniylardan qurol sifatida uyalmay foydalangani uchun va shaxsiy hayotidagi buzuqliklar tufayli dindor yahudiylarning nafratiga uchragan.

M. av. 23 yilda u ikkinchi marta, bu safar ham Mariamne ismli boshqa ayolga uylandi. U ayol ruhoniy Boefning oʻgʻli boʻlgan Simunning qizi edi. Hirod Mariamnega yoqish uchun oliy ruhoniyni oʻz vazifasidan olib tashlab, oʻrniga uning otasi Simunni tayinladi. Biroq, tez orada yangi oliy ruhoniy barchaning nafratiga duchor boʻldi. Toʻrt yilcha keyin Hirodning ikki oʻgʻli Rimdagi oʻqishidan qaytib kelgan payt, xalq ularni zavq-shavq bilan qarshi oldi. Odamlar ularda, yaʼni Hasmoniylar sulolasining vorislarida qonuniy shohlarni va Hirod zulmidan ozod qiluvchi insonlarni koʻra boshlashdi. Ularning xalq tomonidan bunday eʼtirofga loyiq topilishi oxir-oqibat oʻzlarining boshiga yetdi. Ularning oʻz akasi Antipatr fitna uyushtiradi, natijada esa Hirod ularni oʻldirish uchun farmoyish beradi.


Hirodning butun shohligi davomida hamroh boʻlgan fitnalar va oʻlim jazolari oxirgi yillarga kelib, yanada kuchaydi. Oʻz otasining oʻlimini tezlashtirib, taxtni egallashga uringan Antipatrning boshiga ukalarining savdosi tushdi. Hirod oʻz oʻgʻlini qatl qilish uchun Avgustdan ijozat olmoqchi boʻlganda, u noxush tarzda hazil qiladi, yaʼni u, Hirodning oʻgʻli boʻlguncha, uning choʻchqasi boʻlish afzalroq, deb aytadi (yunon tilida ushbu soʻzlar qofiyadosh sanaladi). Shunday qilib, Hirod m. av. 4 yilda ichak raki va istisqo kasaliga mubtalo boʻlib, oʻzi sodir qilgan qotilliklarni unutolmay, azob-uqubatda olamdan koʻz yumadi.


Hirod qanchalik badjahl va tuturiqsiz feʼl-atvorga ega boʻlganini uning munajjimlarga qilgan ikkiyuzlamachiligi-yu, Baytlahmdagi goʻdaklarni qirgʻin qilish uchun chiqargan ayovsiz buyrugʻi aytib turibdi (Mat. 2:1-18) . Boshqa manbalarda bu voqea tilga olinmaganiga yetarlicha sabablar bor – kichikkina yahudiy qishlogʻidagi bir nechta bolaning oʻldirilishi Hirodning boshqa jinoyatlari oldida koʻzga tashlanmasligi mumkin edi.


Hirodning merosxoʻrlari


Hirodning vasiyatiga binoan taxt Arxelayga oʻtgan. Haq-huquqlarining tasdigʻini qoʻlga kiritish maqsadida, Arxelay iloji boricha tezroq, Rimga borishga ahd qilgan. Biroq ketishidan avval, u mamlakatni mumkin qadar tinchlantirmoqchi boʻlgan, chunki Hirodlar oilasiga boʻlgan nafrat gʻoyat darajada kuchli edi. Fisih bayramini nishonlash paytida yuz bergan gʻalayonlarni harbiylar ishtiroki bilangina toʻxtatishga erishilgan.


Rimga ketayotib, Arxelay oʻz oʻrniga ukasi Filipni qoldirib ketdi. Shu asnoda, Rimga aka-ukalarning uchinchisi Antipa yetib kelib, taxtni egallash uchun oʻz haq-huquqlarini taqdim etadi, chunki Hirodning ikkinchi vasiyatnomasida, aynan u merosxoʻr etib tayinlangandi. Yuzaga kelgan vaziyat sababli, Avgust Yahudiya hukmdori masalasi boʻyicha ancha vaqt bir toʻxtamga kelishga qiynaldi.


Rimda muzokaralar davom etayotgan bir paytda, Yahudiyada ikkinchi bor qoʻzgʻolon koʻtarildi. Mamlakatdagi tartibni saqlab turish uchun Avgust tayin etgan prokurator Sabin, hali merosxoʻr masalasi hal boʻlmagan payt, Quddusni bosib olib, maʼbadni talon-taroj qildi. Biroq shundan keyin, isyonchilar prokuratorning kuchlarini magʻlubiyatga uchratdi, shunda Suriya noibi Var keltirgan legionlargina vaziyatni oʻnglay olishdi. Yahudiyadan Rimga yurtga avtonomiya maqomi berilsin, Hirodlar xonadonidan esa hech kim shoh boʻlmasin, degan iltimos bilan bir guruh vakillar joʻnatildi. Arxelayning daʼvo harakatlarini qoʻllab turish niyatida, u yerga Filip ham yetib keldi.


Ishni diqqat bilan koʻrib chiqib, Avgust bir toʻxtamga keldi: Arxelay etnarx maqomini olib, Yahudiya, Samariya va Edom boshqaruvini qoʻlga kiritdi. Antipa esa Jalila va Pereyaning tetrarxiga aylandi. Filip ham tetrarx maqomini olib, Oʻrdun daryosining sharqidagi hamda Jalila koʻlining shimolidagi yerlarga hukmdor boʻldi.


Arxelay, m. av. 4 – mil. 6 yillar


Arxelay Kappadokiya shohi Arxelayning qizi Glafiraga uylangan. Arxelay uning uchinchi eriga aylangan, chunki bungacha u Arxelayning marhum akasi Aleksandr hamda Mavritaniya shohi Yuboyning xotini boʻlgan edi. Bu nikoh yahudiylarning Arxelayga boʻlgan nafratini yanada oshirib yuborgan, sababi u Glafira tufayli oʻzining birinchi xotini bilan ajrashgan edi, bundan tashqari yana Glafiraning Aleksandrdan boʻlgan oʻgʻillari ham bor edi.


Otasi kabi Arxelay ham turli-tuman qurilish loyihalari hamda ijtimoiy ishlarni qoʻllab-quvvatlardi. Biroq u hukmronligi davrida xalqning ishonchini qozonolmagan, natijada shohlikning toʻqqizinchi yilida Yahudiya va Samariyadagi oqsoqollar delegatsiyasi bir dunyo shikoyat bilan Rimga yoʻl olishgan. Avgust ularning arznomasini tinglab boʻlgach, Arxelayni amalidan tushirib, Galliyadagi Venn degan joyga badargʻa qilib yuborgan (m. av. 6 y.).


Matto bayon qilgan Muqaddas Xushxabar kitobida Arxelayning tilga olinishi uning shaxsiga boʻlgan qoʻshimcha taʼrif boʻlib xizmat qiladi:


“Ammo Yahudiyada Hirod oʻrniga uning oʻgʻli Arxelay taxtga chiqqanini eshitib, u yerga borishga qoʻrqdi. Biroq tushida vahiy kelgach, u Jalila yurtiga bordi”


(Mat. 2:22)


Ehtimol Arxelay ham, otasi singari, taxt uchun kurashgan gʻanimlardan choʻchigan va shubha ostiga tushgan odamlarning barchasi uchun xavfli boʻlgan boʻlsa ajabmas.


Filip, m. av. 4 – mil. 34 yillar


Filipga ajratilgan hudud gʻarbda Jalila koʻli, Oʻrdun daryosining yuqori oqimi, Merom koʻli va livan togʻlari bilan chegaralangan Falastinning shimoli-sharqiy burchagini oʻz ichiga olardi. Bu viloyat shimolda esa Damashq yaqinidagi Avileneya chegaralarigacha choʻzilib ketgan edi. Filipga tegishli yerlar sharq tomonda hamda janubi-sharqda choʻlga borib taqalsa, janubda Oʻnkent sarhadlarigacha yetib borgan edi. Tetrarxiya aholisining asosiy qismi suriyalik hamda yunonlardan iborat boʻlib. yahudiylarning soni esa nisbatan kam edi.


Filip Hirodlar xonadonidan chiqqan boʻlsa-da, ularga oʻxshamagan edi. Buyuk Hiroddan Filipga oʻtgan yagona fazilat deb, u ham bunyodkorlik ishlariga oʻch boʻlganini koʻrsatish mumkin. U xalqqa rahmdillik va adolat bilan muomala qilgan. Xushxabar kitoblarida tilga olingan Filip Kesariyasi (Mat. 16:13, Mk. 8:27) Oʻrdun daryosi boshlanadigan joy yaqinidagi qadimgi Panias oʻrnida barpo etilgan edi. Filip Kesariyasi rim imperatori va tetrarx Filip sharafiga shunday deb nom olgan edi. Jalila dengizi qirgʻogʻidan shimoli-gʻarbda joylashgan Yuliy Baytsaydasi ham unga tegishli shaharlardan biri edi.


U Hirodiyaning qizi Salomeyani xotinlikka olgan edi. Iosif Flaviy Filip toʻgʻrisida faqat yaxshi gaplar yozgan. U mil. 34 yilda tinchgina olamdan oʻtdi. Uning tetrarxiyasi uch yilcha Rimning Suriya provinsiyasiga qoʻshib olindi, soʻngra 37 yilda Kaligula uni Filipning jiyani Agrippa I ga berib yubordi.


Luqo Filipni Itureya bilan Traxonit viloyatlarining hokimi (Lq. 3:1) sifatida tilga olib oʻtadi. U haqida Yangi Ahdda boshqa hech narsa aytilmagan.


Hirod Antipa, m. av. 4 – mil. 39 yillar


Jalila va Pereyaning hokimi boʻlgan Hirod Antipa Yangi Ahd qoʻlyozmalarida ushbu urugʻning boshqa vakillariga qaraganda tez-tez tilga olinadi. Iso uni “tulki” deb atagan (Lq. 13:32) . Unga berilgan ushbu taʼrif nafaqat uning ayyorligini, balki qasoskorligini ham koʻrsatib beradi.


U oʻzining 43 yillik hukmronligi davomida Jalila dengizi sohilida yangi poytaxt – Tiveriadani bunyod qildi. Bu shahar qadimgi qabriston ustida qad rostlagani uchun, eʼtiqodli yahudiylar u yerda yashashdan bosh tortishdi. Tetrarx esa yangi poytaxtda yashash uchun odamlarni koʻchib borishga majbur qildi. Shahar yunoncha shaklda solingan edi.


Shunday boʻlsa-da, Hirod Antipa bir necha bor Yahudiy dini tarafdori ekanini namoyon qoldi. Pilat majusiy xudolarga atalgan qalqonni Quddusda oʻrnatmoqchi boʻlganda, u yahudiy xalqiga yon bosdi. Shuningdek, u Quddusda nishonlangan Fisih bayramida ishtirok etgan (Lq. 23:7)


Hirod Antipa Xushxabar kitoblarida Yahyo Choʻmdiruvchining qotili boʻlgani hamda Masihni mahkum qilishda qatnashgani aytib oʻtilgan (Lq. 23:7-12) . Uning xotini Hirodiya ota tomondan boʻlgan akasi Aristobulning qizi boʻlib, u avvaliga boshqa akasi, yaʼni Hirod Filip I ning qalligʻi boʻlgan (Mat. 14:13, Mark 6:17, Lq. 3:19) . (Bu Filipni tetrarx sanalgan Filip bilan adashtirmaslik kerak). Hirod Filip Rimda oddiy fuqaro kabi hayot kechirgan, u yerda tez-tez boʻlib turgan Antipa esa Hirodiyaga xushtor boʻlib qolgan. U tufayli Antipa Arabiston shohi Aretaning qizi boʻlgan birinchi xotini bilan ajrashadi. Biroq Hirodiya Antipaning boshqa ayolga uylanish niyati borligini bilgach, otasi huzuriga qochib ketadi, shu sabab uning otasi Hirodga qarshi urush eʼlon qiladi.


Hirod Hirodiya va uning qizi Salomeyani Tiveriadaga olib oʻtadi. Ehtimol, u oʻsha kezlarda Pereyadagi Maxeron qalʼasiga tashrif buyurib, oʻsha yerda Yahyo Choʻmdiruvchining vaʼzlarini tinglagan. Hirod uning qilmishlarini ochiqchasiga fosh etayotgan Yahyo paygʻambarning dangalligini hurmat qilishiga qaramay, bu holat Hirodiyani qattiq gʻazablantirdi va u Yahyoni qatl etish yoʻllarini izlay boshladi. Antipa oʻziga haqiqatni soʻzlayotgan insonning hayotini saqlab qolish uchun, yo irodasi sustlik qildi, yoki boʻlmasa haqqoniyatga beparvo qaradi (Mat. 14:1-12, Mark 6:14-29, Lq. 3:19) .


Oxir-oqibat Hirod Antipa Hirodiyaga uylangani, uning shohlikdan quruq qolishiga sabab boʻldi. M. av. 37 yilda Kaligula imperator boʻlgach, uning dastlabki qilgan ishi Hirodiyaning akasi, Aristobulning oʻgʻli Agrippa I ga shohlik taxtini berib, unga ixtiyoriga Filipning tetrarxiyasini ham oʻtkazib yubordi. Akasining yutugʻidan ruhlanib ketgan Hirodiya erini Rimga borib, Kaliguladan shohlik maqomini soʻrashga koʻndirdi. U Rimga yetib kelgan payt, Agrippaning vakili Fortunatning ham u yerda ekani maʼlum boʻldi. Fortunat Hirod Antipani suiqasd uyushtirishda aybladi. Kaligula esa, oʻsha zahotiyoq uni tetrarxiyadan mahrum qilib, Galliyaga badargʻa qilib yubordi va tetrarxiyani Agrippaga oʻtkazdi.


Hirod Agrippa I, mil. 37-44 yillar


Hirod Agrippa I Aristobul va uning ammavachchasi Berenikaning (Hirodning singlisi boʻlgan Salomeyaning qizi) oʻgʻli edi. Rimdagi oʻqishlari tugagach, u mil. 23 yilda Falastinga qaytib, kuyovi Hirod Antippadan Tiveriada bozorlarining nazoratchisi lavozimini oladi. Biroq u Hirod bilan urishib qoladi va himoya axtarib Antioxiyaga qochib boradi, rimlik hukmdor bilan ham kelisholmagach, Italiyaga qaytib kelishga majbur boʻladi. Hirod Agrippa Tiberiy nevarasining ustozi va Kaligulaning yaqin doʻstiga aylanadi. U, bir kuni, Kaligulaga keyingi imperator boʻlishini aytadi. Tiberiy bundan xabar topib, uni turmaga qamatib qoʻyadi. Agrippa turmada uzoq vaqt qolib ketmadi, chunki tez orada Tiberiy oʻlgach, u ozodlikka chiqadi.


Kaligula imperatorlik taxtiga oʻtirishi bilanoq, Agrippa ham lavozimga ega boʻldi. U yahudiylarga mehr qoʻygani, Kaligulaga esa gapi oʻtgani uchun, uni Quddusdagi maʼbadga oʻz haykalini oʻrnatishdan saqlab qoldi. Bu orqali u yahudiylarning qahr-gʻazabini bartaraf etdi.


Mil. 41 yil Kaligula oʻldirilgan payt, Agrippa hanuz Rimda edi. U Klavdiy hokimiyatga daʼvo qilganida uni qoʻllab-quvvatlab turdi, Klavdiy esa, oʻz navbatida, Agrippaga, nafaqat u Kaliguladan soʻragan yerlarni, balki Yahudiya bilan Samariyani ham qoʻshib berdi. Shunday qilib, Agrippa I Buyuk Hirodning qayta birlashgan shohligini qoʻlga kiritdi.


Agrippa Falastinga kelib, Quddusni oʻziga qarorgoh sifatida ajratib oldi. U muntazam ravishda maʼbadga borardi, yahudiy qonunlariga qatʼiy amal qilgan holda hayot kechirardi va majusiy marosimlar yoki tasvirlarni sinagogalarga kiritish uchun qilingan barcha hatti-harakatlarni bostirib turardi. Agrippa yahudiy diniga oʻta sadoqatli va jonkuyar boʻlgani uchun ham imonlilarni quvgʻin qilgan dastlabki insonlardan biri boʻldi. Farziylar va masihiylar (oʻsha davrda masihiylikni yahudiy dinining yangi oqimi deb hisoblashgan) oʻrtasidagi keskinlik shohning oʻzi aralashmaguncha oshib boraverdi. Agrippa Zabadiy oʻgʻli Yoqubni hibsga olib, keyin qatl etishni buyurdi, Butrus esa qamoqqa tashlandi. Biroq Butrus Xudoning yordamida moʻjizaviy tarzda ozodlikka chiqadi. Agrippa qorovullarni oʻlim jazosiga mahkum etib, oʻzi Kesariyaga yoʻl oldi (Hav. 12:11-19) .


Hirod Agrippa I mil. 44 yilda toʻsatdan oʻlib qoladi. Uning oʻlimiga oid asosiy tafsilotlar borasida Iosif Flaviy va Xushxabarchi Luqoning aytgan fikrlari bir joydan chiqadi. Flaviy aytishicha, imperator sharafiga Kesariyada uyushtirilgan oʻyinlar vaqtida Hirod Agrippa zar toʻn kiyib, yasanib olgan boʻlgan. Quyosh nurlari taʼsirida yarqiray boshlagan ushbu toʻn tufayli Agrippaning ixlosmandlari uni ochiqchasiga xudo deb, eʼtirof eta boshlashgan. Shundan soʻng, biroz oʻtib unda ichak faoliyati buzilishi kuzatiladi va oqibatda, u besh kundan keyin jon beradi.


Hirod Agrippa II, mil. 50-100 yillar


Hirod Agrippa I oʻzidan toʻrt farzand qoldirib ketadi: uch qiz va bir oʻgʻil. Qizlaridan biri Drusilla Yahudiyaning rimlik prokuratori Feliksga turmushga chiqadi. Otasi oʻlgan payt, uning oʻgʻli Agrippa II Rimda edi. Mil. 50 yilda amakisi Hirod Xalkissaning oʻlimidan soʻng, Agrippa II shohlikni va Quddusdagi maʼbadga ruhoniy tayinlash huquqini qoʻlga kiritdi. Mil. av. 53 yilda esa Xalkissa shohligidan voz kechib, Filip hamda Lisaniyning tetrarxiyasiga ega boʻldi. Klavdiy vafot etgach (mil. 54 yil), Neron unga qarashli yerlarga Jalila va Pereyaning baʼzi joylarini qoʻshib qoʻydi.


Fest Yahudiyaning prokuratoriga aylangan payt, Agrippa va u bilan birga hukmdorlik qilgan opasi Berenika, Festni yangi lavozim bilan tabriklash maqsadida Kesariyaga yoʻl olishdi. U yerda Agrippa Havoriy Pavlusning ishi boʻyicha Festga diniy maslahatchi boʻlishiga toʻgʻri keldi, chunki Pavlusning status[7]i rimlik majusiy uchun jumboq boʻlib turgan edi (Hav. 25:13-26:32) . Agrippa yahudiylik eʼtiqodidan ancha-muncha xabardor boʻlsa-da, uni chuqur oʻzlashtirmagan edi, diniy marosimlarning barcha talablariga rioya qilardi-yu, lekin hech qachon undagi haqiqatga astoydil ishonmasdi.

Mil. 66 yilda yuz bergan qoʻzgʻolon chogʻida, u ochiqchasiga rimliklarga yon bosib, Vespasianga oʻz sadoqatini koʻrsatdi va Tit bilan birgalikda oʻz xalqi ustidan gʻalabaga erishdi. Yangi imperator uning shohligini yanada kengaytirib berdi. Mil. 75 yilda Agrippa va Berenika Rimga koʻchib oʻtishdi. Tit Berenikani xotinlikka olmoqchi boʻlib yurardi, lekin ish janjalgacha yetib borgach, u noiloj niyatidan qaytdi, sababi xalqning Berenikaga va uning akasiga boʻlgan nafrati haddan tashqari kuchli edi. Mil. 100 yilda Agrippa II olamdan oʻtdi.


Quddusning qulashigacha davom etgan ruhoniylar boshqaruvi, mil. 70 yil


Falastinga egalik qilgan barcha chet ellik hukmdorlar, hoh Ptolomeylar boʻlsin, hoh Salavkiylar, boringki ana Hirodlar yoki rimliklar – ularning barchasi yahudiylar nazdida bosqinchi boʻlib, ularga chidashlariga toʻgʻri kelgan, biroq hech qachon ularni qonuniy hukmdor sanashmagan. Yahudiylar tushunchasida faqatgina ruhoniylar haqiqiy, asl hokimiyat vakillari boʻlishgan.


Butun Isroil tarixi mobaynida turli zamonlarda fuqarolik hokimiyatining turlicha koʻrinishlari mavjud boʻlgan. Muso davrida oqsoqollar Isroil qabilalarining vakillari boʻlib, uning kengashini tashkil qilishgan. Hakamlar davrida hech qanaqangi markaziy boshqaruv boʻlmagan, shunchaki zarur boʻlganda yoʻlboshchilar paydo boʻlib, ular xalq orasida ancha shuhrat qozonishgan, biroq muqim bir tartib oʻrnatishga qodir boʻlishmagan. Birlashgan va boʻlingan shohlik davrlarida davlat tepasida shohlar turishgan. Biroq nima boʻlganda ham ruhoniyning soʻzi hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan, boisi u Xudo nomidan gapirgan. Yahudiy davlatida aynan diniy hokimiyat oliy maqomga ega boʻlib kelgan. Juda koʻp narsa ruhoniylarning holatiga bogʻliq boʻlardi: agar ular buzuqlik yoʻlida yurgan boʻlsalar, siyosiy hayot ham sifat jihatdan yomonlashardi; mabodo ruhiy uygʻonish yuz bergan boʻlsa, Yahvega sigʻinish qaytadan yoʻlga qoʻyilardi, bu orqali esa fuqarolik hokimiyatining nufuzi yanada ortardi.


Bobil surgunligi davrida ruhoniylar xizmati maʼbadning buzilishi oqibatida bir qancha vaqtga toʻxtab qoldi, biroq ruhoniylarning oʻzi yoʻqolib ketmadi. M. av. 536 yilda Quddusga asirlikdan kelganlar orasida ruhoniy va levilar bor edi (Ezra 2:36-54) . Maʼbad qayta tiklangach, ular oʻz majburiyatlarini ado etishga kirishishdi va baʼzi bir uzilishlar bilan boʻlsa-da, to mil. 70 yilgacha, yaʼni maʼbadni rimliklar buzib tashlamaguncha xizmatni davom ettirishdi.


Mana shu davrlar mobaynida ruhoniylar yahudiylar ichidagi eng nufuzli doira boʻlib kelgan. Oliy ruhoniy oʻz lavozimini meros qilib olib, unga bir umr egalik qilardi. Uning hokimiyati hukmdornikidan keyingi oliy hokimiyat hisoblangan. Chet ellik bosqinchilar hukmronligi ostida oliy ruhoniylar qay darajada erkin faoliyat yuritishgani haqida biror narsa deyish qiyin, shunday boʻlsa-da, ancha erkin faoliyat boʻlgani haqiqatga yaqin, chunki ham yunon, ham rim hukmdorlari oʻz vakolatini soliq yigʻish va tashqi siyosat bilan cheklab koʻya qolishardi.


Davlat vazifalarining bir qismi oqsoqollar kengashiga tegishli boʻlib, ushbu kengashga eng tajribali va hurmatga ega boʻlgan diniy hamda siyosiy arboblar aʼzo edi. Ularning baʼzilari ruhoniylar boʻlsa, boshqalari, masalan Ezra kabi aʼzolar ulamo va Qonun bilimdonlari edi. Kengash tarkibiga yana dehqonchilik va savdo-sotiq bilan shugʻullanuvchi tabaqaning eng oʻqimishli vakillari ham kirardi. Sirasini aytganda, boshqaruv oliy diniy doira qoʻlida boʻlib, Sinedrion aʼzolari ham unga tegishli hisoblangan (oqsoqollar kengashining keyingi nomi).


Forslar hukmronligi davrida yashagan ruhoniylarning ismlari hech qanday izohsiz, uzluksiz ravishda Nahimiyo kitobida berilgan (Nahim. 12:1-11) . Iosif Flaviy kichik bir voqeaga quyidagicha taʼrif beradi: oliy ruhoniy Yuhannoning (Yoʻnatan boʻlsa ajabmas, Nahim. 12:11) Iso ismli ukasi bor boʻlib, u fors lashkarboshisi Vagosning doʻsti edi. Vagos doʻstiga oliy ruhoniylik martabasini qoʻlga kiritishi uchun yordam berishga soʻz beradi. Lekin aka-ukalar maʼbadda janjalashib qolishadi va janjal natijasida Yuhanno Isoni oʻldirib qoʻyib, butun xalq hamda fors hukmron doiralarining noroziligiga uchraydi.


Iosif Flaviy asarida yana ikkita kichik koʻrinish mavjud boʻlib, ular Iskandar Zulqarnaynning istilochilik davrida aynan oliy ruhoniy butun yahudiy xalqi nomidan gapirishga vakolatli kishi boʻlganiga guvohlik beradi. Iskandar Falastinga bostirib kirib, Tir shahrini qamal qilgach, u oliy ruhoniyga, yahudiylar fors shohini qanday qoʻllab kelgan boʻlishsa, unga ham shunday yordam berishini talab qilib, murojaat etgan. Oliy ruhoniy Doroga qasam ichganini va bu qasamni buzolmasligini aytib, rad javobini beradi. Shunda Iskandar unga poʻpisa qilib, urush tugagach, kimga qasam ichishni oʻrgatib qoʻyishini aytadi.


Oʻsha yerning oʻzida Iosif Flaviy shunday deb yozadi, yaʼni Iskandar Quddusga yaqin kelgan payt, oliy ruhoniy Iadduy tantanali yurish uning qarshisiga bilan chiqadi. Oliy ruhoniy shohga Yozuvlarda bashorat qilingan uning istilochilik yurishlarini koʻrsatadi. Bu narsa Iskandarga kuchli taʼsir qiladi. U oliy ruhoniyga nisbatan hurmatni saqlab qolib, yahudiylarga oʻz-oʻzini boshqarish huquqini beradi va Falastindan tinch yoʻl bilan chiqib ketadi.


Ptolomeylar zamonida ham ruhoniylar yetakchi siyosiy kuchga ega boʻlishgan. Iosif Iadduyning oʻgʻli Oniya I va uning oʻgʻli Simun I Adolatli haqida iliq fikrlar aytib oʻtgan. Biroq vaqt oʻtishi bilan, oliy ruhoniylik lavozimi dunyoviy hokimiyat qoʻlidagi oʻziga xos siyosiy mukofot aylanib qolgan. Bu mukofot, odatda, kim koʻproq haq bersa, oʻshanga sotilardi. Baxtli nomzod oʻz oʻrnini boy berib qoʻymaslik uchun siyosiy yoʻlboshchining hohish-istaklariga boʻysunishi shart edi. Shu yoʻsin ruhoniylar oʻz mustaqilligini sezilarli darajada yoʻqotib qoʻyishgan.


Makkabeylar qoʻzgʻlonidan soʻng vaziyat birmuncha oʻzgargan. Salavkiylar davrida xizmat qilgan oliy ruhoniylarning avvalgi sulolasi Hasmoniylar bilan almashtirilgan. Mazkur oliy ruhoniylar sulolasining asoschisi Makkabeylar avlodidan boʻlgan Yuhanno Girkan hisoblanadi. Salavkiylar davrida boʻlgani kabi, Hirodlar hukmronligida ham oliy ruhoniyga diniy sohadagi barcha hokimiyat tegishli edi. Hirod tayin etgan bir nechta oliy ruhoniylarni esa bundan istisno qilish mumkin.


Buyuk Hirodning oʻlimidan boshlab, to Quddus qulagan davrgacha, oliy ruhoniy yana Yahudiyadagi eng muhim siyosiy arbobga aylanadi. Rim prokuratori u bilan hisoblashishga majbur boʻlgan va u oʻtkazgan bosim tufayli rimlik hokimlar bir necha bor oʻz siyosatini oʻzgartirishiga toʻgʻri kelgan. Oliy ruhoniy xalq orasida obroʻ-eʼtibor qozonib, ijtimoiy fikrni shakllantirish imkoniga ham ega edi va bu orqali rimlik vakillarni oʻziga maʼqul kelgan qarorga qoʻshilishga majbur qilardi. Aks holda ular oʻz provinsiyalaridagi tartib saqlay olmaganlari uchun imperator tomonidan boʻshatib yuborilishi mumkin edi. Oliy ruhoniy junbushga keltirgan xaloyiqning Pilat derazasi tagidagi xayqirigʻi bu kabi bosim oʻtkazishga misol boʻlib xizmat qiladi: “Agar Uni qoʻyib yuborsang, sen Qaysarning doʻsti emassan” (Yuh.19:12) . Mark ushbu vaziyatni bayon qilayotib, ochiqchasiga “Oliy ruhoniylar ... xalqni qoʻzgʻab qoʻyishdi” (Mark 15:11) , deb aytadi.


Rimlar mil. 70 yilda Quddusni qoʻlga kiritib, maʼbadni buzib tashlashgach, ruhoniylarning boshqaruvi ham barham topadi. Shundan keyin yahudiy ruhoniylar oʻz faoliyatini tugatishgan.


Rimliklarning Bar-Qohba qoʻzgʻolonigacha boʻlgan hokimiyati, mil. 70-135 yillar


Yahudiyadagi bir-birini almashtirgan siyosiy rejim oʻrtasiga aniq bir xronologik chegarani qoʻyishning iloji yoʻq. Demak, ruhoniylar hokimiyati Ptolomeylar, Salavkiylar va Hirodlar hokimiyati bilan bir vaqtda mavjud boʻlgan. Ruhoniylar boshqaruvi hamda Hirodlar boshqaruvi rimliklar boshqaruvi bilan bir vaqtda kesishgan. Pompey Yahudiyani m. av. 63 yilda bosib olgach, Rim Hirodni ham, oliy ruhoniyni ham oʻziga qaram hukmdorlar, deb hisoblagan. Buyuk Hirodning oʻrniga kelgan Arxelay xalq ichida umuman obroʻ qozonolmach, Rim imperatori uni almashtirishiga toʻgʻri keldi. Yahudiy Koponiy prokurator etib saylanadi. Shu paytdan boshlab, baʼzi qisqa tanaffuslardan tashqari, rim prokuratori to mil. 135 yilda oxirgi marta roʻy bergan muvaffaqiyatsiz qoʻzgʻolongacha bu provinsiyani bevosita oʻzi boshqargan.


Odatda, prokuratorlar xalqning koʻngliga oʻtirmagan va ulardan bir nechtasigina oʻz lavozimida uch yildan koʻproq ishlagan, xolos. Bu lavozimda, boshqalarga qaraganda, Valeriy Grat (mil. 15-26 yy.) hamda uni alishtirgan Poʻntiy Pilat (mil. 26-36 yy.) lar uzoqroq qolishgan. Valeriy Gratni xalq umuman xush koʻrmagan, chunki u oliy ruhoniyning merosxoʻrlari masalasida notoʻgʻri ishlarni amalga oshirgan va oʻz nomzodlarini tayinlagan edi. Ikkinchi prokurator boʻlsa, Iso Masihni sud qilish hamda jazoga mahkum etishda qatnashgani bois, rim prokuratorlari ichida eng mashhuri deyish mumkin. U endigina boshqaruv kursisiga oʻtirgan paytidayoq, oʻz askarlariga imperatorning tasviri tushirilgan bayroqlarni Quddusga olib kiritishlari uchun buyruq berib, yahudiy xalqini tahqirlagan edi. Xalq esa, bunday harom-harishlikka qarshi shovqin-suron bilan oʻz noroziligini bildira boshlagan. Pilat oʻz qilmishi xunrezlikka olib kelishini bilgachgina, past kelishga majbur boʻlgan. U 36 yilda samariyaliklar bilan oʻrtasiga nifoq tushib qolgach, prokuratorlik lavozimidan ozod qilinadi. Marsell esa uning oʻrniga oʻtiradi.


Mil. 37 yilda Kaligula imperatorlik taxtiga oʻtirgach, vaziyat yanada keskin tus oladi. Oʻzini xudo deb, katta ketgan imperator oʻz suratini Quddus maʼbadiga oʻrnatish uchun farmon chiqaradi. Ushbu farmonning ijrosi suriyalik legat Petroniy zimmasiga yuklangan edi. Legat ikki oʻt orasida qoladi: yo imperator qahriga duchor boʻlish, yoki diniy urushlarni keltirib chiqarish. U farmonning ijrosini kechiktirishga erishdi, mil. 41 yilda esa qiyinchiliklar oʻz-oʻzidan hal boʻldi – Kaligula saroyda uyushtirilgan suiqasd qurboniga aylandi.


Mil. 66 yilda boshlangan yahudiylar urushigacha, xalq va rim maʼmuriyati oʻrtasida doimo kuchli bosim hukm surgan. Koʻpincha qurolli chiqishlar ham roʻy berib turgan. Zilotlar firqasi, xususan Jalilada kuchli boʻlib, xalqni Rimga qarshi jang qilish uchun, ochiqchasiga muqaddas urushga chorlardi. Prokuratorlar tartibni saqlab qolishga intilib, zoʻravonlikka ham berilib ketishardi. Biroq rim legionerlari bilan yuz bergan qurolli toʻqnashuvlar oqibatida, Rimga qarshi nafrat alangasi yanada kuchaydi. Butun mamlakat junbushga kelgan edi va bunday paytda oʻzini Masih deb atagan kimsalarning paydo boʻlishi, deyarli har doim koʻp kishilik, mutaassib olomonning bir joyga toʻplanib, oʻning ortidan ergashishiga olib kelardi.


Havoriylar faoliyati kitobida prokuratorlar M. Antoniy Feliks hamda Porsiy Festlar tilga olib oʻtilgan (Hav. 23:24-24:27, 25:1-26:32) . Feliks boshqargan paytlarda xalqning Rim hukumatini agʻdarib tashlash maqsadi aniq koʻrinish hosil qila boshlagan. Iosif Flaviy bir voqeani aytib ketgan, unga koʻra, qandaydir bir misrlik yahudiy oʻz atrofiga junbushga kelgan olomonni yigʻib, uning soʻzlari boʻyicha Quddus devorlari qulashi mumkinligini ayta boshlagan. Rimlik askarlar olomonni tarqatib yuborgan, yoʻlboshchi esa juftakni rostlashga majbur boʻlgan. Havoriy Pavlusni qoʻriqlayotgan Rimlik yuzboshi undan: “Bir necha kun ilgari gʻalayon koʻtarib, toʻrt ming xunrezni sahroga olib chiqqan misrlik sen emasmi” (Hav. 21:38) , deb soʻraganda, aynan shu hodisani nazarda tutgan boʻlishi mumkin.


Feliks prokuratorlik qilgan kezlar tez-tez gʻalayon yuz berib turgan. Ehtimol, bu uning oʻz vazifasini suisteʼmol qilishidan yoki xalqni yaxshi boshqara olmaganidan kelib chiqqandir. Tertull va Pavlus Feliksga murojaat etib, nutq soʻzlay boshlaganda, bu nutqlarning boshlanmasi bir-biriga zid ekaniga eʼtibor bersa arziydi. Tertull prokuratorga xushomad qila boshlagan:


“Ey muhtaram Feliks, xalqimizning obodonchiligiga gʻamxoʻrlik qilar ekansiz, oʻz soyangizda osoyishtalikka erishganimizni har doim va har yerda behad minnatdorchilik ila tan olamiz”


(Hav. 24:3)


Pavlus hech qanday tilyogʻmaliksiz, qisqa va bor gapni aytib, oʻz nutqini Feliksga taʼrif berishdan boshlaydi: “Siz koʻp yillardan beri bu xalqqa haqqoniy qozi boʻlganingizni...” (Hav. 24:10) . Feliks Kesariyadagi isyonlarni shafqatsizlarcha bostirgan: u boshqargan paytlarda yahudiylarning boshiga koʻp kulfat tushgan. Shu sabab Feliksni Rimga chaqirib olishadi va u yerda Neronning yoqimtoyi boʻlgan akasi Pallasning himoya qilishi qoʻl kelib, jazodan qutulib qoladi.


Uning merosxoʻri Porsiy Fest rostgoʻy inson va vijdonli maʼmur boʻlgan boʻlsa kerak. Biroq, u oʻz vazifasiga kirishganidan ikki yil oʻtib, vafot etadi, uning davomchilari esa, u amalga oshirishga ulgurgan barcha ezgu ishlarni yoʻqqa chiqarib yuborishadi.


Festning oʻlimdan keyin, Yahudiyadagi vaziyat faqat yomon tomonga oʻzgarib borgan. Prokuratorlar ham, oliy ruhoniylar ham toshbagʻirligi va ochkoʻzligi bilan ajralib turishgan. Kesariyada istiqomat qilgan majusiylar igʻvogarlik qilib, ataylabdan yahudiylarning achchigʻini keltira boshlashgan. Prokurator Gessiy Flor esa, maʼbad xazinasini talon-taroj qilgan. Turli siquv va tahqirlardan toqati toq boʻlgan yahudiylar qoʻzgʻolon koʻtarishga majbur boʻlishgan.


Mil. 66 yilda bir qator shaharlardagi rim garnizonlari yahudiylarning keskin hujumlari ostida qolib ketadi. Baʼzi hollarda rimliklar (ularni mahalliy majusiylar qoʻllab turishgan) hujum uyushtirgan yahudiylardan qoʻllari baland kelishgan – ushbu shaharlarda yashovchi yahudiylar shafqatsiz repressiyalarga duchor boʻlishdi. Biroq bir qator vaziyatlarda rim otradlari isyonchilar tomonidan yer tishlatilgan. Suriya hokimi Sestiy Gall bir legion rim askarlari bilan Quddus sari yoʻl olib, uni qamal qiladi. Biroq, tez orada, u nomaʼlum sabablarga koʻra, qamalni bekor qilib, tartibsiz ravishda ortga chekina boshlagan. Ushbu kutilmagan muvaffaqiyat qoʻzgʻolonchilarni xudo ular tomonda ekaniga ishontirdi. Ular janglarni davom ettirish maqsadida kuchlarni birlashtirishdi.


Neron qoʻzgʻolonni bostirish uchun Tit Flaviy Vespasianni joʻnatdi. Mil. 67 yilning boshida u oltmish minglik qoʻshinga bosh boʻlib, Quddus tomon yoʻlga tushdi. Bu orada esa isyonchilarning yoʻlboshchilari orasida oʻzaro nizolar avj olib ketdi. Ulardan biri – Gisxalalik Yuhanno – oʻz otradlari bilan Quddus shahriga kirib, oʻz gʻanimlariga qarshi janglarni boshlab yubordi, bu orqali u shaharni fuqarolar urushiga giriftor qildi. Vespasian esa vaziyatdan foydalanib, Pereya, Yahudiya va Idumeyani bosib oldi va endi Quddusni qamal qilishga shaylangan payt, Falastindagi legionlarga Neronning oʻldirilgani va Rimda fuqarolar urushi boshlangani toʻgʻrisidagi xabar yetib keladi. Mil. 69 yilning iyul oyida Yahudiyada jang olib borayotgan qoʻshinlar oʻz lashkarboshisini imperator, deb eʼlon qilishadi. Yahudiyadagi harbiy harakatlarga bosh-qosh boʻlishi oʻgʻlini qoldirib, Vespasian Iskandariyaga joʻnab ketadi, u yerdan esa, mil. 70 yilda Rimga yetib keladi.


Bu vaqtda Quddusda isyonchi kuchlarning uchta yoʻlboshchilari oʻrtasida hokimiyat uchun kurash borayotgan edi. Bular Gisxalalik Yuhanno, Simun Bar-Gior va Yeleazar oʻgʻli Simun edilar. Ularning tarafdorlari oʻrtasida doimo qonli toʻqnashuvlar yuz berardi. Mil. 70 yilning bahorida Tit qamalni yanada kuchaytirdi. Avgust oyida rimliklar devorni teshib, shahar darvozasiga oʻt qoʻyib yuborishga erishdilar. Ochlik va ichki nizolar tufayli holdan toygan xalq taslim boʻldi. Titning buyrugʻiga gʻilof ravishda Quddusga yopirilib kirgan legionerlar maʼbadni yondirib, vayron qilishdi. Shahar aholisi esa qirib tashlanadi yoki qul qilib sotib yuboriladi. Shahar tamoman buzib tashlanadi.


Bundan uch yil oʻtib ham, Hirodium, Maxariya va Masada qalʼalarida qurshovga olingan qoʻzgʻolonchilarning qarshiligi davom etadi. Lekin bu kurashdan umid qilib boʻlmasdi. Quddus qulab, maʼbad vayron boʻlgach, yahudiy davlati ham barham topdi.


Imperator Trayan zamonida Misr va Kirenda yahudiylar yana gʻalayon qila boshlashdi. Vaqti-vaqti bilan qoʻzgʻolonlar koʻtarilib turdi, lekin ular rimliklar tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi. Yahudiy davlatining mustaqilligini tiklashga boʻlgan soʻnggi urinish mil. 135 yilda imperator Adrian davrida Bar-Qoxba boshchiligidagi qoʻzgʻolonning bostirilishi bilan tugatildi. “Yulduz oʻgʻli” maʼnosini beruvchi “Bar-Qoxba” nomi bilan qoʻzgʻolonchilar oʻz yoʻlboshchisini atashgan, chunki ular uni Balʼomning bashoratidagi “Yoqubdan chiqqan yulduz”, deb hisoblashgan (Sah. 24:17) . Adrian chiqargan qonun qoʻzgʻolonga bevosita sabab boʻldi, chunki ushbu qonun koʻra, sunnat qilish man etilib, vayron qilingan Quddus maʼbadi oʻrnida Yupiterga bagʻishlab maʼbad tiklash buyurilgan edi. Bar-Qoxba shahardan haydab solinib, keyin qoʻlga tushiriladi. Quddus oʻrnida, yangi haqiqiy rim shahri bunyod etilib, unga yahudiylarning kirishi oʻlim jazosi bilan taqiqlab qoʻyiladi. Quddusdagi maʼbad oʻrnida esa Yupiter maʼbadi qad rostlaydi[8].

Yahudiy davlati barham topdi-yu, lekin yahudiylik eʼtiqodi oʻlmadi. Mil. 90 yilda yahudiy muallim Yoʻnatan Ben-Zakkay Yamniyada Qonunni oʻrganish maktabini ochadi. Unga boshqa muallimlar, asosan farziylar, qoʻshilishadi. Ruhoniylar xizmati va qurbonlik keltirish marosimlari yoʻqolib ketgan boʻlsa-da, Isroil xalqi yoʻq boʻlmadi. Qonun oʻrgatuvchi ustozlar (ravvinlar) mehnat qilishda davom etib, bundan buyogʻiga qurbongohi boʻlmagan qurbonliklarni, xayrli ishlar va Qonunni oʻqib-oʻrganish bilan almashtirishdi.


### 2 BOB, YANGI AHD DAVRIDAGI IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOT


IJTIMOIY HAYOT

IQTISODIY HAYOT


#### IJTIMOIY HAYOT


I asrdagi dunyo bizning, yaʼni XX asrdagi dunyomizdan birozgina farq qilgan. Boylar va kambagʻallar, insofli odamlar va jinoyatchilar, ozod kishilar va qullar yonma-yon hayot kechirishgan, ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlar koʻp jihatdan bugungiday boʻlgan.


#### YAHUDIY JAMIYATI


Yahudiy jamiyatida ham, majusiy jamiyatida ham aristokrat[1]lar sinfi mavjud boʻlgan. Yahudiy jamiyatini ruhoniylar tabaqasi va Qonun oʻrgatuvchi ilgʻor muallim – ravvinlar ham tashkil etgan. Makkabeylar qoʻzgʻolonidan to Buyuk Hirod shohlik taxtiga oʻtirguncha yahudiy jamiyati tepasida Hasmoniylar sulolasi boʻlishgan. Hirod va uning oʻgʻillari hukmronlik qilgan davrda hasmoniylar urugʻidan boʻlgan ruhoniylar diniy turmushda oʻz oʻrinlarini saqlab qolishgan – ular yetakchi rollarda boʻlishgani xususida Yangi Ahddan baʼzi bir maʼlumotlarni topish mumkin. Ular maʼbad faoliyatiga oid boʻlgan barcha ishlarga bosh-qosh boʻlishgan, qurbonlikka keltiriladigan hayvonlar savdosidan tushgan daromaddan ulush olishgan, maʼbad taʼminoti uchun olinadigan soliqning bir qismini oʻzlashtirishgan.

Yahudiy dinining oliy kengashi boʻlmish Sinedrion aʼzolari safida boy-badavlat kishilar boʻlishgan. Xushxabar kitoblarida ulardan ikkitasining nomi keltirilgan: Nikodim va Arimetiyalik Yusuf. Aftidan, ular katta yer egalari boʻlishgan.


Falastinning qolgan aholisi dehqonchilik, hunarmandchilik yoki savdo bilan shugʻullangan. Ularning aksariyati nochor turmush kechirishgan. Shunday boʻlsa-da, ular ozod odamlar boʻlishgan – quldorlik yahudiylar orasida keng tarqalmagan edi. Ulardan baʼzi birlari, masalan, Iso shogirdiga aylangan baliqchilarning yaxshigina daromad keltiruvchi kichik korxonalari boʻlgan.


Yahudiy jamiyatidagi ijtimoiy tabaqalanish hammaga bir xil talab qoʻygan Qonun tufayli maʼlum darajada tekislanib turgan. Xudoning oldida barcha birdek javobgar sanalgan. Yahudiylar boylikni oʻzgacha ilohiy marhamat va solihlik uchun mukofot deb qabul qilgan boʻlishsa-da, xayrli ish qilayotgan kambagʻal odam, boydan koʻra mukofotga kamroq loyiq, deb daʼvo qilishga umuman asos boʻlmagan. Yahudiy eʼtiqodiga singib ketgan, Xudo oldida barcha teng degan tushuncha boy va qudratli yahudiylarni hokimiyatga intilib, xalqqa jabr-zulm oʻtkazishdan cheklab turardi.


#### MAJUSIY JAMIYAT


Aristokratiya


Birinchi asrda mavjud boʻlgan majusiylar dunyosida odamlar yaqqol tarzda turli qatlamlarga boʻlingan boʻlgan. Rimda boʻlib oʻtgan fuqarolar urushidan soʻng, ijtimoiy struktura jiddiy oʻzgarishlarni boshidan oʻtkazgan. Italiyada kichik yer uchastkalariga ega boʻlgan ozod dehqonlar sinfi deyarli yoʻqolib ketgan. Qadimgi senat aristokratiyasi vakillarining koʻpchiligi esa oʻlib ketishgan. Ularning oʻrnini xonvayron boʻlgan dehqonlarning yerlarini sotib olish hisobiga boyib ketgan yangi aristokratiya egallab oladi. Provinsiyalarning ekspluatatsiyasi yana bir daromad manbaiga aylangan – davlatdagi amaldor shaxslar va olibsotarlar u yerlarda misli koʻrilmagan darajada mol-dunyo orttirishgan. Xalqning koʻzi oldida boyib borayotgan aristokratlar zeb-ziynat va hashamatga koʻmilib ketgan edi. Umuman olganda esa, jamiyat behayolik va buzuqlik bilan toʻlib-toshgan edi. Bir paytning oʻzida quyi sinf vakillari yanada qashshoqlashib keta boshladi, chunki ogʻir mehnat xonavayron boʻlishdan, yo boʻlmasa, och-yalangʻoch yashashdan qutulishga kafolat bera olmasdi.


Oʻrta tabaqa vakillari


Doimiy urushlar qullarning koʻpayib ketishiga olib kelgan. Buning oqibatida imperiyadagi oʻrta tabaqa vakillari kamayib ketgan. Ularning koʻpchiligi janglarda halok boʻlgan, yoki surgunlardan jabr koʻrishgan. Boshqa birovlari esa, qullarning mehnatiga asoslangan yirik korxonalar bilan raqobatga dosh bera olishmagan. Ular oʻz fermasi-yu, yer-mulklarini arzimagan pulga sotishga majbur boʻlib, katta shaharlarda, ayniqsa Rimda, och-nahor yurgan va tirik qolish uchun har narsaga qodir boʻlgan xavfli ishsizlar toʻdasiga qoʻshilib ketishgan.


Plebeylar[1]

Plebeylar, yoki boshqacha qilib aytganda, shaharlik qashshoqlarning son-sanogʻi yoʻq edi. Ularning safi, muntazam ravishda, xonavayron boʻlgan oʻrta tabaqa vakillari bilan kengayib borgan. Koʻpchilik doimiy ish topa olmagani sababli, ular uchun qullarga qaraganda qiyinroq boʻlgan, boisi bu qullarda, hech boʻlmasa, aniq turar joy, kiyim-kechak va yegulik bor edi. Ishsizlar toʻdasi har kuni katta shaharlardagi koʻchalarni toʻldirib, yegulik hamda tekin tomosha soʻrab yurishardi. Pul uchun ular har qanday siyosatchini qoʻllab-quvvatlashlari mumkin edi, son-sanoqsiz kishilar esa qaltis ishga qoʻl urib, saylovlar paytida ularning ovozini pulga sotib olishardi yoki xalqni vahimaga soladigan qurolli otradlar shakllantirishardi.


Qullar va jinoyatchilar


Rim imperiyasidagi aholining asosiy qismini qullar tashkil qilardi. Bu borada aniq sonlarni keltirish qiyin, lekin aholining yarmidan kamrogʻi ozod odamlar boʻlgani ehtimolga yaqin, va ularning faqatgina baʼzilari toʻla huquqli fuqaro hisoblanishgan. Turli xil urushlar, ommaviy tarzda xonavayron boʻlishlar, tugʻilishning nisbatan koʻpligi qullar sonining ortib ketishiga olib kelgan. Qolaversa, ularning orasida ham tabaqalarga boʻlinish yuz bergan. Ularning aksariyati vrach, oʻqituvchi, molk-mulk boshqaruvchisi, mohir hunarmandlar boʻlishgan. Taniqli faylasuf-stoik Epiktet ham qul boʻlgan. Qullar davlat muassasalaridagi turli mansablarda ishlashgan. Kitob nashr etuvchilar qoʻlyozmalarni qayta yozib chiqish uchun qullar mehnatidan foydalanishgan. Badavlat xonadonlardagi xizmatkor ayollar ham qullardan iborat boʻlgan. Qishloq xoʻjaligida mehnat qiluvchi qullarning ahvoli nihoyatda ogʻir boʻlgan. Ixtiyorida arzon ishchi kuchi boʻlgan xoʻjayinlar esa inson mehnatini yengillashtirish yoki takomillashtirish haqida umuman qaygʻurishmagan. Shu sababdan ham qullar haddan tashqari qiyin ishlarni qilishlariga toʻgʻri kelgan.


Qulllik tuzumi insonni tahqirlar edi. Qullari boʻlgan xoʻjayinlar ularning mehnatiga, kuchiga hamda mahoratiga shunchalik tayanib qolishganki, natijada oʻzlari mehnat qilish qobiliyatini umuman yoʻqotib qoʻyishgan. Bekorchilik imperiyadagi ozod hisoblangan kishilarga juda yomon taʼsir oʻtkazgan. Boshqa tomondan, xoʻjayinning istagi yagona qonun boʻlgani uchun, qullar orasida oʻz qadr-qimmatini bilish va ahloq tushunchasi haqida oʻylashning imkoni boʻlmagan. Mugʻombirlik, olgʻirlik, tilyogʻmachilik, aldamchilik va yolgʻondakam itoatkorlik qullarning tabiiy xislatlariga aylanib borgan. Koʻpgina oilalarda qullar enaga va oqsoch boʻlishgan. Ular bolalarga oʻzlaridagi bor illatlarni oʻtkazishib, yolgʻon gapirish hamda ayyorlik ishlatishga oʻrgatishgan. Ahloqiy va maʼnaviy inqiroz antik davrdagi ushbu jamiyatni boshidan oxirigacha qoplab olgan.


Albatta, xulosa chiqarishga shoshmaslik kerak. Aksariyat xoʻjayinlar oʻz qullariga yaxshi muomalar qilishgan, koʻpgina qullar ham oʻz xoʻjayinlariga halol xizmat qilishgan va ularga haqiqatdan ham sodiq boʻlishgan. Ularning baʼzilari uncha-muncha pul toʻplab, ozod boʻlish uchun haq toʻlay olishgan. Qullarni ozodlikka chiqarish tez-tez uchraydigan holat boʻlgan. Rim jamiyatida oʻziga xos ijtimoiy guruhni tashkil qiluvchi ozod etilgan qullarning soni, vaqt oʻtishi bilan, koʻpayib ketgan. Ularning koʻpchiligi yuqori lavozimlarni egallab, imperator saroyida va hokimiyatda muhim ahamiyatga ega shaxslarga aylanishgan. Aynan ular imperiyadagi kuchayib borayotgan byurokratik apparatni sezilarli ravishda shakllantirishdi.


Qullik tuzumi Yangi Ahd kitoblarida ham oʻz aksini topgan va bu kitoblarda “qul” soʻzi ancha koʻp ishlatilgan. Yangi Ahdning biron yerida qullik qoralangani yoxud oqlanganini uchratmaymiz. Pavlusning maktublaridan kelib chiqib aytish mumkinki, oʻsha paytda qullar ichida ham, quldorlar ichida ham imonlilar boʻlishgan. Pavlus qullarni oʻz xoʻjayinlariga quloq solishga, xoʻjayinlarni esa, oʻz qullariga nisbatan qattiqqoʻl boʻlmaslikka chaqiradi. Albatta aynan masihiylikningkeng tarqalishi qullarning asta-sekin yoʻqolib ketishiga olib kelgan.


Ishsizlar sonining koʻpligi, aksariyat odamlarda yashash uchun mablagʻ yoʻqligi, bekorchilikning odat tusiga kirishi – bularning bari jinoyatchilar sonining ortib ketishiga yaxshigina zamin yaratgan. Adolat yuzasidan shuni aytish kerakki, rim jamiyatida hamma ham jinoyatchilikka butunlay berilib ketmagan – koʻp fuqarolar halol va insofli kishi boʻlib qolishgan. Lekin shu bilan birga imperatorlar orasida ham, ularning atrofidagilar orasida ham, senatorlar va hukumat amaldorlari orasida ham bir talay vijdonsiz va diyonatsiz odamlar, qabih jinoyatchilar boʻlgani sir emas. Butun rim jamiyati yovuzlik bilan sugʻorilgan edi. Rimliklarga Maktubda gunohkor odamlarga berilgan dahshatli taʼrif hech narsani boʻrttirib yubormaydi (Rim. 1:18-32) . Majusiylik jamiyatni ahloqiy inqirozdan saqlab qoluvchi biron bir vositani oʻzida ishlab chiqolmadi.


#### MADANIYAT SOHASIDAGI YUTUQLAR


Adabiyot


Avgust hukmronlik qilgan davrda rim adabiyoti misli koʻrilmagan darajada yuksalishga erishdi. Shoir Vergiliy yangi eraning paygʻambariga aylandi. U oʻzining “Eneida” asari bilan Avgustning Rimini ulugʻlab, imperiya ilohiy tarzda kelib chiqqanini koʻrsatishga intildi. Uning asarlarida boʻlgʻusi oltin asrning kirib kelishi eʼlon qilinadi, u yozgan Ekloga[1]lardan biri (toʻrtinchisi), goʻyo muallif Eski Ahd kitoblari bilan birmuncha tanish boʻlganiga ishora qiladi. Goratsiy boʻlsa, lotin sheʼriyatiga yunoncha shakl berib, uni yanada boyitdi. Ovidiy yozgan sheʼrlar rimliklarning oʻsha zamondagi ahloqiy qarashlarini roʻyi-rost aks ettiradi. Aytish mumkinki, Avgust davrida rim sheʼriyati “oltin davr”ni boshidan kechirgan.

Avgust va Neron hukmronligining oraligʻidagi davrda lotin adabiyotida maqtovga loyiq hech narsa yaratilmagan. Ikki buyuk yozuvchi, yaʼni Seneka va Patroniyning ijodi Neron shoh boʻlgan davr bilan uzviy bogʻliq. Neronga ustozlik qilgan faylasuf-stoik Seneka oʻzidan keyin, asosan odob-ahloq muammolariga bagʻishlangan falsafiy traktatlarni va bir nechta dramatik sahna asarlarini qoldirib ketgan. Neron saroyida “nafosat va goʻzallik hakami” degan nomga sazovor boʻlgan Patroniy nozik didli insonligi bilan dong taratgan edi. Shoir va sanʼatkor sifatida shuhrat qozonishni istagan imperator uning fikr-mulohazalarini yuqori darajada qadrlagan. Patroniyning “Satirikon” nomli romani oʻsha davrni tushunishga asqotuvchi eng yaxshi yozma manbalardan biri hisoblanadi.


Birinchi asrning taxminan yetmishinchi yillarida Toʻngʻich Pliniy oʻzining “Tabiiy tarix” nomli kitobini yozgan va bu asar tabiatni ilmiy jihatdan yoritib bermoqchi boʻlgan ilk kitoblardan biri boʻlgan. Bu keng qamrovli asar boʻlib, bilimning hamma sohalarini oʻz ichiga olgan ijod namunasi ham edi. Oʻsha paytning oʻzidayoq Kvintilian sistematik asarini yaratib, unda ritorika[2]va grammatika oid nazariyalarni ishlab chiqqan. Bundan tashqari, yana hajvchi Marsiallni ham tilga olib oʻtish zarur, chunki uning ustalik bilan yozgan epigramma[3]lari bugungi kitobxonga ham zavq bagʻishlaydi.

Neron, Trayan va Adrianlar davridagi adabiyotda tanqidiy ohang ustunlik qila boshlagan. Tarixchilar Tatsit hamda Svetoniy Qaysarning ishlarini koʻklarga koʻtarmay, boʻrttirmay taʼriflashadi. Eski respublikaning aristokratlariga qon-qarindosh boʻlgan, imperatorlarni jini suymagan Tatsit bu borada ancha murosasiz boʻlgan. Uning “Solnoma” va “Tarix” asarlarida jamiyatda keng tarqalgan pritsipat tizimiga nisbatan norozilikni kuzatish mumkin. Ikkinchi asr boshlarida oʻz hajviy asarlari bilan dong taratgan Detsim Yuniy Yuvenal zamondoshlarining ahloq-odobi va yurish-turishlarini tanqid qilgan. U baʼzi narsalarni hajviy tarzda va birmuncha mubolagʻa bilan taʼriflagan boʻlsa ham, ular baribir Rimdagi sara tabaqaning ahloqiy jihatdan buzilib ketgani haqida toʻgʻri tushuncha beradi.


Sanʼat va meʼmorchilik


Birinchi asrda yashagan imperatorlar qurilish ishlarini tinimsiz olib borishgan. Rimliklar oʻzlarining dekoratsiya sanʼati bilan ajralib turishmagan, biroq hashamatga toʻla, meʼmoriy inshootlar yaratishda ancha muvaffaqiyat qozonishgan. Ular arkalardan iborat tom qurishni, gʻisht va sementlardan esa qurilish materiallari sifatida koʻproq foydalanishni oʻrganib olishib, qurilish usullari borasida katta yutuqlarga erishishgan. Ular bunyod qilgan bir talay koʻpriklar, akveduklar[4], amfiteatrlar va hammomlar bugungi kunda ham mavjud. Rim haykaltaroshligida portret janri ustun boʻlgan. Ular tomonidan yaratilgan imperatorlar, sarkardalar va siyosatchilarning koʻpgina haykal shaklidagi tasvirlari maʼlum. Maqbaralardagi tobut va tosh tobutlarga oʻyib ishlangan naqshlar, bir talay bareleflar[5], byustlar va otlarning haykallari hozirgacha saqlanib qolgan. Rimdagi Tit Arkasi kabi tarixiy haykaltaroshlik asarlari esa keng tarqalgan boʻlgan.

Musiqa va teatr


Sanʼatning bu ikki turi xalqning koʻnglini ovlashga moʻljallangan edi. Sahna sanʼati ommaning ahloqiy inqirozi taʼsirida qolgan boʻlib, oʻzi ham bu inqirozning kuchayib ketishiga ozmi-koʻpmi imkon yaratgan. Imperiya endi vujudga kelgan paytlarda qoʻyilgan kichik hajviy pesa va komediyalar qoʻpol hamda ahloqsiz sahnalarga toʻla boʻlgan va ular turmushning eng tuban lavhalarini namoyish qilib, hayosizligi va buzuqligi bilan ajralib turgan. Rim teatri Esxil, Sofokl va Yevripid – chuqur falsafiy va ilohiy maʼno-mazmunga boy dramatik sahna asarlarini yaratgan buyuk yunon dramaturglarining teatridan keskin farq qilgan.


Rim imperiyasida turli-tuman musiqalar ijro etilgan. Fleyta[6]va svirel[7]lar asosiy musiqa asboblari hisoblangan boʻlsa-da, zarb urib chalinadigan va misdan yasalgan boshqa musiqa asboblari ham mavjud boʻlgan, ammo eng ommabopi lira va arfa hisoblangan. Musiqa, odatda, diniy marosimlar hamda tantanali yurishlar paytida ularga joʻr boʻlgan. Bundan tashqari, aslzodalar koʻngilochar paytlarda musiqadan oʻziga xos muhit yaratishni xush koʻrishgan.

Arena


Amfiteatr tomoshabinlarga oʻta yomon taʼsir oʻtkazgan. Imperatorlar va yuqori siyosiy lavozimga daʼvogar kishilar xalq ixlosini qozonishga intilib, arenada qonli bellashuvlar oʻtkazishgan, bunda odamlar bir-biri bilan, yo boʻlmasa, yirtqich hayvonlar bilan olishishlariga toʻgʻri kelgan. Maxsus tayyorlangan qul-gladiatorlar, harbiy mahbuslar, oʻlim jazosiga mahkum jinoyatchilar, baʼzan arenada pul va shuhrat topmoqchi boʻlgan yollanma kurashchilar ushbu tomoshalarning ishtirokchilariga aylanishgan. Ularning baʼzilari, bir necha yil davomida muvaffaqiyatli janglar oʻtkazib, eson-omon isteʼfoga chiqishni ham uddalashgan. Lekin koʻpchilik arenada oʻlim topgan. Amfiteatrdagi turli namoyishlar xaloyiqni xunrezlikka oʻrgatib, ular orasida qon toʻkishga chanqoqlik hissini uygʻotgan. Agar sahna oʻzining qoʻpol hajviy pesalari bilan rimliklarda buzuqlik illatini tarbiya qilgan boʻlsa, arena ularni toshbagʻirlikka oʻrgatgan.


Tillar


Bizni qiziqtiradigan davrda, Rim imperiyasidagi odamlar ishlatgan toʻrtta asosiy tilni ajratib koʻrsatishimiz mumkin, bular – lotin, yunon, aramiy hamda qadimgi yahudiy tillari. Lotin tili imperiyaning rasmiy tili maqomiga ega boʻlgan. Barcha sud ishlari lotin tilida olib borilgan. Shu bilan birga lotin tili rim adabiyotining tili ham hisoblangan. Aholining katta qismi ana shu tilda soʻzlashgan, qolaversa lotin tili Italiyadan tashqari, imperiyaning gʻarbiy mintaqalarida, yaʼni Shimoliy Afrika, Ispaniya, Galliya va Britaniyalarda keng tarqalgan boʻlgan. Rimliklar zabt etgan mamlakatlar aholisi, bosqinchilarning tilini oʻzlashtirgan holda, asta-sekin unga oʻz ona tillaridagi baʼzi elementlarni kiritib borishgan. Shu zaylda oʻzgarib borgan lotin tili bugungi kunda mavjud boʻlgan koʻplab yevropa tillarining asosiga aylangan. Yunon tili antik davr madaniyatining tili hisoblangan. Imperiyadagi barcha bilimli kishilar mana shu tilda yozishgan va soʻzlashishgan. Bundan tashqari, mazkur til imperiya sharqidagi koʻpgina provinsiyalarda yashovchi xalqlarning soʻzlashuv tili boʻlgan. Falastinda ham shu tilda gapirishgan, Iso va Uning shogirdlari majusiylar bilan muomala qilishgan payt, aynan shu tildan tez-tez foydalangan boʻlishsa, ajabmas. Aramiy tili Yaqin Sharq xalqlari orasida eng koʻp tarqalgan til boʻlgan. Mana shu tilda Pavlus Quddus ahliga murojaat qilib (Hav. 22:2) , Antoniy qalʼasi ostonalarida oʻzining himoya nutqini soʻzlagan. Isoning nutqidan keltirilgan baʼzi bir sitatalar shuni koʻrsatadiki, U ham ushbu tilda soʻzlashgan (Yuh. 1:42, Mark 7:34, Mat. 27:46) . Aramiy iboralar qadimgi jamoatlarda ham keng ishlatilgan – masalan, “Abba, Ota” (Rim. 8:15) va “Maranafa” (1 Kor. 16:22) . Dastlabki masihiylarning koʻpchiligi ham aramiy tilida gaplashishgan boʻlsa kerak. Aramiy tili klassik yahudiy tili bilan bir tillar oilasiga mansub boʻlgan, aholining katta qismi esa Ezra zamonidayoq klassik yahudiy tilini ishlatmay qoʻygan edi. Birinchi asrga kelib, faqatgina ruhoniylar va ulamolar diniy marosimlarda hamda teologik munozaralar paytida shu tildan foydalanishgan. Avom xalq uni tushunmagan.


Mana shu uchta tilning keng ishlatilgani shundan maʼlumki, xochdagi Isoning boshi uzra osib qoʻyilgan: “lavha yahudiy (aramiy), yunon va lotin tillarida yozilgan edi” (Yuh. 19:20) . Hatto Falastinda bu tillar barcha tomonidan qabul qilingan boʻlib, keng koʻlamda ishlatilgan.


Masihiylik vujudga kelgan hududning qoq markazida tillarning bunday rang-barang koʻrinishda boʻlgani, masihiylik eʼtiqodi har taraflama ifodalanishi uchun imkon yaratib bergan. Lotin tili ham, yahudiy tili ham aramiy va yunon tillaridan farqli ravishda, birinchi asrdagi Jamoat tarixida muhim ahamiyat kasb etmagan. Masihiy Rivoyatlarda yozilishicha, birinchi asr oʻrtalarida, dastlab Isoning soʻzlari aramiy tilida qayd qilingan. Ilm-fan Yangi Ahdning yunoncha qoʻlyozmalarda tarqalganini tasdiqlovchi ishonchli dalillarga ega.


Ilm-fan


Birinchi asrda hukmronlik qilgan rimliklar muhim fanlar bilan unchalik qiziqishmagan. Ular bu fanlardan faqatgina foyda olish maqsadida foydalanishgan. Rimliklar qurilish va harbiy sohalarida foydalanib kelgan texnikaga oid ixtirolarning aksariyati yunonlarga tegishli boʻlgan.


Ilm-fanning baʼzi bir yoʻnalishlari Masih kelishiga qadar, Yunonistonda allaqachon taraqqiy etgan edi. Geometriya (soʻzma-soʻz tarjimasi – yer oʻlchash) fani avvaliga Bobil va Misrda rivojlanib, rivoyatga koʻra, keyinchalik Miletlik Fales tomonidan Yunonistonga olib kelingan. Yunon olimlari ushbu fanni hayratlanarli tarzda nazariy choʻqqilarga olib chiqishgan. Iskandariyalik Evklidning (taxm. m. av. 300 yillar) “Asoslar” kitobida bayon etilgan geometriya sistemasi hozirgi kunda ham matematika oid nazariya namunasi boʻlib qolmoqda.


Mexanika va fizika sohalaridagi ajoyib kashfiyotlar Sirakuzalik Arximedga tegishli (m. av. 287-212 yillar). U dastak[8]nazariyasini ishlab chiqqan va gidrostatika[9]qonunini tadbiq etgan. Uning matematika sohasidagi izlanishlari differensial va integral hisoblar asosida yotuvchi cheksiz kichik sonlar hisob usulini qoʻllash borasidagi ilk namuna hisoblanadi. Arximedning texnikaga oid baʼzi ixtirolaridan ikkinchi Puna urushlari paytida Sirakuzani rimliklardan himoya qilishda foydalanishgan. Astronomiya sohasi masihiylar paydo boʻlguncha ancha rivojlanib qolgandi. M. av. IV asrdayoq yunon olimlari yerni oʻz oʻqi atrofida aylanuvchi sayyora, deb hisoblashgan. Sferik trigonometriya bilan birgalikda planimetriya[10]ning usullarini ishlab chiqqan Gipparx, taxminan, m. av. 160 yillarda, oyning katta-kichikligini va undan yergacha boʻlgan masofani hisoblay olgan. Iskandariyalik Eratosfen (m. av. 273-192 yillar) yer aylanasining uzunligini hisoblab chiqqan, darvoqe, oʻlchov asboblarining noaniqligiga qaramay, u bu ishni hayratlanarli tarzdagi aniqlik bilan uddalay olgan.

Birinchi asrda jadal suratda rivojlangan fan bu – geografiya boʻlgan. Oʻsha davr kosmologiya fanida Yer koinot markazida joylashgan, degan tushuncha ustunlik qilgan. Koʻpchilik, uning atrofida turli sayyora va yulduzlar aylanib yuradi, deb hisoblagan. Iskandariyalik Ptolemey (mil. 127-151 yillar) esa, Kopernik zamonigacha oʻz nufuzini saqlab kelgan mashhur asarini bitgan. U yana, yunonlarga maʼlum boʻlgan barcha yerlarning geografik xaritasini yaratgan.


Rim olamining turli markazlarida tibbiyot gullab-yashnagan. Birinchi asrda Tars shahrida Eskulap[11]maʼbadi qoshidagi kasalxonaga biriktirilgan universitet maʼlum boʻlgan. Avgust hukmronlik qilgan davrda Rim shahrida yunon tibbiyot maktabiga asos solingan. Imperator Tiberiyning tabibi Sels jarrohlik borasida chuqur bilimlarni egallab, tibbiyotning ushbu sohasi boʻyicha traktatlar yozib qoldirgan. Boshqa bir tabib, Dioskorid olti yuzga yaqin shifobaxsh oʻsimliklarga batafsil taʼrif berib oʻtgan. Tibbiyot tarixida Galen (mil. 129-200 yillar) oʻziga xos oʻrin egallaydi. U antik dunyo tibbiyotiga oid barcha maʼlumotlarni umumlashtirib, ularni yagona bir tizimga solgan. Tibbiyot va biologiyaga taalluqli koʻpgina kashfiyotlar unga tegishli. Galenning bir talay xulosalari notoʻgʻri boʻlsa-da, tibbiyot kishilari uning asarlaridan to Uygʻonish davrigacha foydalanib kelishgan.

Rimliklar yozib qoldirgan ilmiy asarlar oʻziga xosligi bilan ajralib turmaydi, bundan tashqari ular mualliflarda bilimga intilish xususiyati bor boʻlganini ham bildirmaydi. Ularning orasida eng maʼlum va mashhuri – Toʻngʻich Pliniyning 37 tomli “Tabiiy tarix” asari. Oʻsha davrning tabiiy va ilmiy maʼlumotlaridan iborat ushbu keng qamrovli ensiklopediya dehqonchilikdan tortib, to zoologiyagacha boʻlgan barcha fanlarni oʻz ichiga olgan boʻlgan. Pliniy oʻzi toʻplay olgan barcha ilmiy maʼlumotlarni roʻyirost qayd etgan, ammo bir qator vaziyatlarda u faktlarni uydirma mulohazalardan farqlay olmagan va uning xulosalari har doim ham aniq chiqavermagan.


Bu davrda yahudiylar nazariyaga asoslangan ilm-fanga unchalik ham qiziqish bildirishmagan. Ularning hech biri matematika yoki tabiiy fanlar borasida ajralib turmagan. Ularning muhitida vujudga kelgan Jamoat xususan, fan bilan mashgʻul boʻlmagan, chunki u asosiy diqqat-eʼtiborini etika va diniy faoliyatga qaratgan. Shuningdek Jamoatning Vahiyga asoslangan taʼlimoti ilm-fanga hech qanday ziddiyat tugʻdirmagan. Pavlus Xudo haqida “Uning koʻrinmas xususiyatlari, yaʼni abadiy qudrati va ilohiyoti, Oʻz ijod mahsuliyu borliqni yaratganidan anglashiladi va ochiq koʻrinib turibdi” (Rim. 1:20) , deb yozgan edi. Muqaddas Ruh kuchida amalga oshadigan ilohiy ochiqlikni teologik jihatdan oʻrganish bilan Uning ochiqligini yaratilgan borliqni muhokama qilish orqali ilmiy jihatdan tadbiq qilish oʻrtasida hech qanday xiloflik yoʻq. Yangi Ahd kitoblari ilmiy asarlar sirasiga kirmaydi, qolaversa, ularni yozib qoldirgan odamlar, jilla qurisa, olimu-fuzalo boʻlishmagan, biroq ular na oʻz daʼvolari, na oʻz talablari bilan ilm-fanga qarshi chiqishadi.


Taʼlim sohasi


Bugungi kunda oʻn olti yoshgacha boʻlgan barcha bolalar uchun davlat tomonidan oʻrnatilgan, bepul va majburiy oʻrta taʼlim tizimi oʻsha davrdagi Rim imperiyasi uchun qorongʻu edi. Faqatgina Vespasian davridan boshlab, imperatorlar xalqning ong-bilimini oshirish borasida jiddiy shugʻullana boshlashgan. Oddiy rim xonadonidagi bola tarbiyasi murabbiydan , yaʼni bolaga ilk saboqlarni oʻrgatib, shahardagi xususiy maktablardan biriga olib borib, soʻngra yana uyga olib kelishi kerak boʻlgan quldan boshlangan. Rimlik bola balogʻat yoshiga yetguncha, ana shu murabbiy nazorati ostida boʻlishi kerak boʻlgan.


Maktablar, odatda, noxush koʻrinishdagi muassasalar boʻlib, odatda bozor va doʻkonlarning yonidagi jamoat joylarida joylashgan boʻlgan. Muallimlar unchalik ham bilimli boʻlishmagan, shuningdek ularning pedagogik uslublarida rang-baranglik yetishmagan. Oʻqish bilib-bilmay barcha narsani yod olishdan iborat boʻlib, turli xildagi tanaviy jazolar bilan toblangan. Baʼzi hollarni hisobga olmaganda, sinflar, umuman shinam boʻlmagan va ular sovuq binolar ichida boʻlgan. U yerda sinf doskasi, turli koʻrinishdagi sxema va plakatlar singari maktab jihozlari boʻlmagan.


Taʼlim berish jarayonida asosiy eʼtibor amaliy koʻnikma hosil qilishga qaratilgan. Oʻqish, maktublar yozish, hisob-kitob qilish muhim fanlar sanalgan. Undan keyin esa, yunon va rim shoirlarining asarlarini oʻqib-oʻrganishga oʻtilgan. Oʻquvchilar uzundan-uzoq sheʼr parchalarini yod olishib, ifodali tarzda oʻqib berishlari lozim boʻlgan. Soʻngra baʼzi bir oʻquvchilar ritorikani oʻrganishgan va notiqlik sanʼati qoidalariga mos ravishda nutq tuzishni mashq qilishgan. Baʼzan oʻziga toʻq boʻlgan yoshlar Afina, Rodos, Tars yoki Iskandariyadagi mashhur yunon oliygohlariga oʻqishga ketishgan. Jahongashta faylasuflarning maʼruzalari ham anchagina ommabop boʻlgan.


Yahudiy bolaning taʼlim olishi ham xuddi shu zaylda davom etgan, faqat oʻquv dasturida biroz chegara boʻlgan. U oʻqish-yozishni Eski Ahd boʻyicha oʻrgangan. Diasporadagi yahudiy sinagogalaridagi taʼlim qadimgi yahudiy va yunon tillarida olib borilgan. Shu bilan birga yahudiy rivoyatlari va diniy xizmat marosimlari ham oʻrganilgan. Baʼzi hollardagina majusiy adabiyotini oʻqishga ruxsat berilgan. Agar bolakay olim boʻlish istagini bildirsa, taʼlimni davom ettirishi uchun biron bir mashhur ravvinning huzuriga joʻnatishgan. Havoriy Pavlus bilan ham shunday boʻlgan, u “Gamalielning qaramogʻida” (Hav. 22:3) ota-bobolarining jiddiy qonunlariga muvofiq ravishda tarbiya topgan.


Butun imperiyadagi taʼlim sohasining ahvoli xususida umumiy xulosa chiqarish uchun yetarlicha maʼlumot yoʻq. Shunday boʻlsa-da har bir shahar oʻz maorif tizimiga ega boʻlganini taxmin qilish mumkin. Topilgan papiruslarni dalil qilib, shuni aytish mumkinki, Misrning qashshoqlar yashovchi hududlarida ham yozma madaniyat tarqalganligi, hatto past tabaqa vakillarining ham xat-savodi boʻlganidan darak beradi. Imperiya endi vujudga kelgan paytlardagi taʼlim, oʻrta hisobda, Oʻrta asrlardagi taʼlim bilan va hatto aytish joizki, 18 asrdagi Yevropaning taʼlim darajasi bilan tenglasha olgan.


#### JAMIYATNING AHLOQIY HOLATI


Ayrim tarixchilar imperiyaning ilk davridagi ahloqiy holatni oʻta noxush tarzda tasvirlashga urinishadi. Biroq hamma narsa ham aynan shunday boʻlmagan. Har doimgidek, toʻgʻri va halol kishilar oqibatsiz qolavergan, jinoyatchilar esa barchaning eʼtiborini oʻzlariga tortib kelgan. Shunga qaramay, tarixiy maʼlumotlarni asos qilib hamda oʻsha davr adabiyotidan kelib chiqib, aniq aytishimiz mumkinki, odob-ahloq masalalari, umuman olganda, keyingi asrlardagiga qaraganda ancha past koʻrinish hosil qilgan[1]. Rimliklarga Maktubda (Rim. 1:18-3:20) bitilgan, yurakka gʻulgʻula soluvchi ogohlantirishlar, avvaldan, aynan rim imperiyasining ilk davridagi jamiyatga qaratilgan edi, hozirda mavjud boʻlgan barcha manbalar esa, Pavlus aniq va toʻgʻri taʼrif berganini tasdiqlaydi.

Odob-ahloqning buzilib ketgani imperiyada birontayam andishali odam qolmagan yoki yaxshi fazilatlar yoʻqolib ketgan degan maʼnoni anglatmaydi. Lekin odob-ahloq saviyasi nuqtayi nazaridan, baʼzi bir “salbiy oʻzgarish”larni, oʻzboshimchalik va qonunsizlik sari boʻlgan doimiy siljishni qayd qilish mumkin. Oʻsha davrda inson hayotining qadri boʻlmagan – odam oʻldirish oddiy hol hisoblangan. Ajrashish ham tabiiy hol boʻlib, unga osonlikcha erishilgan. Ota-onalar keraksiz farzandlardan voz kechishgan – Illarion ismli kimsa xotini Alisaga yozgan maktubi yaxshi maʼlum: “Agar farzand tugʻsang-u, u oʻgʻil boʻlsa, mayli yashayversin, mabodo qiz boʻlsa, uni tashlab yubor”. Shuningdek, turli-tuman irim-sirimlar, yolgʻon-yashiqlar va hiyla-nayranglar odamlar orasida keng tarqalib ketgan.


Oʻsha zamonning nasihatgoʻy kishilari, masalan, Neronning tarbiyachisi boʻlgan Seneka kabi insonlar, oʻz kitoblarida eng yuksak timsollarni ishlab chiqishgan va zamondoshlarining barcha illatlarini fosh etishgan. Biroq ularning bu hatti-harakatlari aytarli oʻzgarishlarni vujudga keltirmagan. Ularning gʻoyalari fikr-mulohazalar doirasidan chetga chiqolmay, amalda hech qanday ahamiyat kasb etmagan. Majusiy jamiyat oʻz kamchiliklarini oʻzi bartaraf etishga qodir boʻlmagan. Oʻz zaifligini anglash pessimizm va depressiyani[2]keltirib chiqargan. Siyosatdagi ahloqsizlik va shafqatsizlik, huzur-halovatdagi buzuqlik, ish olib borishdagi yolgʻon-yashiqlar, diniy faoliyatdagi ikkiyuzlamachilik va xurofotga berilganlik – bularning barchasi Rimdagi hayotni koʻpchilik uchun mashaqqatga aylantirgan boʻlsa, baʼzilarni hayotdan toʻydirib yuborgan.

#### IQTISODIY HAYOT


Birinchi asrdagi imonlilar ham xuddi bizga oʻxshab, pul topish uchun har kuni mehnat qilishlariga toʻgʻri kelgan. Ular uchun imonni amalda koʻrsatish va Xushxabarni eʼlon qilish, koʻp jihatdan oʻsha paytdagi iqtisodiy sharoitga bogʻliq boʻlgan. Qishloq xoʻjaligi, sanoat tarmogʻi, moliya sohasi va transport masalalaridagi ahvol – bularning barchasi Xushxabarning turli yerlarga yoyilishiga jiddiy taʼsir oʻtkazgan.


#### DEHQONCHILIK


Rim imperiyasi har tarafdan Oʻrta yer dengizi bilan oʻralgan hududlarga egalik qilgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, dengiz boʻyidagi yerlar hozirgiga qaraganda ancha unumdor boʻlgan. Bugungi kunda qurgʻoqchilikdan jabr chekayotgan va qariyb sahro bilan qoplangan Shimoliy Afrika zamini oʻsha davrlarda keng koʻlamdagi xoʻjalik ishlari bilan toʻlib-toshgan boʻlib, u yerlarda chorva boqilgan va turli xil meva-sabzavotlar, madaniy gʻalla ekinlari yetishtirilgan. Italiyada qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tashkillashtirishning bosh shakli fermer va korandalarga ijaraga beriladigan ulkan yer-mulklardan iborat boʻlgan. Bunday yerlarda mevali va gʻalla ekinlarining deyarli barcha turi yetishtirilgan. Britaniya, Germaniya va Galliya kabi gʻarbiy provinsiyalarda Avgustning buyrugʻi bilan sugʻorish tarmoqlari barpo qilingan va bu narsa oʻsha yerlarda dehqonchilikni rivojlantirishga imkon yaratgan.


#### SANOAT SOHASI


Qadimda sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish hozirgi kundagi singari muhim rol oʻynamagan. Tovarlar kichik ustaxonalarda yoki korxonalarda qullarning mehnatidan foydalanib, qoʻlda tayyorlangan. Mehnat turli hududlar boʻyicha taqsimlangan edi. Mis idish-tovoqlar Kampaniyada ishlab chiqarilgan boʻlsa, qalin gazlama va qogʻoz Misrdan keltirilgan, sopol buyumlarga kelsak, ularni Italiyaning shimolida tayyorlangan. Kiyim-kechak, mebel jihozlari, uy-roʻzgʻor asboblari shaharlik hunarmandlarning mehnati hisoblangan. Aftidan, har bir kichik qishloqda ustalar boʻlib, ular oʻz mahsulotlari bilan hamqishloqlarini taʼminlab turishgan.


Imperiya turli zeb-ziynatlarni import qilib olgan. Oltin, fil suyagi va taxta-yogʻochlarning kamyob turlari Afrika va Sharq mamlakatlaridan keltirilgan, marvarid va qimmatbaho toshlar Hindistondan, moʻyna kiyimlarni esa Oʻrta Osiyo va Rossiyadan olib kelishgan boʻlsa, qahrabo Germaniyaning shimolidan tashib kelingan. Karvonlar odatda besoʻnaqay boʻlib, koʻpincha qaroqchilar hujumiga uchragan. Imperiyada koʻpgina yaxshi yoʻllar boʻlsa-da, transport vositalari mukammal boʻlmagani bois, tovar-buyumlarni tashish sekin kechardi. Suv orqali yetkazilishi kerak boʻlgan tovarlar kema yura oladigan daryolar orqali amalga oshirilgan. Dengiz orqali yuk tashishga faqatgina yoz faslida imkon boʻlgan. Mehnat unumdorligining pastligi va transport vositalarining yoʻqligi uchun arzon va yalpi mahsulotni ishlab chiqarishning iloji topilmasdi.


#### MOLIYA SOHASI


Imperiyada eng keng tarqalgan pul birligi bu dinor va oltin oriy yoki funt edi. Bir funt qirq dinor hisobida boʻlgan. Dinor bir necha marotaba Yangi Ahdda tilga olinadi, chunki Sharqda bir dinor, odatda, ishchining bir kunlik ish haqi sanalgan (Mat.20:2) . Imperiyaning aksariyat shaharlari oʻz pullarini zarb etish huquqiga ega boʻlishgan, Rimga qaram davlatlarning pullari ham muomaladan chiqarilmagan, shuning uchun imperiyada bir vaqtning oʻzida koʻplab pul birliklari mavjud boʻlgan. Sarroflar imperiyaning turli provinsiyalarida oʻz ishlarini olib borishgan, buni biz Masih maʼbadni tozalagan vaziyatda ham koʻrishimiz mumkin (Mat. 21:12) . Bank ishi juda ommaviylashgan edi-yu, lekin bu banklar hozirgi zamon banklari oʻxshamasdi. Koʻp hollarda, bu xususiy kompaniya faoliyati edi. Baʼzan, savdo firmalari oʻz xaridorlari nomidan ishga aloqador muzokaralar olib borishgan. Oʻsha paytlarda ham qarzlar berilgan, shartnoma boʻyicha chegirmalar qilingan, xorijiy pul birliklarini oʻzaro almashtirish amalga oshirilgan, kredit majburiyatlari taqdim etilgan. Qarzdan foiz hisobida undiriladigan foyda toʻrtdan 12 foizgacha boʻlgan, biroq baʼzi qarz beruvchilar undan ham koʻproq olishgan. Brut bir safar qarz uchun 48 foiz foyda toʻlagan. Talant (Mat. 25:25) va minalar (Lq. 19:13) toʻgʻrisidagi masallar shuni koʻrsatadiki, pul undirish uchun qarz berish daromadni koʻpaytirishning oddiy usuli sanalgan.


#### TRANSPORT VA HARAKATLANISH


Haybatli imperiya ancha samarali ravishda boshqarilgan. Qatnov yoʻllarning ajoyib tizimga ega boʻlgani boshqaruvni sezilarli darajada osonlashtirgan. Rim imperiyasidagi yoʻllar koʻp asrlar oʻtib ham, aytish mumkinki, bizning asrimizda avtomobil yoʻllari qurilguncha, dunyoning eng yaxshi yoʻllari boʻlib kelgan. Yoʻllar iloji boricha, toʻgʻri va ravon boʻlishi uchun rimliklar bor mahoratini ayashmagan. Ular tepaliklarni tekislab, chuqurlik va daryolar ustidan koʻpriklar barpo qilishgan. Ular yoʻl qurish paytida yerning ustki qatlamini olib tashlab, koʻtarmani[1]uch qatlamda qurilish materiali bilan toʻldirishgan, keyin esa uning yuza qismiga tosh yotqizib chiqishgan. Suv ikki tomonga oqib ketishi uchun koʻtarma yoʻlning oʻrta qismi biroz balandroq qilib qurilgan. Rim yoʻllarining kengligi kamdan-kam hollarda besh metrdan oshgan, biroq ular ravon va pishiq boʻlgan. Baʼzi joylarda haligacha ushbu yoʻllardan foydalanishadi.

Ushbu katnov yoʻllar Rimdan boshlanib, bepoyon imperiyaning turli chekkalariga tarqab ketgan. Bu yoʻllardan savdogarlar karvoni qatnagan, qoʻshinlar harakatlangan, imperiya pochtasi davlatning shoshilinch maktublarini yetkazib bergan, choparlar esa, xususiy kishilarning xat-xabar va ish hujjatlarini oʻz manziliga eltib berishgan.


Bu yoʻllarning baʼzilari ancha taniqli boʻlgan, masalan, Appiya yoʻli (“Viya Appiya”) Rimni Italiyaning janubi bilan bogʻlagan. U Rimdan chiqib, Kapuya orqali Brundiziyagacha yetib borgan (hozirgi Brindizi). Sayyoh odam Brundiziyadan Illirikaning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan Dirraxiy portiga suzib borishi mumkin edi, u yerdan esa Yegnatey yoʻli boshlanib, u Illirik va Makedoniyani kesib oʻtib, avval Salonikaga, keyin Bosfor qirgʻogʻida joylashgan Vizantiya shahriga (hozirgi Istambul) tutashib ketardi. Boshqa yoʻl Troyadan janubga, yaʼni Efesga olib borgan, keyin esa sharq tomonga, Laodikiya va Kolosa shaharlari orqali Pisidiyaning Antioxiya shahriga qarab ketgan. U yerdan bu yoʻl janubga burilib, Ikoniya va Derviyalardan oʻtgan holda, yana sharq tomonga, Tars va Suriyadagi Antioxiya shaharlariga burilib ketgan. Soʻngra yoʻllar Antioxiyadan sharq tomonga, Furot daryosiga sari yetaklagan va Hindistonga olib boruvchi savdo yoʻllariga qoʻshilib ketgan.


Viya Flaminiya shimoliy yoʻnalishda Ariminga, u yerdan esa, Mediolanga[2]olib borgan. Mediolandan yoʻllar Galliya, Germaniya, Regiya va Norik tomonlarga tarqab ketgan. Klavdiy Avgust yoʻli Avgust zamonida qurila boshlangan (m. av. 15 y.) va Klavdiy hukmronlik qilgan paytda nihoyasiga yetkazilgan. Bu yoʻl Veronani Dunay daryosi bilan bogʻlagan. Dunay boʻylab qurilgan yoʻllar esa, Veronani Vizantiya bilan tutashtirgan.

Rimdan gʻarb tomonga, yaʼni Genuya olib chiqadigan Avreliy yoʻli qurilgan. U yerdan Massiliyaga (Marsel) olib boradigan Domitsiy yoʻli boshlangan. Massiliyadan Pireney togʻlarini kesib oʻtgan Avgust yoʻli barpo etilgan boʻlib, u janubdagi ispan shaharlari sanalgan Tarrako, Korduba va Gadesgacha yetib borgan.


Galliya va Britaniyada koʻpgina qisqa qatnov yoʻllari bunyod etilgan boʻlib, ular ushbu provinsiyalardagi shaharlarni oʻzaro bogʻlab turgan.


Bu yoʻllarda safarga chiqqan kishilar qurbi yetadigan transport vositasidan foydalanishgan. Birovlar piyoda yoʻlga otlangan boʻlsa, boshqalar eshak minib, manzil tomon yoʻl olishgan. Oʻziga toʻqroq boʻlganlar esa xachir yoki otlarda ketishgan. Hukumat amaldorlari va mansabdor shaxslar yengil aravalarda safar qilishgan. Yoʻl boʻyida koʻplab karvonsaroylar joylashgan boʻlib, yoʻlovchilar u yerda ovqatlanish va hordiq chiqarish uchun toʻxtashlari mumkin boʻlgan. Hashamatli musofirxonalar kam boʻlgan, qulay va ozodalari esa, undanda kamroq uchragan. Sayyohlar, aksariyat hollarda, yor-doʻstlarining mehmondoʻstligiga umid qilishgan, chunki ular musofirxonada ochkoʻz xoʻjayinlar va muttaham xizmatchilarning qurboniga aylanishni sirayam istashmasdi.


Tovarlar, asosan, dengiz yoʻllari orqali tashilgan. Oʻrta yer dengizida durustgina portlar koʻp boʻlgan. Ularning orasida Iskandariya porti eng asosiy port hisoblanardi. Qariyb barcha gʻalla savdosi shu port orqali amalga oshirilgan, chunki Misr imperiyaga koʻp gʻalla beradigan oʻlka boʻlgan.


Iskandariya shahrining savdo kemalari eng sara va katta kemalar hisoblangan. Baʼzilarining uzunligi oltmish metrgacha yetgan. Ular yelkan va eshkaklar yordamida haydalgan. Iskandariyaga tegishli ulkan kemalarning biri bortidagi yukdan tashqari, yana 1200 ta yoʻlovchini oʻz bagʻriga sigʻdira olgan. Kemalarning aksariyati gʻalla tashish uchun jihozlangan, sababi ular orqali Rim non bilan taʼminlanardi. Klavdiy imperatorlik taxtida oʻtirgan payt, kemalarni taʼmirlash uchun davlat tomonidan mablagʻ ajratilgan. Havoriy Pavlus Iskandariya kemasida boʻlganida halokatga uchragan (Hav. 26:7) , qutqarilgach, Javzo tugʻli boshqa bir kemada Malta orolidan Italiyaga suzib ketgan (Hav. 28:11) .


Harbiy kemalar esa ixchamroq va boshqarish uchun oson boʻlib, odatda, eshkaklar yordamida haydalgan. Surgun qilingan qullardan eshkakchilar sifatida foydalanilgan. Koʻp hollarda kemalar ikki, uch va hatto besh qatorli eshkaklardan iborat boʻlardi (galera[3]). Ochiq dengizda soqchilik yoki razvedka qilishgan paytlardagina paruslardan foydalanishgan. Dengiz janglaridagi gʻalaba kemani abjirlik bilan boshqarishga bogʻliq boʻlgan, shuning uchun paruslar doim olib tashlanib, eshkaklar bilan harakatlanishgan.

Ichki daryo va kanallarda barjalardan foydalanishgan. Ularda ham, asosan, turli xil tovarlar tashishgan. Yoʻlovchilar bunday harakatlanish vositasidan unchalik ham foydalanishmagan. Yangi Ahdda esa, ushbu transport turi haqida hech narsa aytilmagan.


### 3 BOB, TURLI DIN VA KULTLAR


YUNON-RIM PANTEONI

IMPERATORGA SIGʻINISH

SIR-SINOATLI DINLAR

OKKULTIZM

FALSAFIY TAʼLIMOTLAR


Masihiylik maʼnaviy qashshoqlik sharoitida vujudga kelmagan. U insoniyatni ilojsizlikdan biron nimaga ishonishga intizor boʻlib turgan holda ham uchratmagan. Masihga boʻlgan imon asrlar davomida mavjud boʻlgan turli xil eʼtiqodlar orasidan insonlar qalbiga yoʻl ochishi kerak edi. Ularning koʻpchiligi arzimagan xurofotlarga aylanib ketgan boʻlsa, boshqalari aksincha, nihoyatda koʻp kuch va yashovchanlikka ega boʻlgan. Biz esa, sharhimiz davomida oʻsha davrda mavjud boʻlgan, bunday kultlarning beshtasiga toʻxtalib oʻtamiz.


#### YUNON-RIM PANTEONI


Avvaliga animizm rimliklarning eʼtiqodi boʻlgan. Har bir dehqon oʻz xonadoniga tegishli homiy-xudolarga topinib kelgan: bu xudolar uning ongida turli kuchlarni mujassamlagan, u esa kundalik hayotida shu kuchlarga tayanib ish koʻrgan. Shu bilan birga rimliklar yana oʻrmon, dala, daryo tangrilariga, ekin-tikin hamda hosildorlik xudolariga ham sigʻinishgan. Italiya va Gretsiyadagi dehqonlarning mahalliy bayramlaridagi ularning qoldiqlari bugungi kunda ham uchraydi. Masihiylarning Mavlud bayramini nishonlash anʼanasi qishki quyosh turish[1]kunidagi rimliklarning Saturnaliy bayrami bilan bogʻliq boʻlishi ham mumkin.

Rim harbiy davlatining oʻsishi barobarida umumrim xudolariga sigʻinish ham avj olgan, bu xudolarning yunon sivilizatsiyasi bilan aloqasi kuchaygani sari, yunon-olimpiya panteonidagi xudolar bilan bir xil, deb sanala boshlangan. Rimliklarning osmon xudosi Yupiter yunonlarning oliy xudosi Zevsga, Yupiterning xotini Yunona esa, Zevsning xotini Geraga tenglashtirilgan. Rim xalqining ongida dengiz xudosi Neptun yunonlarning Poseydoni bilan, jahannam xudosi Pluton – Aid bilan qoʻshilib ketgan va h.z. Oxir-oqibat, deyarli barcha yunon xudolari oʻzlariga rimlik qiyofadoshlarni topib olgan. Avgust imperatorligida ularning sharafiga yangi maʼbadlar tiklangan va yangi ruhoniylik vazifalari taʼsis etilgan. Imperiya endi vujudga kelgan davrlarda yunon-rim panteonidagi xudolarga sigʻinuvchi odamlar koʻpchilikni tashkil qilgan.


Biroq anʼanaviy kult inqirozga yuz tuta boshladi. Yunon mifologiyasida xudolar oʻrtasidagi oʻtaketgan buzuqlik va tinimsiz urush-janjallar toʻgʻrisida koʻpgina hikoyalar yoritilgan. Vaqt oʻtishi bilan bunday xudolarga sigʻinish asosida paydo boʻlgan dinni hajvchi va faylasuflar ochiq-oydin mensimay, mayna qila boshlagan. Hali m. av. IV asrdayoq, Aflotun bu haqda bong urib, xudolar haqidagi turli masallar ideal davlat dinlaridan chiqarib tashlanishi kerak, chunki ular yoshlarga xunuk namuna boʻlib, ularni buzuq yoʻlga boshlaydi, deb bot-bot taʼkidlagan. Faylasuflarga kelsak, ular oʻz kultlarini yaratishga urinib, anʼanaviy kultlarni ochiqchasiga inkor etishgan. Shubhasiz, ushbu xudolarga samimiy ishongan kishilarning soni ham koʻp boʻlgan, biroq ular ham bora-bora kamayib ketgan.


Bu xudolarga nisbatan izzat-ikromning yoʻqolib ketishiga yana bir sabab bor. Bu Rimning harbiy jihatdan kuchayib ketgani bilan bogʻliq. Olimpiya panteonidagi xudolarga hamma joyda ham bir xilda sigʻinaverishmaganini taʼkidlash joiz. Har bir shahar oʻzining homiy-xudosiga ega boʻlgan va u yerda ularga topinish juda avj olgan. Biror bir xudoga sajda qilish, maʼlum darajada, siyosiy ahamiyatga ham ega boʻlgan: kishi qaysi shahar fuqarosi ekanligiga qarab, Zevs, Afina yoki Artemis kabi xudolarga sigʻingan. Bu shaharlarning Rimga qarshi tura olmagani koʻrgan mahalliy aholi talmovsirab: “Nima uchun mahalliy xudo oʻz ahlini himoya qilmadi”, degan savolni oʻrtaga tashlashgan. Yengilgan xalqlar, koʻpincha, oʻz xudolarini oʻta zaif va injiq boʻlib qolgan, deb oʻylab, ulardan sovib ketishga moyil boʻlgan.


Shunday boʻlsa-da, odamlar aksariyat shaharlarda mahalliy xudolar sharafiga ommaviy rasm-rusumlar oʻtkazishni kanda qilishmagan. Efesdagi Artemisga sigʻinish bu kabi kultlarga yorqin misol boʻla oladi. Shahar aholisi Artemisning tabarruk toshi osmondan tushgan deb ishonishgan (Hav. 27, 35) . Havoriylar faoliyati kitobida mutaassib olomon amfiteatrni toʻldirib: “Efesning Artemisi buyukdir”, deb hayqirgani yozilgan (Hav. 19:34) .


#### IMPERATORGA SIGʻINISH


Imperiya qudratining oshib borishi yangi turdagi eʼtiqod – davlatga sigʻinish uchun zamin yaratgan. Koʻp yillar davomida Ptolomeylar va Salavkiylar hukmronligidagi yunon shohliklari oʻz shohlarini ulugʻlab kelishgan. Ularga Rab ( Kyrios ), Najotkor ( Soter ), Zohir boʻlgan Xudo ( Epiphanes ) kabi ilohiy maqomlar berilgan. Rim imeriyasida koʻz koʻrib, quloq eshitmagan hodisa roʻy bergan, yaʼni hokimiyat faqat bir odamning qoʻliga oʻtib qolgan. Imperatorga berilgan cheksiz imkoniyatlar, mamlakat fuqarolari orasida, imperatorda ilohiy xususiyatlar mavjud, degan fikr uygʻotgan.


Imperatorga sigʻinish yuqoridan kelgan buyruq asosida paydo boʻlmagan. Aksincha, bu holat davlat boshligʻiga koʻrsatilgan cheksiz hurmat-ehtirom natijasida yuzaga kelgan. Yuliy Sezarni, oʻlimidan soʻng, “Ilohiy Yuliy” deb atashgan. Avgust taxtda oʻtirgan paytlardan boshlab oʻlgan imperatorni ilohiylashtirish masalasini senat koʻrib chiqqan, biroq hech kim bu ishga jiddiy qaramagan. Kaligula hayotligida odamlardan ilohiy hurmat-ehtiromni talab qilgan, lekin hamma uni, esi ogʻib qolgan, deb hisoblagani uchun, uning bu hatti-harakati zamirida imperiyaning siyosiy jihatdan tutgan yoʻli yotibdi, deyish nooʻrin. Faqatgina birinchi asr oxirida hukmron boʻlgan Domitsian, qoʻli ostidagi odamlardan unga xudodek munosabat qilishlarini jiddiy surʼatda talab qila boshlagan.


Insonga sigʻinishni hazm qila olmagan masihiylar, bu kultda ishtirok etishdan bosh tortishgan va natijada shafqatsiz quvgʻinlarga duchor boʻlishgan. Rimliklar uchun xudolarning uzundan-uzoq roʻyxatiga yana bittasini qoʻshib qoʻyish hech gap emasdi, shuning uchun ham ular imperatorga sajda qilishdan bosh tortgan masihiylarni tushunishmagan va bu holatni imperiyaga qarshi qoʻzgʻatilgan siyosiy harakat deb baholashgan. Masihiylik va majusiylik nuqtayi nazarlari bir-biriga zid kelgani bois, ushbu muammoni tinch yoʻl bilan hal qilib boʻlmasdi. Davlat yoki davlat boshligʻiga sajda qilish masalasi boʻyicha Iso shogirdlarining tutgan yoʻli Vahiy kitobida oʻz ifodasini topgan boʻlib, u yerda Masihning haq-huquqi va imperatorning ushbu huquqqa boʻlgan daʼvolari bir-biriga qarama-qarshi ekani aniq koʻrsatib berilgan.


Nima boʻlganda ham, imperatorga sigʻinish davlat uchun katta ahamiyatga ega boʻlgan. Bu yerda vatanparvarlik va topinish oʻzaro birlashgan, davlatni qoʻllab-quvvatlash diniy burchga aylangan.


#### SIR-SINOATLI DINLAR


Na yunon-rim panteoniga, na imperatorga sigʻinish insonning ruhiy ehtiyojini toʻliq qondira olmagan. Har ikkala din ham diniy marosimlar va qurbonlik keltirish tartiblarini oʻz ichiga olgan, ikkisi ham topinuvchilarning birgalikdagi faoliyatiga bogʻlangan boʻlib, yakka tartibdagi eʼtiqodga izn bermagan. Har ikkovi xudoning himoyasini vaʼda qilgan boʻlsa-da, qaygʻuli damlarda tasalli berolmagan, baxtsiz hodisalarni yengib oʻtishga esa, kuch bagʻishlay olmagan. Inson Xudo bilan bevosita aloqa qilishga imkon beradigan shaxsiy imon-eʼtiqodga intilgan. Odamlar yuqori kuchlar bilan mistik aloqaga kirishib, tajriba olmoqchi boʻlishgan.


Mistik kultlar bu istakni sezilarli darajada qondirgan. Ular asosan, Sharqda paydo boʻlgan boʻlsa-da, sir-sinoatli diniy eʼtiqodlar qadimdan Gretsiya taraflarda maʼlum boʻlgan. Buning ifodasi sifatida mashhur Elevsin misteriyalarini[1]aytib oʻtish mumkin. Buyuk Materaning Sibela kulti Yunonistonga Osiyodan kirib kelgan; Isida[2]va Osiris[3]yoki Serapis[4]kultlari esa Misrdan oʻtgan. Mitraizm esa,[5]fors diyorida tugʻilgan. Turli-tuman bu kultlar bir-biridan farqlanishiga qaramay, ular oʻrtasida qandaydir bogʻliqlik boʻlgan. Ularning har biri oʻlgan va tirilgan xudoga ishonch bilan bogʻlanishgan. Barchasining tarkibida poklanish va bagʻishlanish rasm-rusumlari boʻlgan, shu bilan birga ular har xil yashirin marosimlar va mistik tajribaning ramziy koʻrinishlarini oʻz ichiga olgan. Majusiylarning fikricha, bunday koʻrinishlarga qoʻshilib ketish ularga boqiylikda yashash imkonini bergan. Bagʻishlash marosimi bugungi kundagi yashirin jamiyatlarda oʻtkaziladigan yangi aʼzoni qabul qilish marosimiga koʻp jihatdan oʻxshab ketgan. Har bir kult ixlosmandlari oʻziga xos yashirin ittifoq tuzib, unda kelib chiqishi aslzodalardan va oddiy odamlardan boʻlganlar, boy va kambagʻallar, xoʻjayin va qullar – bularning barchasi bir mavqeli kishilar sifatida uchrashib turishgan.

Mistik kultlar shaxsiy boqiylik va ijtimoiy adolatga boʻlgan chanqoqlikni qondira olgan. Ular odamlarga davlat dinlari bera olmagan shaxsiy diniy tajribani ulasha olgan. Yangi Ahdda bu kultlar bevosita tilga olinmagan, Kolosaliklarga Maktubda aytib oʻtilgan “Farishtalarga sigʻinish” (Kol. 2:18-19) kolosalik imonlilar masihiylik eʼtiqodini qandaydir sirli kult bilan birlashtirmoqchi boʻlishganiga ishora deb hisoblash mumkin.


#### OKKULTIZM


Okkultizm[1]sir-sinoatli dinlarga koʻp jihatdan yaqin boʻlsa-da, baribir ular oʻrtasida jiddiy farqlar mavjud. Okkultizm deganda, bir talay odamlar olamning pinhoniy kuchlariga, ularni his qilib, biroq anglay olmasdan sigʻinishi va unga aloqador boʻlgan yashirin rasm-rusum va diniy marosimlarga xurofiy tarzda rioya qilishi tushuniladi. Oʻsha davr odamlari uchun dunyo jin va arvohlarga toʻla boʻlib, ularni ixtiyoriy ravishda chorlash, hattoki oʻz maqsadi yoʻlida ishlatish mumkindek koʻringan. Biroq buning uchun ular maxsus yodlangan formulalarni aytishlari va mos ravishdagi rasm-rusumlarni bajarishlari shart boʻlgan. Baʼzi adabiyotlarda oʻsha davr odamlarining sehr-joduga oid tushunchalari haqida bot-bot yozilgan. Irim-sirimlarga ishonish nafaqat majusiylarga, balki sehr-joduga berilib ketgan baʼzi yahudiylarga ham xos xususiyat boʻlgan. Sehr-jodu[2]qadim zamonlardan mavjud boʻlgan. Uning keng tarqalgan turlaridan biri bu folbinlik, yaʼni boʻlajak hodisalarni oldindan aytishga urinish boʻlgan. Rimliklar soʻyilgan hayvonning ichak-chavogʻiga va osmondagi qushning uchishiga qarab fol ochishgan. Yunonlarning ishonishicha, xudolar odamning yoki butun bir davlatning taqdirini orakullar, yaʼni maʼbadda xizmat qilgan erkak va ayol kohinlar orqali ochib bergan. Bobil surgunligi davrida yahudiylar Sharqdagi okkultizm taʼlimotlari bilan tanishishgan, shundan soʻng ularning orasida nekromantlar, yaʼni bashorat qilish niyatida oʻlik ruhini chaqiruvchi kimsalar paydo boʻlgan. Iskandar Zulqarnaynning harbiy yurishlaridan keyin, sharq mamlakatlarida mavjud boʻlgan sehr-jodular Yevropaga yanada jadal tarzda kirib borgan. Tiberiy zamoniga kelib astrologiya[3]bilan shugʻullanuvchilar koʻpayib ketgan.

Yahudiylarning okkultizmga boʻlgan ishtiyoqlari haqida Yangi Ahdda tilga olib oʻtilgan. Farziylar odamlardan jinlarni quvib chiqargan, sehrgarlar esa koʻpincha Xushxabar eʼlon qiluvchilarga raqib boʻlib kelishgan (Hav. 8:9-24; Hav. 13:6-11) . Masihiylar sehr-jodu bilan murosa qilishmagani haqida Efes jamoatidagi imonlilarning hatti-harakatidan bilib olish mumkin: Ular oʻzlarining sehr-joduli kitoblarini hammaning oldida yoqib yuborishgan (Hav.19:19) . Muqaddas Kitob okkultizmga nisbatan, soʻzsiz, salbiy munosabat bildiradi. Yozuvlar jinlarning mavjudligini eʼtirof etadi va ular bilan oʻynashishni man qiladi. Bu taqiq Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bor (Qonun. 18:10-12, 20; Mix. 5:12; 1 Kor. 10:20-21) .


Yovuz ruhlarni boʻysundirish hamda baxt keltirishga koʻmaklashuvchi sehr-jodu formulalarining baʼzi bir namunalari papiruslarda uchraydi. Parijda saqlanuvchi III asrga oid papirusda yovuz ruhni quvib chiqarish uchun oʻqiladigan afsunlarda majusiy, yahudiy va masihiy iboralari haddan ziyod aralashib ketganini koʻrish mumkin:


“Mana bu jin haydab chiqarishda qoʻllanadigan ajoyib afsun. Uni jinga chalingan kishining boshi uzra oʻqish lozim boʻladi. Uning oldiga zaytun shoxlarini qoʻyib, orqasida turgan holda shunday deng: Ibrohim ruhiga shon-sharaflar boʻlsin; Isʼhoq ruhiga shon-sharaflar boʻlsin; Yoqub ruhiga shon-sharaflar boʻlsin. Iso Masih, eng muqaddas ruh (undan soʻng, ehtimol hech narsani anglatmaydigan bir qator iboralar keladi) shaytonning nopok ruhi Sendan qochishi uchun bu odamdan jinni quvib chiqar. Savarvarafiof boʻlsang ham, Savarvarafiuf boʻlsang ham, Savarvarafoneon boʻlsang ham, Savarvarafaiy boʻlsang ham, umuman, kim boʻlishingdan qatʼiy nazar kuf-suf senga, ey jin. Daf boʻl, ey iblis, bunday kishidan hoziroq, shu zahoti, shu daqiqada chiqib ket! Yoʻqol iblis, chunki men seni pishiq va uzilmas zanjir bilan bogʻlab tashlayman va tamomila halok etish uchun algʻov-dalgʻovlikka mubtalo qilaman”.


Yuqorida keltirilgan matn shuni koʻrsatadiki, majusiylik olami Iso Masih Xushxabarining kuch-qudratini hurmat qilish barobarida, uni umuman tushunib yetmagan. Bir tomondan yovuz ruhlarga qarshi tura oladigan masihiylikning asl kuchi tan olinadi – aks holda, Ibrohim, Isʼhoq, Yoqub va Iso ismlari sira tilga olinmasdi. Boshqa tomondan esa, bu ismlarga nisbatan sehr-jodu formulasiday qaralgani umuman notoʻgʻri boʻlib, jin quvib chiqaruvchi kishi ularni oʻz ixtiyoricha ishlatgan. Bunday afsunni oʻqigan kishi Simun sehrgarning xatosini takrorlaydi, chunki Simun Xudoning kuchini pulga sotib olish mumkin deb oʻylagan edi. Eʼtiqod va xurofotning bunday qorishmasi tabiatan xudojoʻy, biroq Muqaddas Yozuvlarni muntazam ravishda oʻqib-oʻrganishga imkon topolmagan kishilarga xos boʻlgan.


Biz birinchi asrda astrologiyaning keng tarqalgani haqida aytib oʻtgan edik. Astrologiya Bobilda paydo boʻlgan va mahalliy kultlarning kohinlari osmon yoritqichlari borasida doimiy kuzatuv ishlarini olib borishgan. Aftidan, sayyora va yulduzlar harakatining qatʼiy tartibi ularda kuchli taassurot qoldirgan boʻlsa kerak. Kohinlar yulduzlarga xudolarning timsoli sifatida qarab, ularning harakati va inson hayoti oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrnatishga urinishgan. Iskandarning yurishlari tufayli astrologiya sohasidagi bilimlar eshigi qadimgi greklar uchun keng ochilgan. Keyinchalik rimliklar bu sohani oʻzlashtirib olishgan.


Astrologiya sohasining negizida yoritqichlarning harakati va insonlar taqdiri oʻzaro chambarchas bogʻliq, boisi ikkalasini ham bir xil kuchlar boshqaradi, degan ishonch yotadi. Shuning uchun ham yoritqichlarni kuzatish inson feʼl-atvorini hamda uning kelajagini bilib olishga imkon yaratadi. Odamning tugʻilgan vaqtini aniq bilgan holda astrolog oʻsha paytdagi sayyoralar joylashuvini hisoblab chiqqan – ushbu joylashuv bilan insonning keyingi taqdiri aniqlanadi, deb hisoblangan. Yoritqichlarning joylashuvi va insonning taqdiri hamda kelajagi oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlashga imkon beruvchi jadval goroskop deb nomlangan.


Kopernik oʻzining kosmologik tushunchalari bilan keskin burilish yasagach, astrologiya oʻz kuchini yoʻqotdi. Ammo imperiya endi vujudga kelgan davrlarda astrologiya quyi sinf vakillari bilan bir qatorda oqsuyak zodagonlarni ham birday qiziqtirib kelgan. Avgust ayrim hollarda astrologlar maslahatiga quloq tutgan boʻlsa, Tiberiy ularga murojaat qilishni kanda qilmagan. Masihiylar esa bunday faoliyat turini boshidanoq keskin ravishda inkor etishgan.


#### FALSAFIY TAʼLIMOTLAR


Oddiygina taomilga yoki irim-sirimga aylanib qolgan diniy eʼtiqod tafakkurga ega insonlarni qanoatlantira olmaydi. Bu kabi kishilar bunday hollarda u bilan aloqani tamoman uzishadi. Biroq odamlar hayotning ularga qoʻyayotgan savollariga befarq boʻla olmaydilar. Koinotning sir-sinoatlari doimo oʻziga nisbatan eʼtibor talab qiladi, albatta agar odamzot hech narsaga qiziqmaydigan darajada miyasi gʻovlab ketmagan boʻlsa.


Falsafa – insonning olam va odam haqidagi barcha bilimlarni yagona tizimga solishga boʻlgan urinishidir. Falsafiy taʼlimotlar qoʻpol va sodda, yoki boʻlmasa, chuqur va nozik boʻlishlari mumkin edi. Ularning ayrimlari yuqori kuchlar va shaxs sifatidagi xudolarning mavjudaligini eʼtirof etishgan. Boshqa birlari esa ochiqchasiga materialistik ruhda boʻlishgan va har qanday ruhiy boshlanmani, xuddi ortiqcha narsadek bir chetga surib qoʻyishgan. Lekin hech qaysi falsafa hech qachon ilohiy ochiqlikka asoslanmas edi. Falsafa odamning oʻz dunyosini anglash va oʻz taqdirini oʻzi hal qilish qobiliyatiga doimo izn berib kelgan. Qarorlar bilimlarga asoslangan holda chiqarilishi lozim, falsafa esa ushbu bilimlarni insonning individual yoki kollektiv tajribasidan olishni maʼqul koʻradi. Bu bilimlar inson yaratgan mantiqqa muvofiq tarzda ifoda etilishi va tasniflanishi kerak. Atrofidagi narsalarni kuzatish barobarida oʻz mantiqini takomillashtirib, inson oxir-oqibat oʻzini oʻrab turgan sir-sinoatlarni tushunib yetishi mumkin.


Qadimgi Gretsiyada bir qator falsafa maktablari va taʼlimotlari bor edi. Ularning baʼzilari oʻzlarining asosiy elementlarini yoʻqotmagan holda, boshqa nom ostida boʻlsa-da, hanuzgacha mavjud. Ularning barchasi masihiylik taʼlimotining asosiy prinsiplaridan farq qiluvchi fikr va qarashlarga asoslangan. Sirasini aytganda, ularning aksariyati mazmun jihatdan masihiylikka birmuncha yaqin. Bundan tashqari, qadimgi grek faylasuflari ishlab chiqqan til cherkov tafakkuriga kirib bordi, grek falsafasining bir qator kategoriyalarini esa keyinchalik masihiy teologlar ishlata boshlashdi. Biroq, aslini olganda, qadimgi grek falsafasi masihiylikka qarshi qoʻyilishi kerak va shuningdek unga masihiylikni shakllantirgan qandaydir bir material sifatida qaramaslik lozim. Asosiy falsafa maktablari va oqimlari haqidagi elementar tushunchalar Xushxabar eʼlon qilingan muhitni anglash uchun zarur hisoblanadi.


Platonizm


Mazkur falsafiy taʼlimot atamasi m. av. IV asrda yashagan afinalik mashhur faylasuf Platon (Aflotun) ismidan olingan. U buyuk faylasuf – Suqrotning doʻsti va shogirdi boʻlgan. Platon asos solgan va Akademiya nomi bilan dongʻi chiqqan falsafa maktabi qariyb ming yil davomida faoliyat koʻrsatib, faqatgina mil. VI asrda Vizantiya imperatori Yustinian farmoni bilan yopilgan. Platon oʻz ustozi Suqrotdan abstrakt ravishda fikrlash qobiliyatini oʻzlashtirib olgan. Uning taʼlim berishicha, koʻrinib turgan narsalar mukammal narsalarning nomukammal oʻxshashligi xolos va bu mukammal narsalarni koʻrish yoki ushlashning iloji yoʻq, biroq ularni aql-idrok orqali anglash mumkin boʻladi. Misol uchun, biz atrofimizda koʻplab daraxtlarni koʻrishimiz mumkin. Bu daraxtlar vaqt oʻtishi bilan quriydi, nobud boʻladi, yaʼni qanday boʻlsa, shundayligicha qololmaydi. Lekin qandaydir ilk obraz[1], nobud boʻlmaydigan asl daraxt mavjud, unga oʻxshash boʻlganliklari uchungina dunyodagi barcha daraxtlar yashay olishlari mumkin. Shunday qilib, har bir narsa ilk obrazga, aql bilan anglasa boʻladigan tushuncha[2]ga ega. Koʻrinib turgan olam faqatgina soyalar olami boʻlib, tushunchalar olamining xiralashgan aksidir.

Tushunchalarning oʻzi qatʼiy iyerarxiyaga asoslangan sistemani hosil qilib, bu sistemaning choʻqqisida Ezgulik tushunchasi boʻlgan qandaydir yagona oliy boshlanma turadi. Platon kosmologiyasida Ezgulik tushunchasiga ilk obraz sifatida qarab koinotni yaratgan Demiurg borligini koʻrish mumkin. Biroq Platon Ezgulik tushunchasini nafaqat Demiurgga tenglashtiradi, balki undan ham yuqoriga qoʻyadi. Yaratuvchi oʻzining yaratish ishlarida unga oʻxshashga intiladi xolos.


Olamni bunday idrok etish maʼlum maʼnoda dualistik yondashuvni ifodalagan. Oʻzgarmas va mukammal tushunchalar olami oʻzgaruvchan va soxta boʻlgan moddiy dunyoga qarshi qoʻyiladi. Insonning maqsadi – jismga ega zot boʻlgani holda oʻzi bogʻlanib turgan soxtalikdan haqiqiylik tomon koʻtarilishdir. Xalos boʻlish yoʻli esa mushohada qilish va fikrlash orqali ochiladi. Bilim najot beradi, jaholat esa – barcha illatlarning asosi boʻlgan eng katta gunohdir. Yagona va Yuksak Ezgulik sari intilib, inson moddiy dunyoning moddiy narsalaridan xalos boʻlib, haqiqiy dunyoni anglab yetishga qodir boʻladi.


Platonizm haddan tashqari abstrakt nazariya hosil qilgani bois, koʻpchilikning diqqatini oʻziga jalb etolmagan. Yangi Ahdda u haqida aniq biror narsa tilga olinmagan. Biroq uning dualizmi I asrda paydo boʻlgan gnostitsizmda va m. av. III asrda Plotin qoʻllab-quvvatlagan Neoplatonizmda oʻz aksini topgan.


Gnostitsizm


“Gnostitsizm” atamasi yunoncha gnosis – bilim soʻzidan kelib chiqqan. Ushbu taʼlimot tarafdorlari, bilim insonga zarur boʻlgan najot garovidir, deb oʻylashgan. Bundan tashqari, gnostiklarning taʼkidlashicha, Xudo tuban va maʼnan buzuq boʻlgan moddiy dunyoni yarata olmaydi, chunki U haddan tashqari buyuk va muqaddas Zotdir. Ular Oliy Xudodan bir qancha nur yoki ularning nomlashicha “eon”lar ketma-ket ravishda taraladi, jumladan, shuni aytish kerakki, har bir keyin tarqalgani avvalgisidan zaifroq va yomonroq boʻladi, deb hisoblashgan. Moddiy dunyo esa eng oxirgi taralgan nur natijasidir. Bu sistemada materiya yovuzlik bilan tenglashtiriladi. Bu dunyodan voz kechib, oliy dunyo sari intilish bilangina najotga erishish mumkin. Ushbu qarashlar orqali ikkita bir biriga zid xulosaga kelingan. Birinchi xulosadan kelib chiqib, shuni aytish mumkinki, inson tanasi yovuzlik manbasi sifatida ruhga toʻla-toʻkis boʻysundirilishi lozim. Buning uchun tarkidunyochilikning eng ogʻir amallariga rioya qilish va iloji boricha tanaviy xohishlarni yengib yashash zarur boʻladi. Lekin boshqa tomondan, faqat ruh haqiqatdan mavjud, tana esa – qandaydir ahamiyatsiz narsa boʻlib qoladi. Bu holda oʻzgaruvchan va oʻtkinchi xohishlar barcha narsaga bardosh beruvchi ruhning hayotiga hech qanday taʼsir oʻtkaza olmaydi.


Pavlus Kolosaliklarga Maktubda ogohlantirgan bidʼat gnostitsizm bilan bogʻliq ekani haqiqatga yaqin. “Ehtiyot boʻlinglar, hech kim falsafa va quruq safsatalar bilan sizlarni avramasin. Bunday gaplar Masihga emas, balki insonlarning anʼanasiga, dunyoning xurofiy unsurlariga asoslanadi” (Kol. 2:8) . Ehtimol bu bidʼat Xudoning Masihda toʻla-toʻkis namoyon boʻlganini rad qilib, Uni Xudoning nurlaridan yoki zohirliklaridan biri deb hisoblagan. Bundan tashqari, gnostitsizmning koʻplab yoʻnalishlariga xos boʻlgan tarkidunyochilik Pavlusning keskin tanqidiga sabab boʻlgan “tegma”, “tutma”, “yema” kabi taqiqlarda uchraydi (Kol. 2:21) . Bunday xatolikni gnostitsizm bilan toʻliq tenglashtirish mumkin emas, biroq hech boʻlmaganda shunga yaqinroq narsa haqida gap borayotgani turgan gap.


Neoplatonizm


Platon oʻlimidan bir necha yuz yil oʻtib, uning taʼlimoti neoplatonizmda taraqqiy topdi. Mazkur falsafiy oqimning asoschisi Misrdagi Likopol shahridan boʻlgan Plotin (mil. 204-269 yy.) ekani hammaga maʼlum. U Aleksandriyada Ommoniy Sakk – avvaliga masihiy boʻlib, keyin yana majusiylikka qaytgan kishi qoʻli ostida tahsil topgan. Soʻngra u 25 yil mobaynida Rimda falsafadan saboq bergan. U Rim armiyasining sharqqa qilgan yurishlarida ishtirok etgan paytlarida fors donishmandlariga tegishli boʻlgan dualistik taʼlimot tanishib, uning taʼsiriga tushib qolgan.


Plotin falsafasi Platon keltirib oʻtgan moddiyat olami va tushunchalar olami oʻrtasidagi ziddiyatga hamda yorugʻlik va zulmatni ifoda etuvchi fors dualizmiga asoslanadi. Bu falsafada ruhiy boshlanish doimo ezgu boʻlgan, deb hisoblansa, tana tabiatan buzilgan degan fikrga borilgan. Inson sekin-asta oʻzini seziladigan dunyodan abadiy mazmun-mohiyatga toʻla dunyoga oʻtishga tayyorlashi lozim. Shubhasiz, bu oʻtish oʻlimdan soʻng toʻlaligicha amalga oshadi deb hisoblangan. Oʻshanda tananing yovuz taʼsiri yoʻqolib, ruhning hayoti ravnaq topadi.


Plotin va unga ergashganlarning neoplatonizmi platon falsafasidan diniy va mistik xarakterga ega boʻlganligi bilan jiddiy farq qilgan. Aql kuchi bilan keladigan bilim ular nazdida qoʻshimcha, ikkinchi darajali xarakterga ega boʻlgan. Neoplatonizm tarafdorlari mistitsizmga choʻmish, ekstaz orqali yuksaklikka yetib borishning imkoni bor deb oʻylashgan.


Gnostiklar singari neoplatoniklar ham moddiy dunyo va asl borliq oʻrtasida oʻtib boʻlmas jarlik bor deb hisoblashadi. Bu ikki dunyo bir biriga metafizik jihatdan ham, etik jihatdan ham qarshi turadi. Ruh va materiyaning qarama-qarshiligi ezgulik va yovuzlikning qarama-qarshiligidir. Xudoning Iso Masihda mujassam boʻlgani haqidagi masihiycha taʼlimot bu sistemalarning birontasiga ham toʻgʻri kelmaydi. Neoplatonizmning qatʼiy izdoshi inson qiyofasida zohir boʻlgan Xudoga, “tanada gavdalangan Kalom”ga boʻlgan eʼtiqodni safsatadan boshqa gap emas, deb oʻylashi kerak edi. Gunohni yuvish tushunchasiga kelsak, u muhim ahamiyatga ega emas, chunki moddiy dunyoda qilingan ishlar ruhiy dunyoga oʻz taʼsirini oʻtkaza olmaydi. Neoplatonizm tarafdori uchun tanada qayta tirilish jismoniy tiriklik balosini abadiylashtiradigan qandaydir bemaʼni xato tarzida gavdalanadi. Majusiylik tarafini olib kelgan rimning oxirgi imperatori Yulian Murtad neoplatnoizm izdoshi boʻlgani mantiqan toʻgʻri.


Epikurchilar


Mazkur falsafiy oqimning nomi m. av. 306 yil Afinada oʻz maktabiga asos solgan yunon faylasufi Epikurning ismidan kelib chiqqan. Uning taʼlimoti izdoshi boʻlgan Lukretsiy Kar (mil. av. birinchi asrda yashagan rimlik faylasuf) asarlarida yaxshigina yoritib berilgan. Lukretsiyning “Narsalarning tabiati toʻgʻrisida” nomli kitobi dunyo atomlar yomgʻiridan paydo boʻlgani va bu atomlarning bir talay toʻqnashuvlari olamni yaralishiga olib kelganini bayon qilib beradi. Dunyoning vujudga kelishi va undagi hayot xususidagi Epikurning taʼlimoti hozirgi zamonda mavjud boʻlgan evolutsiya nazariyasiga ancha yaqin. Aytish kerakki, bunday dunyoda tartibni ham, maʼnoni ham koʻrish qiyin. Unda absolut Ezgulikni tasavvur qilishning imkoni yoʻq, qolaversa bu aqlga sigʻmaydi ham. Epikurning taʼkidlashicha, insoning barcha intilishlari faqat huzur-halovat koʻrishga qaratilgan boʻlishi kerak va u ana shu huzur-halovatni ogʻriqning yoʻqligi bilan izohlagan. Epikur taʼlimoti, ayrim soxta talqinlar daʼvosidan farqli ravishda, hissiy huzur-halovat targʻibotini mutlaqo oʻz ichiga olmaydi. Bu taʼlimot insonni oʻzi uchun toʻliq va tuganmas mamnuniyat beruvchi narsani izlashga chaqiradi, xolos. Agar sabr-qanoat insonga sabrsizlik va lahzalik xohishlar quli boʻlishga nisbatan hayotdan koʻproq lazzatlanish imkonini bersa, u holda sabr-qanoatni tanlash lozim. Epikur taʼlimoti ahloqsiz hayot tarzini maʼqullamagan, lekin xudbinlikni toʻla oqlab chiqqan.


Epikur falsafasi har qanday koʻrinishdagi xudojoʻylikni inkor etgan. Modomiki dunyo atomlarning tasodifiy toʻqnashuvi natijasida vujudga kelgan ekan, unda yaratuvchi kuchlar faoliyatiga zaruriyat sezmaysiz. Agar tasodif dunyoni boshqarsa, u holda maqsadga muvofiqlik va Oliy Ong uchun oʻrin yoʻq. Sirasini aytganda, Epikurchilar xudolarning mavjudligini inkor qilishmagan, biroq ularni odamlarning ishlariga befarq boʻlmagan va huzur-halovatga toʻla erishgan mavjudotlar deb talqin qilishgan. Deizm deb atasa boʻladigan bu falsafa ateizmdan uncha ham farq qilmagan. Va nihoyat, xudo oʻzini bu dunyoda hech qanaqasiga zohir qilmaydi, unga insonlar yetisha olmaydi, qabilidagi gap-soʻzlar xudo mavjud emas, degan fikr bilan bir xil ahamiyat kasb etadi. Epikur falsafasi mavhum fikr-mulohazalar bilan murakkablashib ketmagani uchun ham ancha ommabop boʻlgan. Bu taʼlimot koʻpchilikni toʻla qanoatlantirgan desa boʻladi, negaki u odamlar hech qanday falsafasiz ham amalga oshirayotgan ish – huzur-halovat ketidan quvishni toʻgʻri deb topgan. Shuningdek, epikurchilar gunoh yoki qilmish uchun javobgar boʻlish borasidagi har qanday oʻy-fikrni inkor qilishgan, bu dunyo nima uchun mavjud, insonning undagi fazifasi nimadan iborat ekani haqida esa lom-mim deyishmagan. Shuni aytish joizki, bu taʼlimot izdoshlari abadiyatni rad etishgan, chunki atomlardan tashkil topgan tana izsiz yoʻqolib ketishi kerak boʻlgan. Gunohning yuvilishiga va qayta tirilishga boʻlgan eʼtiqod epikurchi uchun kulgili boʻlgani tabiiy hol. Shuning uchun ham Ares-tepada havoriy Pavlusning nutqini tinglagan afinaliklar nima sababdan kulishganiga hayron qolmaslik kerak (Hav. 17:18, 32) .


Stoitsizm


Yuqorida Havoriylar faoliyati kitobidan bir parcha keltirib oʻtgan edik va unda havoriy Pavlusni tinglagan kishilar orasida epikurchilardan tashqari stoiklar ham boʻlganini aytish oʻrinli. Stoitsizm asoschisi Zenon Kitionskiy (m. av. 340-265 yy.[3]) degan kishi boʻlgan. U Kiprda tugʻilgan boʻlib, kelib chiqishi somiylardan ekanining ehtimoli katta. Xullas, u shaxs sifatidagi Xudoni tan olmagan boʻlsa-da, Absolut Ong koinotni boshqarib, unga toʻlaligicha singib ketgan va har bir narsada mavjud, deb taʼlim bergan. Shuning uchun ham biz yashayotgan dunyoda hech narsa tasodifan sodir boʻlmaydi, har bir narsaning oʻz maqsadi va maʼno-mazmuni bor deyish mumkin.

Shunday ekan, insonning oliy maqsadi oʻz hayotini Absolut Ong bilan uygʻunlashtirishdan iborat. Aytish lozimki, sizning shaxsiy his-tuygʻularingiz muhim ahamiyatga ega emas, toʻgʻrirogʻi siz uchun zararli hisoblanadi, boisi ular oqilona qaror chiqarishingizga toʻsqinlik qiladi. Shunday qilib, har qanday hissiy hoyu-havaslarni rad etuvchi toʻliq sabr-qanoat stoik uchun mukammallik timsoliga aylangan.


Stoitsizm taʼlimoti boʻyicha, dunyo qanday boʻlishi kerak boʻlsa, oʻshandaydir. Barcha narsa Ilohiy Taqdir orqali boshqariladi, shu sabab biror bir oʻzgarish sodir boʻlishi u yoqda tursin, uning imkoni ham yoʻq. Hayotni oʻzgartirish emas, balki qanday boʻlsa shundayligicha qabul qilish kerak. Taqdirga tan berish va oʻta sabrli boʻlish kabi xususiyatlar asosiy ahloq normalari boʻlgani uchun stoiklar hayotda anchayin taqvodor va yaxshi fazilatli inson boʻlishga intilishgan. Bu taʼlimot rimliklar orasida keng tarqalib ketgan, chunki qonunni hurmat qilish, har qanday qiyinchlik paytida matonat koʻrsatish – ularning anʼanaviy qadriyatlari boʻlgan. Rim imperiyasidagi dongʻi ketgan koʻpgina davlat arboblari stoitsizm tarafdori boʻlishgan, jumladan Sitseron ham.


Shunga qaramay, stoiklarning yuksak ahloqiy qarashlari masihiylarnikidan ancha orqada qolgan. Iroda erkinligini inkor qilish orqali ular yovuzlikni va uning javobgarligini inkor qilishgan. Har qanday yovuzlik, qanday boʻlsa, shundayligicha koʻringani bilan, aslida Ilohiy Taqdir faoliyatidagi muhim jihat sanaladi. Ezgulik yovuzlikka qarshi turish yoki boshqa bir odamga yaxshilik qilish emas, balki itoatkorlik demakdir.


Xudo bilan shaxsiy aloqada boʻlish stoikning xayoliga ham kelmagan. Ilohiy Taqdir barchaga bir xil munosabatda boʻlib, hech kimga alohida qiziqish bildirmaydi. Umuman olganda esa, bu taʼlimot tarafdori uchun Xudo bilan shaxsiy munosabat qilish bemaʼnilikdan boshqa narsa emas, chunki Xudo aslo shaxs hisoblanmaydi. Bu olamda tortishish qonuni bor, bizning Unga boʻlgan sevgimizda, majoziy maʼnoda aytganda, ana shunday “tortishish qonuni” boʻlishi kerak. Xudo bu olamga Oʻz Oʻgʻlini yubordi va U gunohkorlarni qutqarish uchun qurbon boʻldi, deb eʼlon qilinayotgan Xushxabar stoik uchun quruq safsataning oʻzginasidir. Shu bois, stoitsizmda maqtashga arzigulik hamda masihiylik etikasiga yaqin bir talay jihatlar boʻlsa ham, umuman olganda, mazkur ikki sistema biri biridan keskin farq qiladi.


Biz yana ikkita falsafiy yoʻnalishni koʻrib chiqamiz. Ularning taʼsir doirasi biz yuqorida hikoya qilib bergan taʼlimotlarniki kabi kuchli boʻlmagan boʻlsa-da, bu ikki taʼlimot mazmun jihatdan imperiyaning endi vujudga kelgan davrlaridagi maʼnaviy hayotni jiddiy tarzda belgilab beradi.


Kinizm (Sinizm)


Kinizm ham, xuddi Platonizm kabi, Suqrotga tegishli falsafa hisoblanadi. Suqrotning aytishicha, oʻrtamiyona ehtiyojga ega kishi nozik talab kishiga nisbatan ancha erkin va fazilatli boʻladi. Bunday odam oʻzini jamiyatdan, turli xil vaziyatlardan birmuncha holi his qilib, hayot mashaqqatlarini osonlik bilan yengib oʻta oladi. Kinizm tarafdorlari erkinlikni ezgulikdan ustun qoʻyib, birinchidan, barcha ehtiyojlarini minimum holga keltirishga, ikkinchidan esa, jamiyatdagi yurish-turish qoidalariga ahamiyat bermaslikka urinishgan. Ular kamtarona hayot kechirgan boʻlishsa-da, koʻpincha qoʻpol harakatlari-yu, yaramas qiliqlari bilan ajralib turishgan. Muxoliflarning fikricha, kinizm tarafdorlari oʻz yurish-turishlari bilan atrofdagilarni hayratga solish bilan birga, oʻziga xos odam ekanliklarini koʻrsatmoqchi boʻlishgan. Suqrot mazkur harakat asoschisi boʻlgan Antisfenni keskin tanqid qilib, shunday degan: “Plashingdagi yirtiq joydan magʻrurliging koʻrinib turibdi”[4]. Skeptitsizm[5]

Qadimgi Gretsiyaning Elida shahridan boʻlgan Pirron (m. av. 365-295 yy.) skeptitsizm falsafasining rivojlanishiga oʻz hissasini qoʻshgan ilk inson hisoblanadi. Mazkur taʼlimot bayoni bizning davrimizgacha, asosan, Sekst Empirik (mil. 3 asr) asarlari tufayli yetib kelgan boʻlib, u kishi barcha taniqli faylasuf-skeptiklarning fikr-mulohazalarini bir joyga toʻplab, yakka tartibga solishga muvaffaq boʻlgan. Qisqasi, ular keltirgan dalil quyidagicha. Bilim tajribaga asoslanadi, biroq turli odamlarning tajribasi turlicha boʻlgani uchun hamma birday qabul qilgan bilim mavjud emas, shuningdek, barcha uchun majburiy boʻlgan xulqiy meʼyorlar ham yoʻq. Masalan, bir xalq tomonidan qadrlangan urf-odat, boshqa xalq tomonidan qoralanishi mumkin. Bitta predmetni turli paytda turlicha idrok etsa boʻladi, sababi bu narsa, kishi uni qay sharoitda kuzatganiga bogʻliq. Gapirilayotgan soʻz va iboralarning barchasi nisbiy tushunchaga ega, chunki har kim ularni oʻzicha talqin qiladi. Fikr-mulohazalar qanchalik toʻgʻri ekanini oʻlchab beruvchi umumiy mezon mavjud boʻlmagani bois haqiqatning oʻzini izlash ham befoyda. Bordiyu skeptiklar oʻz xulosalariga koʻra ish tutishganda, hech bir narsani daʼvo qilisha olmasdi, chunki oʻzlari ishlab chiqqan sistema boʻyicha biror bir narsani asoslashga urinish befoyda boʻlib chiqardi. Xullas, skeptitsizm intellektual qobiliyatning yoʻqolishiga olib kelayotgan edi.


Kinizm singari skeptitsizm ham Absolut qadriyatlar va va oʻzgarmas meʼyorlarning mavjud emasligini eʼtirof etgan. Kinizm xulq-atvor masalalari boʻyicha shu fikrni ilgari surgan boʻlsa, skeptitsizm bilimga nisbatan shunday munosabatda boʻlgan. Ikkisidan ham farqli ravishda, masihiylik Absolut qadriyatni, xulq-atvor va insoniy fikr-mulohazalar meʼyorini Xudoning Oʻzidan izlash kerak, deb hisoblaydi. Aynan Xudo bizga mustahkam xulq-atvor meʼyorlarini bera oladi va U Oʻzining ochiqligi tufayligina mumkin boʻlgan har qanday bilimning ibtidosi sanaladi.


Falsafiy taʼlimotlarga beriladigan baho


Ommabop boʻlganiga qaramay, yuqorida soʻz borgan falsafiy taʼlimotlarning hech biri oʻsha davrda maʼnan qashshoq boʻlib yashayotgan koʻpchilik odamga tasalli berolmagan. Bunday muvaffaqiyatsizlik sabablaridan biri mazkur falsafiy taʼlimotlarning oʻta mavhum ekanligi va faqatgina tor doiradagi aql-idrok egalariga tushunarli boʻlgani bilan izohlanadi. Falsafiy izlanishlarning birontasi ham oxirigacha yetkazilmay qolgani esa, boshqa bir muhim sabab deyish mumkin. Faylasufning har qanday fikr-mulohazalari odamlarni qiynayotgan savollarga javob topish oʻrniga, yangilarini keltirib chiqaradi. Platonning “Fedon” asaridagi qahramon Simmiy bu haqda shunday deydi:


“Menimcha, Suqrot, – qolaversa, seningcha ham shundaydir – bu yorugʻ jahonda “abadiy yashamoqlik” singari koʻplab savollar xususida aniq bilimga ega boʻlishning yo iloji yoʻq, yoki bu nihoyatda mushkul vazifadir, lekin ayni zamonda bu boradagi mavjud barcha qarashlarni turli yoʻllar bilan boʻlsa-da sinovdan oʻtkazishga, yo boʻlmasa tekshirib koʻrishga jazm etmaslik, shuningdek, izlanishlarning imkoni boʻlsa-da, ulardan voz kechish insonni izza qiladigan darajadagi qoʻrqoqlikdir. Demak ikkisidan biri zarur boʻladi: haqiqatni boshqalardan bilib olish yoki uni insonning oʻzi izlab topishi shart, mabodo birinchisi ham, ikkinchisi ham imkonsiz boʻlsa, u holda insonlarga tegishli taʼlimotlarning eng yaxshi va ishonchlilarini oʻzlashtirib olib, undan sol yasagan holda, hayot ummonini kezib yurish lozim, shunday boʻlsa-da, tan olib aytishim kerakki, agarda bizni ishonch bilan, xavf-xatardan holi tarzda olib yurishga qodir boʻlgan Xudoning biror bir kalomini topa olmasak, qaltis ahvolda qolib ketamiz”[6]. Shunday qilib falsafada tan olishicha, haqiqatni topish uchun qilingan barcha urinishlar zoye ketgan. Simmiy keltirib oʻtgan barcha dalillarga esa masihiylik eʼtiqodi quyidagicha javob beradi: “Kalom inson qiyofasiga kirdi va biz aro maskan qildi. Biz esa Uning ulugʻvorligini koʻrdik; Otasi huzuridan kelgan, marhamat va haqiqat ila toʻlgan Yagona Oʻgʻilning ulugʻvorligini koʻrdik” (Yuh. 1:14) .

### 4 BOB, YAHUDIYLIK DINI


YAHUDIYLIKNING PAYDO BOʻLISHI

YAHUDIYLIK DINI TEOLOGIYASI

MAʼBAD

SINAGOGA

YAHUDIYLARNING DINIY KALENDARI (MUQADDAS YIL)

TAʼLIM TIZIMI

ADABIYOT

YAHUDIYLIK EʼTIQODIGA DAXLDOR SEKTALAR

DIASPORA


Birinchi asrda Yahudiylik dini Rim imperiyasida mavjud boʻlgan barcha din va kultlar orasida oʻziga xos oʻringa ega boʻlgan. Bu din yahudiy millatiga tegishli din boʻlib, u yahudiylar orasida vujudga kelgan. Shunga qaramay, yahudiylik faqatgina millat doirasi bilan cheklanib qolmagan: imperiya endi vujudga kelgan paytlarda prozelitlarning, yaʼni, yahudiylik eʼtiqodini qabul qilgan majusiylarning soni ancha koʻp boʻlgan. Yahudiylik dini bilan bir qatorda Yagona Xudoga topinuvchi boshqa kultlar ham mavjud boʻlgan, lekin ular yahudiylik singari yakkaxudolikka asoslangan emasdi, chunki ularga ergashuvchilar oʻzga xudolarning ham borligini taxmin qilishgan. Aksariyat dinlar oʻz maʼbadiga ega boʻlib, ixlosmandlarni qurbonlik keltirishga majbur qilgan, lekin bu maʼbadlarning hech biri turli tasvirlardan holi ibodatxonasi boʻlgan yahudiy mabadichalik muhim ahamiyat kasb etmagan. Shuni taʼkidlash lozimki, yahudiylar uchun maʼbad maʼnaviy hayotning asl markazi boʻlib xizmat qilgan. Oʻsha davrdagi koʻplab falsafiy taʼlimotlar chuqur ishlab chiqilgan odob-ahloq sistemalardan iborat boʻlgan boʻlsa-da, faqatgina yahudiylik ahloqiy meʼyorlarni diniy turmush tarzining asosiy qonun-qoidasiga aylantira olgan. Xalq dinlarining kattagina qismi turli rivoyat va afsonalarga yoki mistik ruhdagi tajribaga asoslangan boʻlgan. Ulardan farqi oʻlaroq, yahudiylik eʼtiqodi Muqaddas Yozuvlarda bitilgan va Xudoning oʻz bandalariga aytgan asl soʻzlarini yetkazib berishga daʼvo qiladigan ilohiy ochiqlikka tayangan.


Yangi Ahdni oʻrganishga tutingan har bir kishi yahudiylik haqida, hech boʻlmasa, umumiy maʼlumotni bilishi shart, chunki masihiylik eʼtiqodining tomirlari aynan unda yotadi. Yangi Ahdning ikki kitobidan boshqa hammasi yahudiylar tomonidan yozilgan. Yangi Ahdning Xudo va inson, gunoh va najot, qonun va inoyat, ibodat, shuningdek, masihiycha hayotning boshqa koʻplab jihatlari haqidagi taʼlimoti Eski Ahdning mos ravishdagi taʼlimotlariga borib taqaladi. Hatto Yangi Ahddagi qonunparastlikka qarshi keltirilgan dalillar Eski Ahd kitoblaridan olingani koʻpchilikka maʼlum. Masihiylarga kelsak, avvalo ularga “nasroniylar oqimi” va yahudiy dini doirasida yangi yoʻnalishni shakllantirgan yahudiylar sifatida qarashgan (Hav. 24:5, 14) . Qolaversa, Isoning Oʻzi ham yahudiy boʻlib, yahudiy xonadonda tugʻilgan (Mat. 1:16) va xuddi boshqa yahudiy bolalar kabi sunnat qilingan (Lq. 2:21) . Bolalik chogʻida Uni Quddusga, Fisih bayramini oʻtkazish uchun olib borishgan (Lq. 2:41) , umuman olganda esa, U butun umri davomida yahudiy urf-odatlariga rioya qilib, mahalliy bayramlarni nishonlab oʻtgan. Masihiylikning Yahudiylik dinidan ajralib ketishiga tarixiy yoki teologik kelishmovchiliklar sabab boʻlmagan, shunchaki yahudiylar Isoni Masih deb tan olishmagan, xolos. Xushxabarchi Yuhanno aytib oʻtganidek: “Oʻzinikilarning yoniga keldi U, lekin Oʻzinikilar Uni qabul qilmadi” (Yuh. 1 .:11).


#### YAHUDIYLIKNING PAYDO BOʻLISHI


Birinchi asrda mavjud boʻlgan yahudiylik, asosan, surgunlik davridan shakllana boshlagan. Bungacha esa, Isroil xalqi Qonunga unchalik ham amal qilmagan, deb bemalol aytish mumkin. Yahvega topinish rasmiy kult boʻlganiga qaramay, yahudiylar bu kultdan doimiy ravishda boʻyin tovlab, unga tegishli muhim qonun-qoidalarni buzib yashashgan. Mil. av. IX asrda Shimoliy shohlik aholisi Axabning finikiyalik xotini Izabelning taʼsirida butparastlikka – Baalga topinishga berilib ketgan va faqatgina Ilyos paygʻambarning mardonavor xizmati tufayli Yahvega qaytadan sajda qila boshlagan. Yuz yillar oʻtib, Janubiy shohlikda Manashe va uning oʻgʻli Omon hukmronlik qilgan zamonda yot xudolarning kultlari birin-ketin paydo boʻla boshlagan. Maʼbadni poklab, Yahvega topinishni qaytadan yoʻlga qoʻygan Yoʻshiyo, oʻzining faol harakatlari tufayli Yahudiylik dini yana sof koʻrinish olishiga erishgan. Maʼbadni taʼmirlash paytida Qonun kitobi topib olingach, Yoʻshiyo uni shaxsan oʻzi oʻrganib chiqib, xalqqa ham oʻqib berishlarini amr etgan, shuningdek, u koʻpgina islohotlar oʻtkazib, Fisih bayramini oʻtkazishni ham yoʻlga solgan (2 Soln. 34:1-33) . Oʻsha davr mobaynida Falastinda yashagan yahudiy xalqi oʻz atrofidagi qudratli va badavlat boʻlgan majusiy davlatlarning kuchli taʼsiri ostida hayot kechirgan. Bu davlatlar Isroil xalqini yoʻldan ozdirib, ularni doimo yot xudolarga sajda qilishga boshlagan. Bu holat Isroil xalqi sahroni kezib yurgan davridan boshlanib (Sahroda 25:1-3) , paygʻambarlarning barcha saʼyi-harakatlariga qaramay, to Bobilga surgun boʻlish davrigacha davom etgan (Hizq. 14:1-5, Yerem. 7:16-20) . Aynan mana shu asirlik yahudiylar oldiga jiddiy tanlov qoʻygan. Ular yo majusiylar dastidan kelayotgan barcha vasvasalarni inkor etib, haqiqiy Xudoga nisbatan oʻz sadoqatlarini saqlab qolishlari yoki oʻzlarini asir qilgan xalqlar bilan qoʻshilib ketishlari kerak boʻlgan. Xudoning xalqi sifatida, millat sifatida oʻzlarini saqlab qolish uchun, ular, birinchidan, Qonunning barcha talablariga qatʼiy rioya qilishlari, ikkinchidan esa, maʼbadning asosiy binosi buzilib ketgani bois undagi Xudoga bagʻishlangan turli xizmatlarni oʻrniga yangisini topishlari lozim boʻlgan. Yahudiylar kitobni surgunlikka oʻzlari bilan olib ketishga muvaffaq boʻlishgan, lekin maʼbaddagi xizmat bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan kult uzoq vaqtga toʻxtab qoldi.


Shu yoʻsin mil. av. VI asrda Bobil yurtidagi asirlik mobaynida yahudiylik yangidan shakllana boshlagan. Butparastlikdan esa, soʻzsiz ravishda yuz oʻgirilgan. Baalga va Xanonning boshqa xudolariga sajda qilishga yoʻl qoʻyib bergan yahudiylar bundan-buyogʻiga toʻla-toʻkis Yahvega yuzlanishgan. Bu haqda Doniyor paygʻambar kitobi guvohlik berib oʻtgan, yaʼni unda aytilishicha, Doniyor va uning doʻstlari majusiylarning qattiq zugʻumga qaramay, Yagona boʻlgan Xudoga sodiq qolishgan.


Maʼbaddagi xizmat vaqtinchalik toʻxtab qolgach, yahudiylar fursatni boy bermay uning oʻrniga Qonun va Tavrotni jadallik bilan oʻqib-oʻrganishga zoʻr berishgan. Shohlar davrida har bir kishining diniy tuygʻusi xalqning bir yoqadan bosh chiqarib Xudoga xizmati qilishi orqali oʻz ifodasini topgan (Ezra 7:1-6) . Topinishning bu yoʻli samimiy boʻlganday tuyulsa-da, bu narsa Xudoning amrlarini shaxsan oʻqib-oʻrganishdek muhim ahamiyat kasb etmagan. Yoʻshiyo islohot oʻtkazgan paytlarda Qonun kitobi butun xalqqa oʻqib berilgan boʻlsa (2 Soln. 34:29, 30) , surgunlik davrida bu kitobni har bir taqvodor yahudiy oʻrgana boshlagan. Shu tariqa Tavrotni mustaqil ravishda oʻqib-oʻrganish ishtiyoqi asta-sekin kuchaya borgan. Qizigʻi, Qonunni oʻqib, tafsirlash bilan shugʻullanuvchi Ezra singari ulamo boʻlganlarning ahamiyati ilgarigi ruhoniylar ahamiyati bilan tenglashib borgan (Ezra 7:1-6) . Ulamolarning xalq orasidagi tutgan oʻrni ancha keyin, yaʼni birinchi asrda ham ancha salmoqli boʻlgan.


Aynan shu davrdan boshlab sinagoga Xudoga xizmat qilinadigan yangi markazga aylangan. Asirlik va keyinchalik ham davom etgan koʻplab koʻchishlar oqibatida yahudiylar Bobilning turli joylariga tarqalib ketishgan. Bu holat kichik mahalliy jamolar doirasidagi ibodat yigʻilishlarini tashkil qilish zaruriyatini tugʻdirgan. Keyinchalik maʼbad tiklangan paytda ham bu yigʻilishlar oʻz kuchini yoʻqotmagan, chunki hamma ham maʼbaddagi xizmatda ishtirok etish imkoniga ega boʻlavermagan. Birgalikda ibodat qilish va Qonunni oʻrganish uchun oʻnta yoki undan ortiq odam toʻplanishi mumkin boʻlgan joylardagina sinagogalar vujudga kelgan. Sinagogaga haftaning yettinchi kuni kelish odat boʻlgan. Vaqt oʻtgan sayin xizmatning bu shakli shu qadar tomir otib ketganki, hatto milodiy birinchi asrda maʼbaddagi xizmat bilan bir vaqtda xizmat oʻtkazadigan sinagogalarni tez-tez uchratish mumkin boʻlgan (Hav. 6:9) . Eski Ahd kitoblarida sinagogalar tilga olinmagan boʻlsa-da, aftidan, ular surgunlik davri bilan Masihning kelishi orasida paydo boʻlishi kerak boʻlgan, negaki Iso Masih davriga kelib, sinagogalarning soni Falastinda ham, undan tashqarida ham koʻp boʻlgan.


Sinagoganing asosiy vazifalaridan biri, eski diniy rasm-rusumlarni hayotning yangi shart-sharoitlariga moslashtirishdan iborat boʻlgan. Misol uchun, ilgari yahudiylarning koʻpchiligi chorva boqish bilan hayot kechirishgan boʻlsa, asirlikdan keyin ular yerga ishlov berish sirlarini oʻrganib olishgan, aksariyat yahudiylar esa, savdo-sotiqqa oʻtib ketishgan. Natijada, shahar aholisining soni ortib, shaharlar koʻpaya borgan. Diniy rasm-rusumlarga oid koʻrsatmalarni avvalgiday bajarishning imkoni boʻlmay qolgan. Ayniqsa, gap bayramlar haqida ketganda bu narsa jiddiy kuzatilgan. Yangicha turmush tarzi natijasida paydo boʻlgan koʻplab savol va muammolarga yangicha javoblar berish payti kelgan. Shuningdek, yahudiylar oʻzga majusiy xalqlar, masalan, qadimgi greklar va rimliklar bilan toʻqnash kelishgan. Majusiylarning bosimi susaymagan, lekin ularning bosim oʻtkazish shakli vaqti-vaqti bilan oʻzgarib turgan. Ammo baʼzi oʻzgarishlarga qaramay, yahudiylik Qonunga va paygʻambarlar koʻrsatmalariga asoslangan asosiy prinsiplarini saqlab qolishga erishgan.


#### YAHUDIYLIK DINI TEOLOGIYASI


Yagona Xudoga ishonish yahudiylik eʼtiqodining asosi hisoblangan. Koʻpxudolikni tan olgan majusiydan farqli ravishda yahudiy kishi qisqa va loʻnda boʻlgan imon belgisiga qattiq amal qilgan: “Ey Isroil quloq sol: Bizning Rabbiy Xudoyimiz yagona Rabbiydir” (Qonun. 6:4) . Yahudiylar imon-eʼtiqodi oʻziga xos boʻlganini majusiylarning ularga boʻlgan munosabatidan ham bilib olish mumkin. Yahudiylar Xudoga ishonmaganliklari uchun emas, balki oʻz Xudosidan tashqari yana boshqa xudolar mavjudligini inkor etishgani bois yot xalqlar ularni ateizmda ayblab kelishgan.


Qonundan saboq beruvchi ravvinlar orasida Xudoning otalik xislati haqidagi taʼlimotga asosiy diqqat-eʼtibor qaratilgan. Rabbiy ibodatining kirish soʻzlari – “Osmondagi otamiz” – ularga juda yaxshi tanish boʻlgan. Ishayyo Xudoga yuzlanib:


“Faqat Sen bizning Otamizsan, chunki Ibrohim bizni taniy olmaydi va Isroil bizni oʻziniki deb tan olmaydi. Sen Xudovand – bizning Otamizsan, azaldan Sening isming: “Bizning toʻlov berib qaytarib Oluvchimiz”” – degan (Ish. 63:16) .


Yahudiy ustozlaridan biri Akiva Isroil Xudoning oʻgʻillari ekani haqida taʼlim bergan:


“Sizlar Rabbiy Xudolaringning oʻgʻillarisizlar. Oʻz tanalaringga hech nimaning rasmini chizmanglar. Oʻliklarnikidek qilib qoshlaringni ham qirib tashlamanglar” (Qonun. 14:1) .


Xudoning Isroil xalqi bilan otalarcha munosabati asosan falastinlik Qonun ustozlari tomonidan taʼkidlab oʻtilgan.


Yahudiylikning eʼtiqodining ellinistik koʻrinishlaridan biriga mansub boʻlgan Aleksandriyalik Filon yahudiylarning diniy taʼlimotini qadimgi grek falsafasi bilan birlashtirishga urinib koʻrgan. Uning taʼlimoticha, Xudo abadiy, oʻzgarmas, muqaddas, ozod va mukammal Zotdir. Oʻz mukammalligi tufayli U barcha yaratilgan jonzotlardan ustun turadi, shuning uchun ham U haqda aniq bir fikr bildirishning iloji yoʻq. Zotan har qanday aniqlik inson tasavvuri chegaralanganini va u qadar katta emasligini bildiradi. Filonning taʼlimotida depersonalizatsiya, yaʼni Xudoni shaxssizlashtirishga boʻlgan intilish aks etgan. Qizigʻi, bu holatni zamonaviy yahudiylikda ham kuzatish mumkin. Bunday teologik mulohazalar Xudo haqidagi tushunchamizni mujmal qilib qoʻyadi. Xudo shaxs sifatida qabul qilinishiga qaramay, Uning feʼl-atvori va insonga boʻlgan munosabati borasida biror aniq narsa aytish qiyin. Xudoning borligʻini taʼriflash borasidagi bunday mujmallik Uni cheklab qoʻymaslik masadida kelib chiqqan boʻlishi mumkin va bu narsa Yuhanno bayon etgan Muqaddas Xushaxabarda ham oʻz aksini topgan: “Hech kim hech qachon Xudoni koʻrgan emas...” (Yuh. 1:18) . Yahudiy teologiyasida vujudga kelgan bunday chigallikni masihiylik bartaraf qilishga erishdi, chunki Xudoning mukammalik xususiyatini saqlab qolib, tabiatini chegaralab qoʻymagan masihiylik Xudoni shaxs va tanib-bilish mumkin boʻlgan Zot sifatida ifodalab berdi.


Yahudiy teologiyasi boʻyicha insonni Xudo yaratgan va unga erkinlik berilgan. Ilohiy Qonunga amal qilish yoki uni mensimaslik uning oʻziga bogʻliq. Bunday tanlovni ezgulik va yovuzlik, hayot va oʻlim oʻrtasidagi tanlovga oʻxshatishimiz mumkin (Qonun. 30:11-20) . Inson hayotidagi asosiy narsa bu Xudo amriga boʻysunish, qolaversa, bu amrlar butun xalq uchun ham chiqarilgan. Bu amrlar orasida quyidagilarni tilga olib oʻtishimiz mumkin: xatna qilish, shanba kuniga rioya qilish, yil davomidagi bayramlarga amal qilish va sinagogada topinish. Ilohiy Qonun insonning barcha majburiyatlarini aniq-ravshan belgilab bergan, shuningdek insonning Xudo bilan munosabatini ham tayin qilgan.


Gunoh yahudiylar tushunchasi boʻyicha Xudo oshkor qilgan Ilohiy Qonunga notoʻgʻri munosabatda boʻlishdan iborat boʻlgan. Har qanday amrni buzish – “odam oʻldirma” kabi muhimdan amrdan tortib, bolasi yoki tuxumini bosib oʻtirgan qushni inidan olmaslik kabi “arzimas” amrgacha (Qonun. 22:6, 7) – barchasi birdek gunoh ish hisoblangan. Yahudiylarning Ilohiy Qonunga boʻlgan munosabatlari Yoqub Maktubida oʻz ifodasini topgan: “Kimki Ilohiy Qonunning hamma moddalariga rioya qilsa-yu, faqat bir narsada gunoh qilsa, u butunlay gunohkor boʻlib qoladi” (Yoqb 2:10) . Yahudiylik ahloqiy qonun bilan turli marosim qonun-qoidalariga amal qilish oʻrtasida tafovut koʻrmagan, yaʼni unisi ham, bunisi ham xalqning kundalik hayotida muhim oʻrin tutgan. Ilohiy Qonunning biror bir harfini buzgan yahudiy tanlangan xalq orasidan quvib chiqarilish kerak boʻlgan. Bu jazo Ilohiy Qonunni buzgan barcha odam uchun birdek boʻlgan: dahshatli jinoyat sodir etganlar; qaysidir muhim amrni bajarmaganlar; hatto goʻshtni qon bilan yeganlar uchun ham (Lev. 17:14) .


“Bobil surgunligigacha” boʻlgan davrda Xudo tomonidan taqdirlanish yoki jazolanish toʻligʻicha xalqning taqdiri bilan bogʻliq boʻlgan va ana shu xalqning tarixi davomida nima sodir boʻlgan boʻlsa, bu narsa gunoh uchun jazo yoki solihlik uchun mukofot deb qaralgan. Butun xalq Ilohiy Qonunga rioya qilib, Xudoga sodiq boʻlib yashagan paytlar xalqning turmushi gullab-yashnab ketgan. Aksincha, xalq Ilohiy Qonunni mensimay, butparastlikka yuz burganda, bu narsa iqtisodiy qiyinchiliklar, turli janglardagi magʻlubiyatlar, yurtning barbod boʻlishi kabi salbiy oqibatlarni keltirib chiqargan. Shunday qilib gunoh eng avvalo, butun xalqqa tegishli gunoh sifatida tushunilgan. Albatta, shaxsiy gunoh va shaxsiy javobgarlik tushunchasi ham mavjud boʻlgan (Zabur 50 sanoda koʻrish mumkin), lekin bu gunoh birinchi darajali hisoblanmagan.


Bobildagi surgunlik davri shaxsiyatni kollektivdan ajralib chiqishi uchun qaysidir maʼnoda zamin yaratgan. Albatta yahudiy xalqining badargʻa qilinishini ularga nisbatan ishlatilgan intizomiy jazo sifatida talqin qilish mumkin, lekin asirlikda tugʻilgan va ulgʻaygan yangi avlod mamlakat hayotida davomli ravishda yuz bergan farovonlik yoki aksincha, inqiroz davrlariga guvoh boʻlishmagan. Badargʻa qilingan yahudiylarning har biri oʻz ahvolini oʻz qilmishidan kelib chiqib baholashi kerak boʻlgan. Qizigʻi, aynan shu muammoga Hizqiyo paygʻambar ham duch kelgan. Oʻsha davrda yashagan fatalist[1]lar unga: “Otalar nordon uzum yeyishdi, bolalarning tishlari esa qamashib qoldi”, deyishganda, u insonning Xudoga boʻlgan munosabatiga ota-bobolar qilgan gunoh yoki xayrli ishlar bilan emas, balki uning oʻzi orqali aniqlik kiritiladi, deb javob bergan.

“Men tirikman! – deydi Rabbiy Xudo,– endi boshqa bu maqolni Isroilda aytishmaydi. Zero mana hamma jonlar – Menikidir: otaning joni ham, oʻgʻilning joni ham – Menikidir: jon gunoh qilsa, oʻsha jon oʻladi” (Hizq. 18:3-4) .


Gunoh uchun javob berish haqidagi bunday tushuncha Yangi Ahddagi yahudiylarning koʻpchiligida boʻlgan. Misol uchun, badavlat yigit Ilohiy Qonunning barcha amrlariga amal qilsa ham, oʻzining Xudo bilan munosabatidan qattiq xavotirga boʻlgan (Mat. 19:16-22) . Xudo oldidagi ommaviy javobgarlik tushunchasi maʼlum bir yerda yashovchi xalqdan – turli yerlarda istiqomat qiladigan va Xudo tomonidan tanlangan insonlar birlashmasiga oʻtkazildi.


Jazolash va taqdirlash tushunchasi haqidagi teologiya alohida insonga nisbatan qoʻllanilgan payt, insonning boqiy umr va oʻlimdan keyingi hisob-kitoblar borasidagi oʻy-fikrlarida bir qator muammolarni keltirib chiqaradi. Eski Ahd kitoblarini oladigan boʻlsak, ular bu haqda deyarli ogʻiz ochmagan. Toʻgʻri, baʼzi joylarda Sheol – jahannam – oʻliklarning zulmatli diyori tilga olib oʻtilgan. Yoqub (Ibt. 37:35) va Dovud (2 Shoh. 12:23) ajali yetmay oʻlgan bolalari bilan boʻladigan uchrashuvni tilga olib, bu haqda eslab oʻtishgan. Eski Ahdning yanada qadimiy kitoblarida esa tananing tirilishi borasida hech qanday maʼlumot yoʻq. Shunday boʻlsa-da, Iso Musoga aytilgan Xudo soʻzlarining magʻzini chaqib beradi: “Men Ibrohimning Xudosi, Isʼhoqning Xudosi va Yoqubning Xudosiman, – degan edi U. Xudo esa oʻliklarning emas, tiriklarning Xudosidir” (Mt. 22:32) . Faqatgina sheʼriy kitoblar, keyinchalik esa paygʻambar kitoblari ham tananing qayta tirilishiga ishora qilib oʻtishadi. Dovudga tegishli deyiladigan 15-sanoda shunday yoziladi:


“Sen oʻliklar diyoriga tashlab ketmaysan jonimni, Oʻz azizingga chuqurlik yuzini koʻrsatmaysan. Sen hayot yoʻlini menga bildirasan, Baxt quvonchlar toʻkindir huzuringda, Boqiy halovatdir Sening oʻng qoʻlingda” (Zab. 15:10-11) .


Ishayyo paygʻambar esa boʻlajak hukm va Isroilning qutqarilishi haqida shunday degan:


“Sening oʻliklaring tiriladilar, oʻlik tanalar qayta turadilar! Changga yiqitilganlar seskanib turing va tantana qiling: chunki Sening shabnaming – bu oʻsimliklardagi yangi shabnamdir va yer oʻliklarni chiqarib tashlaydi” (Ish. 26:19) .


Qayta tirilish haqida Doniyor paygʻambar ham bashorat qilib oʻtgan:


“Qora yer bagʻrida yotganlarning koʻpchiligi uygʻonadi: kimdir abadiy hayotga erishadi, kimdir sharmandaligu abadiy isnodga duchor boʻladi” (Don. 12:2) .


Agar yahudiylik eʼtiqodi bevosita Xudodan kelgan vahiyga asoslanishini hisobga oladigan boʻlsak, u holda narigi dunyodagi hayot, oʻliklarning tirilishi kabi mavzular Eski Ahdda nisbatan kam tilga olinishi biroz gʻalati tuyuladi. Biroq shuni ham yodda tutish kerakki, Eski Ahddagi ilohiy ochiqlik toʻlaligicha Isroil xalqiga taalluqli boʻlgan va shu sababli ham, asosan bu dunyodagi hayot haqida gapirib oʻtilgan. Kelajakda nima boʻlishi – bu har bir insonning oʻz shaxsiy muammosi, shunga qaramay, Eski Ahd teologiyasida na shaxsiy eʼtiqod va na shaxsiy javobgarlik toʻgʻrisida hech qanday fikr berilmagan. Ilohiy Qonundagi asosiy eʼtibor har bir insonning kelajakda shaxsan topishiga emas, balki Isroil xalqining ommaviy ravishda qutqarilishiga qaratilgan.


Eski Ahdning apokrifik kitoblari bu mavzuga batafsil toʻxtalib oʻtishi eʼtiborga molik. “Sulaymon hikmatlari” kitobida (nomaʼlum muallif tomonidan m. av. ikkinchi asrda Iskandariyada yozilgan boʻlsa kerak) shunday deyilgan: “Solihlarning joni Xudovand qoʻllarida, azob-uqubatlarning esa ularga aloqasi yoʻq... Biroz jazolanganlarga esa, ancha muruvvat koʻrsatiladi, boisi Xudo ularni sinab koʻrdi va Oʻziga munosib deb topdi” (Sulaymon hikmatlari 3:1,5)[2]. Makkabeylarning ikkinchi kitobida (Kirineyalik Yason tomonidan yaratilgan asl nusxaning qayta ishlangan kitobi) qayta tirilish toʻgʻrisida yanada aniqroq aytilgan. Bu kitobda (2 Makk. 12:42-44) quyidagi hodisa tasvirlangan, yaʼni Yahudo Makkabey Edom hukmdori boʻlgan Gorgiy qoʻqqisdan hujum qilgan payt, edomliklar bilan yuz bergan avvalgi toʻqnashuvlarda oʻldirilgan yahudiylarning jasadini topib oladi. Oʻliklar dafn etilishga tayyor boʻlganda, nogahon ularning kiyimlaridan butlarga baxshida qilingan narsalarni topib olishadi. Oʻsha zahoti Yahudo oʻlganlarning gunohini yuvish uchun mana bunday qilgan:

“U erkaklar sonidan kelib chiqqan holda qariyb ikki ming kumush dinordan pul yigʻib, gunoh qurbonligi keltirish maqsadida Quddusga joʻnatib yubordi, shuningdek u qayta tirilish haqida oʻylab, yaxshi va diyonatli ish tutdi, zero u jangda halok boʻlganlarning tirilishiga umid bogʻlamaganida, oʻlganlar uchun ibodat qilish ortiqcha va foydasiz ish boʻlib chiqardi” (2 Makk. 12:43-44).


Taʼkidlash lozimki, sheol – bu oʻliklarning qayta tirilib, ularga beriladigan yakuniy mukofot yoki jazodan avvalgi oʻtish holati deb hisoblangan. Makkabeylarning ikkinchi kitobida (2 Makk. 6:23) shahid ketgan Eleazar, Gadash[3]ga ketmoqdaman, deb aytgan, lekin u solih odam boʻlgani uchun Gadashda vaqtinchalik qolgan xolos.

Hukm kuni, yaʼni fosiqlar oʻzlari loyiq boʻlgan laʼnatga duchor boʻladigan, solihlarga esa “ancha muruvvat koʻrsatiladigan” kun apokrifik yozuvlarda ham uchraydi (Sulaymon hikmatlari 3:5,18). Ezraning ikkinchi kitobi va Enoʻh kitobi oxirzamon kelishiga ishora qiladi. Biroq ularda aniq-ravshan fikrlarni uchratish qiyin.


Yangi Ahddan oldingi davrda yahudiylar Masih kelishiga kuchli umid bogʻlashgan. Ular Isroil davlatining siyosiy jihatdan ozod oʻlka boʻlishi Masih kelishi bilan bogʻliq deb hisoblashgan. Apokrifik adabiyotlar orasida aynan Ezraning ikkinchi kitobida bu umid haqida eng koʻp aytilgan. Baʼzi olimlarning fikricha, bu kitob bir nechta turli asarlar kompilatsiyasi[4]boʻlib, u mil. 100 va 270 yillar oʻrtasida yozilgan. Kitobning sanasi ancha kech ekanligiga qaramay, u masihiylik taʼsiridan holi boʻlsa kerak, chunki u toʻla-toʻkis yahudiylarga tegishli boʻlib, Masih haqida gap-soʻzlardan ancha yiroq. Bu kitobning mazmuniga qarasak, qadimgi yahudiy tilidan qilingan tarjima alomatlarini topishimiz mumkin. Undagi bashorat boʻyicha, Rim imperiyasi qulab, uning oʻrniga Masih hukmdorlik qiladigan Xudoning shohligi kelishi taʼkidlab oʻtilgan. U yerda yana aytilishicha, oʻz ishini tugatgach, Masih oʻladi, soʻngra oxirgi hukm kuni keladi. M. av. birinchi asrda yozilgan Sulaymon Sanolari kitobida ham majusiylar ustidan hokimlik qiluvchi Isroilning solih rahnamosi kelishi bashorat qilingan (Sulaymon Sanolari[5]17). Hech qaysi apokrifik adabiyotda Masih insoniyat gunohi uchun azob chekayotgan va Oʻzini qurbonlikka berayotgan holda koʻrsatilmagan. Isoning shogirdlari unga Shohlik va Masih haqida savollar beriishganda, Masih bu savollarga oʻz vaʼzi orqali Zaytun togʻida javob qaytargan. Aynan mana shu savollar apokrifik adabiyotlarda uchraydigan Masih haqidagi turli tasavvurlar va Doniyor paygʻambar kitobidagi oxir zamonga oid bashoratlar bilan bogʻliq boʻlgan. (Mat. 24-25) .

#### MAʼBAD


Maʼbad ilk marotaba Sulaymon shohlik qilgan davrda qurilgan. Navuxadnazarning askarlari m. av. 586 yilda Quddusni shiddat bilan egallab, maʼbadni buzib tashlashgan. Taxminan, m. av. 537 yilga kelibgina, uni qaytadan tiklashga kirishishgan. Xaggay va Zakariyo oʻz kitoblarida bu haqda tilga olib oʻtishadi. Maʼbad ikkinchi bor qurilayotganda bir necha marta toʻxtab qolgan va m. av. 516 yildagina toʻla bitkazilgan (Ezra 6:13-15) .


Aynan mana shu ikkinchi maʼbadning tarixi toʻgʻrisida koʻp maʼlumotga ega emasmiz. Shunisi aniqki, m. av. 168 yilda Suriya shohi Antioh Epifan uni talon-taroj qilgan va u yerga Olimpiya Zevsiga bagʻishlangan qurbongoh oʻrnatib, ushbu ilohiy maskanni bulgʻagan. Biroq uch yil oʻtib Yahudo Makkabey suriyaliklarni Quddusdan quvib chiqargan va maʼbadni poklab, majusiylar zarar yetkazgan joylarni qaytadan taʼmir etgan. M. av. 63 yilga kelib esa, Quddus shahri Pompey boshchiligidagi rim qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. M. av. 54 yilda Krass ismli boshqa bir rim sarkardasi maʼbad xazinasini taʼlon-taroj qilgan. M. av. 37 yilda Buyuk Hirod askarlari shaharga bostirib kirgan payt, maʼbadning kattagina qismiga ziyon yetgan. Asosiy bino zarar yetmagan boʻlsa-da, maʼbad kompleksiga kiruvchi bir nechta binolar yonib ketgan.


Hukmronligining oʻn sakkizinchi yiliga kelib (m. av. 20-19 yillar), Hirod maʼbadni tiklash ishlariga kirishgan. Qurilish ishlari paytida ham maʼbaddagi xizmat toʻxtatilmagani uchun ham qurilish jarayoni sust kechgan. Qizigʻi shundaki, aynan ruhoniylar qurilishda qatnashishgan. Ichki muqaddas xonalar bir yarim yil oʻtib tayyor holga kelgan boʻlsa-da, faqatgina mil. 62 yoki 64 yillarga kelib tashqi qismdagi imorat va galereyalar qurib bitkazilgan. Isoning dushmanlari unga maʼbad 46 yilda qurilganini aytishganda, ular qurilish ishlari hali toʻxtamaganini nazarda tutishgan (Yuh. 2:20) .


Maʼbad oq marmardan qad rostlagan boʻlib, uning anchagina qismi tilla bilan qoplangan boʻlgan: maʼbadni koʻrish nasib qilgan odamlar uning naqadar koʻrkam ekanidan hayratga tushishgan. Maʼbad hovlisi toʻgʻriburchak shaklida boʻlib, uning tomonlari quyosh tushishiga moslab qurilgan. Sharqdan gʻarbgacha boʻlgan tomoni 178 m, shimoldan janubgacha boʻlgan tomoni esa 182 m boʻlgan. Hovlida ikki qatordan ustun terib chiqilgan yopiq galereya joylashgan. Sharqiy galereya Sulaymon ravoqi nomi bilan maʼlum boʻlgan (Yuh. 10:23; Hav. 3:11; 5:12) – odatga koʻra, bu joyni Sulaymon maʼbadining qoldigʻi deb hisoblashgan. Devor yoqalab yoki peshayvon boʻylab xizmat oʻtiladigan boʻlmalar mavjud boʻlgan.


Tashqi hovli majusiylar hovlisi deb atalgan. Bu hovliga bemalol kirish mumkin boʻlgan va baʼzan undan savdo maydoni sifatida foydalanishgan. Maʼbad boʻlsa, ichki hovli va barcha imoratlar bilan birga, tashqi hovliga koʻndalang ravishda uning shimoliy qismida joylashgan boʻlgan. Ichki hovlining sharqiy qismi xotinlar, gʻarbiy qismi esa isroilliklar hovlisi deb atalib, u yerga ayollar kiritilmagan. Isroilliklar hovlisining markazida ruhoniylar hovlisi boʻlib, uning oʻrtasida ibodatxona joylashgan. Ichki hovli tepalik ustida qurilgan boʻlib, uning atrofi toshdan yasalgan toʻsiq bilan himoyalangan va bu toʻsiqda majusiylar keyingi devordan oʻtishsa, oʻlim jazosiga tortilishi haqidagi ogohlantirish yozib qoʻyilgan. Ichki hovlida toʻqqizta darvoza boʻlib, ularning toʻrttasi shimol tarafda, yana toʻrttasi janub tarafda va qolgan bittasi sharq tarafda mavjud boʻlgan. Ehtimol, bu darvoza Havoriylar kitobining uchinchi bobida tilga olingan Goʻzal darvoza boʻlishi mumkin.


Muqaddas dargoh ichki hovlidan biroz yuksalib turgan va unga oʻn ikki pogʻona bosib chiqilgan. U xuddi Muqaddas Chodir kabi ikkiga ajratilgan boʻlgan: sharqiy boʻlimda uzunligi 18 metr boʻlgan Muqaddas joy hamda uzunligi deyarli 9 metr boʻlgan Eng Muqaddas xona joylashgan. Muqaddas xonaning shimol tarafida oltin xontaxta, janubida – chiroqpoya, oʻrtasida esa tutatqi qurbongohi oʻrnatilgan. Muqaddas xonaga faqatgina ruhoniylar kirishi mumkin boʻlgan. Eng muqaddas xonada hech narsa boʻlmagan, chunki Ahd Sandigʻi maʼbad buzilgan paytdayoq yoʻqolib ketgan edi. Faqat oliy ruhoniyning oʻzi yiliga bir marta Poklanish kunida u yerga kirishi mumkin boʻlgan. U bu joyda xalqning gunohi uchun qurbonlik keltirgan. Eng muqaddas xonani muqaddas xonadan ikki qavat qilib toʻqilgan qalin parda ajratib turgan. Muqaddas dargoh maʼbadda topinayotgan odamlarning koʻzidan ancha pana boʻlgan. Uning atrofida ruhoniylar yashashi yoki omborxona sifatida ishlatish uchun uch qavatdan iborat boʻlmalar qurilgan.


Ruhoniylar hovlisining ichkarisida, Muqaddas dargohning esa sharqiy tomonida 5.5 kv.m. joyni egallagan, balandligi esa 4 metrdan oshiqroq boʻlgan bronza qurbongoh bor boʻlgan. Uning ustida doim olov yonib turgan va har kuni qurbonlikka keltirilgan hayvonlar kuydirilgan. Qurbongohdan sal shimolroqda esa Xudoga atalgan hayvonlar soʻyilgan.


Faqatgina ruhoniylar va qurbonlik olib kelgan odamlar ruhoniylar hovlisiga kirishgan. Oʻsha odamlar qurbonlik soʻyilishidan oldin ularga oʻz qoʻllarini qoʻyib turishgan.


Maʼbad maʼmuriyati maʼbaddagi tartibni nazorat qilishi uchun oʻz soqchilaridan foydalanishiga rimliklar qarshilik koʻrsatishmagan. Maʼbad soqchilarining katta ofitseri “strategos” yoki “maʼbad mirshabboshisi” deb atalgan (Hav. 4:1, 5; 24-25) . Aynan maʼbad ixtiyoridagi sipohlar Isoni Zaytun togʻida qoʻlga olishgani haqiqatga yaqin. Butrus bilan Yuhanno maʼbad hududida voizlik qilishgani uchun aynan mana shu sipohlarga ularni hibsga olish va nazorat qilish topshirilgan. Maʼbaddagi taʼqiqlangan xonalarga begonalar kirmasligi uchun soqchilar javob berishgan. Kech tushganda maʼbad darvozalari berkilib, qaroqchilar bosqinini qaytarish uchun soqchilar qoʻyib chiqilgan.


Aytish mumkinki, maʼbad – yahudiylar diniy xizmat oʻtaydigan asosiy markaz boʻlgan. Isoning oʻzi va Uning havoriylari maʼbad hovlilarida voizlik qilishgan. Mil. 56 yildayoq Quddus jamoati aʼzolari bu yerda Xudoga nazrlar atab, turli xil marosimlarda ishtirok etishgan (Hav. 21:23-26) . Biroq masihiylik eʼtiqodi majusiylar orasida yoyilib borgani sayin, imonlilarning Quddusdagi maʼbad bilan aloqasi ham zaiflasha boshlagan.


#### SINAGOGA


Sinagoga yahudiylik eʼtiqodining taraqqiy etishida muhim rol oʻynaganini aytib oʻtdik. Diasporadagi yahudiylar imperiyaning turli shaharlarida kplab sinagogalarga asos solishgan edi. Shuningdek, Quddus shahrining oʻzida ham koʻplab sinagogalar mavjud boʻlgan. Makkabeylar davrida (1 Makk. 5:21-23) asosan majusiylardan iborat boʻlgan Jalila ham sinagogalar bilan toʻlib-toshgan edi. Sinagoga har bir yahudiy jamoasining asl markazi sanalgan. U yerda shahar yoki atrofdagi barcha yahudiylar har hafta yigʻilishib, suhbat qurishgan. Bundan tashqari, oʻsha yerning oʻzida yahudiy bolalar uchun Ilohiy Qonundan saboq beruvchi maktablar qurilgan. Maʼbaddagi diniy xizmatga muntazam kela olmaydigan koʻpchilik yahudiylar aynan sinagogalarda diniy xizmatni tashkil qilishgan. Sinagogalarda qurbonlik keltirish mumkin boʻlmagan, ibodat qilish va Ilohiy Qonunni oʻrganish uning oʻrnini egallagan. Mana shuning uchun ham sinagogada ruhoniylar xizmat qilishmagan, ularning oʻrniga ravvinlar xizmati joriy etilgan.


Sinagoga boshligʻi sinagoga jamoasiga bosh-qosh boʻlgan. Taxminimizcha, u oqsoqollar ichidan saylab olingan (Mark 5:22) . Ana shu odam diniy xizmatga raislik qilgan, bahs-munozaralarning borishini nazorat qilgan va ahli jamoaga mehmonlarni tanishtirib bergan. Sinagoganing xoʻjalik hayotini xazzan deb ataluvchi sinagoga xizmatchisi boshqargan. U binoning holati va unga tegishli mulk uchun javobgar boʻlgan. Bundan tashqari shanba kunining boshlanishi (juma kuni tushlikdan soʻng) va tugashi haqida dalada mehnat qilayotgan dehqonlarni ogohlantirish ham uning zimmasiga yuklatilgan. Luqo 4:20 ga muvofiq, Nosiradagi sinagogada Iso Muqaddas Kitobni oʻqib boʻlgach, uni xizmatkorga beradi va aynan oʻsha xizmatkor xazzan boʻlgan boʻlishi mumkin. Ayrim vaqtlarda u sinagoga maktabida ham taʼlim berib turgan.


Odatga koʻra, sinagogalar ulkan tosh imoratlardan qurilgan. Nisbatan boy boʻlgan yahudiy jamoalari u yerda ajoyib muhitni yarata olishgan. Har bir sinagogada Tavrot bitiklari saqlanadigan sandiq, qiroat stolchasiga ega boʻlgan baland joy, xonani yoritib turuvchi shamchiroqlar va ibodatxonaga qatnovchilar uchun oʻrindiqlar mavjud boʻlgan. Taʼkidlash joizki, hozirgi kunda ham sinagogalar xuddi shu tarzda jihozlanadi.


Sinagogalardagi diniy xizmat odatda, Shema , yaʼni yahudiylarning ishonch belgisini eʼlon qilish bilan boshlangan: “Ey Isroil, quloq sol, Egamiz Xudoyimizdir, Egamiz yagonadir. Xudoyingiz – Egamizni butun qalbingiz bilan, butun joningiz bilan, kuchingiz boricha sevinglar” (Qonun. 6:4, 5) . Mazkur ishonch belgisiga yahudiycha Berakot, yaʼni Xudoni madh etuvchi hamdu-sanolar joʻr boʻlib turgan (Berakot – qadimgi yahudiychada “Saodatli” – har bir sanoning birinchi soʻzi). Shundan soʻng marosim ibodati payti boʻlib, uning oxirida barcha ishtirokchilar ovoz chiqarmay ibodat qilishgan. Soʻngra Tavrotdan baʼzi parchalar oʻqilgan. Har bir kun uchun maxsus parcha mos ravishda qiroat qilingan. Keyinchalik esa, Tavrot kitobini toʻliq oʻqib chiqish uchun 154 ajratilgan va uni belgilangan muddat davomida birin-ketin oʻqib borish kerak boʻlgan. Falastinlik yahudiylar Tavrotni oʻqib chiqish uchun uch yil sarflagan boʻlish-sa, bobillik yahudiylar bor-yoʻgʻi bir yilda oʻqib tugatishgan. Ular yana Paygʻambarlar kitoblarini ham oʻqishgan, buni Luqo bayon qilgan kichik bir koʻrinish orqali bilib olish mumkin (Lq. 4:16 va keyingi oyatlar). Balki aynan shu holatda Isoning Oʻzi oʻqish uchun kerakli parchani tanlagan boʻlishi mumkin. Parcha oʻqilgach, voizxon oʻz vaʼzida keltirilgan parchani ommaga tushuntirib, talqin qilib bergan. Mabodo yigʻilganlar orasida ruhoniy ham bor boʻlsa, u yigʻilganlarni duo qilib, diniy xizmatga yakun yasab bergan. Agarda ruhoniy boʻlmasa, u holda duo qilish umumiy ibodat bilan almashgan.


Ilk masihiy jamoatlardagi diniy xizmat tartibiga sinagogalarning taʼsiri kuchli boʻlgani aniq. Isoning Oʻzi sinagogalarga tez-tez borib turgan va u yerdagi diniy xizmatda ham ishtirok etgan. Uning shogirdlari ham sinagoga nima ekanini besh qoʻlday bilishgan. Sayohatlari davomida qaysi shaharga bormasin, Pavlus ham avvaliga albatta sinagogaga tashrif buyurgan. U bu yerda vaʼz oʻqib, yahudiylar hamda prozelitlar bilan bahs-munozaralar olib borgan (Hav. 13:5, 15-43; 14:1; 17:1-3; 17:10, 17; 18:4, 8; 19:8) . Ilk masihiy jamoatlarining dastlabki xizmatlari aynan sinagogalarda oʻtgani ehtimoldan holi emas. Jamoatdagi Xudoga bagʻishlangan xizmat tartibi sinagogadagi diniy xizmatdan andoza olgan deyish mumkin. Oʻsha davrda yashagan imonlilar Quddusdagi maʼbadga kelib turishgan (Hav. 3:1) . Sinagogalarda tashkil etilgan xizmatning dalili sifatida havoriy Yoqubning Maktubida sinagoga tilga olinganini koʻrib chiqish mumkin (Yoqb 2:1-2) . Shunga qaramay, havoriy Yoqub “sinagoga” deganda masihiy jamoatning yigʻilishini nazarda tutgan boʻlishi kerak (yunon tilidagi “synagoge” soʻzining soʻzma-soʻz tarjimasi “yigʻilish” degan maʼnoni beradi. Ibron. 10:25 qoʻllangan “episynagoge” soʻzi ham xuddi shu maʼnoni anglatadi). Yahudiylar Masihni va Uning Xushxabarini rad etishi oqibatida jamoat sinagogadan butunlay ajralib ketgan. Bugungi kunda ular bir- biridan ancha yiroq hisoblanishadi, koʻp jihatdan esa ular hatto bir-biriga zid ham deyish mumkin. Shunday boʻlsa-da, jamoatda ham, sinagogada ham Kalomni oʻqib, soʻngra vaʼz qilish kabi xizmat tartibi hozirgacha saqlanib qolgan va bu narsa ularning oʻzaro yaqin aloqada boʻlganidan dalolat beradi.


#### YAHUDIYLARNING DINIY KALENDARI (MUQADDAS YIL)


Yahudiycha kalendarda yil oʻn ikkita qamariya oyidan va oy yilini quyosh yili bilan tenglashtirib turishga xizmat qiluvchi qoʻshimcha yana bitta oydan iborat boʻlgan. Fuqarolar yili tishri oyining (diniy kelandarning yettinchi oyi) birinchi kunidan boshlangan, bu oy hozirgi oktabr oyiga toʻgʻri keladi. Jamoatga tegishli (diniy) yil yahudiylar kalendaridagi eng katta bayram – Fisih bayrami nishonlanadigan nison oyidan boshlangan. Yahudiy diniy kalendaridagi bayram va oylarning ketma-ketligi jadvalda keltirilgan. (Qavs ichida bayramlarning yahudiycha atamasi koʻrsatilgan).


Bayramlarning soni yettita boʻlgan: Fisih, Xamirturushsiz non bayrami, Hosil bayrami, Yangi yil va Poklanish kuni, Chaylalar bayrami, Yangilanish va Purim bayramlari. Jadvalda sanab oʻtilgan yetti bayramning beshtasi Musoning Qonuni bilan belgilangan, qolgan ikkitasi esa yahudiylar asirlikdan qaytib kelgach, paydo boʻlgan.


Bayramning nomi | Zamonaviy kalendar bilan moslashuvi | Bayramlar
Aviv yoki Nison | Mart – Aprel | 14-Fisihning birinchi kuni (Peysah) 15-Xamirturushsiz non bayrami 21-Fisihning yakuni
Iyar (Zif) | Aprel – May | Fisihdan keyin 7 hafta oʻtgach
Sivan | May – Iyun | 6-Hosil bayrami (Shavuot) (Sinay togʻida Ilohiy Qonun berilganining yubileyi)
Tammuz | Iyun – Iyul | Dastlabki hosildan nazr atash (bugʻdoy, arpa)
Av | Iyul – Avgust | 
Elul | Avgust – Sentabr | 
Tishri | Sentabr – Oktabr | 1 va 2 – Karnay bayrami (Rosh-Gashana) – Fuqarolik yilining boshlanishi 10 – Poklanish kuni (Yom-Kipur) 15-21 – Chaylalar bayrami (Sukot)
Marxeshvan (bul) | Oktabr – Noyabr | 
Kislev | Noyabr – Dekabr | 10 – Yorugʻlik yoki Yangilanish bayrami (Xanuka)
Tebef | Dekabr – Yanvar | 
Shevat | Yanvar – Fevral | 
Adar | Fevral – Mart | 14 – Purim


Fisih (Peysah)


Fisih bayrami – yahudiylar hayotidagi diniy va tarixiy maʼnoga ega boʻlgan asosiy bayramdir. Shu kuni Chiqish – Xudo Oʻz xalqini Misr qulligidan ozod qilgani keng nishonlanadi. Aslini olganda bu kun yahudiylarni millat sifatida shakllanishiga asos boʻlganini bildirgan. Yahudiylar Fisih bayramini “Misr Fisihi” va “doimiy Fisih” larga ajratishgan. Misr diyorida joylashgan barcha yahudiy xonadonlaridagi eshik yondori misrlik toʻngʻichlarni qirgʻin etish uchun yuborilgan oʻlim farishtasi chetlab oʻtishi uchun qurbonlik qoʻzisining qoni bilan surkalishi kerak boʻlgan. Aynan shu kunning xotirlab turish uchun “Misr Fisihi” Nison oyining oʻninchi kunida bayram qilinadi. Doimiy Fisihni esa yahudiy xalqi ketma-ket yetti kun tantana qiladi – ana shu kunlarda xamirturushdan yopilgan non yeyish taqiqlanadi. Ikkala Fisih bayrami ham oʻzaro chambarchas bogʻliq va bitta bayram mavsumida oʻtkaziladi.


Fisih bayrami har yili nishonlanishi lozim boʻlgan, biroq Eski Ahdda uzoq tarixiy muddat davomida faqatgina bir necha bor bu bayram haqida tilga olinadi (2 Soln. 8:13; 30:15; 4 Shoh. 23:21; Ezra 6:19) . Fisih bayrami muntazam ravishda tantana qilingan boʻlishi mumkin, biroq u tushkunlik va dindan qaytish davrlarida toʻxtatib qoʻyilgani ham ehtimoldan holi emas. Nima boʻlganda ham, Yangi Ahd davriga kelib, Fisih bayramini har yili bayram qilish yangidan yoʻlga qoʻyilgani aniq. Buni biz Luqoning bayonidan bilib olishimiz mumkin, chunki u Isoning ota-onasi har yili Fisih bayrami arafasida Quddusga borishgani haqida aytib oʻtadi (Lq. 2:41) . Isoning Oʻzi ham yerdagi xizmati mobaynida Fisih bayramiga tegishli barcha urf-odatlarga amal qilib yurgan.


Bayram kuni Quddusdan 24 km uzoqlikkacha boʻlgan masofada yashagan va bunday safarga chiqishga jismonan layoqatli boʻlgan har bir ibroniy maʼbadga kelib bayramda ishtirok etishi shart boʻlgan. Diniy marosim jihatdan nopok hisoblanganlar bayram tantanasidan mosuvo qilingan. Ayollar ham bayramdagi diniy xizmatda ishtirok etishga huquqlari bor boʻlsa-da, lekin ularning tashrifi majburiy sanalmagan. Falastin yerining turli chekkalaridan, hamda imperiyaning turli provinsiyalaridan ziyoratchilar kelishi odat boʻlgan. Iosif Flaviyning taʼkidlashicha, Fisih bayrami nishonlangan paytlarda Quddus aholisi 3 million kishigacha borib yetgan[1]. Ziyoratchilarning aksariyati tunash uchun shahardan boshpana topolmay, uning tashqarisida chodir tiklab tun oʻtkazishgan.

Yahudiylar Xamirturushsiz Non bayramida oʻzlarini gunohdan poklash uchun ikkita buqa, bitta qoʻchqor, yettita bir yoshli qoʻchqor qoʻzi va echkini qurbonlik qilishlari shart boʻlgan (Sahroda 28:19-25) . Keyingi kun esa, yigʻishtirilgan hosilning birinchi bogʻlami Xudoga nazr qilinib, bir yoshli qoʻzi kuydiriladigan qurbonlik qilingan (Lev. 23:10-14) .


Hosil bayrami – Elliginchi kun (Shavuot)


Elliginchi kun yoki boshqachasiga, birinchi hosil bayrami yigʻishtirilgan hosilning birinchi bogʻlami nazr etilgach, yetti hafta oʻtib, Fisihning elliginchi kuni – Sivan oyida tantana qilingan. Yahudiylarning anʼanasidan kelib chiqadigan boʻlsak, Xudo ularga shu kuni Sinay togʻida Ilohiy Qonunni bergan. Hosil bayrami paytida yangi pishgan bugʻdoydan qilingan ikkita xamirturushsiz non Xudoga nazr etilgan. Bu bayram Eski Ahdda tilga olinmagan boʻlsa-da, jamoat tarixini tushunib olish uchun Yangi Ahdda oʻta muhim ahamiyat kasb etadi. Aynan shu kuni birgalikda yigʻilib turgan havoriylar ustiga Muqaddas Ruh tushib kelgan. Shuning uchun ham Elliginchi kun bayrami jamoatning tugʻilgan kuni sanaladi.


Karnaylar bayrami yoxud Yangi Yil (Rosh-Gashana)


Tishri oyining ilk kunida yahudiylar tomonidan nishonlanadigan Karnaylar bayrami Yangi Yilning boshlanish kuni hisoblanadi. Shu kuni maʼbadda erta tongdan kechgacha karnay-surnay sadolari toʻxtovsiz eshitilib turgan. Fisih va Hosil bayramlaridan farqli ravishda bu bayram ziyoratchilarni unchalik ham oʻziga jalb etmagan, boisi u sinagogalarda ham tantana qilingan. Nahimiyo kitobida (Nahim. 8:2-12) aytilishicha, surgundan qaytib kelganlar bu kunni ommaviy tarzda Ilohiy Qonunni qiroat qilish va oʻyin-kulgi bilan oʻtkazishgan.


Poklanish kuni (Yom-Kippur)


Poklanish kuni bayram hisoblanmaydi. Bu kunda roʻza tutilgan. Yangi Ahdda bu kun aynan shu maʼnoda tilga olinadi (Hav. 27:9) . Shu kuni oliy ruhoniy poklanish marosimini boshqacharoq tarzda oʻtkazgan. U diniy marosimda kiyadigan ust-boshlarini yechib, oq boʻz matoga oʻrangan va Eng muqaddas xonaga qurbongohdagi choʻgʻ solingan otashkurak va gunoh qurbonligi uchun soʻyilgan buqaning qoni bilan toʻldirilgan idishni olib kirgan. Otashkurakdan chiqayotgan tutun pagʻa-pagʻa boʻlib oliy ruhoniy va ahd sandigʻi qopqogʻi oʻrtasidan koʻtarilib turgan, ayni paytda esa u qurbonlikning qonini qopqoq ustiga sachratish bilan mashgʻul boʻlgan. Muqaddas dargohning tashqarisidagi Tutatqi qurbongohi va mis qurbongoh ustiga ham qurbonlikka keltirilgan hayvon qoni sepilgan. Ruhoniy echkini olib kelib, uning ustiga qoʻl qoʻygancha, butun xalqning gunohi uchun tavba qilgan. Shundan soʻng gunoh ishlar xalqni butunlay tark etdi degan tushuncha bilan tirik echkini choʻlga haydab yuborishgan (Lev. 16:23, 27-32; Sahroda 29:7:11) .


Bu marosimlar nihoyasiga yetgach, oliy ruhoniy zigʻir matodan tikilgan kiyimlarini yechib, tahorat qilgan va oʻzining oliy ruhoniylik liboslarini qayta kiyib, odatiy qurbonliklarni keltirishga tutingan. Ibroniylarga Maktubda Iso Masih haqida gapirayotib, Pavlus Poklanish kunidagi marosimlarga oid ramziy ifodalardan foydalanadi.


Zamonaviy yahudiy eʼtiqodi boʻyicha Yangi Yil (Rosh-Gashana) va Poklanish kuni orasidagi barcha kunlar tavba-tazarru davri deb hisoblanadi. Diyonatli yahudiylar oʻz yuraklarini tekshirib, yangi yilni pok inson sifatida kutib olish uchun yil davomida qilgan gunohli ishlari uchun tavba qiladilar.


Chaylalar bayrami (Sukkot)


Poklanish kunidan besh kun oʻtib, Chaylalar bayrami boshlanadi (Lev. 23:34, Qonun. 16:13) . Bu bayram Tishri oyining oʻn beshinchi sanasidan to yigirma ikkinchi sanasigacha davom etadi. Chaylalar bayrami sahroda darbadar kezgan kunlarni xotirlash maqsadida nishonlanadi va shu bilan birga u hosilni yigʻishtirib boʻlgandan keyingi minnatdorchilik bayrami hamdir. Bayramdagi asosiy marosimlardan biri – bu yahudiylar sahroda kun kechirgan paytda foydalangan chodirlarni qayta tiklash sanaladi. Bir haftalik Chaylalar bayrami mobaynida Xudo shaʼniga koʻpgina qurbonliklar keltirilgan. Shu haftaning oxirgi kuni esa alohida ajralib turgan, Yuhanno ham bu haqda “Bayramning oxirgi, ulugʻ kunida” deb aytib oʻtadi (Yuh. 7:37) . Shu kuni maʼbaddagi qurbongohga oltin idishdagi suvdan sepilib, Halleluya va Zaburning saralangan sanolari kuylangan (Zab. 112-117) . Bu orada xotinlar hovlisida toʻrtta shamchiroq yoqib qoʻyilgan. Chaylalar bayrami anchagina ommabop boʻlib, shod-xurramlik kayfiyatda nishonlangan.


Qolgan ikkita bayram kalendarga ancha keyin, yaʼni yahudiylar asirlikdan qaytib kelishgach, qoʻshilgan.


Yangilanish yoxud Yorugʻlik bayrami (Xanuka)


Xanuka Kislev oyining 25 sanasidan boshlab, sakkiz kun davomida tantana qilingan. Yuhanno Xushxabarida ushbu bayram tilga olib oʻtilgan (Yuh. 10:22) . Antiox Yepifan tomonidan harom qilingan maʼbad poklanganini yodda tutish uchun Yahudo Makkabey m. av. 164 yilda bu bayramni joriy etgan. Oʻsha kunda barcha yahudiy xonadonlaridan yorqin nur taralib turgan, bolalarga esa Makkabeylar hayotidan qissalar aytilgan. Vaqt jihatdan olib qarasak, bu bayram masihiylarning Mavlud bayrami bilan bir paytda nishonlanadi[2].

Purim


Purim yoxud “Qurʼa” bayrami Adar oyining 14 va 15 kunlari nishonlanadi. Diniy marosimlar bu bayramga uncha bogʻliq emas, chunki u diniydan ham koʻra koʻproq milliy bayram sanalgan. Shu kunlarda sinagogalarda Ester kitobi ommaviy tarzda mutolaa qilinadi. Yangi Ahd kitoblarida bu bayram tilga olinmaydi, shunday boʻlsa-da Yuh. 5:1 da aynan u nazarda tutilgan boʻlsa, ajabmas[3].

Birinchi asrlarda Yahudo diyorida yana bir qancha bayramlar nishonlanib, turli darajadagi roʻzalarga amal qilingan. Biroq ular Yangi Ahdda tilga olinmagani bois, ular katta ahamiyatga ega boʻlmagan deyish mumkin.


#### TAʼLIM TIZIMI


Tarqoqlikda kun kechirayotgan yahudiylar uchun milliy anʼanalarni va diniy eʼtiqodni saqlab qolish millat sifatida omon qolish bilan barobar boʻlgan. Aynan shuning uchun ham diniy taʼlim yahudiylikda katta ahamiyat kasb etgan. Oʻz ona tuprogʻidan ayrilgan, davlatchilik ishlaridan mosuvo boʻlgan yahudiylar oʻz milliy qiyofalarini faqatgina milliy madaniyat va dinga boʻlgan sadoqati tufayli saqlab qolishlari mumkin edi. Shu bois Ezra xizmat qilgan zamondayoq sinagogalarda Ilohiy Qonun doimiy ravishda omma oldida oʻqilib, tafsir qilingan. Bu katta yoshli odamlar uchun oʻziga xos maʼrifat oʻchogʻiga aylangan.


Shuningdek sinagogalar qoshida turli maktablar paydo boʻla boshlagan. Bugungi kunda koʻpgina mamlakatlarda boʻlgan majburiy taʼlim tizimi yahudiylikda yoʻq edi, biroq yahudiy bolalarning qariyb barchasini Tavrot oʻqishga, yozishga va hisob-kitob ishlariga oʻrgatish odat tusiga kirgan.


Birinchi asrdagi yahudiy maʼrifati koʻp jihatdan m. av. 75 yillarda yashagan farziy va ulamo Simun bin Shatax bilan uzviy bogʻliq. Talmudda aytilishicha, u barcha yahudiy oʻgʻil bolalar uchun boshlangʻich maktabga borish haqida koʻrsatma bergan. Lekin uning Talmuddagi aytgan soʻzlari aniq-ravshan emas. Bu soʻzlar yo barcha bolalarni mavjud boʻlgan maktablarga joʻnatishni yoki barcha bolalarga taʼlim berish uchun yetarli miqdorda maktablar qurish zarurligini anglatadi. Nima boʻlganda ham, aynan Simunning islohoti tufayli, ancha chekka huddularda ham oʻqituvchilar paydo boʻlgan, yurtning aksariyat shaharlarida esa maktablar ochilgan deb taʼkidlanadi. Yyeshua bin Gamla esa har bir shaharda 5-6 yoshli bolalar uchun maktablar taʼsis etgan. Mazkur maktablardagi har bir 25 oʻquvchi guruhiga bittadan oʻqituvchi biriktirilgan. Agar oʻquvchilar soni 40 tagacha borib yetsa, u holda oʻqituvchiga ikkita yordamchi berilgan.


Oʻquv dasturi uncha boy boʻlmasa-da, lekin taʼlimning oʻzi ancha mukammal tarzda berib borilgan. Hali maktabga bormasdanoq yahudiy oʻgʻil bola uyida Shema – yahudiylarning ishonch belgisini oʻrgangan (Qonun. 6:4) . Isodan eng muhim amr haqida soʻrashganda, U aynan mana shu amrga ishora qilgan (Mat. 22:35-38) . Uydagi taʼlim jarayonida Zaburdan bir necha sanolar ham oʻrganilgan. Maktabda oʻquvchilar dastlab Tavrotdagi parchalarni ustozlari ortidan takrorlab, ularni yod olgan holda oʻrganishgan. Oʻqituvchi odatda, biroz teparoq joyda, oʻquvchilar esa, xuddi Pavlus “Gamalielning oyoqlari ostida” oʻtirgandek, oʻqituvchining atrofida tizilishib oʻtirgan. Oʻquvchilar dasturni oʻzlashtirish chogʻida ogʻzaki anʼanalarni ham oʻrganishgan (keyinchalik Mishna va Talmudda yozilgan). Agarda oʻquvchi qobiliyatli boʻlib chiqsa, oʻqishni davom ettirishi uchun uni ulamolar tayyorlovchi maktabga joʻnatishgan.


Boʻlajak ulamolar ham toʻla-toʻkis bilim olish imkoniyatiga ega boʻlishmagan, biroq ularning tayyorgarligi noziklik va aniqlik orqali farqlanib turgan. Talabalar har qanday narsaning taʼrifiga noziklik bilan yondashishni va oʻrganganlarini miridan-sirigacha yodlab qolishni mashq qilishgan. Mana shunady maktabni tamomlagan talaba Ilohiy Qonunni har jihatdan koʻrib chiqish qobiliyatiga ega boʻlgan, lekin taʼkidlash zarurki, erkin fikrlash usuli va mustaqil izlanishlar olib borishga unchalik ham roʻyxush berilmagan. Oʻsha davrda yashagan ravvinlar Ilohiy Qonunni ikir-chikirlarigacha talqin qilishga va kazustik[1]fikrlarni jimjimador qilib ifodalashga ustasi farang boʻlishgan, biroq ular tabiatni anglash va oʻzga xalqlarning turmush tarzini oʻrganishga umuman qiziqib koʻrishmagan.

Har qaysi bilim sohasi teologiya bilan uygʻunlashib ketgani uchun ham yahudiy maʼrifati yagona tizimdan iborat boʻlgan. Oʻquv dasturlarining barchasi Tavrotga asoslangan boʻlgan. Ayrim maktablarda yunon va lotin tillari asoslaridan saboq berilgan, lekin taʼlim sohasidagi bu yangilik barcha ravvinlarga ham birday maʼqul boʻlavermagan.


Shuningdek, ravvinlar biror bir hunarni egallash masalasini qoʻllab-quvvatlashgan. Bu borada yahudiylar orasida shunday gap yurgan: “Kimda-kim oʻgʻliga hunar oʻrgatmasa, uni oʻgʻri qilib tarbiyalaydi”. Har bir yahudiy oʻgʻil bolasi peshona teri bilan non topishi odat boʻlgan. Xushxabarlarda aytilishicha, Iso duradgor (Mark 6:3) yoki boʻlmasa, tosh teruvchi usta boʻlgan[2]. Havoriy Pavlus “chodir tikish” bilan shugʻullangan (Hav. 18:3) . Bolalik chogʻidanoq jismoniy mehnat koʻnikmasiga ega boʻlgan yahudiy fuqarosi koʻp jihatdan mustaqil shaxs sifatida shakllana olgan. Uning amaliy qobiliyati aqliy faoliyati bilan yanada mukammallashgani uchun ham yahudiy doimo ish topish imkoniga ega boʻlgan.

Qizlarga kelsak, ularni maktabga olish odat boʻlmagan. Ular oʻz uylarida tarbiya topishgan va shu yerda uy-roʻzgʻor ishlarini oʻrganishib, turmushga chiqishga tayyorgarlik koʻrishgan.


Yahudiy davlati qulagach, tarqoqlikda kun kechirgan yahudiylarga tegishli taʼlim sohasi borgan sari yahudiylikni siqib chiqarayotgan ellinizm taʼsirida qolib ketgan. Ayni paytda esa, Falastindagi yahudiylar ortodoksal yahudiy taʼlimiga asos solib, oʻz maktablarini yunonlarning har qanday taʼsiridan muhofaza qilishga bel bogʻlashgan. Shuni aytish kerakki, bu taʼlim hozirgi kunda ham mavjud.


Bilim olishga boʻlgan intilish har doim ham yahudiylar turmush tarzining oʻziga xos jihati boʻlib kelgan. Tavrotni bilmay turib, taqvodor boʻlish tasavvurga sigʻmagan, shuning uchun ham xudojoʻy yahudiylar soatlab Ilohiy Qonunni oʻrganish bilan mashgʻul boʻlishgan. Xullas, bilimli boʻlish ularning diniy hayotida eng muhim jihat hisoblangan. Bu borada Moor shunday deb yozgan:


“... butun xalqning diniy ong-bilimini oshirishga qaratilgan hatti-harakatlar oʻziga xos taʼlim tizimining shakllanishiga olib kelgan. Bu tizim nafaqat oʻqish va yozishga oʻrgatishni, balki qadimgi tilni va unda yozilgan klassik adabiyotni oʻqib-oʻrganishni ham oʻz ichiga olgan. Diniy va intellektual ahamiyatga molik jihat sifatida qaralayotgan maʼrifatparvarlik, aslini olganda, yahudiy milliy xarakterining ajralmas qismiga aylangan. Qadimgi zamonlarda barpo etilgan taʼlim muassasalari esa bugungi kunda ham oʻz faoliyatini toʻxtatmagan”[3].

#### ADABIYOT


Yahudiylar kitob oʻqishga qiziqishgani tufayli qadimgi xalqlarning barchasidan ajralib turishgan. Qadimgi greklar yoki rimliklar boy va rang-barang adabiyotga ega boʻlishganiga qaramay, ular ana shu adabiyotga yahudiylar oʻz Muqaddas Yozuvlariga jiddiy eʼtibor qaratganlari kabi munosabatda boʻlishmagan. Har bir yahudiy uchun Tavrot shunchaki milliy adabiyot xazinasi boʻlibgina qolmay, birinchi navbatda Xudodan kelgan ochiqlik sanalgan. Unda yozilgan amrlar soʻzsiz bajarilishi shart boʻlib, ularga ilohiy qonun-qoida sifatida qaralgan. Tavrot har qaysi yahudiyning turmush tarzi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan va millat tafakkuri nimadan tuzilganini koʻrsatib bergan.


Yahudiylarning Muqaddas Yozuvi Yangi Ahdga qanchalik kuchli taʼsir qilganiga dalil izlash shart emas, chunki Isoning Oʻzi ham, shogirdlari ham ana shu Yozuvlarni bolalikdan boshlab oʻrganishgan. Iso doimo Eski Ahdning barcha uch qismidan jumlalar keltirib oʻtgan: Qonunlar, Zabur va Paygʻambarlar kitoblari (Luqo 24:44) . U Oʻz dalil-isbotlarini aynan ana shu kitoblardan keltirib, ularga Oʻzi haqida guvohlik beruvchi Yozuvlar deb qaragan (Yuh. 6:34) . Havoriy kitoblarining (Havoriylar faoliyati va Maktublar) mualliflari Eski Ahd boʻyicha chuqur bilimga ega boʻlishgan. Ular yahudiycha matnlar bilan birgalikda yunoncha matnlarga (Septuaginta) ham murojaat qilishgan. Pavlus barcha Yozuvlar ilohiy ilhom bilan yozilgan deb aytadi (2 Tim. 3:16) va Timofeyga bu kitoblar “seni Iso Masihga ishonish orqali dono qilmoq va najot yoʻlini koʻrsatmoqqa qodir” deb aytadi (2 Tim. 3:15) . Dastlabki jamoatlar Eski Ahd kitoblarini oʻrganishga jiddiy qarashganini quyidagi fakt tasdiqlab beradi. Ikkinchi asrga kelib, aksariyat yahudiylar Septuagintani masihiycha kitob sifatida tan olishgan. Shu munosabat bilan Eski Ahd yunon tiliga tarjima qilingan. Eramizning 130 yillarida Pontlik Akil yahudiy tilidagi asl nusxani yunon tiliga soʻzma-soʻz oʻgirishga erishgan. Undan biroz oʻtib, Muqaddas Yozuvning Feodosiy tomonidan qilingan yana bir yunoncha talqini paydo boʻladi. Bu tarjimonlarning ikkalasi ham prozelit, yaʼni yahudiy eʼtiqodini qabul qilgan yunonlar boʻlishgan. Akilga tegishli tarjima bora-bora yunon tilida soʻzlashuvchi yahudiylar diasporasida Muqaddas Yozuvlarning rasmiy tarjimasiga aylangan.


Eski Ahdning soʻnggi kitobi m. av. 450 yillarda yozilgan Malaki paygʻambar kitobidir. Keyingi davrlarda esa apokrifik kitoblar anchagina keng tarqala boshlagan. Yunoncha “apokrifa” ( apocrypha ) soʻzi aynan “yashirin”, “sirli” degan maʼnolarni beradi. Apokrifalar sirasiga kiruvchi kitoblar, goʻyoki qandaydir yashirin bilimni yoki faqatgina tanlanganlar uchun belgilangan va koʻpchilikdan sir saqlanadigan maʼlumotni oʻzida mujassam etgan, deb hisoblanadi. Keyinchalik Muqaddas Kitob (yoki shunchaki diniy) tematikasi bilan bogʻliq boʻlgan, biroq ilohiy ilhom bilan yozilmagan deb hisoblanuvchi va kanondagi kitoblar sirasiga kiritilmagan kitoblar “apokrifa”, deb nomlangan. Mazkur kitoblarni oʻqish ahloqiy jihatdan va bilim orttirish uchun juda foydali, biroq ular mutlaq nufuzga ega sanalmaydi. Apokrifalar Septuagintaning bir boʻlagi boʻlib, unda ular alohida guruhga qoʻyilmagan, biroq biz bunga zid holatni, Muqaddas Kitobning lotincha tarjimasi boʻlgan Vulgatada yoki baʼzi bir inglizcha talqindagi kitoblar, yaʼni Buyuk Muqaddas Kitob (1539 y.) va Qirol Iakov tarjimalarida (1611 y.) kuzatishimiz mumkin[1]. Odatda, apokrifik kitoblar quyidagicha tartibda beriladi: 1 Ezra, 2 Ezra, Tovit, Yudif, Ester kitobining bir qismi, Sulaymon donoliklari, Sirax oʻgʻli Isoning donoliklari, Varux, uch muqaddas bolaning qoʻshigʻi, Susanna tarixi, Vil va Ajdaho, Manashening ibodati, 1 Makkabeylar, 2 Makkabeylar. Bu tartib xronologik tarzda keltirilmagan. Bu kitoblarning aynan qachon yozilgani aniqlanmagan. Quyida biz Esterley izlanishlarida taqdim etilgan taxminiy xronologiyani berib oʻtamiz[2].

MAKKABEYLAR DAVRIGACHA


1 Ezra | m. av. taxm. 300 y.
Tovit | m. av. taxm. 250 y.
Uch muqaddas bolaning qoʻshigʻidagi madhiya | m. av. taxm. 200 y.
Sirax oʻgʻli Isoning Donoliklari | m. av. taxm. 200 y.


MAKKABEYLAR DAVRIDA


Uch muqaddas bolaning qoʻshigʻidagi ibodat | m. av. taxm. 160 y.
Yudif | m. av. taxm. 150 y.
Vil va Ajdaho | m. av. taxm. 150 y.
Ester kitobining yakuni | m. av. taxm. 140-130 y.


MAKKABEYLAR DAVRIDAN SOʻNG


1 Makkabeylar | m. av. taxm. 90-70 y.
2 Makkabeylar | m. av. taxm. 50 y.
Susanna tarixi | ?
Sulaymon donoliklari | mil. 40 y.
Varux | mil. 70 yildan keyin
2 Ezra | mil. 100 y.
Manashening ibodati | ?


Bu kitoblarning aksariyati yahudiylar Bobil surgunidan qaytib kelgan davrdan, to rimliklar Quddusni vayron qilgan davrgacha yozilgan. Mana shu oraliqdagi davr barqarorlikning yoʻqligi, turli nizolar va urushlarga boy boʻlgani bilan farqlanib turadi. Aynan shuning uchun ham apokrifalar xalqning tashvishli holatini, shu bilan birga uning kuchli mustaqil davlatga erishish yoʻlidagi intilishlarini oʻzida aks ettiradi. Bu yahudiylarning bosqinchilar jabr-zulmiga va oʻzlarining mujmal holatiga boʻlgan munosabati edi deyish mumkin.


Yuqorida keltirilgan kitoblarning uchtasi tarixiy xarakterga ega. Bular – kanonga kiritilgan Ezra va Nahimiyo kitoblari bilan mazmun jihatdan mos keluvchi 1 Ezra kitobi; Mattatiyo va uning oʻgʻillarining m. av. 168 yildagi qoʻzgʻoloni haqida hikoya qiluvchi 1 Makkabeylar kitobi; 1 Makkabeylar kitobini qisman toʻldirib turuvchi va Kirineyalik Yasonning qilgan ishlarini oʻz ichiga olgan 2 Makkabeylar kitobi hisoblanadi. Tovit, Yudif, Ester va Susanna tarihi kitoblari romantik hikoyalardan iborat boʻlib, ularda Xudo Oʻz xalqini ogʻir paytlarda qay yoʻsin turli halokatlardan asrab qolishi koʻrsatib berilgan. Doniyor paygʻambarning kitobiga goʻyoki qoʻshimcha tarzda yozilgan Vil va Ajdaho kitobi ham bu kitoblarga ancha yaqin sanaladi. Sulaymon donoliklari va Sirax oʻgʻli Isoning donoliklari falsafiy traktatlar boʻlib, maʼnoli hikmatlar yigʻindisi sifatida yozilgan va mazmuni hamda yozilish uslubi jihatdan Sulaymon hikmatlari kitobiga ancha yaqin. Uch bolaning qoʻshigʻi va Manashening Ibodati – Xudoga boʻlgan sadoqat va Unga umid bogʻlashning ifodasidir.


Mazkur barcha kitoblarning yozilish uslubi va tili Eski Ahddagi kanonga kiritilgan kitoblardagiga oʻxshash, biroq 1 Makkabeylardan tashqari, qolgan hamma kitob tarixiy voqealarni hikoya qilishda xatolarga yoʻl qoʻygan va mualliflarni aniqlashga imkon beruvchi biron bir dalilni oʻz ichiga olmagan. Yangi Ahd kitoblarida apokrifalarga kamdan-kam murojaat qilingan, shunga qaramay ular bir necha bor tilga olingan. Masalan: Ibr. 11:5 da Pavlus shunday deb yozadi: “ Imoni tufayli Hanoʻx oʻlmay, yuqoriga olindi. U yana topilmadi, chunki Xudo uni yuqoriga olgan edi. Yuqoriga olishdan oldin Xudo undan roziligini taʼkidlagan edi ”.


Aynan shu haqda Sirax oʻgʻli Isoning Donoliklari kitobida tilga olinadi: “Hanoʻxdan Xudo rozi boʻldi va samoga olindi” (Sirax 44:15).


Ikkala oyat ham Ibt. 5:24 ni bir xilda talqin etadi. (“U butun umri davomida Xudoga hamroh boʻlib yashab, oxiri birdaniga gʻoyib boʻlib qoldi, chunki Xudo uni lib ketgan edi.”). Lekin shunga qaramay, ular oʻzaro juda oʻxshash boʻlmagani uchun biz bu yerda sitata yoki havola keltirilganini koʻrmaymiz. Ehtimol, ular tamomila mustaqil talqin boʻlishlari mumkin.


Yuqorida keltirilgan kitoblardan tashqari, yana Muqaddas Kitob kodeksiga aslo kiritilmagan apokrifalar ham mavjud. Ularning roʻyxati quyida beriladi. Mazkur kitoblarga jamiyatning tor doirasida tarqalgan va biror bir kishiga tegishli boʻlgan shaxsiy fikr va kayfiyatning ifodasi sifatida qarash mumkin.


Yubileylar kitobi | m. av. 200-250 y.
12 patriarning guvohligi | 
Sulaymon sanolari | m. av. 100-50 y.
3 Makkabeylar[3] | 
4 Makkabeylar | 
Musoning oʻlimi | mil. 1-50 y.
Odam Ato va Momo Havo | 
Ishayyoning shahidligi | 
Hanoʻx kitobi | 
Barux | 
Sibillaning bashoratlari | 


Mazkur kitoblarning aksariyati qachon yozilganini aniqlash mushkul. Masalan, Hanoʻx kitobi turli parchalardan iborat boʻlib, u turli davrlarda turlicha mualliflar tomonidan yozilgan va eramiz boshlanishiga yaqin yaxlit holga keltirilgan. Undagi baʼzi iboralar Yangi Ahd kitoblarida ham uchraydi. Jumladan, Yahudo Maktubidagi barchaga yaxshi tanish oyat Hanoʻx 1:9 dagi oyatning takrori sanaladi:


“Odam Atoning yettinchi avlodi boʻlgan Hanoʻx ham bu odam lar haqida karomat qilib shunday degan:


“Xudovand son-sanoqsiz azizlari bilan kelib,


Butun odamzod ustidan hukm qilgay.


U fosh qilgay oralaridagi barcha gunohkorlaru,


Xudodan qoʻrqmay yomonlik qiluvchi


Barcha betavfiqu shakkoklarni”” (Yahudo 14-15)


Hanoʻx, Musoning oʻlimi, 2 Varux, 2 Ezra va kisman Sibillaning bashoratlari kitoblari apokalipsis mavusidagi adabiyotlar sirasiga kiradi. Ularda kelajakda roʻy beradigan hukm va shakkoklarning halok boʻlishi haqidagi bashoratlar bitilgan. Kelajakda sodir boʻladigan voqea hodisalar bir-biriga zid va tushunarsiz ramzlar orqali bayon qilingan. Koʻpincha farishtalar Apokalipsisdagi asosiy ishtirokchi rolida gavdalanishadi. Kitoblarning oʻziga kelsak, ularning aksariyati kim tomonidan yozilgani nomaʼlum yoki muallif emasligi aniq koʻrinib turgan kishilarga, ana shu kitoblar tegishli, degan tushuncha mavjud. Masalan, Hanoʻx kitobi uning oʻzi tomonidan yozilmagan, biroq mutlaqo begona kishi oʻz donoligi va taqvodorligi bilan obroʻ topgan insonning ismidan foydalanishga uringan.


Eski Ahdning kanonlashtirilgan kitoblaridan boʻlgan Hizqiyo va Doniyor paygʻambar kitoblari apokalipsis tematikasiga oid adabiyotlar sanalsa, Yangi Ahdda – Avliyo Yuhannoning Vahiysini misol qilib keltirishimiz mumkin.


Asosan, turli quvgʻinlar sabab, odamlar kelajakdagi ozodlik va adolatli zamonga umid bogʻlashgan paytlarda, apokalipsislar yaratilgan. Kanonlashtirilgan kitoblarning bir nechtasi ham apokalipsis mazmunida ekanligi, ularning ilohiy ilhom bilan yozilganiga shubha uygʻota olmaydi. Ilohiy ilhom biror bir kitobning janriga aslo bogʻliq emas.


Mil. 70 yilda Quddus vayron etilgach, Yahudiy davlati ham barham topdi. Ana shunda din va eʼtiqod yahudiylarni jipslashtirib turuvchi yagona asosga aylandi. Maʼbadda qurbonlik keltirish xizmati ham toʻxtatilgach, ruhoniylar oʻz taʼsirini yoʻqotib qoʻydi, biroq ravvinatning ahamiyati orta boshladi. Ruhoniyning nufuzi Ilohiy Qonundan saboq beruvchi va uni talqin qiluvchi dindorlar nufuzi bilan almashishiga toʻgʻri keldi. Shu asnoda turli tafsirlarning soni ham koʻpayib ketdi. Ilohiy Qonun koʻpgina talqin va qoʻshimchalar hisobiga yanada chigallashib, maʼlum bir anʼana – rivoyatlar vujudga keldi. Aytish mumkinki, bu holatga tulicha munosabatda boʻlishgan. Farziylar rivoyatlarni Ilohiy Qonun bilan deyarli baravar qoʻyib, undagi barcha koʻrsatmalarga soʻzsiz amal qilishni talab qilishgan. Saddoʻqiylar boʻlsa, ular aksincha, rivoyatlarni butunlay rad qilib kelishgan.


Maʼlum bir ahloqiy meʼyorlar va diniy qoidalar Ilohiy Qonundan tashqarida ham mavjud boʻlgani mavjud anʼanalarga sodiq qolishga asos boʻlib xizmat qilgan. Ustiga-ustak ular Ilohiy Qonun berilishdan ham avval mavjud boʻlgan. Nuh va Ibrohim paygʻambarlar unga amal qilishgan, keyinchalik esa yahudiy xalqi maʼnaviy negizlar va toʻgʻri sajda qilish qoidalari bor boʻlgani uchun ham misrdagi qullik davrida oʻz birdamligini saqlab qolishgan. Rivoyatlar yahudiylar tarixida yuz bergan turli oʻzgarishlar mobaynida bu urf-odatlar va meʼyorlarni qanchalik yaxshi saqlab qolgani haqida bir nima deyish qiyin. Shunga qaramay mil. I-II asrlarda mavjud boʻlgan anʼanalardagi koʻpgina narsalarning kelib chiqishi ancha qadimiy davrlarga borib taqalgan. Ogʻzaki rivoyatlarning naqadar keng tarqalgani Isoning “ota bobolardan olgan oʻgitlar”ni eslab oʻtgani bilan ham tasdiqlanadi (Mark 7:3) .


Mazkur rivoyat va naqllar eramizning ilk asrlarida jamlanib, yozib qoldirilgan. Ular ravvinlarga tegishli boʻlgan soʻnggi talqinlar bilan birga Talmudni hosil qiladi. “Talmud” soʻzining oʻzi “lammid” feʼlidan olingan boʻlib, “oʻrgatmoq” maʼnosini beradi. Talmud Mishna va Gemaradan iborat. Mishna – II asr oxirlarida tanish boʻlgan holdagi ogʻzaki qonunning qaydnomasidir. Gemara – eramizning III-IV asrlarida Bobil va Falastindagi ravvinlar tomonidan ogʻzaki qonunga kiritilgan turli xildagi qoʻshimchalar va yozilgan talqinlardir. Gemarada bitilgan barcha hikmatli soʻzlar va pand-nasihatlarni ikkita kategoriyaga boʻlish mumkin: bular Xalaka – Ilohiy Qonunga tegishli barcha bitiklar va Xaggada – umumiy voizliklar yoki Xalakaga aloqasi yoʻq bitiklar.


Xalaka – bu Gemaradagi shunday matnlarki, ulardan diniy hayotni ruhiy jihatdan boshqarish uchun foydalanish kerak boʻladi. Strak quyidagicha yozadi: “Uzoq vaqt davomida barcha birday tan olgan (1); barchaning oldida oʻz nufuziga ega boʻlgan kishi tomonidan eʼlon qilingan (2); Muqaddas Yozuvlarga asoslanib, maʼqullangan (3); Koʻpgina ovoz bilan tasdiqlangan (4) bitiklar Xalaka sanaladi. Keltirilgan asoslarning har biri rivoyatni qonun sifatida taqdim etish qoidasini oʻrnatish uchun yetarli hisoblanadi[4]”. Yangi qonun yaratishning iloji boʻlmagani bois, ravvinlar ogʻzaki va yozma qonunlar masalasida hiyla- nayrang ishlatib, undan hayotning har bir jabhasiga toʻgʻri keluvchi qoidalarni ishlab chiqishda ustasi farang boʻlib ketishgan edi. Aynan mana shunday qoidalarning qaydnomalari Xalakani tashkil etadi.

Ancha erkin tarzda yozilgan turli pand-nasihatlar va fikr-mulohazalar Xaggadaga tegishli deb hisoblanadi. Ulardagi bitiklar Ilohiy Qonunga qoʻshimcha emas, balki uning maʼno-mazmunini talqin qilishga urinishdir. Muqaddas Kitobga kiritilmagan, ammo undagi hikoyalarning juda koʻplab ibratli va qiziqarli boʻlgan tafsilotlari Xaggadadan oʻrin olgan. Qayta tirilish xususida Isoning Chiqish 3:6 ga asoslanib, keltirib oʻtgan dalillari (Mat. 22:31-33) yozilish uslubi jihatdan Xaggadadagi pand-nasihatlarga ancha yaqin turadi. Xalaka va Xaggada birgalikda Midrashni (ibroniychada “darash” soʻzi “tadqiq etmoq” maʼnosini beradi) tashkil etadi.


Talmudda 63 ta boʻlim yoki traktat boʻlib, ularning har biri Ilohiy Qonunning alohida jihatlariga bagʻishlangan. Odatga koʻra, ikkita Talmud, yaʼni ikki xil maktab ravvinlari tomonidan tuzib chiqilgan Falastin va Bobil Talmudlari mavjudligi taʼkidlab kelinadi. Falastin Talmudi qisqaroq boʻlib, u IV asr oxirlarida gʻarbiy oromiy tilida yozilgan. Bobil Talmudi esa V asr oxiriga oid sanalib, sharqiy oromiy shevasida bitilgan. Talmudning ikkala varianti ham toʻliq emas – ikkisida ham bir qancha qism va parchalar yetishmaydi. XIII asr Gʻarbiy Yevropada roʻy bergan antisemitizm gʻalayonlari paytida Talmud Katolik Cherkovi tomonidan qatʼiyan man qilingan edi. Uning koʻpgina nusxalari butunlay yoʻq qilingan yoki jiddiy zarar koʻrgan. Bu kitob bizning davrimizgacha yetib kelganini moʻjizaga yoʻyish mumkin.


Bugungi kunda Talmud zamonaviy yahudiy eʼtiqodining muhim elementi hisoblanadi. Bu kitob imon-eʼtiqod va diniy marosimlarni tartibga solib, Ilohiy Qonunni tafsirlash masalasini joriy etadi. U koʻpincha yahudiylar turmush tarziga Muqaddas Yozuvlardan ham kuchliroq taʼsir qiladi.


#### YAHUDIYLIK EʼTIQODIGA DAXLDOR SEKTALAR


Yahudiylikka eʼtiqod qoʻyganlarning birdamligi va ularning oʻzaro munosabatlari qadimda mavjud boʻlgan boshqa din vakillarinikidan ancha mustahkam boʻlgan. Shunga qaramay yahudiylar orasida ham din va eʼtiqodda oʻz yoʻlini topib olish kabi aksariyat kishilarga xos boʻlgan intilish paydo boʻla boshlagan. Birinchi asrda yahudiylik eʼtiqodi doirasida bir nechta yoʻnalish mavjud boʻlgan. Garchand bu yoʻnalishlarning hech biri Ilohiy Qonun chegarasidan chiqmagan boʻlishsa-da, ularning tarafdorlari turlicha ishonch bilan yashashgan. Oʻsha davrda oid boʻlgan yahudiy jamiyatidagi qarashlar mistitsizm va ratsionalizm; liberalizm va siyosiy opportunizmlarni ham oʻz ichiga olgan.


Farziylar


Yangi Ahd davrida farziylar eng katta va eng eʼtiborli diniy guruh boʻlgan. Ular oʻz nomini paras (ajralib chiqmoq) soʻzidan olishgan. Farziylar separatist boʻlib, milliy eʼtiqod jonkuyarlari sanalishgan. Ular yozma qonun va ogʻzaki naqllardagi koʻrsatmalarga oʻta jiddiy amal qilish tarafdori boʻlishib, oʻz fikrlari boʻyicha yetarlicha solih boʻlmagan odamlardan ajralib chiqishga intilishgan. Alohida guruh sifatida esa ular makkabeylar qoʻzgʻolonidan biroz keyin paydo boʻlishgan va mil. 135 yildan boshlab yahudiy jamiyatida mustahkam oʻringa ega boʻlishgan.


Ularga tegishli teologiya Ilohiy Qonun, Paygʻambarlar va Yozuvlarni oʻz ichiga olgan Eski Ahdning barcha kanonlariga asoslangan boʻlgan[1]. Odatda farziylar talqin qilayotgan payt majoziy uslubdan foydalanishgan va bu narsa Ilohiy Qonun prinsiplarini turli savollar yuzasidan uddaburonlik bilan qoʻllash uchun ularga imkon bergan. Eski Ahd kanonlaridagi bitiklar bilan bir qatorda ular ogʻzaki naqllarni ham eʼtirof etishgan va undagi barcha amallarga ham astoydil rioya qilishgan. Shuningdek farziy mazhabidagilar farishta va ruhlarning mavjudligiga, jonning abadiyligiga hamda tananing qayta tirilishiga ishonishgan. Eʼtiborga molik jihatlardan yana biri, farziylar ibodat qilish va roʻza tutishga koʻp vaqt ajratishgan hamda oʻz daromadlarining oʻndan birini qatʼiy ravishda maʼbadga turishgan (Mat. 23:23; Luqo 11:42) . Yangi Ahdda ularning ular shanba kuniga rioya qilishdagi jonbozligi koʻrsatib oʻtilgan. Shu kuni ular hatto bemorlarni sogʻaytirish yoki yegulik uchun bugʻdoy boshoqlarini uzishga ruxsat berishmagan (Mat. 12:1-2) .

Koler bu mazhabning eng yorqin namoyandalarini koʻrsatib berish maqsadida, farziylarning yurish-turishiga taʼrif berib oʻtgan.


1. Farziyni “yelka” deyish mumkin, chunki u qilgan savob ishlarini xuddi yelkasidagi nishon kabi barchaga koʻz-koʻz qiladi.
2. Farziyni “biroz toʻxtab tur” deyish mumkin, chunki u yordam soʻrab murojaat qilgan barchaga savob ishini tugatmaguncha shunday deb javob beradi.
3. Farziyni “koʻr” deyish mumkin, chunki u ayollarga qaramaslik uchun koʻzini yumib olgani bois devorga borib uriladi.
4. Farziyni “kelisop” deb ham atasa boʻladi, chunki u vasvasaga soluvchi narsalarni koʻrib qolmaslik uchun doimo boshini xam qilib yuradi.
5. Farziy “doimiy hisob-kitob” payida boʻladi, sababi u hamisha qilgan gunohi va amalga oshirgan savob ishi oʻrtasidagi farqni hisoblab yuradi.
6. Farziy “Xudodan qoʻrquvchi”, u Ayub paygʻambar kbi chindan ham solih kishidir.
7. Farziy “Xudoni sevuvchi”, u Ibrohim alayhissalom kabi Unga imon qoʻygan.


Farziylarning aksariyati oʻz solihligini saqlab qolish va Ilohiy Qonunga harfma-harf rioya qilishga shu qadar berilib ketishgan ediki, natijada ularning butun hayoti taqvodorlikni koʻz-koʻz qilishdan iborat boʻlib qolgan. Ayni vaqtda esa ular atrofidagi odamlarning mavjud muammolari va qiyinchiliklarini eʼtiborsiz qoldirishgani uchun “farziylik” soʻzi tom maʼnoda ikkiyuzlamachilikni anglata boshlagan. Biroq shunga qaramay, farziy sanalganlarning barchasi ham ikkiyuzlamachi boʻlishmagan. Ularning orasida haqiqatdan ham yaxshi fazilatli kishilar yetarlicha boʻlgan. Misol uchun, Masih hayotlik chogʻida uning oldiga kelgan Nikodim (Yuh. 3:1) farziy boʻlgan, u yana Arimateyalik Yusuf bilan birga Isoning tanasini dafn qilgan (Yuh. 19:38-42) . Keyinchalik havoriy Pavlusga aylangan Tarslik Shoul ham farziy edi (Hav. 23:6b Filip. 3:6) . Bor nuqsonlariga qaramay, farziylar oliy ahloqiy meʼyorlar amal qilishga intilishgan va bu borada oʻz zamondoshlaridan bir bosh ustun boʻlishgan.


Farziylik – oʻsha davrda mavjud boʻlgan yoʻnalishlarning orasida maʼbadning vayron boʻlishi va Yahudiy davlatining qulashidan keyin ham oʻz faoliyatini davom ettirgan yagona mazhabdir. Zamonaviy yahudiylik turli marosim va rasm-rusumlarni qoʻllashdagi koʻrsatmalarni, etika va Ilohiy Qonunga boʻlgan munosabatidagi koʻpgina jihatlarni aynan farziylik mazhabidan oʻzlashtirib olgan.


Sadduqiylar


Rivoyatlarga koʻra, “sadduqiylar” atamasi Zodoʻx oʻgʻillarining ismidan kelib chiqqan – u Dovud va Sulaymon davrida oliy ruhoniy lavozimida boʻlgan. Zodoʻx avlodlari Bobil surgunligi davrida muqaddas iyerarxiyani tashkil qilishgan edi (2 Soln. 31:10; Hizq. 40:46; 44:15; 48:11) . Qizigʻi, bu atama ruhoniylar firqasi tomonidan ham saqlab qolingan boʻlishi mumkin. Sadduqiylar son jihatdan kam boʻlishsa ham (farziylardan ancha kam), siyosiy hokimiyatga egalik qilishgan va Yahudiyada yashovchi oddiy insonlarning hayotida va iqtisodiy masalalarida oʻz taʼsirlarini oʻtkaza olishgan.


Sadduqiylarga xos boʻlgan diniy dunyoqarashning asosini Tavrot, yaʼni ular nufuzi jihatdan tan olgan yagona boʻlgan kitob tashkil qilardi. Sadduqiylar Paygʻambarlar va Yozuvlarni Ilohiy Qonunchalik muhim sanashmagan va ularga ikkinchi darajali deb qarashgan. Ogʻzaki naql va rivoyatlarni esa ular mutlaqo rad etishgan. Sadduqiylar koʻproq ratsionalizm va pragmatizmga intilishgan, shuning uchun ham ular na farishtalarga, na jinlarga ishonishgan hamda shaxsning abadiy yashashi mumkinligini inkor qilishgan (Hav. 23:8) . Ularning diniy qarashlarida Ilohiy Qonunga asoslangan etika muhim sanalgan. Ushbu mazhab vakillari farziylarga qaraganda koʻproq yunon madaniyati va falsafasiga berilib ketgan. Siyosatda ular ashaddiy opportunist hisoblanib, Rim bilan doʻstona aloqalarni saqlab qolishga urinishgan, bu jihat esa ularga oʻz taʼsir doiralarini nazorat qilib turishga imkon yaratgan.


Quddus shahri vayron etilgach, bu diniy harakat oʻz faoliyatini toʻxtatishga majbur boʻlgan. Sadduqiylarning ancha qismini oʻz ichiga olgan ruhoniylik xizmatiga chek qoʻyilishi va yahudiy davlatiga barham berilishi natijasida sadduqiylarning hokimiyatdan quruq qolishi mazkur diniy harakatda maʼno-mazmun yoʻqolishiga olib kelgan.


Yesseylar


Yahudiy dinidagi mazkur harakat borasida maʼlumot juda kam. Aytish mumkinki, faqatgina Iosif Flaviy ular haqida batafsil toʻxtab oʻtgan. “Yesseylar” atamasining maʼno-mazmuni hamda uning kelib chiqish tarixi hali-hanuz nomaʼlumligicha qolmoqda. Shunday boʻlsa-da, baʼzi hollarda bu atamani grekcha hosios , yaʼni “muqaddas” degan maʼnoni bildiruvchi soʻz bilan bogʻlashga urinishadi.


Yesseylar farziy va sadduqiylardan farqli ravishda biror bir firqa yoki diniy harakat vakillari sanalishmagan va ijtimoiy-siyosiy hayotda hech qanday rol oʻynashmagan. Yesseylik – tarki dunyo qilgan odamlar ittifoqi boʻlib, ular boshqalardan mutlaqo holi tarzda kun kechirishgan. Taʼkidlash lozimki, ancha murakkab boʻlgan bagʻishlov marosimidan keyingina ushbu birodarlik ittifoqiga aʼzo boʻlish mumkin boʻlgan. Ular oʻzlari uchun ishlab chiqilgan qonun-qoidalari oʻta ogʻir hisoblangan. Yesseylar turmush qurishmagan – ularning safi yangi kelganlar hisobiga kengayib borgan. Ularda shaxsiy mulk tushunchasi boʻlmagan, bor narsa oʻrtada ishlatilgan. Yesseylar jamoadan tashqarida biror narsaga ega boʻlishga urinishmagan, nimaiki kerak boʻlsa, oʻzlari tayyorlashgan. Ular oddiy va joʻn yeguliklarni isteʼmol qilishgan hamda ishlamagan paytda, oq matodan kiyim kiyib yurishgan.


Ularning yurish-turishida vazminlik muhim rol oʻynagan. Jigʻibiyron boʻlish va gʻazablanish mumkin boʻlmagan. Yesseylarning nizomida qasam ichish ham man etilgan. Jamoa ichida shaxsiy gigiyenaga rioya qilish katta ahamiyat kasb etgan. Yana bir muhim jihati, ular shanba kuniga qattiq amal qilishgan. Ilohiy Qonun talablari yesseylar tomonidan soʻzsiz bajarilgan, Ilohiy Qonun yoki jamoning nizomlaridan boʻyin tovlaganlar jamoadan haydalishgan.


Diniy qarashlar jihatidan yesseylar farziylarga birmuncha yaqin boʻlishgan. Ilohiy Qonunga sodiq qolish bilan bir qatorda, ular xuddi farziylar kabi, gʻayritabiiylikka ham ishonishgan. Ularning fikricha, jon sezilmas va mangu boʻlgani holda oʻlimga mahkum tanaga qamab qoʻyilgan. Oʻlimdan keyin yaxshi odamlarning joni qoʻyosh nuriga toʻla xushbaxt va saodatli bir joyga oʻtadi, yovuz odamlarniki esa bitmas-tuganmas azobga toʻla zim-ziyo joyda paydo boʻladi.


Yesseylar jamoasi va III asr oxirida masihiylik eʼtiqodida vujudga kelgan rohiblik oʻrtasida juda katta oʻxshashlik mavjud. Ularning ayrim taʼlimotlari majusiycha fikr-mulohazalar bilan aloqa qilish natijasida paydo boʻlgan boʻlishi mumkin, sababi ular koʻpgina masalalarda stoiklarni esga solishadi. Eng qizigʻi, ular Injilda tilga olinmagan. Baʼzi yozuvchilarning taxminicha, Yahyo Choʻmdiruvchi va Iso yessey boʻlishgan va umuman, masihiylik yesseylikning davomi deyish mumkin. Biroq, yesseylar va masihiylar oʻrtasida faqatgina yuzaki oʻxshashlik borligi turgan gap. Yesseylikdagi qatʼiy legalizm masihiylik eʼtiqodiga xos boʻlgan inoyatga umid bogʻlashga zid holda bu kabi taxminlarni chipakka chiqaradi.


Yerixo shahridan 11 km uzoqlikda va Oʻlik dengizi sohiliga yaqin boʻlgan Qumron deb ataluvchi joydagi arxeologik qazish ishlaridan soʻng yesseylar haqida yana yangi maʼlumotlar topildi. Olimlar bu yerda qadimiy inshootlar borligidan xabardor boʻlishgan, lekin ular bu inshootlar oʻsha yerda joylashgan rim garnizoni boʻlsa kerak, deb oʻylashgan edi. Biroq 1947 yilning yoziga yaqin bir nechta koʻchmanchi arab choʻponlari oʻsha atrofdagi gʻorlardan ichida oʻrogʻliq qogʻozlari boʻlgan sakkizta xumni topib olishadi. Quddusdagi avliyo Mark Pravoslav monastiriga kelib tushgan uchta qoʻlyozma yozilish uslubidan kelib chiqib, eramizning boshi yoki ungacha boʻlgan oxirgi oʻn yillikka taalluqli deb xulosa qilingan. Dastlabki topilmadan soʻng koʻp oʻtmay, ana shu va bir nechta qoʻshni gʻorlardan yashirib qoʻyilgan yana bir talay qoʻlyozmalar topilgan. Arxeologik maʼlumotlardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, bu qoʻlyozmalarning barchasi mil. 66-70 yillarda roʻy bergan qoʻzgʻolon paytida berkitib tashlangan. Aftidan, rimliklar qoʻlga kiritmasligi va yoʻq qilmasliklari uchun ular ataylab yashirib qoʻyilgan.


1951 yil Qumron xarobalarida qazish ishlari olib borilgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, dastlabki qurilgan binolar mutlaqo rim qalʼasi emas ekan. Ular kattagina jamoaning turar joyi boʻlib chiqdi. Bu yerda umumiy oshxona, yotoqxonalar, suv saqlash uchun sisternalar va qoʻlyozmalarni koʻchirish uchun maxsus xonalar mavjud boʻlgan. Qazish ishlaridan shu narsa maʼlum boʻldiki, yesseylar jamoasining taraqqiyot davri Quddus qulashigacha davom etgan. Shu oʻrinda tabiiy savol tugʻiladi: bu jamoa qanday odamlardan iborat boʻlgan?


Gʻorlardan Eski Ahd qoʻlyozmalari bilan bir qatorda jamoa aʼzolariga tegishli yana boshqa qoʻlyozmalar ham topilgan. Ularning eng mashhurlari quyidagilardir: Tartib-intizom oʻgitlari, Damashq hujjati, Minnatdorchilik madhiyasi va Urush olib borish tartibi. Ushbu qoʻlyozmalarda kult, diniy qarashlar, yurish-turish qoidalari va jamoa nizomi tasvirlab berilgan. Yesseylar jamoasida erkaklar va ayollar bilan bir qatorda bolalar ham boʻlishgan. Ular yahudiylarning rasmiy dinidan uzoqlashib, dala-dashtlarda rohiblarcha hayot kechirishgan va birgalikda mehnat qilishgan, ovqatlanishgan hamda bor narsani barchaga birday taqsimlashgan. Jamoaga oqsoqol boshchilik qilgan va u hakam, tartib nazoratchisi va harbiy sarkarda hisoblangan. Jamoga aʼzo boʻlishni istaganlar avvaliga sinov muddatidan oʻtishlariga toʻgʻri kelgan, keyin esa ular ustidan poklanish marosimi suvga choʻmdirish tarzida oʻtkazilib, oxirida bagʻishlov rasm-rusumlari amalga oshirilgan. Yesseylar jamoasida qatʼiy intizomga rioya qilingan, jamoaning barcha aʼzolari buyurilgan barcha ahloqiy va marosimiy qonun-qoidalarga soʻzsiz ravishda amal qilishlari shart boʻlgan. Jamoa iqtisodiy jihatdan toʻla mustakil boʻlgan, boisi yashash uchun zarur boʻlgan barcha narsalar uning aʼzolari tomonidan yetishtirilgan. Shuni taʼkidlash lozimki, Ilohiy Qonunni oʻqib-oʻrganish ularning hayotida eng muhim oʻrinni egallagan.


Jamoa aʼzolari oʻz diniy qarashlari boʻyicha Yahudiylik dini doirasidan chetga chiqishmagan. Yakkayu-yagona boʻlgan Xudo mavjud, U barcha jonzotlarning Yaratuvchisidir va aynan ana shu Xudo insonni dunyoga joylashtirgan, oʻz navbatida inson oʻz ishlari uchun Uning oldida hisob beradi. Xudo tarixning borishini boshqaradi va U cheksiz donolik va kuch-qudratga ega. Gunohlarni avf etish aynan Uning Solihligi tufayli amalga oshadi, insonning hayoti esa toʻlaligicha Uning rahm-shafqatiga bogʻliq.


Hayotimizni belgilab beruvchi ezgulik va yovuzlikning negizi Xudoga tobedir. Odamlar esa ezgulik ham yovuzlikning negiziga tobe boʻlganlari holda, “yorugʻlik oʻgʻillari” va “zulmat oʻgʻillari” deb atalishlari mumkin. Ayrim odamlar shaxsiy saodatga eltuvchi solihlik yoʻlidan ketayotgan boʻlsalar, qolganlar halokatga olib keluvchi yovuzlik yoʻlidan ketmoqdalar. Mana shu ahloqiy dualizm kosmik yoki metafizik dualizm bilan toʻldirilmaydi, chunki ezgulik abadiydir, yovuzlik esa vaqtincha davom etadi va u oʻzining metafizik statusi boʻyicha ezgulik bilan tenglasha olmaydi.


Hozirgi kunda koʻpgina tadqiqotchi olimlar Qumronda hayot kechirgan jamoani Iosif Flaviy taʼrif berib oʻtgan yesseylar bilan aynan bir deb qarashmoqda. Haqiqatdan ham, ular oʻrtasidagi yurish-turish qoidalari va jamoa tuzilishi boʻyicha juda koʻp oʻxshashliklar mavjud, bundan tashqari ikkala jamoaning mavjud boʻlgan davri va joylashgan yerlari bir-biriga juda mos keladi.


Qumronda topilgan hujjatlarni chuqurroq oʻrganish ikki jamoa aslida bir ekani haqidagi masalini yechishga, shuningdek yesseylar jamoasiga aloqador boʻlgan maʼlumotlardagi uzilishlar nima bilan bogʻliqligini tushunishga yordam beradi. Masalan, Iosif Flaviyning taʼkidlashicha, yesseylar turmush qurishdan saqlanishgan, biroq u baribir shuni tan olib aytadiki, jamoa aʼzolari orasida oilalilar ham boʻlgan (qazish ishlari davomida esa Qumrondagi qabrlardan ayollar skeletlari chiqqan).


Yesseylar haqida Iosif Flaviydan tashqari Filon hamda kichik Pliniy ham maʼlumot qoldirib ketgan. Uchchala muallifning ham guvohliklarida maʼlum tafovutlar bor, bu narsani manbalarning ishonchsizligi va ushbu tarixchilar oʻz asarlarini qaysi doiradagi kitobxonlar uchun moʻljallagani inobatga olish orqali izohlash mumkin. Iosif Flaviydan farqli oʻlaroq, Filon va kichik Pliniy “ikkinchi qoʻldan” kelgan maʼlumotlardan foydalanishgan. Qumronda topilgan qoʻlyozmalarning ahamiyati shundaki, ular yesseylar jamoasining oʻzida yaratilgani holda, jamoa turmush tarzi haqida bevosita guvohlik beradi.


Zilotlar


Zilotlar farziylar yoki yesseylar singari diniy guruh yoki harakat boʻlishmagan. Ular mutaassib millatchi boʻlganlari holda, Rim imperiyasidan ozod etishga murosasiz bel bogʻlashgan. Zilotlarning bor umidi qurolli qoʻzgʻolon koʻtarishdan iborat boʻlgan. Ularning shiori aniq va loʻnda edi: Xudo – Isroilning yagona hukmdori, shuning uchun rim imperatoriga soliq toʻlash mumkin emas. Aftidan, Zilotlar harakatiga jalilalik Yahudo tomonidan mil. 6 yillarda asos solingan (Hav. 5:37) . Ular oʻzlariga makkabeylarni misol qilib olishgan. Quddus shahri Tit lashkarlari tomonidan qamal qilingan paytda zilotlar shaharda dushmanlar ustidan qirgʻinbarot uyushtirib, fuqarolar urushini keltirib chiqarishgan. Bu orqali ular rimliklarning zafar quchishiga imkon yaratishgan. Balki, aynan ular Hav. 21:38 da tilga olingan “xunrezlar” boʻlishi mumkin. Isoning oʻn ikki shogirdidan biri Simun ham zilot boʻlgan boʻlsa ajabmas – bu haqda uning laqabi aytib turibdi (Lq. 6:15; Hav. 1:13) .


#### DIASPORA


Eramizning birinchi asridayoq aksariyat yahudiylar oʻz tarixiy vatanlaridan tashqarida hayot kechirishardi. Siyosiy keskinliklar va savdo-sotiqning kuchayishi natijasida yahudiy jamoalari Bobildan to Rimgacha boʻlgan barcha yirik shaharlarda paydo boʻla boshlagan. Aytish lozimki, Falastindan tashqarida yashovchi yahudiylarga nisbatan diaspora (tarqoqlik) atamasi oʻrnashib qoldi. M. av. 721 yilda Ossuriya shohi Sargon Shimoliy shohlikni magʻlub etib, uning aholisini Ossuriyaga surgun qilgan kezlardan boshlab, yahudiylar butun dunyo boʻylab tarqalib ketishgan. Keyinchalik, m. av. 597 yilda Janubiy shohlikning Navuxadnazar tomonidan tor-mor etilishi oqibatida, yahudiylarning aksariyat qismi Bobilga majburan koʻchirib ketilgan. Garchand yetmish yil oʻtgach, koʻpchilik Ezra va Nahimiyo boshchiligida surgundan qaytib kelishgan boʻlsa-da, biroq bir talay badargʻa qilingan yahudiylar alaqachon tomir otib, boyib ketgan yerlarida qolishni afzal bilishgan.


Iskandar Zulqarnaynning m. av. IV asrdagi istilolari turli migratsiya va yangi manzilgohlar uchun asos boʻlgan. Yaqin Sharqda kuchli harbiy davlat paydo boʻlib, uning hukmronligi ostida aholining erkin koʻchishiga toʻsqinlik qilgan ichki urushlar vaqtincha toʻxtatilgan. Salavkiylar ham, Ptolomeylar ham savdo-sotiq va mustamlakachilik siyosatini qoʻllab-quvvatlab, oʻz hududlariga koʻchkinlarning oqib kelishiga urinishgan. Ular ana shu odamlarga fuqarolik huquqini hamda soliq toʻlashda bir qancha imtiyozlar taqdim etishgan. Aksariyat yahudiylar bundan unumli foydalanib, Yaqin Sharq va Kichik Osiyoning tez suratlarda oʻsib borayotgan yunon shaharlariga oʻrnashib olishgan. Baʼzilar vaqtinchalik muddat uchun koʻchib borishgan boʻlsa, boshqalar fuqarolikni qabul qilib, yangi zaminda qolib ketishgan. Iskandariya shahri aholisining katta qismini yahudiylar tashkil qilishgan. Ular joylashgan rayon hatto maʼlum avtonomiyaga ham ega boʻlgan, u yerda shahar hokimligiga tobe boʻlmagan hukmdor va amaldorlar boʻlgan. Eramiz boshiga kelib mana shu shaharda ikki millionga yaqin yahudiy istiqomat qilgan.


Rim imperiyasi kengayib borgani sari yahudiylar yashaydigan manzillar ham ancha gʻarbiy viloyatlarda vujudga kela boshladi. Pompeyning istilosi natijasida bir necha ming yahudiy qullar Rimga olib kelingan. Biroq ularning bir qismi ozodlikka erishib, Tibr daryosining oʻng qirgʻogʻida, kemalar bogʻlab qoʻyiladigan joylardan qoʻnim topishgan. Yuliy Sezar va Avgust imperator boʻlgan kezlar ushbu joy qonuniy statusga ega boʻlgan. M. av. 4 yil Rimda sakkiz ming yahudiy yashagani bizga maʼlum. Imperiyaning boshqa shaharlarida yahudiylar kattagina imtiyozlarga ega boʻlishgan. Masalan, Korinfda ular harbiy xizmatdan ozod sanalishgan va majusiylarga tegishli boʻlgan sud ishlaridan holi boʻlishgan.


Diasporada kun kechirayotgan yahudiylarga yunonlar kuchli taʼsir oʻtkazgani turgan gap. Ularning koʻpchligi milliy qiyofasini tezda unutib, hatto oʻz diniy eʼtiqodlariga ham xiyonat qilishgan. Shunday boʻlsa-da, qolgan yahudiylar iloji boricha oʻz anʼanalariga sodiq qolib, Yagona Xudoga va Musoning Qonuniga boʻlgan ishonchni saqlab qolishgan. Ular bayram paytlarida Quddusni ziyorat qilishni va maʼbad soligʻini toʻlashni kanda qilishmagan. Qoʻshimchasiga, ular oʻzlari joylashgan shaharlarda sinagogalar tashkil etib, har shanba kunlari yigʻilib turishgan.


Diasporadagi yahudiylarni ikki toifaga boʻlib, ularni shartli ravishda gebraistlar va ellinistlar deb atash mumkin.


Gebraistlar


Gebraistlar yoki boshqacha qilib aytganda “yahudiylar” oʻzi ham mana shu muhitdan chiqqan havoriy Pavlus tomonidan tilga olinadi. U oʻzi haqida shunday deydi: “Men sakkiz kunligimda sunnat boʻlganman. Men Isroil xalqining Benyamin qabilasidan, ibroniy naslidan bir yahudiyman. Tavrot Qonuniga mansublik desangiz, farziy mazhabida edim...” (Filip. 3:5) . Bu toifaga mansub yahudiylar nafaqat Yagona Xudoga boʻlgan imonni saqlab qolishgan, balki barcha urf-odatlarga sodiq qolib, aramiy tilidan foydalanishgan. Shuningdek, Pavlus ota-bobolardan qolgan Ilohiy Qonun yoʻrigʻida jiddiy tarbiya topgani haqida aytib oʻtadi (Hav. 22:3) . Uning Eski Ahd kitoblaridan sitata keltirib oʻtgani shundan dalolat beradiki, u Muqaddas Kitobning ham yahudiycha, ham yunoncha (Septuaginta) variantlari bilan yaxshi tanish boʻlgan. Yunon shahri Tarsda dunyoga kelib, rim fuqaroligiga ega boʻlishiga qaramay (Hav. 21:39; 22:25-29) , u yunon madaniyati taʼsiriga berilmagan va oʻz yahudiyligini yoʻqotmagan. Diasporadagi yahudiylar orasida ham u kabi bir talay odamlar bor boʻlganiga shubha yoʻq. Lekin ota-bobolar anʼanasining jonkuyarlari baribir Falastinning oʻzida koʻpchilikni tashkil etardi. Diasporadagi (jumladan Asiyadagi) gebraistlar (Yahudiylar) haqida Havoriylar kitobida tilga olinadi. Ular Pavlusni maʼbadga majusiyni kiritib, uni harom qilganlikda ayblashgan (Hav. 21:27-29) .


Ellinistlar


Diasporadagi yahudiylarning kattagina qismi yunon-rim madaniyatini oʻzlashtirib, milliy urf-odat va anʼanalarni unutib yuborishgan. Ular yunoncha yoki oʻzlari yashab turgan mamlakat aholisining tilida soʻzlashishgan. Ayrim paytlarda atrofdagi xalqlarning madaniyati Xudoga bagʻishlangan xizmat jarayoniga ham kirib borgan va uni qisman sinkretlashtirib yuborgan. Masalan, Furot daryosi boʻyida joylashgan Dura-Yevropos shaharchasidagi sinagoganing devoriy yozuv va mozaikalarida majusiylar mifologiyasiga oid mavzular namoyon qilingan.


Jamoatni boʻlinib ketishiga sabab boʻluvchi oʻzaro ajralishlar munosabati bilan yahudiylarning ikkala toifasi ham (aniqrogʻi, ayni holatda bu toifalardan kelib chiqqan masihiylar) Hav. 6:1 da tilga olinadi. Ehtimol, ellinistlar gebraistlarga qaraganda kengroq dunyoqarashga ega boʻlishgan va Eski Ahd yozuvlarini birmuncha erkinroq talqin qilishgan. Stefan esa, ulardan biri boʻlgan boʻlishi mumkin.


Oʻsha davrda Rim imperiyasida hammasi boʻlib toʻrt yarim millionga yaqin yahudiy yashagan. Imperiya aholisining qolgan qismi ularni unchalik ham xush koʻrishmagan va aksincha dushmanlarcha munosabatda boʻlishgan. Buning sabablaridan biri shuki, yahudiylar majusiy kultlarni umuman qabul qilishmagan va hattoki yuzaki boʻlsa-da, majusiy xudolarga hurmat-ehtirom koʻrsatishmagan. Majusiylar ularni ateist deb hisoblashgan, chunki ular qanday qilib koʻrinmas Xudoga imon qoʻyish mumkin deb hayron boʻlishgan. Lekin boshqa tomondan, yahudiylarning hushyorligi, mehnatsevarligi va halolligi odamlarda hurmat hissini uygʻotgan.


Mabodo yahudiylarning diniy erkinligiga xavf soluvchi vaziyatlar yuzaga kelsa, diasporadagi yahudiylar orasida turli gʻalayon va noroziliklar yuz bergan. Klavdiy imperator boʻlgan kezlarda ularni bunday isyonlar tufayli hatto Rimdan badargʻa qilishgan. Birmuncha vaqt oʻtib, iskandariya shahridagi yahudiylar bilan mahalliy aholi va rim hukumati oʻrtasida jiddiy nizolar roʻy bergan. Shunday boʻlsa-da, diasporadagi yahudiylarning mil. 66-70 yillarda yuz bergan yahudiylar urushiga hech qanday dahli boʻlmagan. Mana shu davrda ellinlashgan yahudiylar yahudiy davlati taqdiriga befarq qarashgan boʻlsa, ajabmas.


### 5 BOB, YAHUDIYLIK DININING YANGI AHD UCHUN YARATGAN ZAMINI


YAHUDIYLIK DININING TABIATI

APOKRIFALAR

OʻLIK DENGIZ ATROFIDA TOPILGAN QOʻLYOZMALAR

QUMRONDAGI JAMOANING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI

YANGI AHD BILAN QIYOSLASH


m. av. 200 y. – mil. 200 y.


#### YAHUDIYLIK DININING TABIATI


Toʻrt yuz yil davomida – m. av. 200 yildan to mil. 200 yilgacha – yahudiylik diniy harakatlar va turli firqalarning faoliyati, shuningdek adabiyotning gullab-yashnashi tufayli oʻzining rang-barang jihatlarini namoyon qila olgan. Yahudiy madaniyatining asosi Yagona Xudoga sodiq qolish va Ilohiy Qonunga jiddiy qiziqishdan iborat edi. “Yahudiylik” soʻzining oʻzi ilk bor makkabeylar urushiga bagʻishlangan adabiyotda paydo boʻlgan va vatanparvar yahudiylarning feʼl-atvori va eʼtiqodiga tegishli boʻlgan. Ular “yahudiylar uchun astoydil kurashib, son jihatdan ancha kam boʻlishlariga qaramay, butun mamalkatni koʻpsonli dushman toʻdalaridan tozalab, ularni taʼqib qilishgan” (2 Makkabey 2:22).


Yahudiylikning mohiyati Mishnaning traktatlaridan biri boʻlgan Abotning birinchi jumlasida taʼriflab berilgan: “Muso Ilohiy Qonunni Sinayda olib, uni Yoshuaga topshirdi, Yoshua esa – oqsoqollarga, oqsoqollar – paygʻambarlarga, paygʻambarlar – Buyuk Sinagoganing odamlariga taqdim etdi”[1]. Xudoning Musoga bergan Ilohiy Qonuni asrlar davomida oʻzgarmay kelgan. Aynan u yahudiylar uchun imon-eʼtiqod va butun hayotning asosini tashkil etib bergan. Turli diniy yoʻnalish va maktablar oʻrtasidagi ziddiyatlariga qaramay, ularning barchasi Ilohiy Qonunga sadoqat bobida yakdil edilar. Xuddi mana shu sadoqat tufayli ham yahudiylik tang ahvollardan chiqib keta olgan va oʻz oʻrnida shuni taʼkidlash lozimki, unga zamondosh boʻlgan boshqa koʻpgina diniy eʼtiqodlar yoʻqolib ketgan[2].

Yahudiy teologiyasining asoslari Isoning va havoriylarning pand-nasihatlarida oʻz aksini topgan (ayniqsa Havoriylar kitobida yozilgan soʻzlarda). Mana shu maʼno-mazmunga Yangi Ahd kiritgan yangi jihat imon bilan bogʻliq boʻlib, paygʻambarlar vaʼda qilgan Masih aynan Iso ekani taʼkidlanadi.


M. av. 200 yillardan to mil. 200 yillargacha mavjud boʻlgan yahudiy adabiyoti va ogʻzaki naqllarining rivojlanishi, shuningdek mana rivojlanishning Yangi Ahd bilan qay yoʻsin bogʻlanganligi juda qiziqarli va muhim masala hisoblanadi. Bu holda Apokrifalarga, Psevdograflarga, Oʻlik dengiz atrofida topilgan qoʻlyozmalarga, shuningdek Iosif Flaviy hamda Iskandariyalik Filonning asarlariga alohida eʼtibor berish lozim boʻladi[3]. Shuni nazarda tutish kerakki, yahudiylik yuqoridagi kitoblarning birontasini ham muqaddas deb tan olmagan, boisi bu kitoblar Muqaddas Yozuvlarga asoslanish bilan bir qatorda mualliflarning shaxsiy fikr-mulohazalarini, shuningdek sharq xalqlariga tegishli dinlardan va yunon falsafasidan oʻzlashtirilgan gʻoyalarni oʻz ichiga olgan edi. Bu kitoblarda Xudo va dunyoning oʻzaro munosabati, farishta va ruhlar, jonning tabiati hamda uning tana bilan bogʻliqligi, gunoh tabiati, Masih va kelajak haqidagi taʼlimot oʻrin olgan.

#### APOKRIFALAR


Biz 4 bobda apokrifik adabiyot haqida soʻz yuritdik. Endi esa, bu kitoblarning mazmuni xususida batafsil toʻxtalamiz. Avvalo, shuni taʼkidlash kerakki, ularning baʼzilarida kanonga kiritilgan kitoblarga taqlid qilinganini kuzatamiz. Masalan, Sulaymon donoliklari va Sirax oʻgʻli Isoning donoliklari Hikmatlar kitobiga juda yaqin. Qutlov yili kitobi esa Ibtido kitobini qayta hikoya qilib, talqin etib beradi. Ezraning 2 kitobi Habaqquq va Doniyor paygʻambar kitoblari oʻrtasida anchagina oʻxshashlik bor. Qolgan barcha apokrifalar kanonga kiritilgan kitoblarga oʻziga xos qoʻshimcha sanaladi. Shuningdek, ular Muqaddas Kitobdagi turli hikoyalarni taʼriflab beradi yoki Eski Ahd tarixida faoliyat koʻrsatgan ajoyib odamlarni ulugʻlashga intiladi. Bunday kitoblar sirasiga Ozoriyo qoʻshigʻi, Susanna tarixi, Vil va Ajdaho (Doniyor paygʻambar kitobi bilan bogʻliq), Manashening ibodati (2 Soln. 33:12-13) , Ester kitobiga ilovalar kiradi. 12 Patriarx vasiyati kitobi Yoqubning 12 oʻgʻlining hayoti bilan bogʻliq psevdo-tarixiy reminissensiyalar[1]ni hamda Yoqub paygʻambar vasiyatiga (Ibt. 49) taqlidan yozilgan yaxshi fazilat va nuqsonlar haqidagi teran mulohazalarni oʻz ichiga oladi. Enoʻh kitobi (xuddi 2 Ezra kitobi singari) ayni vaqtdagi va kelajakdagi sir-sinoatlarni goʻyoki ochib beruvchi turli vahiylarni va ayniqsa oxirzamonda yuz beruvchi voqea-hodisalarni tasvirlab beradi. Tovit kitobi – Ossuriya imperiyasi davridagi asirlik paytida yozilgan romantik hikoya – har qanday sharoitda ham Ilohiy Qonunga sodiq qolishning muhim ekanini taʼkidlab oʻtadi. Makkabeylarning toʻrt kitobi yahudiylar Suriya shohi Antiox IV ga qarshi olib borgan urushning siyosiy, harbiy va diniy jihatlariga bagʻishlangan. Ushbu kitoblarda ilohiy Qonunga boʻlgan sadoqatning ajoyib namunalari hikoya qilingan va Yangi Ahd davrida Ilohiy Qonunni himoya qilishgan koʻpgina yahudiylar ana shu namunalardan andoza olishgan[2]. Agarda barcha apokrifik kitoblarning mazmunini umumlashtirsak, biz ikkita asosiy gʻoyani yoki mavzuni koʻrishimiz mumkin. Ulardan biri Ilohiy Qonunning muqaddasligi va unga rioya qilishning ahamiyati bilan uzviy bogʻliq. Boshqasi esa apokaliptik tushunchalarni, esxatologik istiqbolning taʼrifini va kelajakda najotga erishish umidini oʻz ichiga oladi. Ikkala mavzu ham qaysidir maʼnoda oʻzaro birlashgan. Shunisi maʼlumki, haqiqiy apokaliptik kitoblar Ilohiy Qonun mavzusiga kattagina eʼtibor qaratadi. Kelajak hayotning ilohiy amrlarga sadoqatli boʻlish bilan bevosita bogʻliq ekani Yangi Ahddan ham oʻrin olgan. Masihning Oʻzi shunday deydi: “Shunday qilib, kim bu amrlarning eng kichigini ham insonlarga buzib oʻrgatsa, Osmon Shohligida eng kichik boʻladi. Lekin kim bu amrlarni bajarib boshqalarga oʻrgatsa, Osmon Shohligida buyuk boʻladi” (Mat. 5:19) . Ammo Yangi Ahd uchun Ilohiy Qonunni bajo keltirish birdan bir maqsad emas. Muqaddas Yozuvlar oʻz-oʻzidan abadiy hayot berishga qodir emas – ular faqatgina ana shu abadiy hayotni hadya etuvchi Zot haqida guvohlik beradi (Yuh. 5:39-40) . Pavlus shunday deb yozadi “Masih esa – Qonunning oxiridir[3]” (Rim. 10:4) . Aynan Unda Tavrotning vazifasi amalga oshganini koʻramiz. Xudo “Ilohiy Qonun talablari tabiat amri bilan emas, Ruh amri bilan yashayotgan bizlarda bajo boʻlsin” deb Oʻz Oʻgʻlini yuborgan.

Apokalipsis mavzusi Yangi Ahdda jiddiy suratda rivojlanib boradi. Bu yerda Eski Ahd apokrifalaridagi singari Oxirgi Kunni qandaydir xronologiya bilan bogʻlashga va uning sanasini belgilab qoʻyishga boʻlgan urinishlarni uchratmaymiz. Boz ustiga, “kelgusi asrdagi hayot”ning batafsil taʼrifi ham berilmagan. Shunga qaramay, Yangi Ahddagi apokaliptik tushunchalar apokrifik apokalipsisda muhim boʻlgan narsalarni oʻzida saqlab qolgan: Xudoni insoniyat Yaratuvchisi va Hakami sifatidagi tushuncha; Xudoning Isroil bilan tuzgan ahdi va Oʻz xalqining kelgusi taqdiri katta ahamiyatga ega ekani; kelgusi asrni va Xudo Shohligining shon-shuhratini intizorlik bilan kutish (biroq Masihning zuhur boʻlishi va qayta tirilishi orqali bu soʻzlar umuman boshqa maʼnoga ega boʻladi); yorugʻlik va zulmat, ruh va tana, ezgulik va illat oʻrtasidagi yaqinlashib kelayotgan jang. Xullas, Xudoning Oʻzi mana shu jangga chek qoʻyib, “dunyodagi barcha narsani yangilaydi”.


#### OʻLIK DENGIZ ATROFIDA TOPILGAN QOʻLYOZMALAR


Bugungi kunga kelib Oʻlik dengizi sohilidagi, ayniqsa Quiron va Murrabot vodiysi (bu vodiy Qumronning janubiy-sharqiy qismida, 25 km uzoqlikda joylashgan) yaqinidagi gʻorlardan topilgan turli topilmalar haqida juda koʻp maqolalar yozilgan. Aksariyat tadqiqotlar oʻsha yerda topilgan qoʻlyozmalarning kelib chiqishi, sanasi va qanchalik haqiqiyligini aniqlashga bagʻishlangan. Aynan mana shu qoʻlyozmalar shu kungacha topilgan hujjatlar orasida Yangi Ahd paytidagi vaziyatni oʻrganish uchun eng muhim manba hisoblanadi[1].

Topilgan materiallarni uch guruhga ajratish mumkin: (1) Ester kitobidan tashqari qolgan barcha kitoblarni oʻz ichiga olgan Eski Ahdning kanonga kiritilgan kitoblarining nusxalari (Ishayo kitobi toʻligʻicha topilgan); (2) kanonga kiritilmagan kitoblarning nusxalari – apokrifalar va psevdograflar; (3) jamoa turmush tarzi bilan bevosita bogʻliq boʻlgan hujjatlar.


Mana shu hujjatlar orqali bizga oʻzlarini “Isroilning asl jamoasi” deb hisoblagan odamlar guruhi maʼlum boʻladi. Ular ezgu xislatimiz va Xudoning ahdiga sodiq boʻlishimiz tufayli zaminimiz oxir-oqibat yovuz kuchlarning jabr-zulmidan ozod boʻladi va butkul tozalanadi, deb umid qilishgan. Shuningdek, ular Muso davrida sodir boʻlgan voqealar qayta takrorlanadi, oxirzamon yaqinlashmoqda va kimda-kim Xudoning ahdiga vafo qilsa, oʻsha qutqariladi deb oʻylashgan. Axir Habaqquq paygʻambar shunday deb yozmaganmidi: “toʻgʻrilar esa Xudoga boʻlgan sadoqati tufayli tirik qoladi” (Hab. 2:4 )?


Qumronda yashagan jamoa va masihiylar oʻrtasidagi oʻxshashliklarni allaqachon qayd etib oʻtdik. Keyingi ikki boʻlimda esa mana shu jihat batafsilroq muhokama qilinadi.


#### QUMRONDAGI JAMOANING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI


1. Qumronda yashagan yahudiylar Muqaddas Yozuvlarni talqin qilishda oʻziga xos usuldan foydalanishgan. Ular Paygʻambar kitoblariida uchragan tarixiy voqealarni, shuningdek muqaddas kitoblarda ishlatilgan ramziy ifoda va obrazlarni oʻzlari yashayotgan davrga va sharoitga koʻchirishgan. Talqin qilishning bunday usuli pesher deb yuritilgan. Masalan, Nohum paygʻambar kitobini talqin qilayotib, ular shunday deb taʼkidlashgan, "sher oʻz bolalari uchun yetarlicha oʻlja tilka-pora qilgan, ona sher uchun ovini boʻgʻizlagan" (Noh. 2:11, 12) , yaʼni mana shu sher – yunon shohi Demetriydir. Habaqquq paygʻambar tilga olgan “xaldeylar” (Hab. 1:6) ular uchun rimliklar hisoblangan.
2. Najotning istiqbolini ular ikkita jihat bilan bogʻlashga urinishgan: solihlikni oʻrgatuvchi Ustozga ishonish (boshqa talqin boʻyicha – Solihlikka ega Ustoz) va Ilohiy Qonunni toʻliq bajo keltirish. Qumron tafsir kitobining Habaqquq paygʻambar kitobidagi “Menga qara! Egrilar halok boʻladi. Toʻgʻrilar esa Xudoga boʻlgan sadoqati tufayli tirik qoladi” (Hab. 2:4) degan oyatga yozilgan sharhida shunday deyilgan: “ularning qilgan xayrli ishlari va Ilohiy Qonunni chinakamiga tushuntirib bergan kishilarga ishonishgani uchun Xudo ularni hukm uyidan ozod qiladi”.
3. Boshqalardan alohida kun kechirish Qumrondagi jamoaning oʻziga xos jihati boʻlgan. Shuningdek uning aʼzolari oʻzlariga yovuzlik va zulmat kuchlariga qarshi kechayotgan doimiy kurashning ishtirokchilari sifatida qarashgan. Bunday ruhiy holat dushmanlarga nisbatan kuchli nafrat tuygʻusini va mana shu diniy oqimga aʼzo boʻlmagan barchaga Xudoning gʻazabi kelishini nazarda tutardi (masalan, “Tartib-intizom oʻgitlari” 3:13-4:26 da shunday yozilgan).
4. Jamoaning bir talay qonun-qoida va yoʻl-yoʻriqlarga amal qilishga asoslangan qatʼiy tartib-intizomi poklikni saqlab qolishga qaratilgan edi. Muntazam ravishda takrorlanib turgan tahoratlar (bagʻishlash bilan bogʻliq boʻlgan choʻmdirish odatidan tashqari) obroʻ-eʼtibori katta boʻlgan kishilarga ruxsat etilgan. Birodarlarning non va sharobdan iborat umumiy zifati bevosita ruhoniyning raisligida oʻtkazilgan. Jamoa aʼzolari stol atrofida martabalari boʻyicha joylashishgan. Bu “bir-biriga xizmat qilish va maslahatlashish” uchun oʻziga xos payt boʻlgan (“Tartib-intizom oʻgitlari” 6:1-6).
5. Jamoaning mafkurasi oxirzamonni kutib yashash mavzusi bilan yoʻgʻrilgan boʻlib, u tez orada Xudoning yer yuzida Oʻz shohligini oʻrnatishi bilan bogʻliq boʻlgan. Bu shohlik davridan avval yorugʻlik kuchlari va zulmat kuchlari oʻrtasida qirq yil urush boʻlishi kerak edi. Bu urushda odamlar (jamoa aʼzolari oʻz dushmanlariga qarshi) bilan bir qatorda farishtalar ham qatnashishi lozim boʻlgan. “Yorugʻlik oʻgʻillarining zulmat oʻgʻillariga qarshi urushi” nomli qoʻlyozmada (Hizq. 38-39 bilan taqqoslang) boʻlajak toʻqnashuvning turli ikir-chikirlari, shu jumladan rimliklardan andoza olgan holda taʼriflangan harbiy qurol-aslahalar va taktika hamda strategiya elementlari keltirib oʻtilgan. Oʻsha hujjatning oxirgi sahifasida Xudoga atab yozilgan quyidagi soʻzlar bor: “Kuch-qudrat Senikidir, Urushning yakuni ham Sening qoʻllaringda, Senga qarshi chiqadigan biror kimsa yoʻqdir” (18:15).
6. Mana shunday esxatologik orzu-umidlar “Paygʻambar” (Qonun. 18:18) , shuningdek ruhoniylar Masihi va Isroil qavmining (Horun va Isroil) Masihi kelishiga boʻlgan ishonch bilan, shuningdek bevosita bogʻliq edi. Eng avvalo, Ilohiy Qonunni toʻgʻri bajo keltirishni oʻrganish lozim, Xudo buni bizga bir nechta oʻrinma-oʻrin keluvchi ruhiy yoʻlboshchilar orqali tushuntirib beradi. Ular “Diyonatli Ustozlar”, yaʼni “Kalomning asl tafsirchilari” deb atalishgan.
7. “Damashq hujjati” jamiyatning qatʼiy iyerarxiyaga asoslangan tizimini koʻrsatib beradi. Birinchi oʻrinda ruhoniylar turishadi, keyin levilar, ulardan soʻng qavmning oddiy aʼzolari (ruhiy martabaga ega boʻlmagan yahudiylar), oxirgi toʻrtinchi oʻrinda esa – prozelitlar. Shuning uchun yigʻilishga kelgan yahudiylar oʻz darajalaridan kelib chiqqan holda joy tanlashlari lozim boʻlgan. Boz ustiga, biror bir masala muhokama qilinganda ham soʻzga chiqish martaba orqali aniqlanardi. Ruhoniylardan biri butun boshli qavm ustidan raislik qilgan. Uning yoshi 30 dan kam, 60 dan esa oshmagan boʻlishi kerak edi va u barcha qonun-qoidalardan yaxshigina boxabar boʻlishi, turli tillarni bilishi hamda odamlar orasidagi oʻzaro munosabatlarni chuqur tushunishi lozim boʻlgan. Bundan tashqari, “Tartib-intizom oʻgitlari”da aytilishcha, yigʻilishda birinchi joyni ruhoniylar egallashlari kerak boʻlgan, ularning ortidan oqsoqollar, soʻngra qolgan barcha odamlar joyga ega boʻlishgan. Navbatiga kelmasidan oldin soʻzga chiqish qatʼiyan man qilingan.
8. Jamoa aʼzolari ega boʻlishi shart boʻlgan xususiyat bu – muqaddaslik edi. Qoida buzilgan taqdirda jazo berilgan – bu jazo jinoyatning qanchalik ogʻir yoki yengilligidan kelib chiqib belgilangan. Tartib-qoida jiddiy buzilganda, masalan, Muqaddas ism tilga olinganda yoki butun jamoa qattiq haqorat qilinganda, aybdor jamoadan badargʻa qilinib, unga yana qaytadan aʼzo boʻlish huquqidan ham mahrum qilingan (“Oʻgitlar” 6:26; 7:16,23).


#### YANGI AHD BILAN QIYOSLASH


1. Qumrondagi yahudiylar qoʻllagan talqin uslubi Yangi Ahd mualliflari uchun ham begona boʻlmagan. Butrus aynan shu tarzda Yoʻel paygʻambar bashoratini talqin qilib bergan boʻlsa (Hav. 2:16) , Pavlus Zaburni (Efes. 4:8-10) va Qonunlarni (Rim. 10:6-8) tafsirlab oʻtgan. Butursning 1 Maktubida (1 Butr. 2:6-8) Masih “tosh”ga qiyoslanadi, bu haqda esa Ishayo paygʻambar kitobida hamda Zaburda tilga olingan. Kizigʻi agar qumronlik tafsirchilar Muqaddas Yozuvlarda jamoa yoʻlboshchilarining ketma-ketligi borasidagi bashoratlarni topishgan boʻlsa, ilk jamoatdagi imonlilar Isoni bir paytning oʻzida ham Paygʻambar, ham Oliy ruhoniy va ham Shoh deb tilga olishgan.
2. Avvalgi boʻlimda aytib oʻtilgan, Habaqquq paygʻambar qitobidagi oyat “faqatgina imon” orqali oqlanish haqidagi taʼlimotni asoslab berish uchun Pavlus tomonidan ishlatilgan (Rim. 1:17; Gal. 3:6) . Masih har bir imonli uchun “Qonunning oxiri”dir (Rim. 10:4) va hech kim Xudo oldida Ilohiy Qonunga amal qilish bilan oʻzini oqlay olmaydi (Gal. 2:16) . Iso shunchaki Ustoz emas, U Rab va Qutqaruvchi hamdir.
3. Iso hamma odamlarni birday qabul qilishga tayyor boʻlgan. Uning xizmatida yoki taʼlimotida odamlardan ayro yashash yoki yolgʻiz qolish kabi jihatlarni qoʻrmaymiz. Shu sababli ham farziylar va ulamolar “muqaddas” deb bilgan narsalarga oʻta nozik munosabatda boʻlishgani uchun soliqchi va “gunohkorlar” bilan aloqa qilganini roʻkach qilib, Isoni doimo qattiq tanqid ostiga olishgan (Mark 2:16; Lq. 7:39; 15:1-2) . Iso boʻlsa, shogirdalrini oʻz dushmanlarini sevishga chaqirgan (Mat. 5:44) . Pavlus ham shu haqda taʼlim berib, qasosni Xudoga qoʻyib berish zarurligi haqida aytgan (Rim. 12:19-20) .
4. Yangi Ahd ahloq-odob va yurish-turishga tegishli boʻlgan juda koʻp pand-nasihatlarni oʻz ichiga olgan (masalan, Mat. 5:21-7:12; 1 Kor. 6:1-20; 1 Butr. 2:11-17) . Lekin taʼkidlash oʻrinliki, ular xuddi Qumrondagi qoʻlyozmalarda aytilgan jamoa aʼzosining har bir qadamini erinmay qonunga solish kabi boshogʻriqlarga sira oʻxshamaydi. Masihiycha taʼlimotda solih hayot kechirish talablari ruhiy ozodlik bilan oʻzaro uygʻunlik kasb etadi (Rim. 8:3-4; Gal. 5:18-24) . Xudoga oʻzini bagʻishlash marosimi sifatida jamoatda qabul qilingan suvga choʻmdirish udumi tavba qilish, gunohlarni kechirish va Muqaddas Ruhni inʼom etish bilan chambarchas bogʻliq (Hav. 2:38-42) . Suvga choʻmdirish udumi Yahyo Choʻmdiruvchi tomonidan joriy etilgan boʻlib, keyinchalik Iso va havoriylar ham uni davom ettirishgan. Suvga choʻmdirishning oʻzi Qumronda qoʻllanilgan initsiatsiya[1]marosimini takrorlamaydi. Iso Masih tomonidan oʻrnatilgan birgalikda ovqatlanish odati izdoshlari uchun Uning hozir boʻlishi orqali muqaddas qilingan. Masihning Oʻzi, Tanasi va Qoni mana shu marosimning muhim jihatlari sanalib, ularning barchasi, aslini olganda, Masihning Qoni bilan Yangi Ahd tuzilgan oʻsha sirli oqshomning takroran sodir boʻlishi desak boʻladi (Lq. 22:20) . Qumrondagi jamoa bunday urf-odatdan butkul bexabar boʻlgan. Boz ustiga, dastlabki jamoat faoliyatida imonlilarning bu tarzda birga ovqatlanish udumiga ruhoniy rahbarlik qilishi toʻgʻrisida birorta ham yoʻl-yoʻriqlar boʻlmagan. (Toʻgʻri bu talab oʻziga xos maʼnoda amalga oshirilgan, chunki 1 Butr. 2:5-9 ga muvofiq barcha imonlilar – ruhoniylardir). Ilk jamoat davrida odamni martabasi yoki mansabiga qarab jamoadan joy ajratish tartibi boʻlmagan. Bundan tashqari, bu kabi ishlar Yangi Ahdning koʻpgina matnlarida tanqid ostiga olinadi (Lq. 22:24-27; Yuh. 13:12-17) .
5. Yangi Ahd Xudo Shohligi[2]yaqinlashib qolganini (Mark 1:5) va hattoki Iso Masihning xizmati doirasida u allaqachon kelganini eʼlon qiladi (Mat. 12:28 ; taq. Luq. 17:20-21) . Shunga qaramay, bu narsa ezgulik va yovuzlik kuchlari oʻrtasidagi kurashning barham topishidan darak bermaydi. Yovuzlik kuchlarining yoʻlboshchisi shayton boʻlib, unga Xudoga qarshi chiqqan farishtalar xizmat koʻrsatadi. Biroq bugungi kunda shayton allaqachon hukm uchrab boʻlgan (Yuh. 16:11) . Shuningdek, Yangi Ahdda boʻlajak toʻqnashuv haqidagi bitiklarni kuzatishimiz mumkin. Pavlusning dastlabki Maktublarida “Xudovand (mahshar) kuni” va “toʻsatdan kelgan halokat” (1 Salon. 5:2-3) , shuningdek “Rabbimiz Iso Xudoni tanimagan va Oʻzining xushxabariga itoat etmagan shakkoklardan” oʻch olinishi haqida oʻqiymiz (2 Salon. 1:8) . Yuhanno vahiysida “bu dunyoning hukmronligi Xudovandimizga va Uning Masihiga” oʻtishi hamda Masihning zafar quchishi bashorat qilinadi (Vah. 11:15) , Masih esa oʻz navbatida, “hokimlarning Hokimi – Shohanshoh” (Vah. 19:11-16) deb ataladi. Shayton va uning malaylari ismlari hayot kitobida bitilmagan odamlar bilan birgalikda “oʻlim va tamugʻ olov koʻliga” tashlanadi (Vah. 20:7-15) .
6. “Kelayotgan Paygʻambarni, ruhoniy va oddiy qavm aʼzolarining Masihini” (Oʻgitlar 18:10) Qumron jamoasi tomonidan orziqib kutilishi Yangi Ahdda yagona boʻlgan Iso – Masihga qaratilgan[3]. U xuddi Dovud kabi Xudo tomonidan moylangan Shoh (Mat. 1:1) , Xudo tayin etgan Oliy ruhoniy (Ibr. 5:4-5) , Muso bashorat qilgan Paygʻambardir (Hav. 3:22-26 ; taq. Yuh. 6:14) . Qumron jamoasi nazarda tutgan Solih Ustoz va Iso Alayhissalom oʻrtasida oʻxshashliklarni topishga boʻlgan urinish tanqidlarga dosh bera olmaydi. Ikkalasining ham taʼlimoti va xizmati eng muhim jihatlarga kelganda, butunlay oʻzgarib ketadi. Iso oʻzi haqida gapirib, Masih va Xudoning Oʻgʻli ekanini taʼkidlagan va “koʻplarni qutqarish uchun” kelganini bot-bot takrorlagan (Mark 14:61, 62, 8:31, 10:45) . U Oʻzi haqida bashorat qilib, xochda oʻlishi va qayta tirilishini aytgan. Mana shu keltirib oʻtilgan dalillar bilan Solih Ustozning xizmati va aytgan fikrlari oʻrtasida hech qanday umumiylik yoʻq[4].
7. Qumron qoʻlyozmalarida keltirilgan oʻta mustahkam tashkiliy struktura dastlabki jamoatga xos boʻlmagan. Shuni taʼkidlash kerakki, masihiy jamoatlarga xos boʻlgan xususiyatlardan biri bu egiluvchanlik boʻlib, buning yordamida u boshqa masihiylar ustidan jamoatda va hokimiyatda ustun boʻlish uchun qilingan barcha hatti-harakatlarni bartaraf qilgan. Ammo oʻxshashliklar ham boʻlganini qayd etish lozim, masalan, Qumrondagi jamoada dastlabki jamoatdagi xizmatkor roliga mos keluvchi vazifa bor edi. Shunga qaramay bu yerda ham oʻxshashliklarga qaraganda koʻproq farqlar toʻgʻrisida gapirishga toʻgʻri keladi. Iso Oʻz shogirdlariga katta amal va mansablarga boʻlgan intilishni nojoiz ish deb aytgan (Mark 10:35-45) . Uning Oʻzi kamtarlikning eng sara namunasini koʻrsatib, shogirdlarining har birini bir-biriga xizmat qilishga chaqirgan (Yuh. 13:1-17) . Yigʻilishlar paytida masihiylar ehsonlarni erkin tarzda ishlatishgan (1 Kor. 14:26 va keyingi oyatlar). Jamoatning biror bir aʼzosi uchun mavqe yoki martaba bilan bogʻliq hech qanday cheklovlar boʻlmagan. Pavlus Korinfliklarga yozgan Maktubida jamoatning har bir aʼzosi teng va tana uzvlari kabi bir-biriga muhtoj deb taʼlim bergan. “Xudo esa badanni muvofiqlashtirib yaratdi, yetishmagan uzvga alohida eʼtibor berdi. Shu tariqa badanda boʻlinish boʻlmaydi, lekin butun uzvlar bir-biriga bir xil gʻamxoʻrlik qiladilar” (1 Kor. 12:24-25) .
8. Yana bir jihat, Qumrondagi qoʻlyozmalar ham, Yangi Ahd ham muqaddaslikka erishishga katta eʼtibor qaratadi. Imonlilar Yangi Ahdda “muqaddas boʻlishga chorlangan” deb ataladi, chunki Xudo ularni tanlab, Oʻz xalqi qilib dunyodan ajratib olgan (1 Kor. 1:2, 1 Butr. 1:2) . Tanlab olinganlar oʻzlarining butun yurish-turishi bilan muqaddaslikni namoyon qilishlari shart (1 Butr. 1:14-16) . Muqaddasliksiz “hech kim Rabbimizni koʻra olmaydi” (Ibr. 12:14) . Shuning uchun ham ogʻir gunoh sodir qilganlar jazoga tortiladilar ham (1 Kor. 5:3-5; Hav. 5:1-11) . Qizigʻi, jamoatdan chetlashtirish kabi ogʻir jazolar ham pand-nasihat va shifolash maʼnolarida berilgan. Bunday jazo turi gunoh qilganlarni tavba qilib, oʻz birodarlari safiga qaytishi uchun tadbiq etilgan (2 Kor. 2:5-8) . Biroq qaysarlik bilan gunoh qilishda davom etadigan va tavba qilishdan esa bosh tortadigan odamlarni imonlilar sira ham masihiy hisoblashmaydi (Mat. 18:17, 2 Salon. 3:14-15) .


## II-QISM, XUSHXABAR KITOBLARI: ISO MASIH HAYOTI


6 BOB, YANGI AHD: ATAMASI VA MAZMUNI

7 BOB, XUSHXABAR KITOBLARI ADABIY ASARLAR SIFATIDA

8 BOB, MATTO BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR

9 BOB, MARK BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR KITOBI

10 BOB, LUQO BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR KITOBI

11 BOB, YUHANNO BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR

12 BOB, ISO MASIHNING HAYOTI


toʻgʻrisidagi hikoyalar


Vujudga kelish davri


mil. av. 6 y. – mil. 30 y.


### 6 BOB, YANGI AHD: ATAMASI VA MAZMUNI


“YANGI AHD” ATAMASI

YANGI AHDNING MAZMUNI

YANGI AHD KITOBLARINING XRONOLOGIYASI


#### “YANGI AHD” ATAMASI


Muqaddas Kitobning ikkinchi qismiga nisbatan berilgan “Yangi Ahd” atamasi lotincha Novum Testamentum soʻzidan olingan, biroq bu soʻz, oʻz navbatida yunoncha Kaine Diatheke iborasiga borib taqaladi. Ikkala tilda ham bu ibora, asosan “Soʻnggi xohish-iroda” yoki “Vasiyat” degan maʼnolarni anglatgan. Shunday boʻlsa-da, tanlangan ibora yunon tilida boshqa bir qancha maʼnolarga ham ega boʻlgan. Xususan, mana shu ibora bir tomonning farmoyishini anglatib, ikkinchi tomon uni bajarishi yoki rad qilishi mumkin boʻlgan, biroq oʻzgartirishga esa haqqi boʻlmagan. Mana shu bitimga ikkala tomon ham rozi boʻlgani holda oʻz shartlari orqali bir-biriga bogʻlangan. Mana shunday hujjat uchun eng yaxshi namuna – vasiyat boʻlgani uchun ham lotincha “ Testament ” soʻzi ishlatilgan. Oʻzbek tiliga esa bu soʻz “Ahd” deb tarjima qilingan.


Bu soʻzning maʼnosi ancha chuqur boʻlib, ikkala tomon oʻrtasida tuziladigan shartnoma, shartlashuv yoki kelishuv demakdir. Boz ustiga, “Ahd” soʻzi “vaʼda”dan ham chuqurroq maʼnoga ega, chunki u nafaqat bir tomonga, balki ikkala tomonga ham maʼsuliyat yuklaydi. Bu soʻz bizga tanish boʻlgan iboralar ichida maʼnosi jihatdan “shartnoma”ga juda yaqin. Chiqish 24:1-8 oyatlarda aynan ana shu maʼnoda gapirilgan va unda Isroil xalqi Sinay togʻida Ilohiy Qonunni qabul qilib olishi tasvirlangan. Muqaddas Kitobni yunoncha oʻgirayotgan tarjimon ushbu parchada aynan Diatheke soʻzini ishlatgan. Bu soʻzni shunchaki “vasiyat” deb emas, balki “shartlashuv” yoki “kelishuv” deb ham tushunish mumkin. Luqo 22:14-20 oyatlarda ham Diatheke soʻzi ana shu maʼnoda qoʻllangan, yaʼni unda Chiqish kitobidagi Eski Ahd iborasi Iso Oʻz shogirdlari bilan oʻsha sirli oqshomda tuzgan Yangi Ahd iborasiga qarshi qoʻyiladi. Shundan ochiq-oydin koʻrinib turibdiki, Diatheke soʻzining maʼnosi ikkita vaziyatda ham birday maʼno kasb etadi. Shuning uchun ham Yangi Ahd – Xudoning Masih orqali odamlar bilan tuzgan yangi shartlashuvi tegishli bitikdir. Loʻnda qilib aytganda, Xudo oʻz shartlarini qoʻyadi, inson esa uni oʻz xohishiga koʻra bajarishi yoki rad qilishi mumkin, biroq uni oʻzgartirishga sira haqqi yoʻq. Inson bu shartlarni qabul qilgan taqdirda, u ham, Xudo ham birday mana shartlarni bajarishga majbur boʻladi. Eski Ahdda Xudo Oʻzini Ilohiy Qonun orqali zohir qiladi. Shartlashuvga rozi boʻlgan kishi, uni bajarishga ham maʼsul boʻladi. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻzini Oʻz Oʻgʻli orqali namoyon qiladi va kimda-kim mana shu ochiqlikni qabul qilsa, unga Xudoning farzandi boʻlish iqtidori beriladi (Yuh. 1:12) .


#### YANGI AHDNING MAZMUNI


Yangi Ahdning mazmuni Iso Masih va Uning shogirdlariga tegishli boʻlgan va yozib olingan soʻzlar orqali bayon qilingan yangi bitimning vahiysidan iborat. Yangi Ahdga hammasi boʻlib 27 ta kitob kiradi va ular 9 ta muallif tomonidan yozib qoldirilgan (agar Ibroniylarga yozilgan Maktub ham Pavlusga tegishli deb hisoblasak, u holda 8 ta). Bu kitoblar yarim asr davomida yozilgan – ehtimol, mil. 45 yildan to 100 yilgacha. Ularda bayon etilgan davr butun bir asrni qamrab oladi, kitoblarning yozilishi uchun yaratilgan madaniy zamin esa m. av. V yoki IV asrlarga borib taqaladi.


Yangi Ahd kitoblarini tasniflashning uch xil yoʻli bor: adabiy xususiyatlar, mualliflar va yozilgan sanalar boʻyicha amalga oshirilishi mumkin.


Yangi Ahd kitoblarining adabiy xususiyatlari


Yangi Ahdning dastlabki besh kitobi – toʻrtta Xushxabar va Havoriylar faoliyati – tarixiy xarakterga ega hisoblanadi. Ularning bari hikoya tarzida bayon etilgan. Xushxabar kitoblari Isoning hayoti va xizmatini tasvirlab beradi. Havoriylar faoliyati kitobi esa Isoning yerdagi hayoti yakun topganidan keyin Uning shogirdlari amalga oshirgan ishlarni hikoya qilib beradi. Ayniqsa ushbu kitobda Pavlusning faoliyati batafsil koʻrsatib berilgan.


Taʼlimiy kitoblarga quyidagilar kiradi: Pavlusning Rimliklarga, 1 va 2 Korinfliklarga, Galatiyaliklarga, Efesliklarga, Filippiliklarga, Kolosaliklarga, 1 va 2 Salonikaliklarga Maktubi, shuningdek, Ibroniylarga Maktub va Yoqubning Maktubi, Butrusning 1 va 2 Maktublari, Yahudo Maktubi va Yuhannoning 1 Maktublari. Ushbu maktublar turli jamoatlarga yoʻllangan boʻlib, imonlilarga imonning asosi va masihiycha odob-ahloqdan saboq berish uchun yozilgan. Shunga qaramay, Rimliklarga Maktubdan tashqari ularning hech biri teologik yoki ahloqiy masalalarni sistematik tarzda koʻrib chiqmaydi. Bu maktublar turli jamoatlarning maʼlum bir muammolari sababli yozilgan va ularga yoʻllangan.


Timofeyga 1 va 2 Maktub, Titus va Filimoʻnga Maktublar, shuningdek Yuhannoning 2 va 3 Maktublari shaxsiy xarakterga ega. Ular alohida odamlar uchun yozilgan boʻlib, bir qancha shaxsiy maslahat va pand-nasihatlarni oʻz ichiga oladi. Biroq bu maktublarga shunchaki shaxsiy xatlar deb qarash mumkin emas. Jamoa rahbarlariga yoʻllangani holda, ular jamoatda barcha imonlilar uchun oʻta muhim boʻlgan guvohlik sifatida qabul qilingan.


Vahiy kitobi – Yangi Ahddagi soʻnggi kitob – paygʻambarlik xarakteriga ega. Unda bugungi kunda va kelajakdagi voqea-hodisotlar bayon qilinadi. Turli vahiylar va gʻayritabiiy ochiqliklarni oʻz ichiga olgan bu kitob mazmuni jihatidan apokaliptik adabiyot janriga tegishli boʻladi.


Shuni nazarda tutish kerakki, ushbu taqdim etilgan tasnif shartli xarakter kasb etadi. Umuman, Yangi Ahdning barcha kitoblari qaysidir maʼnoda taʼlimot berish xususiyatiga ega. Boshqa tomondan esa, koʻpgina taʼlimotga oit kitoblarda turli bashoratlar mavjud.


Mualliflar


Yangi Ahd kitoblarini mualliflardan kelib chiqqan holda guruhlarga boʻlish mumkin. Luqodan tashqari, ularning barchasi yahudiy boʻlishgan. Taxminlar boʻyicha ularning uchtasi havoriylar safida boʻlishgan. Bular Matto, Butrus va Yuhanno. Mark, Yahudo va Yoqub dastlabki jamoatning faol aʼzolari boʻlishgan va Iso hayotlik paytidayoq havoriylar guruhi bilan yaqin munosabatda boʻlishgan. Luqo va Pavlusga kelsak, ular Isoni yerdagi xizmati paytida tanigan kishilar qatoriga kirishmaydi, lekin ular Masihning yaqin shogirdlari bilan tanish boʻlishgan va doimo muloqot qilib yurishgan. Garchand jamoat rivoyatlari boʻyicha Ibroniylarga Maktubning muallifi Pavlus deb hisoblansa-da, aslida uni kim tomonidan yozilgani hali-hanuz nomaʼlum.


Quyida Yangi Ahd kitoblari mualliflar boʻyicha tasniflanadi.


Muallif | Kitob | Muallif | Kitob
Matto | Matto bayon etgan Muqaddas Xushxabar | Pavlus | Rimliklarga M.
Mark | Mark bayon etgan Muqaddas Xushxabar |  | Korinfliklarga 1
Luqo | Luqo bayon etgan Muqaddas Xushxabar |  | Korinfliklarga 2
 | Havoriylar faoliyati |  | Galatiyaliklarga M
Yuhanno | Yuhanno bayon etgan Muqaddas Xushxabar |  | Efesliklarga M.
 | Yuhannoning 1 maktubi |  | Filippiliklarga M
 | Yuhannoning 2 M. |  | Kolosaliklarga M.
 | Yuhannoning 3 M. |  | Salonikaliklarga 1
 | Vahiy kitobi |  | Salonikaliklarga 2
Yoqub | Yoqubning Maktubi |  | Timoʻtiyga 1 M.
Yahudo | Yahudoning Maktubi |  | Timoʻtiyga 2 M.
Butrus | Butrusning 1 M. |  | Titusga M.
 | Butrusning 2 M. |  | Filimoʻnga M.
 |  | ??? | Ibroniylarga M.


Yangi Ahd xronologiyasi


Yangi Ahd kitoblari xuddi Muqaddas Kitobda joylashtirilgan tartibdagi kabi yozilmagan. Xushxabar kitoblari Pavlusning Maktublaridan oldin turgani ular avvalroq yozilganini bildirmaydi. Yana shuni nazarda tutish kerakki, kitoblarning vujudga kelishi va unda bayon etilgan vaqea-hodisalar oʻrtasida ancha koʻp vaqt oʻtgan boʻlishi mumkin. Masalan, Mark bayon etgan Muqaddas Xushxabarda mil. 27-30 yillarda roʻy bergan voqealar tilga olinadi, vaholanki kitobning oʻzi mil. 65-70 yillarda paydo boʻlgan.


Birinchi asrdagi Jamoat tarixini oʻrganish uchun oʻsha paytni baravar boʻlmagan uchta davrga boʻlish oʻrinli boʻladi. Mana shu uchta davrning har biri jamoat taraqqiyotining maʼlum bir bosqichini belgilab beradi.


Birinchi davr – bu masihiylikning vujudga kelish davri. Bu davr vaqt boʻyicha Isoning yerdagi hayotiga toʻgʻri keladi (m. av. 6 y. – mil. 30 y.). Ushbu davr toʻrtta Xushxabar kitobida bayon etilgan, bu kitoblar esa Isoning hayoti va xizmatiga oid asosiy maʼlumotlar bilan birga qisman tarixiy voqealarni ham bizga yetkazib beradi.


Ikkinchi davr – masihiylikning tarqalish davri – mil. 30 yillardan boshlab, to mil. 60 yillarda havoriylik faoliyatining tez suratlarda rivojlanishi. Oʻsha yillarda masihiy xizmatkorlar guruhi Rim imperiyasi yoʻllari boʻylab sayohat qilishib, Xushxabar tarqatishgan va turli shaharlarda jamoatlarga asos solishgan. Ana shu davr haqida Havoriylar Faoliyati kitobida batafsil yozilgan va bu kitobning asosiy figurasi havoriy Pavlus boʻlgan. Shuningdek, kitobda Xushxabarning Quddusdan to Rimgacha boʻlgan barcha joylarda tarqalgani hikoya qilinadi. Pavlusning aksariyat Maktublari ham aynan mana shu davrga toʻgʻri keladi. Ulardan dastlabki masihiy jamoatlari haqida maʼlumotlarni bilib olsa boʻladi.


Uchinchi davr – 60 va 100 yillar oʻrtasidagi davr boʻlib, uni birlashuv davri deyish mumkin. Bu davr haqida yuqoridagi ikkisiga nisbatan juda kam maʼlumotga egamiz. Oʻsha davrdagi jamoatning holati haqida bilish uchun xuddi Havoriylar Faoliyati kitobiga oʻxshash manba bizda mavjud emas. Biz faqatgina bir qancha qoʻshimcha maʼlumotlar topishimiz mumkin, sababi Yangi Ahd kitoblarining koʻpchiligi aynan oʻsha davrda yozilgan. Havoriy Pavlusning choʻponlikka oid Maktublari va Butrusning Maktublari ushbu davrning boshiga borib taqaladi. Luqoning Xushxabar kitobi, Havoriylar Faoliyati va Mattoning Xushxabar kitobi 60-70 yillarda keng tarqalgan boʻlsa kerak. Markning Xushxabar kitobi avvalroq yozilgan boʻlsa ajabmas, biroq rivoyatlarga muvofiq u bu davrgacha unchalik ham keng ommalashmagan. Ibroniylarga Maktub va Yahudoning Maktubi 70 yillargacha yozib boʻlingan boʻlishi mumkin. Bir qator olimlar Yuhannoning Maktublarini va uning Xushxabar kitobini 35-90 yillar oraligʻida yozilgan deb hisoblashadi. Yuhannoga tegishli Vahiy kitobiga kelsak, u Domitsian imperator boʻlgan davr, yaʼni 96 yillarga yaqin vujudga kelgan deyiladi.


Yangi Ahd kitoblarining qisqacha tahlili shuni koʻrsatadiki, birinchi asrning oxirgi 30 yilligida jamoat tez suratlarda oʻsgan va jipslashgan. Turli shaharlardagi imonlilar guruhi oʻzaro birlashib, yagona taʼlimotga ega boʻlgani holda butun jamiyat turmush tarzida muhim omilga ega boʻlgan tashkilotni tuzishga kirishishgan.


Xushxabar eʼlon qilish va imonlilarga pand-nasihat berishning asosiy usuli bu Iso Masihning hayotini bayon qilib berishdan iborat boʻlgan. Jamoatning ilk tarixi Havoriylar kitobidan boshlanib, u Xushxabarga asoslangan tarzda yahudiylarning majusiylar bilan oʻzaro birlashuvini tasvirlab berishga urinadi. Oʻsha davrda yozilgan havoriylar Maktublarida turli bidʼatlarga qarata aytilgan tanqidlarni tez-tez uchratamiz. Bu jihat ortodoksal qarashning mavjud boʻlganidan dalolat beradi. Ibroniylarga Maktub va Yuhannoning Maktublari shuni koʻrsatadiki, jamoat oʻsha davrda bir tomondan qonunparastlarning tahdidini sezgan boʻlsa, boshqa tomondan, Masih haqidagi sof taʼlimotdan uzoqlashib ketgan oʻziga xos “taraqqiyotchilik”ning yangicha ruhidan xavotirga tushgan. Baʼzi kitoblar (Ibroniylarga Maktub, Butrusning 1 Maktubi, Vahiy) imon uchun quvgʻinga uchrash xavfini koʻrsatib beradi. Sanab oʻtilgan muammolar Pavlus hayotining oxirlarida u uchun muhim ahamiyat kasb eta boshladi ()bu narsa uning soʻnggi maktublaridan maʼlum.


Yangi Ahddagi kitoblarning xronologik tartibini aniq belgilashning sira ham iloji yoʻq. Ularning hech biriga muallif tomonidan sana qoʻyilmagan. Toʻgʻri, baʼzi birlarida yozilish vaqtini koʻrsatib beruvchi maʼlum bir ishoralar mavjud. Lekin boshqa kitoblarga kelganda, olimlarning fikrlari bir joydan chiqmaydi. Masalan, Yuhannoning Xushxabar kitobining sanasini birinchi asrning 40 yillariga belgilashadi. Konservativ anʼanalarga sodiq qoluvchi olimlar bu sanani mil. 85 yilga surishadi, biroq bu kitob ancha oldin yozilgan boʻlishi ham mumkin. Shunday qilib, yangi Ahd kitoblarining xronologiyasini faqatgina taxmin qila olamiz. Buni aniq bilish uchun bizda ishonchli maʼlumotlar yoʻq.


Quyida berilgan jadvalda taxminiy xronologiya koʻrsatilgan. Jadvalda Yangi Ahd kitoblari yozilish tartibi boʻyicha va jamoat tarixining davrlariga mos ravishda berilgan. Biz har bir kitob haqida soʻz yuritganimizda, xronologiya haqidagi fikrlarimizni davom ettiramiz[1].

Xushxabar kitoblarga nisbatan soʻz yuritganda xronologiya bilan bogʻliq boʻlgan uchta holatni nazarda tutishimiz lozim. Birinchisi bu – bu hikoyada soʻz borayotgan vaqt. Ikkinchisi esa – bu hikoya yaratilgan davr va uning jamoatdagi muammoalar bilan aloqasi. Shuni eʼtiborga olish kerakki, hikoya boshida toʻligʻicha yozma shaklda yoki toʻligʻicha ogʻzaki yoxud qisman unday va qisman bunday boʻlgan boʻlishi mumkin. Uchinchisi – hikoyaning yozma nusxasi paydo boʻlgan sana, yaʼni har bir Xushxabar kitobi bir yoki bir nechta jamoatlarda yozma hujjat sifatida qoʻllana boshlagan payt. Maktublarga kelsak, maʼlum vaziyatlar sabab yozilgan va alohida boʻlib “nashr etilgan”. Ular Xushxabar kitoblaridan farqli ravishda butun dunyoga Xushxabarni eʼlon qilish uchun ishlatilmagan, balki muayyan jamoatlarga tegishli boʻlgan.


#### YANGI AHD KITOBLARINING XRONOLOGIYASI


Yangi Ahd kitoblarining xronologiyasi

### 7 BOB, XUSHXABAR KITOBLARI ADABIY ASARLAR SIFATIDA


SINOPTIK XUSHXABAR KITOBLARIDAGI MUAMMOLAR

TAQDIM ETILGAN YECHIM


Masihiylik eʼtiqodi kelib chiqishi borasida oʻz asoschisi va rahnamosi boʻlgan Iso Masih shaxsi va xizmatidan minnatdor boʻlishi kerak. Bir qancha toʻliqsiz maʼlumotlarni hisobga olmaganda, Uning hayoti asosan toʻrtta Xushxabar kitobida (Matto, Mark, Luqo, Yuhanno) hikoya qilinadi. Jamoat oʻzining vujudga kelish paytidan boshlab, bu kitoblarni kanonga mos keluvchi deb tan olgan. Mana shu toʻrt kitobda Isoning hayoti haqida berilmagan turli-tuman maʼlumotlarni oʻz ichiga oluvchi boshqa koʻplab Xushxabar kitoblari ham mavjud boʻlgan. Ularning barchasi apokrifik kitoblar deb tan olingan. Aniqlanishicha, ular kanonga kiritilgan kitoblardan keyinroq yozilgan va ulardagi guvohliklar anchayin shubhali. Apokrifalarda keltirilgan, kanondagi kitoblarda esa mavjud boʻlmagan faktlar toʻqib chiqarilgan deb hisoblanadi. Boz ustiga, ularning mualliflari masihiylik taʼlimoti va eʼtiqodidan chetga chiqib ketgan oqimlarning turlicha qarashlarini qoʻllab-quvvatlashmoqchi boʻlgani kunday ravshan boʻlib qolgan.


Tatian – Suriyalik masihiy yozuvchi va apologet (mil. 170 y.), Xushxabar kitoblarining ilk mutanosibligini tuzib chiqqan (Diatessaron). Bunda u boshqa Xushxabar kitoblaridan ham voqif boʻlganiga qaramay, kanonga kiritilgan 4 tasidan foydalangan, xolos. II asr oxirlarida yashagan, Lion va Venda nozir boʻlgan Iriney (Iriney Lionskiy) aynan mana shu toʻrt Xushxabarning asl ekanini oʻziga xos ravishda asoslab bergan:


“Xushxabar kitoblari aslida qancha boʻlsa, oʻshanchadir, koʻp yoki kam boʻlishi mumkin emas. Yashayotgan dunyomizning toʻrt tomoni va toʻrtta asosiy shamoli bor ekan, Jamoat butun dunyo boʻylab tarqalgandir, Jamoatning “ustuni va daʼvo”si esa – hayot Xushxabari va Ruxidir. Shuning uchun ham Jamoatda odamlarga jon baxsh etuvchi va har tomondan abadiylik nafasini beruvchi toʻrtta ustun boʻlishi shart”[1].

Iriney keltirib oʻtgan dalillar qanchalik gʻalati tuyulmasin, biz uchun muhimi shundaki, oʻsha davrdayoq aynan kanonga kiritilgan toʻrtta Xushxabar kitobiga boʻlgan mustahkam ishonch boʻlgan va Iriney astoydil mana shu ishonchni yoqlamoqchi boʻladi. U yana shunday deb yozadi:


“Aynan mana shu Xushxabar kitoblari haqiqiy va ishonchli ekanini va ular yuqoridagi hisobdan na ortiq va na kam ekanini koʻplab mana shunday dalillar bilan isbotlab berganman”[2].

Ichki va tashqi guvohliklar asosida bu Yozuvlar shak-shubhasiz oʻziga xos guruhni tashkil etishadi.


Qoʻllanmamizda Xushxabar kitoblari turli vaqtlarda turli odamlar doirasi uchun yozilgan toʻrtta alohida asar sifatida baholanadi. Ularning har biri keng tarqalgan boʻlgan va kitoblar majmuasining bir parchasi sifatida emas, balki alohida tarzda oʻqilgan. Har bir Xushxabar kitobidagi hikoya tugallangan asr hisoblanadi va aniq bir maqsadda yozib qoldirilgan. Jamoatning Hosil bayrami kuni paydo boʻlishidan to ikkinchi asrning ikkinchi yarmigacha Isoga taalluqli yagona tarjimai hol mavjud boʻlmagan, Xushxabar kitoblari esa Rim imperiyasining turli joylarida alohida tarzda tarqala borgan. Ilk jamoat otalari Xushxabar kitoblari qayerda tayyorlanib, qanday qoʻllangani toʻgʻrisida koʻrsatmalar berishmagan boʻlsa-da, lekin ular tomonidan ushbu kitoblardan keltirilgan havolalarning ruhiyati yuqoridagi taxminlarni qisman boʻlsa-da tasdiqlab beradi.


Nozir Uestkott aytganidek, jamoat otalarining asosiy diqqat eʼtibori “Xushxabar kitoblarining haqiqiyligiga emas, balki ularning mazmuniga” qaratilgan. Mak Neyl shuni qoʻshimcha qiladiki, “euangelion” (Xushxabar, yaʼni Matto, Mark, Luqo va Yuhanno bayon etgan Xushxabarlar) soʻzi birinchi bor Iustin Shahidning “Apologiya”sida koʻplik shaklida ishlatilgan va 160 yillarga kelib mana shu toʻrtta Xushxabar sharqda ham, gʻarbda ham imonlilarning asosiy kitoblariga aylangan[3].

Xushxabar kitoblaridagi hikoyalarning oʻziga kelsak, ular ham Iso Masih aytgan va qilgan ishlarning barchasini har tomonlama bayon qilishga urinmaydi. Hattoki, ularning ikkitasi bunday niyati boʻlmaganini aytadi. Shunday qilib, Yuhanno mana bunday deb yozadi: “Iso bu kitobda yozilmagan boshqa bir talay ibratli moʻjizalarni Oʻz shogirdlariga koʻrsatdi” (Yuh. 20:30) . Lukaning tan olishicha, “Oramizda yuz bergan voqealarni koʻp odamlar yozishga kirishdi” (Luqo 1:1) . Mattoning aytishicha, u “Iso Masihning nasabnomasini” yozgan (Matto 1:1) . Mark oʻz hikoyasini “Xudoning Oʻgʻli Iso Masih toʻgʻrisidagi xushxabar shunday boshlanadi” deb nomlagan (Mark 1:1) . Taʼkidlash lozimki, har bir Xushxabar kitobi tugallangan asar boʻlib, u muallif tomonidan aniq maqsad bilan yozilgan.


Garchan toʻrtta Xushxabar kitobidagi hikoyalar bir-biridan keskin farq qilsa-da, biroq ularning mazmuni va bayon etilish tartibi mos tushadi. Iso Masih hayotidagi koʻplab voqealarga (jumladan eng muhimlari ham) Xushxabar kitoblarining toʻrttalasida ham toʻxtab oʻtilgan. Bunday mutanosiblik mutlaqo tabiiy hisoblanadi, boisi ularni hammasi faqatgina bir Shaxs haqida soʻz yuritishadi.


#### SINOPTIK XUSHXABAR KITOBLARIDAGI MUAMMOLAR


Barcha toʻrt Xushxabar kitoblaridagi hikoyalarning oʻzaro uygʻunligiga qaramay, shuni qayd etish mumkinki, ularning dastlabki uchtasi mazmuni va yozilish uslubi jihatidan bir-biriga juda yaqin. Shu tarzda ana shu uchchala kitob toʻrtinchisidan (Yuhanno Xushxabar kitobi) anchagina farq qiladi. Shu sababdan ularni sinoptik Xushxabar kitoblari deb atash qabul qilingan ( syn – birga, optanomai – koʻrmoq). Bu kabi oʻxshashlik sinoptik muammoni keltirib chiqardi, uning mohiyati quyidagicha. Agarda 3 ta sinoptik Xushxabar kitobi bir-biriga umuman bogʻliq boʻlmasa, u holda butun boshli jumlalarning baʼzan soʻzma-soʻz qaytarilishini qanday izohlash mumkin? Agar ular bir-biriga uzviy bogʻliq tarzda yaratilgan boʻlsa, unda qanday qilib ularni Iso Masihning hayoti va xizmatidan mustaqil ravishda dalolat beruvchi asarlar deyish mumkin? Ushbu ikki jihatning hech qaysisini eʼtiborsiz qoldirib boʻlmaydi – sinoptik muammo sinchkovlik bilan oʻqib-oʻrganishni talab qiladi. Biroq uning uzil-kesil yechimi bor deb aytib ham boʻlmaydi. Ishonchli maʼlumotlarning yetarli emasligi sabab, bugungi kunda koʻplab savollar hali-hanuz ochiqligicha qolmoqda.


Maxovga chalingan kasalning shifo topishi bilan bogʻliq holat sinoptik muammoni aks ettirish uchun durustgina misol boʻla oladi (Matto 8:14, Mark 1:40-45, Luqo 5:12-16) . Mana shu parchalarning hammasida bir xil voqea va hatti-harakatlar xususida soʻz boradi. Boz ustiga, shifo berishda ishlatilgan dialoglar ham uchchala xushxabarchining hikoyasida deyarli bir xil berilgan.


Xoʻsh, mana shunday oʻxshashlikni qanday tushuntirish mumkin? Bir-biridan alohida tarzda qalam tebratgan uch kishi qanday qilib oʻzaro oʻxshash hikoya yaratishgan? Mabodo darsda yozma ish yozgan ikki oʻquvchi bir-birinikiga oʻxshash boʻlgan matnlarni oʻqituvchiga topshirsa, u shu zahotiyoq ular yo birgalikda ishlagan, yo biri ikkinchisidan koʻchirgan deb gumon qiladi. Nahotki Xushxabar kitoblarining mualliflari bir-biridan koʻchirishgan yoki birgalikda yozishgan boʻlsa? Yo boʻlmasa, ular yagona manbadan foydalanishganmi?


#### TAQDIM ETILGAN YECHIM


Sinoptik muammoni yechish uchun koʻpgina urinishlar amalga oshirilgan. Mana shu barcha urinishlarni tafsilotlarga berilmagan holda uchta asosiy nazariya sirasiga qoʻshishi mumkin: ogʻzaki naqllar nazariyasi, oʻzaro oʻzlashtiruv nazariyasi va hujjatlarga asoslangan nazariya. Bu nazariyalarning barchasida bir qator afzalliklar bilan bir qatorda kamchiliklar ham yetarli. Shuni toʻgʻri tushunish lozimki, bu nazariyalar bir-birini inkor etishadi – ular bir paytning oʻzida toʻgʻri boʻla olmaydi.


Ularning eng qadimiysi – ogʻzaki naqllar nazariyasi hisoblanadi. Ularni jamoat otalarining faoliyatidan ham topsa boʻladi. Papiyning aytishicha, Matto Isoning hikmatli gaplarini oromiy tilida yozib borgan, boshqalar esa bu bitiklarni qoʻlidan kelgancha talqin qilgan[1]. Papiy yana shuni ham taʼkidlaydiki, Mark Butrusning kotibi va tarjimoni boʻlgani holda havoriyning soʻzlarini ehtiyotkorlik bilan yozib olgan va hech qanday yozilish tartibiga amal qilmagan[2]. Irineyning (mil. 170 yillar) fikricha, Luqo bayon etgan Xushxabar kitobi Pavlusga tegishli voizliklarning yangicha koʻrinishi deyish mumkin, toʻrtinchi Xushxabar kitobi esa oʻsha sirli oqshomda Isoning koʻkragiga bosh qoʻyib yotgan shogirdga taalluqli boʻlgan. Shunga qaramay, jamoat otalarining fikri doimo toʻppa-toʻgʻri boʻlgan deyish qiyin. Irineyni Quddusning qulashidan ajratib turgan oʻsha asr davomida Jamoat bir tarafdan Xushxabarni eʼlon qilish bilan band boʻlgan boʻlsa, boshqa tarafdan oʻzini himoya qilishi kerak boʻlgan, shuning uchun ham u Xushxabar kitoblaridagi hikoyalarning kelib chiqish masalalariga yetarlicha eʼtibor qarata olmagan. Lekin baribir Papiy va Irineylarning fikrini inobatga olmasdan ilojimiz yoʻq, chunki bu fikrlar – toʻrtta Xushxabar kitobi haqidagi eng dastlabki dalil-isbotlardir.

Xushxabar kitoblaridagi hikoyalarning kelib chiqishi borasida ular keltirgan dalillar shuni nazarda tutadiki, kitoblarning muallifi bayon qilingan voqealarning bevosita guvohi boʻlgan yoki bu voqealarni havoriylarning biridan eshitgan. Shu yoʻsin taxmin qilinadiki, Isoning hayoti va aytgan soʻzlari haqidagi barcha faktlar avvaliga ogʻzaki hikoya tarzida yaxlit holga keltirilgan va tartibga solingan. Aynan mana hikoyalar keyinchalik boshqalarga oʻzgartirishsiz yetkazilgan va hatto yod olingan boʻlishi ham mumkin.


Nima boʻlganda ham, ayrim vaziyatlar shunday nuqtai-nazarni qabul qilishimizni taqozo etmoqda. Birinchidan, shak-shubhasiz koʻrinib turibdiki, Xushxabarni ogʻzaki eʼlon qilish, chindan ham, Xushxabar kitoblaridagi hikoyalarning yozma shakli paydo boʻlishidan avval yuz bergan. Isoning shogirdlari ularni tinglayotganlarga Isoning xizmati haqida voqealar rivojining ketma-ketligini taqdim etishlari lozim boʻlgan. Ular aytgan hikoyalar koʻp marotaba takrorlangan va bir qolipga tushib borgan. Havoriy Pavlus “qabul qilgan” (1 Kor. 15:3) va “targʻib etayotgan” (Galat. 1:11) soʻz haqida gapirib oʻtadi. Bu yerda u qayta hikoya qilish mobaynida oʻzgartirib boʻlmaydigan mustahkam asosni nazarda tutadi. U hech qanday yozma hujjatlarga murojaat qilmaydi. Pavlus voizlik qilib yurgan kezlarda bunday hujjatlar boʻlmagan deb taʼkidlash nooʻrin. Pavlusning oʻzi qandaydir “pergament kitoblar”ni tilga oladi (2 Tim. 4:13) va balki bu kitoblar Muqaddas Kitobning baʼzi parchalaridan iborat boʻlgandir. Shuningdek, Isoning hayoti haqidagi yozma hikoyalar mil. 64 yilda Neron uyushtirgan quvgʻinlardan avval ham mavjud boʻlgani ehtimoldan holi emas.


Oʻzaro oʻzlashtiruv nazariyasining mohiyati shundan iboratki, uch sinoptik Xushxabar kitobidan ikkitasi uchinchisidan maʼlumotlarni oʻzlashtirib olgan. Bu kabi taxmin turli xil kombinatsiyalarni koʻrib chiqishga imkon beradi – kim kimdan oʻzlashtirib olgan?. Shunda ikkita Xushxabar kitobi haqiqiy emasligi ayon boʻlib qoladi. Albatta, u zamonlarda mualliflik huquqi boʻyicha qonun boʻlmagan va barcha yozma hujjatlar umumiy mulk sifatida eʼtirof etilgan. Biroq Xushxabar kitoblarining mualliflari bir-biridan oʻylamay koʻchiravergan degan oʻyga borish ham notoʻgʻri.


Buning ustiga, agar Matto Luqodan koʻchirgan boʻlsa, unda nima uchun u voqealar tartibini oʻzgartirishga majbur boʻlgan va Luqo tilga olgan koʻpgina faktlarni tushirib qoldirgan? Boshqa Xushxabarchilarga nisbatan ham shu savolni qoʻyish mumkin. Xushxabar kitoblaridagi izchillikni bayon qilish yoki bu hodisani bir xil tushuntirib berish borasida bir fikrga keluvchi ikkita olim yoʻq. Xullas turli nazariyalar oʻrtasidagi ziddiyatning oʻzi mana shu taxminning ishonchsizligini koʻrsatib beradi.


Bugungi kunda hujjatlarga asoslangan nazariya ancha ommabop tus olgan. Bunda taxmin qilinishicha, Matto va Luqo oʻz hikoyalarini yaratishda Mark Xushxabaridan va bizgacha yetib kelmagan manba – Isoning hikmatli soʻzlari toʻplamidan (Luqo 1:1-2) foydalanishgan. Ushbu Isoga taalluqli qoʻlyozmani koʻpgina kitoblarda Q harfi bilan belgilashadi – bu “manba” maʼnosida keluvchi nemischa Quelle soʻzidir. Shunisi eʼtiborliki, Matto va Luqo koʻp masalalarda bir biridan farqlanishiga qaramay, ikkalasi ham Mark Xushxabar kitobining mazmunini deyarli toʻliq yetkazib berishgan. Mark bilan Matto oʻrtasida yoki Mark bilan Luqo oʻrtasida ziddiyatlarni topish mushkul. Boshqa tarafdan, Matto va Luqoning kitoblarida mos keladigan, ammo Markning hikoyasidan farq qiluvchi joylar umuman yoʻq. Bu holat, mabodo Matto va Luqo Markning kitobidan alohida-alohida foydalangan boʻlishsagina, mumkin boʻladi.


Eng qizigʻi, Matto va Luqo kitoblarida yozilgan Isoning baʼzi gaplarini Markda uchratmaymiz. Bu qisman Togʻdagi voizlikka ham tegishli. Bu esa Matto va Luqo Markning Xushxabar kitobidan tashqari yana boshqa bir manbadan foydalangan degan taxminga undaydi. Bu qanday manba ekanini bugungi kungacha topilgan qadimiy papiruslar asosida bilib olish mumkin. Ularda Isoning oʻgitlari va hikmatli iboralari jamlangan. Demak, ikki xushxabarchi foydalangan va biz uchun nomaʼlum boʻlgan “Q” nomli manba ham aynan oʻsha boʻlishi mumkin.


Barnet Striter[3]hujjatga asoslangan taxminni yanada avj oldirdi. U yana bir “ M ” (proto-Matto) nomli manba ham mavjud boʻlganini taxmin qiladi. Ushbu manba Isoning fikr-mulohazalarini oʻz ichiga olgan va keyinchalik Matto bayon etgan xushxabar tarkibiga kirgan, Luqoning Xushxabaridan esa oʻrin egallamagan. Striterning fikricha, ana shu manba mil. 65 yil Quddusda yozilgan. Bundan tashqari, taxminlarga koʻra, “L” nomli manba (proto-Luqo) ham boʻlib, unda keyinchalik Luqoda mavjud boʻlgan (aynan Luqo 3, 6, 9-19, 22-24) , ammo Markda boʻlmagan maʼlumotlar jamlangan. “L” nomli manba mil. 60 yillarda Kesariyada paydo boʻlgan. Mark Xushxabar kitobi va “Q” manbasiga kelsak, Striterning fikricha, ular mos ravishda, mil. 60 y. Rimda va mil. 50 yillarda Antioxiyada paydo boʻlgan. Aynan mana shu toʻrt manbadan birinchi va uchinchi Xushxabar hikoyalari kelib chiqqan, bu paytga kelib esa Mark bayon etgan Muqaddas Xushxabar kitobi allaqachon toʻliq xaqiqiy asar sifatida shakllanib boʻlgan.

Hujjatga asoslangan nazariya haqiqatga oʻxshab koʻrinsa-da, ammo bir qator kamchiliklardan holi emas. U Iso Masihning hikmatli iboralarini yetkazib beruvchi yozma manbalarga va ogʻzaki anʼanalarga katta eʼtibor qaratmaydi va Xushxabar kitoblarida yozilgan hikoyalarda muallifning shaxsiy munosabati borligini tushirib qoldiradi. Mark laqabli Yuhanno Iso Oʻz xizmatini ado etib yurgan kezlarda va Jamoatning ilk yillaridan to Hirod Agrippa zamonigacha (mil. 44 y.) Quddusda yashagan (Hav. 12:12) . U Suriyadagi Antioxiya jamoatiga qatnagan va Pavlus hamda Barnabo bilan birgalikda majusiylarga Xushxabar yetkazishda ishtirok etgan (Hav. 13:4-5) . Bundan koʻrinib turibdiki, u jamoat xizmatchilari bilan doimiy muloqotni ushlab turgan.


Mattoning hayotiga oid aniq maʼlumotlar yoʻq. Ehtimol, u ham Mark Quddusda yashagan yillarda hayot kechirgan, chunki havoriylar to Stefan toshboʻron qilinib, quvgʻinlar boshlanmaguncha, bu shahardan chiqib ketishmagan edi (Hav. 8:1) .


Shuni qayd etish kerakki, ilk jamoat otalarining Xushxabar kitoblariga yozgan havolalari aynan Matto Xushxabar kitobiga mos tushadi va xulosa shuki, ana shu Xushxabar kitobi Antioxiyada ancha erta maʼlum boʻlgan.


Luqoning ismi Pavlusning maktublarida Mark laqabli Yuhanno bilan birga tilga olinadi (Kol. 4:10, 14; 2 Tim. 4:11) , shu bois ana shu ikki xushxabarchi bir-biri bilan yaxshi tanish boʻlgan deyish mumkin. Pavlus Rimdagi qamoqda saqlanganida ularning ikkisi ham Pavlusning yaqin atrofida boʻlishgan (mil. 60-67 yillar). Luqoning oʻzi aslida, Antioxiya shahrida yashagan boʻlsa kerak. Har holda u ana shu shaharga alohida eʼtibor qaratadi – Havoriylar faoliyati kitobida Antioxiyadagi voqealar batafsil bayon qilinadi, Hav. 11:28 oyatda esa olmoshning birinchi shaxs koʻplik shaklida ishlatilishi muallifni bevosita voqea ishtirokchisiga aylantiradi.


Albatta, keltirilgan dalillar sinoptik Xushxabar kitoblarining mualliflari oʻz hikoyalarida aks ettirishgan voqea-hodisalarni oʻzaro muhokama qilishganidan dalolat bermaydi. Lekin bu voqealar imonlilarning shaxsiy aloqalari tufayli koʻpchilikka maʼlum boʻlgani, soʻngra Xushxabar yetkazuvchilarning aytgan voizliklaridan oʻrin olgani haqidagi taxminni yoʻqqa chiqara olmaymiz. Mana shunday ogʻzaki naqllarning mavjudligi Yangi Ahddagi bir qator kitoblarda uchraydigan Iso Masih haqidagi vaʼzlar yozilgan havolalar bilan tasdiqlanadi (1 Kor. 15:1-11; Gal. 2:2, 7) .


Hujjatlarga asoslangan nazariyaning yana bir zaif tarafi bu – “Q” manbasi mavjud boʻlganini isbotlovchi yaqqol koʻrinib turadigan alomatlarning mutlaqo yoʻqligidir. Hatto bu nazariyaning tarafdorlari ham “Q” manbasi Xushxabar kitobi boʻlmaganini tan olishadi. Iso Masihga tegishli hikmatli soʻzlar majmuasi haqiqatdan bor boʻlgan – buni koʻpgina topilmalar ham tasdiqlaydi. Lekin topilgan papiruslarning hech qaysisida taxmin qilinuvchi “Q” manbasi bilan oʻzaro oʻxshashlik yoʻq deb bemalol aytishimiz mumkin.


Soʻnggi yillarda olimlar oʻz ixtiyorida mavjud boʻlgan yozma hujjatlardan kelib chiqib, bir qator maʼlumotlarni tiklashga va ular asosida mana shu hujjatlarni yaratishga bir necha bor urinib koʻrishdi. Mana shu urinishlarning biri “ Formgeschichte ” deb nomlanuvchi nazariyani hosil qildi[4]. Ushbu nazariya tarafdorlarining fikricha, xushxabarchilar uchun zarur maʼlumot boʻlib xizmat qilgan hamma narsa Iso haqidagi hikoyalar va Uning taʼlimotidan olingan turli parchalar koʻrinishida avvaldan mavjud boʻlgan, Isoning shogirdlari esa ularni ogʻzaki ravishda tarqatib yurishgan. Mana shu hikoyalar tasniflanib, bir tartibga solingan hamda bir shaklga keltirilgan holda sekin-asta yagona hikoyani hosil qilgan. Aynan shu hikoya Xushxabar kitoblarining mualliflari uchun bevosita qimmatbaho manbaga aylangan.

Bu nazariya Xushxabar kitoblarining mazmuni tarixiy haqiqat ekanini koʻrsatib berishga ojiz. Bu yerda tanqidchilar bir narsaga daʼvo qilishadi, yaʼni ularda mavjud boʻlgan koʻpgina fikrlar Isoning xizmatiga emas, balki jamoatdagi vaziyat bilan bogʻliq boʻlgan keyingi holatlarga tegishli. Aslini olganda, Isoning koʻpgina soʻzlari va Uning hayotida roʻy bergan turli voqealar kundalik muammolarga nisbatan qoʻllanilgan (1 Kor. 7:10-11) . Lekin koʻp hollarda, ilk jamoat xizmatchilari Masihning taʼlimoti bilan oʻzining fikri oʻrtasida katta farq borligini tushunib yetishgan (1 Kor. 7:12, 25) .


Shunga qaramay, biz bir narsani toʻgʻri anglashimiz lozim, yaʼni ilk masihiy jamoatlarining turmush tarzi Xushxabar kitoblarining shakllanishiga katta taʼsir oʻtkazgan boʻlishi mumkin. Aynan shu fakt “ Formgeschichte ” nazariyasini inobatga olish imkonini yaratadi. Hujjatlarga asoslangan nazariya mualliflarning mustaqil ijod qilishlariga yoʻl qoʻymaydi, lekin mana shu kitoblarning tahlili bu jihatni koʻrishga imkoniyat yaratadi. Shu boisdan ham ogʻzaki naqllarning Xushxabar kitoblaridan oʻrin olgan hikoyalarni yaratishdagi roli bilan hioblashmasak boʻlmaydi.


Redaktiongeschichte deb nomlanuvchi nazariya mana shu qarashlarning rivoji hisoblanadi. Unga koʻra, Xushxabar kitoblarining mualliflari hikoyalarni oʻzlarinikiga mos ravishda tuzishgan va shakllantirishgan. Ular buni boshqalardan oʻzgacha yondashib, anʼanalardan (ogʻzaki anʼanalar) kelib chiqqan maʼlumotlardan foydalanib amalga oshirishgan. Bunday nuqtayi nazar xushxabarchilar ijodda ancha faol boʻlishganini boshqa barcha nazariyalardan koʻra koʻproq taxmin qiladi. Xullas, bu xushxabarchilar maʼlumot yigʻuvchi emas, balki mustaqil tafsirchi vazifasini ham oʻtashadi.


Bu yerda har bir xushxabarchining teologiyasi katta ahamiyat kasb eta boshlaydi. Xushxabar kitoblari puxta oʻylangan asar boʻlib qabul qilinadi, ularning har biridagi yozilish uslubi va shakli muallifning shaxsiy ijodiy hatti-harakatini aks ettiradi. Ular voqealarni shunchaki takrorlab oʻtishmaydi, aksincha anʼanalardagi maʼlumotlarni shu darajada shakllantirishadiki, oqibatda bu narsa Iso Masihning xizmati va taʼlimotiga nisbatan oʻziga xos tarixiy va teologik qarashlarni ifoda eta boshlaydi.


Bu nazariya bizning diqqatimizni Xushxabar kitoblarining kelib chiqishi bilan bogʻliq muammolardan olib, mualliflarning shaxsiyatiga qaratadi. Oʻz-oʻzidan tabiiy savol tugʻiladi: “har bir xushxabarchini oʻz kitobini aynan ana shu koʻrinishda yozishiga undagan sharoitlar nimadan iborat boʻlgan?”


Shunisi ayonki, berilgan nazariyalardan hech biri Xushxabar kitoblarining kelib chiqishi bilan bogʻliq muammolarni uzil-kesil izohlab berishga qodir emas. Barcha savollarga javob berish uchun bizga maʼlumotlar tanqislik qiladi. Shunga qaramay, bir qancha dalillar xususida ishonch bilan gapirishimiz mumkin:


1. Matto bayon etgan Muqaddas Xushxabar kitobi oʻzi yozib borgan Isoning taʼlimoti asosida vujudga kelgan. Bu hikoya ayrim paytlarda Markning kitobi bilan juda (baʼzan soʻzma-soʻz) mos kelib qolgan. Bu muammoni yagona ogʻzaki anʼanalarning mavjud boʻlgani, xushxabarchilarning shaxsan aloqada boʻlishgani yoki ular umumiy yozma manbaga ega boʻlishgani bilan izohlash mumkin.
2. Mark bayon etgan Xushxabar kitobi Iso haqidagi hikoyaviy voizlikning asosiy tizmasini ifodalab beradi. Bu kitob havoriylarni Jamoat vujudga kelgan paytdan boshlab yaqindan bilgan kishi tomonidan yozilgan. Ularning hech boʻlmaganda bir nechtasi tirik boʻlgan paytdayoq kitob tayyor holga keltirilgan. Xushxabar kitobining mazmuni ehtimol, hali oʻzi yozma hujjat koʻrinishiga kelishidan ancha erta maʼlum boʻlgan.
3. Luqo bayon etgan Xushxabar kitobi birinchi asrning 60 yillarida havoriy Pavlusning hamrohi tomonidan yozilgan mustaqil asardir. Uni yozish jarayonida muallif havoriylarga taalluqli vaʼzlarning mazmuni va oʻz tadqiqotlarining natijasidan foydalanishga intilgan. Luqoning kitobida Iso qilgan koʻpgina moʻjizalar va soʻzlagan matallar Mattodagi tegishli joylardagi kabi emas. Hatto Iso taʼlimotining bayoni ham boshqacha tuzib chiqilgan. Agarda Matto va Luqo “Q” manbasidan foydalanishgan boʻlsa, ulardan biri u bilan ancha erkin tarzda muomala qilganini tan olish kerak boʻladi. Yo Matto Iso taʼlimotining katta qismini mavzular boʻyicha boʻlib chiqqan (masalan, Togʻdagi voizlikdagi kabi, Matto 5-7) , yoki Luqo Masih taʼlimotining turli qismlarini Xushxabar kitobi boʻyicha oʻz istagandek taqsimlab chiqqan. Luqo Matto bilan shaxsan uchrashgan yoki u Isoning vaʼzini tinglaganlar bilan bevosita aloqa qilgani tufayli Uning taʼlimotini xuddi asliday tiklashga erishgan deb taxmin qilish toʻgʻri boʻladi.


Yana bir qator muammolar Xushxabar kitoblarining kelib chiqishi bilan bogʻliq. Ulardan biri – hikoya tuzila boshlanganidan to uning yozma hujjat koʻrinishida paydo boʻlishigacha oʻtgan vaqt qanday boʻlgan? Matto hali Iso hayotlik paytidayoq oʻz qaydnomalarini boshlab yuborishi mumkin edi, ammo ular Iso oʻlimidan bir necha oʻn yillar oʻtgach, tartibga solingan holda kitobxonlar eʼtiboriga havola qilingan. U holda, mana shu vaqt oraligʻida ushbu qaydnomalardan boshqa mualliflar ham foydalangan boʻlishi mumkin. Qiziq tomoni, Xushxabar kitobining yakuniy shakli dastlabkisidan ancha farq qilishi ham mumkin boʻlgan.


Qayd etib borilgan yozuvlarning yakuniy koʻrinish hosil qilishi ogʻzaki anʼanalarga va kim undan qay sharoitda foydalanganiga bogʻliq boʻlgan boʻlishi mumkin. Oʻzgarishlar boʻlishiga Iso Masih taʼlimoti qoʻllanadigan vaziyatlarning xilma-xilligi yoki ushbu vaziyatlarni shaxsiy maqsadlarga moslashtirish sabab boʻlgan. Bir xil holat turlicha talqin qilinishi va muayyan vaziyatlarda tegishlicha qoʻllanilishi mumkin boʻlgan. U holda, turli voqealarga berilgan taʼriflar oʻrtasidagi farq muhim ahamiyat kasb etmaydi, chunki ular hujjatlarning oʻzidagi nomuvofiqliklar sababli kelib chiqmagan.


Iso Masihning hayoti odamlar uchun yoʻl-yoʻriq boʻlishi uchun Xushxabar kitoblari yozilgan. Havoriylar aytgan vaʼzlarning asosi mana shundan iborat boʻlgan. Xuddi shu narsani biz Butrusning Hosil bayramidagi nutqida (Hav. 2:22-32) , Korniliyning uyida aytgan vaʼzida (Hav. 10:36-43) , shuningdek havoriy Pavlusning Pisidiya yurtidagi Antioxiya shahrida soʻzlagan nutqida (Hav. 13:23-33) koʻrishimiz mumkin. Sinoptik Xushxabar kitoblarining mualliflari “ogʻzaki anʼanalar”dan yaxshigina xabardor boʻlishgan. Hatto Luqo bunga ishora qilib, “oramizda yuz bergan voqealar” deb aytadi, u bularni “boshidan koʻrib guvoh boʻlgan Xudo Kalomining xizmatkorlaridan” eshitgan (Luqo 1:2) . Shuning uchun ogʻzaki anʼanalar nazariyasi sinoptik muammolarni uzil-kesil bartaraf qilmasa ham, u katta eʼtiborga loyiq sanaladi.


Nihoyat, xushxabarchilarning oʻz maqsadlarini ham hisobga olish zarur. Koʻpgina maʼlumotga ega boʻlib, Muqaddas Ruhning yoʻrigʻida yurgan mualliflar bu maʼlumotlarni turlicha ishlatishgan. Ularning hikoyalari oʻrtasidagi farq ularning mustaqil shaxs ekanidan darak beradi, oʻxshashliklar esa maʼlumotlarning umumiy manbasi mavjudligini, mavzularning bir xilligini va ularning kitoblari ilohiy ekanini ifoda etadi[5].

### 8 BOB, MATTO BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR


KELIB CHIQISHI

YOZILGAN VAQTI VA JOYI

MAZMUNI

REJA

ENG MUHIM JIHATLARI

HIKOYA ISHTIROKCHILARI

HIKOYANING OʻZIGA XOS BOʻLGAN BAʼZI JIHATLARI


#### KELIB CHIQISHI


Ilk Xushxabar kitobi anʼanaviy tarzda Iso Oʻzining 12 shogirdi orasiga chaqirgan soliqchi Leviy Mattoga taalluqli deb hisoblanadi (Matto 9:9-13; 10:3) . U haqda ismi yuritgan faoliyatidan boshqa hech narsa maʼlum emas. Oxirgi marta u Hav. 1:13 oyatda barcha oʻn bir havoriy qatorida tilga olinadi. Mana shu Xushxabar kitobida aynan Leviy Matto uning muallifi ekaniga hech qanday ishora yoʻq. Shunga qaramay, dastlabki masihiy yozuvchilar, aynan u mana shu Xushxabar kitobini yozgan, deb hisoblashgan. Yevseviy (325 yillar) Papiydan (100 yillar) jumla keltirib, aytishicha, Rabbimizning aytgan soʻzlarini Matto oromiy tilida yozib borgan, qoʻlidan kelganlar esa ularni yunonchaga oʻgirib olgan[1]. Yevseviydan bir yarim asr avval esa Iriney: “Matto shuningdek yozma Xushxabarni yahudiylar orasida ularning shevasiga moslab tarqatib yurgan, Butrus bilan Pavlus esa Rimda vaʼz aytishib, Jamoatga asos solishgan”[2], deb taʼkidlaydi. Dastlabki Xushxabar kitobi haqidagi eng birinchi fikr-mulohazalardan bir nechta xulosaga kelish mumkin. Birinchidan, Mattoning muallifligini rad qilib boʻlmaydi. U havoriylar orasida uncha ajralib turmagani uchun ham Aynan Matto soxta hujjatni yaratgan deb aytishdan foyda yoʻq. Qalbaki hujjatni tayyorlagan odam oʻzining “asari” mashhur boʻlishi uchun Isoning nomdorroq shogirdini tanlagan boʻlardi. Ikkinchidan, ilk jamoat yozuvchilarining Matto haqidagi keltirgan dalillari bir-biriga mos keladi. Soliqchilik bilan shugʻullangani uchun ham u barcha qaydnomalarni muntazam ravishda puxta olib boradigan savodli kishi boʻlishi kerak edi. Uchinchidan esa, Matto oʻz Xushxabar kitobini oromiy tilda yozgani haqidagi naqllar keyinchalik yunoncha nusxasini yaratganini va u avvalgisining oʻrnini egallagani haqidagi taxminlarga zid kelmaydi.

#### YOZILGAN VAQTI VA JOYI


Dastlabki Xushxabar kitobi qachon yozilgani haqida ishonchli maʼlumotlar yoʻq. U Quddusdagi imonlilarning birinchi bor tarqalib ketishidan avval yozilgani ehtimoldan uzoq (Hav. 8:4) , chunki bu shahardagi mahalliy jamoat yozma Xushxabarga ehtiyoj sezmasligi kerak edi. Bu jamoatning koʻpchilik aʼzolari Isoning hayoti va xizmatiga shaxsan guvoh boʻlishgan edi, bundan tashqari oʻsha yerdagi havoriylar ularning barcha savollariga oʻz nufuzlaridan kelib chiqqan holda javob berishlari mumkin edi. Boshqa tomondan, Matto bayon etgan Xushxabar mil. 70 yildan keyin yozilgan boʻlishi ham dargumon. Unda Quddusning halokati bashorat qilingan (Matto 24:1-28) , ammo bu bashoratlarning amalga oshgani va shahar qulagani haqida aytilmagan. Irineyning taʼkidlashicha, Xushxabar kitobi Neron zamonida yaratilgan va oʻsha paytda “Butrus va Pavlus Rimda boʻlishgan”. Agar bu fikr toʻgʻri boʻlsa, Matto oʻz hikoyasini oromiy tilida soʻzlashuvchi va Falastindan tashqarida yashovchi yangi imonlilar uchun yozgan, deb taxmin qilish mumkin. Ularda havoriylarni koʻrish va tinglashga imkon boʻlmagan, shu bois Iso Masih haqidagi maʼlumotning yozma manbasiga ehtiyoj sezishgan.


Yuqorida biz keltirib oʻtgan Papiyning dalillari koʻpincha rad etilgan, chunki u tilga olgan oromiycha matndan nom-nishon ham topilmagan. Hikoyaning oʻzi ham oromiycha asl nusxaning yunoncha tarjimasiga sira oʻxshamaydi. Papiy aytgan turli tarjimalar Matto Xushxabar kitobining hozirgi koʻrinishiga asos boʻlganini tasavvur qilish qiyin. Boshqa tomondan, avval majusiy boʻlgan Antioxiyalik masihiylarning talablarini qondirish uchun hikoya muallifining oʻzi yunoncha nusxani yozgani haqiqatga ancha yaqin. Yunon jamoatlari oromiy tilda soʻzlashuvchilarning jamoatlaridan son jihatdan va taʼsir qilish borasida oldinga oʻtib ketgani uchun oromiycha asl nusxa umuman yoʻq boʻlib ketgan boʻlishi mumkin. Matto Xushxabar kitobida qoʻllangan tilga nisbatan bir-biriga zid fikrlar bildirilgan. Shunday boʻlsa-da, mavjud boʻlgan yunoncha matnning kelib chiqishi ham juda qadimiy hisoblanadi va uni ham bemalol tarjima emas, balki asl nusxa desa boʻladi.


Matto bayon etgan Muqaddas Xushxabar kitobi yahudiy madaniyati bilan aloqasini saqlab qolgan, ammo baribir asta-sekin undan ajralib chiqayotgan jamoatga toʻgʻri kelardi. Bu kitob oʻsha davrdagi yahudiylar xos boʻlgan Masihni intizorlik bilan kutish tabiati bilan sugʻorilgan, biroq ayni damda butun dunyoga ham “qaratilgan”. Shuningdek, kitob Ibrohim bilan tuzilgan ahdga sodiqligini namoyon qiladi. Bu ahd Ibrohimning barcha nasliga Xudoning marhamatini yetkazadi va mana buni qoʻshimcha qiladi: “Sen orqali baraka berurman yer yuzidagi jamiki xalqlarga” (Ibt. 12:3) .


Kitob Antioxiyada yozilgan boʻlsa ajabmas. Jamoat otalarining Xushxabar kitoblaridan keltirayotgan jumlalari (masalan, Papiy, Ignatiy) Mattoning Xushxabar kitobiga juda yaqin. Bundan koʻrinadiki, Suriyadagi hamda yahudiy jamoatlari bu kitobdan koʻproq foydalanishgan. Majusiylikdan imonga yuz burgan, oromiycha va yunoncha soʻzlashadigan koʻpgina masihiylarni oʻzida jam qilgan birinchi jamoat bu – Antioxiyadagi jamoat edi. Garchand dastlabki Xushxabar kitobi aynan oʻsha yerda yozilgani haqida maʼlumot boʻlmasa-da, boshqa toʻgʻri keladigan joyni topish mushkul. Shunday qilib, Matto bayon etgan Muqaddas Xushxabar kitobi 50 va 70 yillar oraligʻida Antioxiyada yozilgan deb aytish birmuncha toʻgʻri boʻladi.


#### MAZMUNI


Matto Xushxabarining mavzusi birinchi jumladayoq ifodalab berilgan: “Ibrohim oʻgʻli, Dovud oʻgʻli, Iso Masihning nasabnomasi” (Matto 1:1) . Bu jumla Ibtida kitobini yodga soladi. Ibtido kitobi bir nechta qismlarga boʻlinib, quyidagi soʻzlarni oʻz ichiga oladi: “... ana shulardan iboratdir”, “... nasl-nasabi tarixi quyidagichadir”, “nasl-nasabi tarixi quyidagichadir” (Ibt. 2:4; 5:1; 6:9) . Mana shu jumlalarning har biri Masih kelishi haqidagi vaʼdalarga asoslangan voqea rivoji yangi bosqichga chiqqani anglatadi. Bu vaʼda Ibtidodan boshlanib, Xudo xalqining butun tarixi boʻylab oʻz kuchini yoʻqotmaydi. Dovudning tugʻilishi bilan bogʻliq boʻlgan Rutning tarixi uning eng muhim bosqichi hisoblanadi. Matto Masihning nasabnomasini ayni shu joyda ilib olib, uni Isoga olib keladi.


Ushbu kitobning tuzilishi hikoyaning ikki asosiy yoʻli atrofida shakllangan. Birinchi yoʻl – tarjimai hol boʻlib, u koʻp jihatdan Matto, Mark va Luqoda bir-biriga oʻxshash. Unda maxsus jumlalar bilan qayd etilgan ikkita asosiy joy bor. Birinchisi – “Shu kundan boshlab Iso voizlik qiladigan boʻlib: “Tavba qilinglar, chunki Osmon Shohligi yaqinlab qoldi”, – deb aytar edi” (Matto 4:17) . Ikkinchisi – “Shu vaqtdan boshlab, Iso shogirdlariga oʻzining Quddusga borishi, oqsoqollar oliy ruhoniylar va ulamolar qoʻlida koʻp azob chekib, oʻldirilishi, uchinchi kuni esa tirilishi kerakligini oshkor etadigan boʻldi” (Matto 16:21) . Birinchi jumla Iso xalqqa tanilgan paytdagi voizligining boshlanishiga ishora qiladi. Ikkinchisi – Uning yerdagi xizmatida burilish yuz bergani, bu narsa Uni xochdagi oʻlimga olib kelganini anglatadi. Xochdagi oʻlim esa Masihning vazifasidagi eng yuksak nuqta boʻlgan. Isoning tarjimai holidagi ikki bosqichni oshkora qiyoslash orqali muallif Masih xizmati va hayoti haqida toʻliq tasavvurni yaratishga intiladi. Xushxabar kitobi shunchaki hikmatli gaplar yoki uzuq-yuluq hikoyalar toʻplami emas. U muayyan bir maqsad bilan yozilgan – Masih bu dunyodagi vazifasini qay tarzda amalga oshirganini koʻrsatish.


Hikoya qilishdagi ikkinchi yoʻl faqatgina Matto Xushxabariga xos. Uni shartli ravishda turli mavzularga bagʻishlangan deyish mumkin. Matnda beshta boʻlim mavjud boʻlib, ularning har biri maʼlum bir mavzu haqida yozilgan. Har qaysi boʻlim: “... Iso tugatganida ...” degan jumla bilan tugaydi. Kirish qismi va xulosasi bilan birga butun hikoya yetti qismdan iborat boʻlib, bu qismlar kitobxonga Masihning qutqaruvchilik faoliyatini birin-ketin ochib beradi va kitobxonni goʻyoki ikki narsadan birini tanlashga undaydi – Isoni Masih deb tan olish yoki rad qilish. Ana shu ikki imkoniyat Masihning tirilishi haqidagi xabarni bir-biriga zid boʻlgan ikkita munosabat bilan ifodalab beradi – ruhoniylarning soqchilar axborotiga boʻlgan munosabati va qayta tirilgan Isoni uchratgan shogirdlarning munosabati. Oxir-oqibat kitobxonga ikki yoʻldan birini tanlash taklif qilinadi: barcha guvohliklarga koʻz yumgan holda Masihni qabul qilishdan bosh tortish yoki Uning shogirdiga aylanish.


#### REJA


________________________________________________________________________


MATTO XUSHXABARI – MASI HNING XUSHXABARI


I. Masih haqidagi bashoratning amalga oshishi


Uning kelishi 1:1-4:11


II. Mezonlarning eʼlon qilinishi


Ochib berish nutqi 4:12-7:29


Shohlikka kirishga chorlash (7:13-14)


III. Masih kuch-qudratining namoyon boʻlishi


Moʻjizalar 8:1-11:1


Ortidan ergashishga chorlash (10:34-39)


IV. Masih oʻz rejasini tushuntirishi


Masallar 11:2-13:53


Oʻz oldiga kelishga undash (11:28)


Tushunib yetishga undash (13:51)


V. Masih oʻz masadini eʼlon qilishi


Xoch yoʻlining boshlanishi 13:54-19:2


Guvohlik berishga chaqirish 16:13-15


VI. Masih xizmatining qiyinchiliklari


Dushmanlar bilan kelishmovchilik 19:3-28-10


Tavba qilishga chaqirish 23:37-39


VII. Yerdagi xizmatning tugashi


Oʻlish va qayta tirilish 26:3-28:10


VIII. Xulosa


Mish-mishlar va haqiqat 28:11-20


Xizmatni boshlashga chorlash (28:16-20)


Birinchi boʻlim kitobxonni Masihning kelib chiqishi bilan tanishtiradi. Uning nasabnomasi Xudoning ahdini olgan Ibrohimdan va Yahudo qabilasidan boʻlgan birinchi shoh Dovuddan boshlab kuzatiladi. Soʻngra bokira qizning homilador boʻlishi, Isoning tugʻilishi va suvga choʻmishi haqida gap boradi. Shundan keyin Isoni Oʻz vazifasini ado etishga tayyorlagan choʻldagi vasvasa bayon qilinadi. Eʼtiborga molik jihat shundaki, uch yarim bobdan iborat mana shu boʻlimda quyidagi jumla besh marotaba takrorlangan: “degan paygʻambar soʻzi bajo keldi” (yoki shu maʼnodagi fikr). Shunday qilib, Iso Masihning kelishi Xudo tomonidan oʻylab qoʻyilgan rejaning amalga oshishi sifatida koʻrsatilgan. Bu reja Eski Ahdda oshkor qilingan va Isoning kelishidan avval yuz bergan voqealarda qisman amalga oshgan.


Ikkinchi boʻlim Isoning Jalilada paydo boʻlishi bilan boshlanadi. Bu paytda Yahyo Choʻmdiruvchi qamoqda yotgan edi. Bu boʻlim Masih Shohligiga tegishli ruhiy va ahloqiy mezonlarning eʼlon qilinishiga bagʻishlangan. Iso odamlarni tavba qilib, Unga imon keltirishga chaqirgan. U Oʻzi shoh boʻlgan Shohlikni eʼlon qilgan va bu Shohlik qanday ekani hamda unga qay yoʻl bilan kirish mumkinligini tushuntirib bergan.


Xushxabarchilardan faqat Matto “Osmon Shohligi” iborasini ishlatadi. U buni 33 marotaba qoʻllagan. “Xudo Shohligi” haqida esa u bor-yoʻgʻi 5 marta aytadi (Matto 6:33; 12:28; 19:24; 21:31; 21:43) . Matto “Osmon Shohligi” iborasini ishlatgan joyda boshqa xushxabarchilar “Xudo Shohligi” iborasini qoʻllashgan. Iso Oʻz Shohligi kelajakda jisman kelishini (Matto 8:11; 13:4043) , biroq ruhiy jihatdan esa allaqachon kelib boʻlganini aniq-ravshan qilib taʼkidlagan (4:17; 12:28).


Togʻdagi vaʼzda shohlikning maʼnaviy asoslari ochib berilgan. Matto uni ipidan-ignasigacha yetkazib beradi. Unda Isoning Ilohiy Qonunga boʻlgan munosabatiga izoh berilgan. Bu yerda U shunday deydi: “Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17) . U odamlardan solihlikni talab qilardi. Bu solihlik yahudiy qonunparastlar oʻrnatib qoʻygan meʼyorlardan ancha ustun boʻlib, u tashqi koʻrinishni emas, balki ichki dunyoni aks ettirardi. Shuningdek, solihlik urf-odat doirasiga suqib qoʻyilmaydi, u tashqi taʼsirlarsiz boʻladigan xususiyatdir. Qonunlar toʻplami ham emas, shaxs uning oʻlchovi hisoblanadi. Mana shu solihlikning oliy namunasi – Xudoning Oʻzidir: “Shunday qilib, osmondagi Otangiz barkamol boʻlgani kabi, siz ham barkamol boʻlinglar” (Matto 5:48) . “Qadimgilarga ... deb aytilganini eshitgansizlar. Lekin Men sizga aytaman ... ” deganda ham U qonun doirasidan tashqariga chiqmagan edi (Matto 5:21-22) . U Ilohiy Qonunni bekor qilgani yoʻq, aksincha Oʻz muqaddasligi tufayli undan ustunlik qildi.


Togʻdagi vaʼzda soʻz borgan solihlikning asosi insoniy komillik erishish emas, balki Masihning Oʻzini tanib-bilish va Uning amrlarini tinglash hamda ularga rioya qilishdir (7:23-24). Ana shu voizlikni eʼlon qilish paytida Isoning vazifasi hali toʻliqligicha oshkor etilmagan boʻlsa-da, biroq Uni imon taʼlimotining markaziga qoʻyish aniq ifoda etilgan edi.


Mana shu mezonlar insonlar ongiga yetib borishi uchun Masih odamlarga Oʻz qudratini namoyon qilishi kerak edi. Bu narsa Matto Xushxabarining uchinchi boʻlimida berilgan, boʻlimda esa, asosan, Isoning koʻrsatgan moʻjizalari bayon qilinadi (8:1-11:1). U turli xastaliklar ustidan (maxov chalingan odam – 8:1-4, shol odam – 8:5-13; 9:2-8, isitma – 8:14-17, qon ketishi – 9:20-22; koʻr odam – 9:27-31), tabiat kuchlari ustidan – 8:23-27, jinlar ustidan – 8:28-34, 9:32-34 va hatto oʻlim ustidan – 9:18, 23-26 oʻz kuch- qudratini namoyon qildi. Oʻn ikki shogirdga berilgan topshiriq (10 bob) Iso ularga bergan kuch-qudratni ham bildirardi. Masih Oʻz voizligi orqali faqatgina yangicha orzu-maqsadlarni eʼlon qilmagan. Uning voizligi yangi kuch-qudratni namoyon qilgan va bu kuch Havoriylar kitobiga muvofiq Jamoatda koʻringan: “Havoriylar esa Rabbimiz Iso Masih qayta tirildi, deb juda taʼsirchan tarzda guvohlik berishar edi. Xudoning buyuk inoyati barchada namoyon boʻlayotgan edi” (Hav. 4:33) .


Isoning Oʻzi yoki shogirdlari orqali qilingan moʻjizaviy ishlar – oʻz kuchini shunchaki koʻz-koʻz qilish uchun amalga oshirilmagan. Moʻjiza koʻrsatishdan maqsad odamlarni hayratda qoldirish emas, balki ularga saboq berish edi.


Toʻrtinchi boʻlimning (11:2 – 13:53) asosiy qismini masallar egallaydi. Lekin bu – ular faqat mana shu boʻlimda mavjud degani emas, ularning asosiy qismi 13 bobda jamlangan. Masallarda kundalik turmushdagi timsollar orqali boʻlajak Shohlikning asosiy mazmuni va tabiati ochib beriladi.


Isoning aytishicha, bu masallar Osmon Shohligi haqiqatini bir vaqtning oʻzida ham ochib berish, ham bekitish uchun moʻljallangan. Shogirdlari Undan xalqqa nima uchun masallar orqali soʻzlayotganini soʻrashganda, U shunday javob bergan:


“Chunki Osmon Shohligining sirlarini bilish qobiliyati sizlarga berilgan, ularga berilmagan”


(Matto 13:11) .


Iso Oʻz oʻgitlari qabul qilishga tayyor odamlar uchun joʻn va oddiy, Xudoga qarshi chiqayotganlar uchun tushunarsiz boʻlishini istagan.


Quyida 13 bobda bor boʻlgan sakkizta masal beriladi:


1. Urugʻ sepuvchi haqida 13:1-13
2. Bugʻdoy va begona oʻt haqida 13:24-30, 36-43
3. Xantal urugʻi haqida 13:31-32
4. Xamirturush burdasi haqida 13:33
5. Yashirilgan xazina haqida 13:44
6. Qimmatbaho marvarid haqida 13:45-46
7. Dengizga tashlangan toʻr haqida 13:47-50
8. Uy egasi haqida 13:51-52


Bu roʻyxat ikki qismdan iborat boʻlib 36 oyat bilan ajratiladi va unda shunday deyilgan: “Shundan soʻng Iso xaloyiqqa javob berib, uyga kirdi”. Demak qayd etilgan masallarning toʻrttasi xalq uchun, qolgan toʻrttasi esa faqatgina shogirdlar uchun moʻljallangan edi.


Shunday qilib, dastlabki toʻrt masal xaloyiqqa Xudo Shohligini namoyon qilib beradi. U odamlar qalbiga ekilgan Xudo Kalomidan vujudga keladi. Biroq turli odamlar buni turlicha qabul qiladi. Xudoning chorloviga toʻgʻri javob berish yoki bermaslik haqida bugʻdoy va begona oʻt haqidagi masalda aytib oʻtilgan. Osmon Shohligi gʻayritabiiy tarzda kengayib, oʻziga xos kuch-qudratga ega boʻladi – bu haqda xantal urugʻi va xamirturush burdasi haqidagi masallarda soʻz yuritilgan.


Ancha chuqur va murakkab boʻlgan narsalarni Iso Oʻz shogirdlariga ochib beradi. Iso Masih yana Shohlikning qadr-qimmati nihoyatda baland ekani, u bu dunyodagi barcha qimmatbaho narsalardan ustun ekani, shuningdek, Shohlikka faqat tanlanganlar kirishi, Shohlik odamlarga ikki xil taʼsir qilishi va ularning kelgusi taqdiri, Oʻz taʼlimotidagi yangi va eski jihatlarning qoʻshilib ketishi haqida ham shogirdlariga soʻzlab beradi.


Masallarning barchasi Isoni yahudiylik dinining islohotchisi sifatida emas, balki dunyoning hokimi va dunyo miqyosidagi missiya[1]ning tarqatuvchisi qilib koʻrsatadi.

Bu missiyaning tabiati va ahamiyati oldingi ikkita bobda ochib berilgan (11-12). Yahyo Choʻmdiruvchining shubhalanishi (11:2-9), Jaliladagi shaharlarning Isoni rad qilishi (11:20-24), shanba kunining xoʻjayini – U ekanligi (12:1-14), jinlar ustidan hokimligi (12:22-37) – bularning bari Iso xizmati gʻayritabiiy xarakterga ega ekanini oshkor qilib beradi.


Uning missiyasida burilish yasagan palla Matto Xushxabarining keyingi qismida bayon qilinadi (13:54-19:2). Quyidagilar inqirozning sabablariga kiradi – Isoning Nosirada rad qilinishi (13:54-58), Yahyo Choʻmdiruvchini qatl qilinishi orqali namoyon boʻlgan Hirodning tahdidi (14:1-12), shogirdlarining ongsizligi va Iso Oʻzining keyingi taqdirini aytganida kelib chiqqan keskinlik (15:1-16, 16:5-12), shuningdek ularga Oʻz ilohiy qiyofasini zohir qilishi (16:21-17:18). Oʻsha paytdan boshlab xoch Iso Masihning oldida missiyaning yakuniy natijasi va oliy maqsadi sifatida paydo boʻla boshlaydi.


Oʻzining Masihligini oshkora eʼlon qilgani uchun Iso mojarolar girdobiga tushib qoladi. Bu haqda 6 bobda gap boradi (19:3-26:2). Bu yerda Isoning oʻz dushmanlari, yaʼni hirodchilar, saddoʻqiylar hamda farziylar bilan ochiq-oydin toʻqnashgani bayon etiladi. Quddusning fosh etilishi va uning halokati bashorat qilinishini (24-25) aynan mana shu ixtiloflar kontekstida koʻrib chiqish kerak.


Yahudiy jamiyatidagi obroʻli kuchlar bilan yuz bergan nifoq Isoning qatl etilishi bilan yakun topdi. Matto Xushxabari (26:3-28:10) Masih chekkan azob-uqubatlar, Uning oʻlimi va qayta tirilishini hikoya qilib beradi. Matto Isoning oʻlimi avvaldan belgilangan reja asosida sodir boʻlganini Eski Ahdda bashoratlarga ishora qilgan holda bayon qiladi. Iso Masih Oʻzining azob chekishi bashorat qilingan Eski Ahd oyatlariga toʻrt marotaba murojaat qiladi (26:31,54,56; 27:9). U Kayafaning savoliga javob bera turib, Inson Oʻgʻli ekanini aytadi (26:64). Doniyor paygʻambar kitobida aynan mana shu Zot haqida “Unga hukmronlik, ulugʻvorlik va shohlik berildi. Barcha xalqlar, elatlar va urugʻlar unga boʻysunishdi” deb yozilgan (Don. 7:13-14) .


Xushxabar kitobi Masih tirilishiga nisbatan boʻladigan ikki xil munosabatga ajoyib misol keltirib, xotima topadi: ruhoniylarning Masihni koʻr-koʻrona rad qilishi va shogirdlarning Uni shodlik bilan qabul qilishi.


Har bir boʻlim Isodan kelayotgan maʼlum bir chorlovni oʻz ichiga oladi. Kitobni oʻqiyotgan har bir odam, uni oʻzi uchun bir chorlov deb qabul qilishini Xushxabarchi juda-juda istaydi. Togʻdagi voizlikni qamrab olgan qism odamlarni najotga eltuvchi yoʻlni tanlashga va bu yoʻlda dastlabki qadamni qoʻyishga chaqiradi (Matto 7:13-14) . Iso Oʻz hokimiyati haqida guvohlik bergach, shogirdlari ham Uning guvohlari boʻlishi uchun ularga topshiriq beradi va har birini oʻz xochini olib, ortidan ergashishga chaqiradi (10:34-41). Isoga taalluqli xizmatning maʼno-mazmuni ochib beriladigan keyingi qismda U xaloyiqqa murojaat qilib, tinchlik topish uchun Uning oldiga kelishlarini (11:28), shogirdlarini esa ongliroq boʻlishga undaydi. Bu savol shaklida ifodalab berilgan: “Bularning hammasini tushundingizlarmi?” (13:51). U Oʻzi aytayotgan barcha narsani tinglovchilar aqli va qalbi bilan qabul qilishlarini istaydi. Keyingi boʻlimdagi chorlov ham savol shaklida ifoda etilgan: “Sizlarchi, Meni kim deb hisoblaysizlar?”. Uning xizmatida keskin burilish yuz berib, ilk bor Oʻz taqdirini bashorat qilib aytgan paytda berilgan savol Unga tegishli missiyani toʻla-toʻkis tushunib yetishga boʻlgan murojaat deyish mumkin. Quddus Isoni rad etgach, Iso bu shaharni tavbaga chaqira boshladi (23:57-59). Uning soʻnggi murojaati Buyuk Topshiriq boʻlib, u hikoyaning xotimasidan joy olgan: “Shuning uchun borib, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdirib, imonga kiritinglar. Men sizlarga buyurgan hamma narsaga amal qilishni ularga oʻrgatinglar” (28:19-20). Bu butun Xushxabar kitobidagi soʻnggi buyruq. Shunday qilib, kitobning har bir boʻlimi – bu shunchaki turli voqealar haqidagi hikoyalar yoki pand-nasihatlardan iborat emas. Ular kitobxonga amaliy yoʻl-yoʻriq koʻrsatib, kitobni oʻqish davomida uning hayotini oʻzgartirish uchun yozilgan.


#### ENG MUHIM JIHATLARI


Mattoning asosiy maqsadi Nosiralik Iso Eski Ahdda bashorat qilingan vahiylarni qay yoʻl bilan tushuntirib berganini koʻrsatishdan iborat. Matto Xushxabar kitobi asosan yahudiylarga atab yozilgan boʻlsa-da, biroq majusiylarga ham murojaat qiladi. Bu haqda barcha xalqlarga Isoning soʻzlarini oʻrgatish haqidagi Buyuk topshiriq dalolat beradi (28:19). Agarda bu hikoya Antioxiyadagi jamoatga yozilgan degan taxminga qoʻshilsak, u holda ushbu qoʻshaloq murojaatni osongina izohlashimiz mumkin. Ehtimol, Matto majusiylikdan Isoga yuz burgan masihiylarga Isoning Eski Ahd kontekstidagi xizmati qanday maʼnoga ega boʻlganini koʻrsatishga uringan.


Yana bir qator voqealar uchraydiki, ular haqida Mattodan boshqa hech qaysi Xushxabarchi ogʻiz ochmaydi. Bu Yusufning tushi (1:20-24), munajjimlarning ziyorati (2:1-12), Misrga qochish (2:13-15), bolalarning qirgʻin qilinishi (2:16), Pilat xotinining tushi (27:19), Yahudoning ajal topishi (27:3-10), Iso xochga mixlangan paytda aziz avliyolarning tirilib kelishi (27:52), soqchilarni pora bilan oʻz tomoniga ogʻdirish (28:12-15), suvga choʻmdirish uchun berilgan topshiriq (28:19). Masallardan esa quyidagilarni Matto boshqacha qilib aytgan: begona oʻtlar va bugʻdoy (13:24-30, 36-43), yashirilgan xazina (13:44), qimmatbaho marvarid (13:45-46), dengizga tashlangan toʻr (13:47), rahm-shafqatsiz qarol (18:23-35), uzumzordagi ishchilar (20:1-16), ikki oʻgʻil (21:28-32), shoh oʻgʻlining nikoh toʻyi (22:1-13), oʻnta kelin dugonasi (25:1-13), yombi (25:14-30)[1].

Quyidagi uchta moʻjiza faqatgina Mattoda tilga olinadi: ikki koʻrning shifo topishi (9:27-31), jinga chalingan soqovning tuzalishi (9:32-33), baliq ogʻzidagi tanga (17:24-27). Sirasini aytganda, Matto Mark va Luqoda bayon qilingan koʻpgina moʻjizalar haqida ham xabar beradi. Lekin u bular haqida oʻzining asosiy vazifasi – Masihning qutqaruvchi ekanidan darak beruvchi kuch-qudratni koʻrsatish kontekstida yozadi.


Matto asosiy diqqat-eʼtiborini Masihning taʼlimotiga qaratadi. Bu narsani u diqqatini bir joyga qoʻygan holda yozgan (boshqa Xushxabar kitoblariga qaraganda ancha eʼtibor qaratib) va asosan 5, 6, 7 boblarda bir joyga toʻplagan. Shuningdek, 10, 13, 18, 23-25 boblarda Isoning taʼlimotini aks ettiruvchi uzundan-uzoq parchalar ham mavjud. Pand-nasihatlar butun kitobning qariyb beshdan uch qismini egallaydi. Ular yordamida Matto taʼlimotning mazmuni Masih shaxsining xarakteri va Ilohiy Qonun bilan bogʻliq ekanini hamda bu orqali Masih xizmatining maʼno-mazmuni nimadan iboratligini koʻrsatmoqchi boʻladi.


Matto Eski Ahddagi matnlardan koʻplab jumlalar keltirish yordamida Isoning xizmati va Masih haqidagi vaʼda hamda bashoratlar oʻrtasida uzviy bogʻliqlik borligini namoyish qilib beradi. 1:28 va 27:48 oyatlar oʻrtasida mana shunday jumlalardan oltmishtachasini sanab oʻtish mumkin. Ularning koʻpi Zabur va Ishayo kitoblaridan olingan boʻlsa-da, Matto Xushxabarida Eski Ahd toʻliqligicha taqdim etilgan desak xato boʻlmaydi. Bundan tashqari, koʻpgina voqealar paygʻambar soʻzlarining bajo kelishi sifatida namoyon etilgan. Shu bois ham Isoning hayoti ketma-ket moʻjizalardan iborat emas, balki Masihning xizmati orqali Xudo rejasining amalga oshishi sifatida bayon qilinadi.


#### HIKOYA ISHTIROKCHILARI


Matto Mark va Luqodan farqli ravishda alohida shaxslarga kamroq eʼtibor qaratadi, shuningdek, boshqa xushxabarchilarda uchramagan ismlar uning kitobiga ham kiritilmaydi. Boshqa sinoptik xushxabar kitoblariga qaraganda Mattoda Yusuf (1:18-25), Buyuk Hirod (2:1-16) va Zabadiy oʻgʻillarining onasi batafsilroq tanishtirib oʻtilgan. Umuman olganda esa, alohida shaxslarga taʼrif berish Mark va Luqoga xos boʻlgan xususiyatdir.


Matto tomonidan hikoyaga kiritilgan qahramonlarni boshqa Xushxabar kitoblaridagi qahramonlar bilan oʻxshatish ancha oson kechadi. Yahyo Choʻmdiruvchi, Maryam (Isoning onasi), 12 ta shogird, Kayafa, oliy ruhoniylar, Pilat, Kirineyalik Simun, Arimetiyalik Yusuf va boshqa koʻplab qahramonlarning barchasini ushbu kitobda uchratamiz. Ammo ularning hikoyadagi roli qaysidir maʼnoda tasodifiy ham deyish mumkin.


#### HIKOYANING OʻZIGA XOS BOʻLGAN BAʼZI JIHATLARI


1. Matto Xushxabari – nutq Xushxabari


Har bir nomlangan boʻlimda anchagina uzun boʻlgan nutq bor. Ularning barchasi quyida sanab oʻtilgan.


2. Matto Xushxabari – Jamoat Xushxabari


Faqatgina Matto Xushxabarida Jamoat haqida tilga olingan (16:18, 18:17). Ikkita parcha ham Iso bu haqda aniq reja oʻylab qoʻyganini koʻrsatib beradi. Iso Masihning bu soʻzlari Matto Xushxabar kitobidan oʻrin olgani shunga ishoraki, ehtimol Matto yosh va kurashuvchan, ammo hali mustahkam boʻlmagan Jamoat uchun yozgan.


Ikkita parcha ham Jamoatning “nufuzi”ga alohida eʼtibor qaratadi – birinchisi uning yetakchiligiga urgʻu beradi; ikkinchisi – Jamoatning “tana”si haqida soʻz yuritadi.


3. Matto Xushxabari – Shoh Xushxabari


Matto Xushxabarida faqatgina Shohlik haqidagi taʼlimot eʼlon qilinmaydi. Unda Masihning shoh boʻlishga loyiq ekani aniq ifoda etilgan. Bu haqda kitob boshidagi nasabnomada aytilgan. Hirodning bezovta boʻlishi ham aynan mana shu bilan bogʻliq, chunki u Isoni oʻzining siyosiy dushmani hisoblagan. Masihning Quddusga kirishi – bu shohning Oʻz poytaxtiga tantanali kirishini anglatadi (21:5,7). U oxirzamon haqidagi bashoratida shunday deydi: “Oʻzining ulugʻvor taxtida oʻtirganida”, bu iborani Matto keltirib oʻtgan xolos. Pilatning farmoni bilan xochga ilib qoʻyilgan yozuvda quyidagi soʻzlar bor edi: “Yahudiylarning podshohi Iso - Budir” (27:37).


Matto Isoning Dovud urugʻidan boʻlgan Shoh ekanini taʼkidlab, odamlarning Isoga “Dovud oʻgʻli” (bu unvonni Mark va Luqo bor-yoʻgʻi uch martadan keltirishgan) deb murojaat etishgani boʻyicha toʻqqizta vaziyatni keltirib oʻtadi. Aynan Dovud Quddusda poytaxtga asos solgani uchun ham Matto Xushxabarida bu shahar “muqaddas shahar” va “buyuk Shohning shahri” deb atalgan (5:35).


### 9 BOB, MARK BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR KITOBI


KELIB CHIQISHI

YOZILGAN VAQTI VA JOYI

MAZMUNI

HIKOYA REJASI

ENG MUHIM JIHATLAR

HIKOYA ISHTIROKCHILARI


#### KELIB CHIQISHI


Ikkinchi Xushxabar kitobining muallifi haqida koʻp narsa maʼlum emas. Uning ismi kitobning hech qayerida uchramaydi: shuningdek unda Markning xarakteri va qiziqishlari haqida xulosa chiqarib oladigan joylar ham kam. Naqllarda aytilishicha, Quddusdagi masihiy oiladan boʻlgan, Pavlus, Barnabo, ehtimol Butrusning shogirdi boʻlgan Mark laqabli Yuhanno ushbu Xushxabar kitobining muallifidir. Uning onasi Maryam haqida Havoriylar kitobining 12 bobida aytib oʻtilgan. Aftidan, bu ayol havoriylar bilan ancha yaqin boʻlgan – uning Quddusdagi xonadoni masihiy yoʻlboshchilarning yigʻinini oʻtkazishga xizmat qilgan, shuningdek, unda Butrusning turmadan ozod boʻlishi uchun ibodat yigʻilishi tashkil qilingan. Bu uyga qamoqdan moʻjiza orqali qutulib chiqqan Butrus yarim kechasi kirib kelgan (Hav. 12:12) . U bu yerda ishonchli odamlarni shu vaqtda topishiga ishongan. Qutlugʻ Kechlik oʻtkazilgan “boloxona” ham mana shu uyda joylashgani ehtimoldan holi emas, shuningdek Isoning shogirdlari Hosil bayramida shu yerda toʻplanishgan boʻlishi mumkin. Agar bu haqiqat boʻlsa, Mark Jamoat paydo boʻlishidan boshlab, uning rahbarlari bilan juda yaxshi tanish boʻlgan.


Aftidan, Mark mansub boʻlgan oila oʻziga ancha toʻq boʻlgan, chunki onasining ixtiyorida shaxsiy uy va xizmatkorlar boʻlgan. D. Xeyzning taxmin qilishicha, Mark hatto “boy bevaning erka oʻgʻli” boʻlgan[1]. Uning amakivachchasi Barnaboning ham yetarlicha mol-dunyosi boʻlgan, chunki u haqda yerni sotib “pulini havoriylarning ixtiyoriga topshirdi” (Hav. 4:37) deb yozilgan. Barnaboning oilasi Kiprdan boʻlgani haqiqatga yaqin. Nima boʻlganda ham Barnabo haqida shunday deyish mumkin (Hav. 4:36) . Xullas, Mark diyonatli va madaniyatli oila muhitida tarbiya topgan deb hisoblash mumkin.

U oʻz xizmatini qarindoshi Barnabo bilan boshlagan. Barnabo Quddusdan Antioxiyaga (Hav. 11:30) qaytayotib (Pavlus bilan), Markni ham oʻzi bilan olib ketgan (12:25). Pavlus va Barnabo birinchi targʻibot safariga otlanishganda, Mark yordamchi sifatida ularning safiga qoʻshilgan (Hav. 13:5) . Pavlus va Barnabo Kiprda xizmat qilgan payt, Mark ular bilan qolgan, biroq keyinchalik ular Asiyaga joʻnab ketmoqchi boʻlishganida, ulardan ajralib, Quddusga qaytib kelgan (Hav. 13:13) . Markning nega qaytib kelgani aytilmagan – aftidan, u bunday xizmat turiga Xudo tomonidan chaqirilmagan boʻlgan yoki unda his-tuygʻular borasida bir qadar muammolar paydo boʻlgan. Balki unga Pavlus yoqmagandir yoki u majusiylar bilan gaplashishni xohlamagandir. Nima boʻlganda ham, Mark ular bilan ketmagani bor gap.


Antioxiyaga kelgach, Barnabo Pavlusga Markni ikkinchi targʻibot safariga olib ketishni taklif qiladi. Pavlus bunga eʼtiroz bildiradi, chunki u “hamkorlikdan bosh tortgan odamni oʻzi bilan birga olishni oʻrinli deb hisoblamas edi” (Hav. 15:37-39) . Bu boradagi kelishmovchilik kuchayib ketgach, Pavlus va Barnabo ajralib ketishdi. Barnabo Mark bilan Kipr tomon suzib ketgan boʻlsa, Pavlus oʻzining yangi yordamchisi bilan Asiyadagi xizmatini davom ettirdi.


Mana shu paytdan boshlab (50 yillar) Mark Yangi Ahd sahifalarida koʻrinmay qoladi. Biroq oʻn yil oʻtgach, u Kolosaliklarga Maktubda tilga olinadi. U bu safar ham Pavlus bilan birga boʻlib chiqadi, faqat endi ular Rimda edilar. Havoriy uni Kolosadagi jamoatga tavsiya qiladi. Biroz oʻtib, Pavlus Mark unga xizmat uchun kerakligini aytadi (2 Tim. 4:11) . Chamasi ular avvalgi kelishmovchilikdan soʻng yana yarashib olishgan va Pavlusning fikricha, Mark ruhiy jihatdan ancha oʻsishga erishgan. Mark bu paytda Butrus bilan ham gaplashib turgani ehtimolga yaqin (1 Butr. 5:13) . Shunday qilib, Mark laqabli Yuhanno Jamoat vujudga kelayotganda uning boshida turgan va mil. 30-65 yillar orasida Xushxabarni Quddusdan to Rimgacha targʻib qilishda ishtirok etgan. Yevseviy tegishli naqllarda taʼkidlanishicha, Mark Iskandariyada jamoat ochgan[2].

#### YOZILGAN VAQTI VA JOYI


Dastlabki guvohliklar boʻyicha Mark Xushxabari yaratilishi Butrusning 70 yillarda aytgan voizligi bilan bogʻliq. Yevseviy (375 y.) bu borada Papiyning (115 y.) fikrini keltirib oʻtadi:


“Oqsoqol Yuhannoning yana aytishicha, Butrusning tarjimoni boʻlgan Mark yozayotgan barcha narsasini oʻta aniqlik bilan yozgan, lekin u buni Rabbimiz amalga oshirgan yoki aytgan tartibda qilmagan, chunki u Rabbimizni tinglamagan va Uning ortidan ergashmagan, biroq avval aytib oʻtilganidek, u Butrus bilan birga yurgan va Butrus undan zarur oʻgitlarni ayamagan, ammo u Markka Rabbimizning nutqlarini yozishga topshiriq bermagan. Shu sababdan ham Mark oʻz qaydnomalarini olib borishda hech ham adashmagan, u oʻzi tinglagan soʻzlarning birontasini tushirib qoldirmaslik uchun va oʻz qaydnomalarida hech narsani buzib yozmaslik uchun ancha eʼtiborli va ehtiyotkor boʻlgan”[1]. Shuningdek, Yevseviy Iskandariyalik Klimentdan (Kliment Aleksandriyskiy, 180 yillar)jumla keltirib oʻtadi. Klimentning aytishicha, Butrusni tinglaganlar u targʻib qilgan taʼlimotni yozib olishga Markni undashgan va Butrus bu Xushxabar kitobini jamoatda oʻqishga ruxsat bergan[2]. Klimentning davomchisi boʻlgan Origen (225 yillar) Mark oʻz Xushxabar kitobini Butrusning tushuntirishlari boʻyicha yozib olgan, deb goʻyoki u haqida aytadi[3]. Buni Iriney ham tasdiqlaydi: “Butrus va Pavluslarning oʻlimidan soʻng, Mark bizga Butrus targʻib qilgan taʼlimotni yozma koʻrinishda yetkazdi”[4].

Bu naqllarning ishonchli ekani shubha ostiga olinishi mumkin, chunki ular Xushxabar yozilishidan ancha keyingi davrlarga borib taqaladi. Biroq eʼtiborga molik jihati shuki, ularning barchasi Mark laqabli Yuhannoni Xushxabar kitobining muallifi deb hisoblashadi va uning yozilish tarixini Butrusning voizligi bilan bogʻlashadi. Shunga qaramay, sanani belgilashga kelganda fikrlar bir joydan chiqmaydi. Iriney va uning zamondoshi (Markion tarqatgan bidʼatga qarshi Matto Xushxabar kitobiga soʻzboshi yozgan. Ikkalasining ham dalillari 180 yillarga taqaladi) taʼkidlashlaricha, Xushxabar kitobi Butrusning oʻlimidan soʻng, taxminan, 65-68 yillarda yaratilgan. Kliment va Origenlarning fikricha esa, bu kitob Butrus tirikligida yozilgan va u tomonidan maʼqullangan. Ikkinchi Xushxabar kitobining muallifi baʼzi havoriylar bilan shaxsan tanish boʻlgani va ularning voizliklarida ishtirok etgani borasida hech qanday shubha boʻlishi mumkin emas.


Keltirilgan dalillardan quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin.


1. Mark yahudiylikning diniy muhitida tarbiya topgan.
2. Aftidan, u ikkinchi Xushxabar kitobida bayon qilingan bir qancha voqeaning shohidi boʻlgan.
3. Mark havoriylarning yaqin hamkori boʻlgan, shu bois u ular eʼlon qilayotgan Xushxabarni va targʻib qilayotgan Isodan yaxshigina boxabar boʻlgan.
4. Uning oʻzi ham Xushxabarni eʼlon qilishda ishtirok etgan va majusiylar orasidagi xizmatning boshlanishiga guvoh boʻlgan.


Bundan tashqari u haqdagi maʼlumotlarni Xushxabar kitobining oʻzidan topish mumkin.


1. Muallif nutqlarning mazmunidan koʻra koʻproq dalillar bilan qiziqadi.
2. Ehtimol, u Isoning Getsemaniya bogʻida qoʻlga olinganiga guvoh boʻlgan. Mark 14:51-52 oyatlarda Isoning ortidan ergashib borgan yosh yigit haqida yozilgan. Bu yigitcha kim boʻlgani va uning boʻlib oʻtgan voqealarga qanday aloqasi borligi haqida esa lom-mim deyilmagan. Agar u umuman tilga olinmagan taqdirda ham, hikoya oʻz avjini yoʻqotmasdi. Shuning uchun ham xushxabarchiga tegishli xotiralarni bu yerda koʻrish oʻta qiziqarli. Chamasi oʻsha tunda Mark guvoh boʻlgan voqea uning xotirasida bir umrga yorqin iz qoldirgan va u qalam tebratish jarayonida bu holatni chetlab oʻtolmagan. Yigitcha boshqa yerda mutlaqo tilga olinmaydi. Mabodo bizning taxminimiz toʻgʻri boʻlsa va Mark Isoning hayotidagi soʻnggi soatlarga guvoh boʻlgan boʻlsa, u holda imonlilarning koʻpgina avlodlari u tufayli oʻsha lahzalarda nima voqealar roʻy bergani haqidagi dalillarga ega chiqishadi.
3. Kirineyalik Simun (Mark 15:21) Mark Xushxabar kitobida Iskandar va Rutning otasi deb atalgan. Bu ikki kishining ham bayon qilingan voqealarga umuman aloqasi yoʻq, shuningdek ular boshqa xushxabarchilar tomonidan ham hech qayerda tilga olinishmagan. Nima uchun Mark ularni esga olishni istab qoldi? Afidan, ular unga va uning kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan. Agar shunday boʻlsa, Mark Xushxabar kitobi Masihning yerdagi xizmatini va oʻlimini koʻrgan odamlar hali tirik boʻlganidayoq, boringki ular Iso Masihning xochga mixlanishida hali yosh bola boʻlgan boʻlsin, umuman oʻsha kezlarda yozilgan.
4. Mark Xushxabarini Hav. 10:34-43 oyatlarda keltirilgan Butrusning nutqi bilan solishtirish paytida boshqa bir qiziq faktga guvoh boʻlamiz. Yevseviyning taʼkidlashicha, Mark maʼlum bir vaqt mobaynida Butrusning yordamchisi boʻlgan. Buni 1 Butr. 5:13 oyat ham tasdiqlaydi. Agar qaraydigan boʻlsak, yuqorida aytib oʻtilgan nutqning tuzilishi Mark Xushxabari mazmunining rejasiga juda yaqin. Bu bir tomondan Mark Butrusning ogʻzaki nutqini yozib olgan degan naqllar toʻgʻri ekanini anglatadi.


Shunday qilib, ikkinchi Xushxabar kitobi havoriylarning vaʼzlarida qatnashgan ularning kichik zamondoshi yozgan asar deb hisoblashimiz mumkin. U Isoning hayotiga oid turli voqelardan yaxshigina habardor boʻlgan va oʻziga ayon boʻlgan barcha narsani hech qanday mubolagʻalarsiz qogʻozga tushirgan deya olamiz. Mark faktlarga oʻzlari uchun oʻzlari gapirishga imkon bergan. Agarda muallif hayotining soʻnggida bu hikoyani yozgan boʻlgan taqdirda ham, uning tajribasi Muqaddas Xushxabarni ancha keng va boyitgan holda yetkazib berishga xizmat qilgan.


Muallif shaxsi haqida yuqorida aytilgan gaplardan kelib chiqib, Xushxabar kitobi qachon yozilgani borasida bir nechta xulosalarga kelish mumkin. U 70 yildan keyin yozilmagan boʻlishi kerak. Bu kitob ancha oldin tuzib chiqilgan deyish mumkin, shunda ham agar “tuzib chiqilgan” degan iborani maʼlumot yigʻilgan va ishlatilgan, ammo tayyor matn nashr qilinmagan degan maʼnoda tushunsak. Matto va Luqoda Mark tomonidan yigʻilgan maʼlumotning katta qismi yozilgani koʻpchilikni ular Mark kitobidan asosiy manba sifatida foydalanishgan degan fikrni uygʻotgan. Agar bu taxmin toʻgʻri boʻlsa, Mark Xushxabar kitobi boshqa ikki sinoptik Xushxabar kitobidan avval yozilgani tabiiy, yaʼni yo Mark Xushxabari ancha avval yaratilgan yoki Matto va Luqo kitoblari ancha keyin yozilgan. Agarda bu Xushxabar kitoblari Muqaddas Ruhdan ilhom olib, umumiy manbalardan (masalan, havoriylarning vaʼzlari) maʼlumot toʻplagan holda alohida-alohida yozilgan asarlardan iborat boʻlsa, ular bir paytda vujudga kelgani haqiqatga ancha yaqin. Bu masala avvalgi bobda ancha batafsil muhokama qilingan.


Yozilgan sana birinchi asrning 60 yillariga toʻgʻri keladi. Bu paytda Rimda inqiroz yuz bergan va shahardagi masihiy jamoatlarga ham taʼsir qilgan, 64 yilda esa ular Neronning quvgʻiniga duchor boʻlishgan. Tatsit oʻz asarida juda yaxshi tasvirlab bergan ( Annallar , XV, 36-38) bu imperatorning vahshiyligi va buzuqligi imonlilar uchun doimiy xavf tugʻdirib turgan. Mark (1:13) Isoning sahroda boʻlganini tasvirlab berishda ishlatgan jumla mana shu vaziyat bilan mos keladi: “... yovvoyi hayvonlar bilan yashadi...”. Isoning azob-uqubatlar va oʻlimi (Mark 8:31; 9:31; 10:33-34) quvgʻinga mubtalo boʻlgan shogirdlari uchun namuna boʻlib xizmat qilishi kerak edi.


Mark Xushxabari qisqa, loʻnda va aniq qilib yozilgan. Aynan mana shu uslub mavhum tushunchalar va keragidan ortiq badiiy taʼriflarga mayli boʻlmagan rimliklarning aql-idrokini qanoatlantirishi kerak edi. Markda koʻplab lotincha soʻzlar uchraydi – bu holat oʻzbekcha tarjimani oʻqiganda sezilmaydi, chunki ularning barchasi oʻzbekcha ekvivalent bilan almashtirilgan, masalan, modius – savat (4:21), sensus – soliq (12:14), spekulator – jallod (6:27), senturion – yuzboshi (15:39,44,45). Boshqa Xushxabar kitoblarini olib qaraydigan boʻlsak, ularda yunoncha terminlar ishlatilganiga guvoh boʻlamiz. Markda esa lotincha soʻzlar ishlatilgan – buni balki lotin tili ancha keng tarqalgani bilan izohlash mumkin. Mark kitobida yahudiy qonunlari va urf-odatlariga nisbatan kam eʼtibor qaratiladi. Ular tilga olinganda esa boshqa Xushxabar kitoblaridagiga qaraganda batafsilroq yoritib beriladi. Bularning barchasi ikkinchi Xushxabar kitobi Rimda yozilgan degan fikr bilan juda mos keladi. Nima boʻlganda ham, bu Xushxabar kitobi Xushxabarni va yahudiylarning Ilohiy Qonunini yaxshi bilmagan, ammo rim madaniyatiga yaqin sanalgan va ularning aqliy xususiyatiga ega boʻlgan kishilar uchun moʻljallangan edi.


#### MAZMUNI


Mark Xushxabar kitobi Iso Masihning qilgan ishlari va shaxsiyati haqida hikoya qiladi. Ammo uni tarjimai holni belgilab beruvchi qoʻlyozma deb atash mumkin emas. Unda Isoning tugʻilishi, bolaligi, oilasi va maʼlumoti haqida hech narsa aytilmagan. Mark Xushxabarida Uning hayotidagi biror bir davrni batafsil yoritib berishga boʻlgan urinishlar yoʻq. Bu kitob bizga xronologik tartibda yozilgan bir qator voqealarni, yaʼni Masih hayotidan olingan lavhalar ketma-ketligini taqdim etadi. Iso hayotining soʻnggi haftasi esa ipidan ignasigacha bayon qilingan. Mark voqealarga obyektiv[1]yondashgani bilan ajralib turadi. Uning hikoyasida deyarli hech qanday talqinlar berilmagan, voqea-hodisalarning oʻzi bizga maʼlumotni toʻliq yetkazadi. Agarda koʻpchilik tomonidan, keyinchalik qoʻshimcha qilingan va Markka tegishli emas, deb hisoblanuvchi oxirgi 12 ta oyatni hisobdan chiqaradigan boʻlsak (bu oyatlar Xushxabar kitobining eng qadimiy qoʻlyozmalarida uchramaydi), u holda hikoya toʻsatdan uzilib qoladi. Bu kitob ancha qisqa, loʻnda va aniq. Uni bir kishiga tegishli fotoalbomga qiyoslash mumkin, unda boʻlib oʻtgan voqealarning asosiy ishtirokchisi Iso hisoblanadi, biroq mana shu voqealarni bir-biriga bogʻlashga boʻlgan urinishlar yoʻq. Shunga qaramay, Mark Masihning feʼl-atvorini va Uning ishlaridagi maʼnoni yaxshi anglab yetgan. Hikoya mavzusi birinchi oyatdayoq aniq ifodalab berilgan: “Xudoning Oʻgʻli Iso Masih haqidagi Xushxabar shunday boshlanadi”[2]. Bu jumla Xushxabarga berilgan sarlavhami yo muallifning oʻzi shunday boshlamoqchi boʻlganmi, bundan qatʼiy nazar, u mana shu hikoya uchun toʻri keladigan kirish qismi boʻlib xizmat qilgan. Unda Isoning shaxsi doimo ustunlik qiladi. Muallifni asosan Uning ishlari qiziqtiradi, Uning oʻlimi va qayta tirilishi esa butun hikoyaning kulminatsion nuqtasi hisoblanadi.

Bu yerda Uning hayotidagi gʻayritabiiy jihatni yashirish yoki aksincha boʻrttirib koʻrsatishga boʻlgan urinishlar yoʻq. Iso amalga oshirgan moʻjizalar doimo kimningdir muhtojligiga borib taqaladi. Ularni koʻrsatishdan maqsad olomonni hayratda qoldirish emas, balki odamlarga yordam berishdir. Hikoya shunday tuzilganki, goʻyo Iso oʻz maqsadi sari xotirjamlik va ishonch bilan odimlaydi va odamlarga Oʻz xizmatining yakuni bu qayta tirilish ekanini bildirib oʻtadi (8:31, 9:31, 10:34). Mark kitobxon uchun, Iso faqatgina inson boʻlganmi, degan savolni ochiq qoldiradi.


#### HIKOYA REJASI


Matto Xushxabariga reja tuzib chiqish ancha qiyin, chunki unda bir nechta aniq qism va boʻlimlarga ajratish kuzatilmaydi. Muallif maxsus tanlangan boʻlimlardan koʻra Xushxabar bus-butunligicha koʻproq taʼsir oʻtkazishiga ishonadi. Lekin baribir Markdagi matnlarning joylashuvida adashmaslik uchun, uni quyidagicha boʻlib chiqish mumkin:


MATTO XUSHXABARI – XUDO OʻGʻLINING XUSHXABARI MARK1:1


MAVZULAR BOʻYICHA REJA JOY


I. Tayyorgarlik 1:2-13


Bashorat Nosira 1:2-8


Suvga choʻmish sahrogacha 1:9-11


Vasvasa solinish 1:12-13


II. Xizmatning boshlanishi 1:14-5:43


Shaxsining tasdiqlanishi


Tanishtirish:


Ishlar Jalila 1:14-2:12


Jalilada davom ettirish


Taʼlim berish 2:13-4:34


Keyingi xizmat


Hokimiyat Oʻnkent 4:35-5:43


III. Xizmatning oʻrtasi


Nizo 6:1-8:26


Imonsizlik Jalila 6:1-6


Siyosiy tahdid 6:7-29


Xalqning tan olishi (oʻzini chetga olish) ovloq joy 6:30-56


Anʼanaviylik 7:1-23


Shov-shuv (oʻzini chetga olish) Tir, Sidoʻn, Oʻnkent 7:24-8:26


IV. Xizmatni yakunlash


Chorlash 8:27-10-31


Shogirdlarga oʻzini ochib berish


(Oʻzini chetga olish) Filipp Kesariyasi 8:27-38


Xalqni chaqirish Yahudiya va Pereya 10:1-31


V. Soʻnggi yoʻl


Xoch 10:32-13:37


Shogirdlarga pand-nasihat berish Quddus yoʻlida 10:32-45


Shifolash Yerixo 10:46-52


Quddusga tantanali kirish Quddus 11:1-11


Quddusdagi xizmat 11:12-12:44


Oxirzamonni bashorat qilish 13:1-37


VI. Azob chekish


Halokat 14:1-15:47


Fitna 14:1,2,10,11


Baytaniyada dam olish Baytaniya 14:3-9


Oqshom ziyofati Quddus 14:12-26


Ibodat va qoʻlga olinish Getsimaniya 14:27-52


Kayafaning hukmi Quddus 14:53-65


Butrusning tonishi 14:66-72


Pilatning hukmi 15:1-20


Xochga mixlanish 15:21-41


Dafn qilinish 15:42-47


VII. Qayta tirilish


Boshlanish 16:1-8


Qoʻshimcha 16:9-20


Mana shu keltirilgan reja avvalgi bobdagi Matto Xushxabari rejasidagiga qaraganda ancha batafsil hisoblanadi. Bu Markka tegishli hikoyaning alohida elementlari oʻrtasida oʻzaro bogʻliqlikni oʻrnatish uchun zarur boʻladi. Isoni Masih deb taʼriflagan Mattodan farqli ravishda Mark Uni Xudoning Oʻgʻli va shu bilan birga Xudoning xizmatkori deb bayon qilish bilan mashgʻul boʻladi.


Reja asosan Isoning bir joydan ikkinchi joyga koʻchishidan kelib chiqib tuzilgan. Iso Quddusda soʻnggi marta boʻlgunigacha u yerga bir necha bor tashrif buyurgan boʻlishiga qaramay, Mark Xushxabarida Uning azob chekishigacha boʻlgan davrdagi xizmati haqida koʻp yozilmagan. U Oʻz xizmatida burilish yuz bermaguncha, Jalila va Oʻnkent viloyatlarini tark etmaydi. Tir va Sidoʻn yoki Filipp Kesariyasiga boʻlgan safarlar Uning xizmatida doimo yuz bergan shovqin-suron va nizolardan qochishdek tuyuladi. Iso u yerga fikrlarni bir joyga jamlash va shogirdlariga ular tushunmagan haqiqatlardan pand-nasihat berish uchun borgan.


Ushbu reja Markning qay tarzda fikr yuritganini ham koʻrsatib beradi. “Oʻsha zahoti” yoki “zudlik bilan” qabilida tarjima qilingan yunoncha “ euthys ” yoki “ eutheos ” soʻzi qirq ikki marta qoʻllangan – bu soʻzlar Markda Yangi Ahd kitoblarining barchasini qoʻshib hisoblaganda ham koʻproq uchraydi. Hikoya shunday tuzilganki, Iso turli-tuman ishlarni amalga oshirishi va xizmatini joy-joyiga qoʻyib ado etishiga qaramay, u Oʻziga maʼlum boʻlgan qandaydir maqsad sari shoshadi. Bu maqsad atrofdagilar uchun qorongʻu, hatto yaqin shogirdlari sekin-astalik bilan fahmlab borishadi.


Rejada hikoyadagi maʼlumotlarni bitta strukturaga solishga harakat qilingan. Birinchi qism (1:2-13) goʻyoki muqaddima hisoblanadi. Bunda Masihning Oʻz xizmatini boshlashi uchun tayyorgarlik koʻrishi qisqacha bayon qilinadi. Mark bu davr haqida Matto va Luqoga qaraganda kamroq yozadi. Unda nasabnoma berilmagan, Yahyo Choʻmdiruvchining vaʼzi qisqacha bayon qilingan, yaʼni bor-yoʻgʻi mohiyati aytib oʻtilgan, Isoning vasvasaga solinishida esa tafsilotlarga oʻtilmagan. Muqaddimadagi asosiy jihatlari bu – Isoning Masih sifatida tasdiqlanishi, chunki Yahyo Choʻmdiruvchi Uni tan oladi, soʻngra Uning Muqaddas Ruh bilan moylanishi va sahroda vasvasaga solinishi.


Ikkinchi qism (1:14-5:43) bir nechta yorqin voqealarning shunchaki bayon etilishidan iboratga oʻxshaydi. Aslida bu yerda Isoning kuch-qudrati haqida gap boradi. Koʻpchilik qatori sholning ham moʻjizaviy tarzda shifo topishi (2:1-12) Isoda gunohni kechirish hokimiyati bor ekanini koʻrsatadi. Bugʻdoy boshoqlarini uzish bilan xususida farziylar bilan boʻlib oʻtgan suhbat (2:23-28) va qoʻli shol odamni tuzatish (3:1-6) Masih shabbat kunining ham Xoʻjayini ekanini namoyon qilib beradi. Kitobdagi bir nechta parchalar Uning jinlar ustidan xoʻjayin ekanini (3:11,20-30; 5:1-20), Jalila koʻlidagi boʻronni tinchlantirish (4:35-41) esa – tabiiy ofatlar ustidan hokimligini koʻrsatadi. Yairning qizini tiriltirish orqali Iso hatto oʻlimdan ustun ekanini ayon qilinadi (5:21-24,35-43). Bu qism Isoning bir qancha taʼlimotini oʻz ichiga olsa-da, biroq bu boʻlimning asosiy mavzusi – Iso faqat Xudoning Oʻgʻli va Inson oʻgʻli kabi ish tutishga haqli ekanidir.


Uchinchi qismda (6:1-8:26) ikkinchi qismda boshlangan Masih taʼlimoti va moʻjizalarining bayoni davom ettiriladi, biroq bu safar Isoning oʻz dushmanlari bilan toʻqnashuviga katta eʼtibor beriladi. Hamshaharlarining imonsizligi (6:6), Yahyo Choʻmdiruvchini qatl etgan Hirodning tahdidi (6:27-29) va Isoni taʼqib etishi ehtimoli, Ilohiy chaqiriqni safsatabozlikka aylantirib yuborishi mumkin boʻlgan mashhurlik va farziylarning eski anʼanalarga amal qilishi (7:1-23) – bularning hammasi shunday tarang vaziyatni vujudga keltirganki, bunga qarshi Iso qatʼiyatlik va sobitlik bilan qarshi turishi shart boʻlgan. Yelimday yopishib olgan olomondan qutulishni ilojini qilolmagan Iso majusiylar yurti boʻlgan Tir va Sidoʻn tarflarga joʻnab ketadi, chunki u yerlarda Isoni koʻpchilik tanimasdi (7:24). Lekin u yerda ham Unga yordam soʻrab murojaat qilishadi. Bu boʻlimda Iso xizmatining yorqin va qorongʻu tomonlari koʻrsatib berilgan. Isoning odamlarga nisbatan hamdardligi, muhtojlarga yordam koʻrsatishga doimo tayyor ekani, donolik bilan qaytargan javoblari bumolohaza xalqning ochkoʻzligiga qarshi qoʻyiladi.


Toʻrtinchi qism (8:27-10:31) Isoning Filipp Kesariyasiga ketib qolishi bilan boshlanadi. Matto va Luqo kabi Mark ham bu pallani Masih xizmatida burilish yasagan davr deb hisoblaydi. Iso shogirdlarini Unga imon keltirishga chaqiradi (8:27). U birinchi bor xochda oʻlim topishi naqadar zarur ekanini ochib beradi, soʻngra qiyofasini oʻzgartirgan holda ularga Oʻzining asl shuhratini zohir qiladi. Iso shogirdlariga qayta-qayta Oʻz oʻlimi va qayta tirilishi haqida gapiradi, “ammo shogirdlar Iso aytayotgan gapni tushunmadilar, Undan soʻragani esa qoʻrqdilar” (9:32).


Beshinchi qismda aynan Isoning xizmatidagi yuz bergan burilish davri haqida soʻz borib, Isoning xoch sari boradigan yoʻli bayon qilinadi. Isoning Xudoga va odamlarga qilgan xizmatiga qanday munosabatda boʻlgani shogirdlariga pand-nasihati berishi (10:32-40), koʻr Bartimeyni sogʻaytirishi (10:46-52; bu ismi aytilgan bittayu-bitta shifo topgan kishi), Quddusga tantanali kirishi orqali ifodalanadi. Turli diniy guruhlar bilan boʻlgan bahs-munozaralarda va Zaytun togʻida shogirdlariga soʻzlagan nutqida Iso oxirzamon qanday koʻrinishda boʻlishini ochib beradi va Oʻziga yuklatilgan topshiriqning oqibatlarini koʻrsatib beradi. Insoniyat tarixiga nisbatan Xudoning ochiqligini oʻz ichiga olgan Isoning nutqida kelajakdagi qaygʻular va ular Isoning ikkinchi bor kelishida tugashi aytiladi. Mark xoch fojiasini ahamiyatsiz qilib koʻrsatmaydi, biroq u kitobxonga ishontirib aytadiki, Iso Oʻz boshiga tushgan koʻrguliklar ustidan albatta tantana qiladi.


Masihning azob-uqubatlari haqidagi hikoya (14:1-15:47) boshqa Xushxabar kitoblaridagidan deyarli farq qilmaydi. Mark bu yerda boshqa qismlardagiga qaraganda koʻproq xronologiyaga eʼtibor qaratadi. Shak-shubhasiz, bu Isoning yerdagi hayotida yuz bergan eng yorqin davr hisoblanadi. Mark shunchaki maʼlumot berish orqali bu voqeani bayon qilib beradi. Istaymizmi yoʻqmi, hikoyaning bunday usuli haqida oʻylanib qolamiz: nima uchun shunchalik buyuk shaxs shunday hokimiyatga ega boʻla turib, hayotini shunchalik fojiali tarzda yakunladi?


Xushxabarning oʻzida bu savolga ikkita javob yozilgan. Bittasi Isoni ogʻzidan chiqadi (Mark 10:45):


“Chunki Inson Oʻgʻli xizmat qildirish uchun emas, balki xizmat qilgani, Oʻz jonini koʻpchilik uchun fido qilgani kelgan”.


Uning odamlarga xizmat qilishi va ularni gunohdan qutqarishi fojiaga olib keldi. Boshqa javob qayta tirilishni bayon qiluvchi kitobning soʻnggi qismida berilgan (16:1-8 “20”). Boʻsh qabr bogʻda gʻayritabiiy hodisa roʻy berganidan dalolat edi. Farishtaning guvohligi va ayollarning toʻsatdan qoʻrqib ketishlari kutilmagan voqeʼlik – Iso haqiqatdan ham tirilganini anglatgan.


Oxirgi oʻn ikki oyatning haqiqiyligi koʻpchilik tomonidan shubha ostiga olingan, chunki eng qadimgi va ishonchli qoʻlyozmalarda ular yoʻq. Xushxabar kitobi bir necha xil yakun topgan, lekin odatda bizga taqdim etiladigani eng yaxshisi hisoblanadi. Ikkinchi asrga oid ushbu qoʻlyozma qayta tirilishni bayon etgan boshqa hikoyalarga juda yaqin, bu esa uning haqiqiy ekaniga ishonch hosil qilish uchun zamin yaratadi. Agar bu soʻzlarni Markning oʻzi yozgan boʻlsa, demak u bularni asosiy matnga xotima sifatida qoʻshib qoʻygan, boisi ular boshidagi sakkizta oyatda aytilgan gaplar uchun qisqacha xulosa qilib berilgan. Bu yerda shogirdlarning imonsizligiga alohida urgʻu berilgan (16:11,13,14,16) – bu narsa Masihning oʻlim ustidan oshkora erishgan gʻalabasidan keyin ham koʻpchilik ikkilanib yurgani va yana bir bor imonga chaqirilishga muhtoj boʻlganiga ishora qiladi.


#### ENG MUHIM JIHATLAR


Taʼkidlab oʻtganimizdek, Mark Xushxabari – bu harakat Xushxabaridir. Unda soʻzboshi berilmagan (sarlavhani hisobga olmaganda). Bashoratlarni talqin qilish maqsadida Eski Ahddan juda kam jumlalar keltirilgan: lekin Eski Ahddan koʻpgina dalillar keltiriladi. Toʻrtta Xushxabarda jamlangan 70 ta masal va iboralardan faqat 18 tasi Markda mavjud. Ularning baʼzilari hatto bitta gapdan tashkil topgan. Mark Xushxabarida boshqalardagiga qaraganda moʻjizaviy ishlar tez-tez uchraydi. Misol uchun, yunoncha matndagi Luqo Xushxabarida 91 betgacha 20 moʻjiza bayon qilingan boʻlsa, Markda 53 betgacha 18 tasi berilgan. Shunisi ayonki, Mark uchun soʻzlarga qaraganda ishlar juda qiziq.


Mark olomonning Isoga nisbatan shaxsiy munosabatlariga jiddiy eʼtibor qaratadi. U odamlarning Iso qilgan ishlar va aytgan soʻzlarga beeʼtibor boʻlishmagani haqida xabar beradi va ular tamomila hayratlanishgani (1:27), gʻazablanishgani (2:7), vahimaga tushishgani (4:41), talmovsirashgani (6:14), ajablanishgani (7:37) zardasi qaynashgani (14:1) haqida yozadi. Bunday iboralarning yana kamida 23 tasi mavjud. Hikoya odamlarni imonga chorlaydi, xalqning munosabatini taʼriflashda esa Masih amalga oshirgan ishlarga baho bergan zamondoshlarining ovozini eshitish mumkin. Olomonning bildirgan munosabatlari haqidagi tasodifiy fikrlardan tashqari, Mark yana Iso bilan boʻlgan koʻplab suhbatlar va Uning hatti-harakatlari boʻyicha olib borgan kuzatuvlarini qogʻozga tushirishga erishgan (3:5; 5:41; 7:33; 8:23; 9:27; 10:16).


Mana shu xususiyatlarning barchasi Markning hikoyasiga turfa jonlilik baxsh etadi. Mark 151 marta feʼllarni hozirgi zamon shaklida ishlatadi va koʻpincha – oʻtgan zamondagi feʼlning tugallanmagan turini qoʻllaydi, bu esa har bir hodisani tugallangan deb emas, balki roʻy berish jarayonidagi hatti-harakat deb tushunishga yordam beradi. Quyidagiga oʻxshash jumlalar tez-tez uchraydi: “Muqaddas Ruh Isoni darhol sahroga haydab ketdi” (1:12), “... tomni teshdilar.” (2:4), “Jin chalgan odamlar ... Uning oyoqlariga yiqilib... ” (3:11), “... toʻlqinlar qayiqqa urila boshladi. Shuning uchun qayiqning ichi suvga toʻlayozdi” (4:37) “Shundan soʻng Iso shogirdlariga: “Hamma odamlarni guruh-guruh qilib oʻtlar ustiga oʻtqazinglar”, dedi” (6:39). Tasodifiy ravishda keltirilgan ushbu jumlalar hikoyaning jonli va qizgʻin ravishda yozilganiga yaxshi namuna boʻla olishadi – bu uslub mana shu ishlarga shohid boʻlgan kishining ogʻzaki guvohliklari naqadar tabiiy ekanini bildiradi. Ana shu guvoh oʻzi koʻrgan hodisalar unga va boshqalarga qanday taʼsir oʻtkazganini aytib beradi.


Markning asosiy maqsadi Xushxabarni tarqatishdan iborat. Mark bu kitob orqali odamlarga Isoning shaxsini va Uning amalga oshirgan ishini yangi maktub sifatida, yaʼni Xushxabar qilib taqdim etishga urinadi. Mark Xushxabarini oʻqish uchun teologiyadan tayyorgarlik kurslarini olish yoki Eski Ahdni chuqur bilish shart emas. Undagi qisqa hikoyachalar, aniq qaydnomalar, aforizmlar koʻchadagi olomonga yuzlangan voizxonning nutqiga xos desak mubolagʻa boʻlmaydi. Mark Xushxabarini adabiy uslubning namunasi deb boʻlmaydi, biroq u bizga Iso Masihning timsolini nihoyatda aniqlik va shiddat bilan yetkazib beradi.


#### HIKOYA ISHTIROKCHILARI


Mark kimnidir tasvirlashga unchalik ham berilib ketmaydi. Shunga qaramay u koʻplab odamlarni Mattoga qaraganda yorqinroq taʼriflab bergan. Soqchilardan qochmoqchi boʻlgan yosh yigit (14:51-52), Iskandar va Ruf (15:21), maxovga chalingan Simoʻnlar (14:3) hikoyada muallifning tanishlari sifatida tilga olinadi, balki ular uning kitobxonlari uchun ham begona boʻlishmagan. Ayniqsa Iskandar va Ruf haqida soʻz borgani juda qiziqarli, chunki bundan anglashiladiki, Markning kitobxonlari ularni bilishgan va ularga zamondosh boʻlishgan. Agar bu Rim. 16:13 oyatdagi oʻsha Ruf boʻlsa, demak Mark kitobi Rimda 55 va 66 yillar oʻrtasida yozilgan deb bemalol taxmin qilishimiz mumkin. Biroq Mark Luqo singari koʻp kishilarning ismini tilga olavermaydi va Luqo hamda Yuhannoga oʻxshab ulardan namuna sifatida foydalanmaydi. Unga alohida kishilarning kimligini tahlil qilishdan koʻra, hikoyadagi voqealarning rivoji qiziqdek tuyuladi. Mark kimnidir tilga olgan boʻlsa, oʻsha odam masihiy jamoatlarida taniqli boʻlib ketishiga sababchi boʻlgan boʻlishi mumkin (kitob paydo boʻlgunigacha).


### 10 BOB, LUQO BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR KITOBI


KELIB CHIQISHI

HIKOYA MUALLIFI

YOZILGAN VAQTI VA JOYI

MAZMUNI

HIKOYA REJASI

ENG MUHIM JIHATLAR

HIKOYA ISHTIROKCHILARI


#### KELIB CHIQISHI


Uchta sinoptik Xushxabar ichida faqatgina Luqo oʻzining kelib chiqishi haqida koʻproq maʼlumot beradi. Muallif oʻz ismini aytmagan holda kirish qismida kitobni yozishdan maqsad nima ekaniga ishora qiladi. Shuningdek u amal qilmoqchi boʻlgan prinsiplarni va allaqachon Iso Masih haqida hikoya yozgan zamondoshlariga boʻlgan munosabatini koʻrsatib oʻtmoqchi boʻladi. Mana shu kirish qismi (Luqo 1:1-4) butun kitob uchun shuningdek Havoriylar faoliyati (agar uni ham Luqo yozgan deb hisoblasak) uchun ham kalit hisoblanadi.


Kirish qismida bir nechta xulosalarga kelsak boʻladi:


1. Bu hikoya yaratilishiga qadar allaqachon bir nechta asarlar bitilgan boʻlib, ular Iso Masih hayoti va faoliyati toʻgʻrisida chala va noaniq fikrlardan iborat boʻlgan. Agar muallif mavjud asarlardan koʻngli toʻlganida, oʻz kitobi ustida qalam tebratishga jazm qilmagan boʻlardi.
2. Mavjud hikoyalar maʼlum boʻlgan faktlarni bir tartibga solishga boʻlgan urinishlar hisoblangan (“voqealarni ... yozishga kirishdi.” – 1:1).
3. Iso Masih haqidagi bu voqealar koʻpchilikka yaxshi tanish boʻlgan va hikoyachilarning hatti-harakatiga qatʼiy nazar, masihiylar ularni qabul qilishgan. Luqo “oramizda yuz bergan voqealar” (1:1) deb gapiradi.
4. Muallif oʻzini hech boʻlmasa, xuddi boshqalar kabi barcha voqealardan xabardorman, deb his qiladi va shaxsiy javobgarlikni oʻz boʻyniga olgan holda hikoyani bayon qilishga qodirman, deb oʻylaydi (“batafsil hikoya qilib berishga qaror qildim”).
5. Ular foydalanayotgan maʼlumotlar ishonchli manbalardan olingan (“bu voqealarni boshidan koʻrib guvoh boʻlgan Xudo Kalomining xizmatkorlari bizga yetkazdilar” – 1:2).
6. U kuzatishlari va izlanishlaridan kelib chiqib, bayon qilishga bel bogʻlagan barcha voqealardan oʻzi yaxshi xabardor boʻlgan. Shuningdek u bu ishlarga guvoh boʻlgan kishilar bilan bir vaqtda yashagan. Bu yerda berilgan oʻzbek tilidagi “sinchiqlab tekshirib” iborasi asl nusxada yunoncha parekolouthekoti soʻzidir. Xuddi mana shu soʻz 2 Tim. 3:10-11 oyatlarda “ergashding” deb oʻzbekchaga oʻgirilgan: “Sen esa menga ergashding, taʼlimotim, turmush tarzim, ... Boshimga kelgan quvgʻinlarni – Antioxiya, Ikoniya va Listra shaharlarida chekkan azoblarimni eshitding”. Bu Timoʻtiy sanab oʻtilgan barcha vaziyatlarda Pavlus bilan birga boʻlganini anglatmaydi, lekin u mana shu voqealar roʻy bergan paytda yashagan va ularni dastlabki manbalardan eshitib bilgan. “Boshidanoq” soʻzi orqali berilgan anothen soʻzi turlicha talqinlarga sabab boʻlgan. Xuddi mana shu soʻz Yuhannoda va Yoqb 1:17 da “yuqoridan tushgan” deb tarjima qilingan. Luqo bu soʻzni ikki bor ishlatadi va Hav. 26:5 da uni qoʻllaydi. Bu yerda bu soʻz Pavlusning nutqida ishlatilgan va “azaldan” degan maʼnoda keladi, lekin u sira ham “yuqoridan tushgan” degan maʼnoni bildirmaydi. Noulingning[1]fikricha, Pavlus bu yerda Quddusdagi taʼlimining boshlanishini nazarda tutgan. Pavlus bu soʻzni yana bir marta (yakkayu-yagona marta) Gal. 4:9 oyatda ishlatadi va bu soʻzni avvalgi holatga qaytish degan maʼnoda tushunish mumkin, oʻzbek tiliga esa u “yana ... qaytyapsizlar” deb oʻgirilgan. Luqo 1:3 oyatga kelsak, bu yerda “yuqoridan tushgan” deb tarjima qilish mumkin, lekin baribir u kontekstga mos kelmaydi, uni ustiga Luqo va Pavlusning uslubilariga toʻgʻri kelmaydi. Tushunarsiz iboraning tarjimasini doimo tekshirib koʻrish kerak, buning uchun oʻsha muallif qoʻllagan iboraning barcha variantlarini solishtirib chiqish shart boʻladi. Mazkur holatda boʻyicha iboralarni solishtirish shuni koʻrsatdiki, anʼanaviy tarjima toʻgʻri ekan. Yuqorida aytilganlardan quyidagicha xulosaga kelish mumkin, yaʼni muallif ancha eski, ammo hammaga maʼlum boʻlgan faktlardan oʻz vaqtida xabardor ekanini aytadi. U Masih haqida ancha yillardan beri biladi, sababi u voqealarning bevosita ishtirokchisi boʻlgan havoriylar va Isoning qarindoshi yoki doʻstlari bilan aloqada boʻlgan. Luqo Muqaddas Ruh ilhomi bilan Isoning hayotini hikoya qilib bergan muallifga aylanadi va kerakli voqealarni hikoyaga kiritishga va kerakli tilda yozishga erishadi.
7. Luqo barcha muhim faktlarni besh qoʻlday biladi. Uning hikoyasida boshqa xushxabarchilar aytmagan bir talay maʼlumotlar mavjud va u Iso Masihning hayotini batafsilroq hikoya qilib beradi.
8. Muallif barcha oʻz hikoyasini aniq va tartib bilan qogʻozga tushirish niyati borligini bildiradi. Biroq shuni nazarda tutish kerakki, bunda “tartib” soʻzi xronologik aniqlikni anglatmaydi, balki muallif rioya qiladigan reja bor ekanini bildiradi.
9. Hikoya anik bir kishiga yoʻllangan boʻlib, u aftidan, yuqori tabaqa vakili boʻlsa kerak. U bu yerda Choʻmdirilish vaqtida barilgan Teofil ismi bilan atalgan. Bu ism aynan “Xudoni sevuvchi” yoki “Xudo sevgan kishi” maʼnolarini beradi. Oʻsha kezlarda faqatgina rasmiy shaxslarga va oqsuyaklarga nisbatan “hurmatli” soʻzi bilan murojaat qilingan. Chamasi, Luqo bu kishining imonga kelishiga yordam bergan yoki uning oʻzi Luqoga asarlarini tarqatishda homiylik qilgan.
10. Hikoyani oʻqishi kerak boʻlgan odam Masih haqidagi guvohlikni eshitib boʻlgan (aftidan, ogʻzaki vaʼzni), lekin haqiqatda imoni komil boʻlish uchun yana bir qancha maslahatlarga ehtiyoj sezgan.
11. Muallifning maqsadi oʻz doʻstiga haqiqat haqida toʻliq axborot berishdan iborat boʻlgan.


Mana shu fikr-mulohazalardan bir narsa maʼlumki, uchinchi Xushxabar kitobining muallifi badiiy qobiliyat sohibi boʻlgan va u bundan Iso Masih haqidagi xabarni kitobxonga yetkazib berish uchun foydalangan. Kim edi oʻzi bu kishi?


#### HIKOYA MUALLIFI


Muallifning shaxsini aniqlash koʻp jihatdan uchinchi Xushxabar ning Havoriylar Faoliyati kitobi aloqasiga bogʻliq. Mabodo ikkala asar ham bir kishi tomonidan yozilgan boʻlsa, Havoriylar kitobida u haqda berilgan maʼlumotlar Xushxabar kitobini tahlil qilishda ishlatilishi yoki buning aksi boʻlishi mumkin. Havoriylar faoliyati kitobini yozgan kishi bayon etilgan koʻpgina voqea-hodisalarda oʻzi ham ishtirok etgan – bu narsa u koʻpincha “biz” olmoshini ishlatganidan bilinib turibdi. Mana shu “biz” soʻzi uchraydigan parchalar kitob muallifi haqida koʻpgina qiziqarli maʼlumotlarni aniqlashtirib olishimizga imkon beradi.


Mana shunday parchalardan biri Bezan Kodeksida topilgan – bu oltinchi asrga oid qoʻlyozma boʻlib, uning matnlari koʻpincha oʻziga xosligi bilan ajralib turadi, xuddi quyidagi Hav. 11:28 oyatdagi oyat kabi:


“ Ulardan Agav degani Muqaddas Ruhdan ruhlanib qad rostladi-da, butun dunyoda ogʻir qahatchilik boʻlishini karomat qildi ”.


Bu matn faqatgina Bezan Kodeksida uchragani uchun uni Havoriylar kitobidagi anʼanaviy matn sirasiga kiritishmaydi. Agar u haqiqiy boʻlsa, muallif Pavlus va Barnabo xizmat qilib yurishgan kezlarda Antioxiyadagi jamoatning aʼzosi boʻlgan deb aytish mumkin boʻladi.


Hamma qabul qilgan dastlabki havola Hav. 16:10 oyatda boʻlib, unda Pavlusning Troas shahridan ikkinchi targʻibot safariga joʻnab ketayotgani aytiladi. Aftidan, muallif unga Troasdan Filiippi shahrigacha hamrohlik qilgan. Nima boʻlganda ham, Pavlusning Filippida hibsga olinishi hikoya qilinayotganda “biz” soʻzi ishlatilmaydi (Hav. 16:17, 19-34) . Chamasi muallif ham oʻsha shaharda boʻlgan, biroq u hibsga olinmagan. “Biz” soʻzi bor boʻlgan matn parchalari Pavlusning Makedoniyaga qaytib kelishi haqidagi hikoyada yana uchraydi (Hav. 20:6) va hikoyaning oxirigacha ishlatiladi. Toʻgʻri, Pavlus Kesariyada qamoqda boʻlgan chogʻda muallifning ishtiroki sezilmaydi, biroq u Pavlus bilan Rimgacha borgani (Hav. 27:1-2 va keyingi oyatlar) va oʻsha shaharda qolgani aniq.


Uchinchi Xushxabar bilan Havoriylar kitobi oʻrtasida uzviy bogʻliqlik bor. Ikkala kitob ham Teofil ismli kishiga yoʻllangan. Havoriylar faoliyati kitobining kirish qismi Xushxabar hikoyasining mazmuni bilan toʻliq mos keladi, chunki muallif shunday deydi: “Ey Teofil, Isoning bajarishga va oʻrgatishga kirishgan hamma narsalarini ... ilk kitobimda qalamga oldim” (Hav. 1:1) . Hav. 1:2-11 oyatlarda Masih qayta tirilgach, qirq kun davomida yerda boʻlishi va oʻsha paytda shogirdlariga bergan yoʻl-yoʻriqlari hamda osmonga koʻtarilishi haqidagi hikoya Luqo bayon etgan Muqaddas Xushxabar kitobidagi 24 bobning mazmuniga juda mos keladi. Havoriylar kitobida Muqaddas Ruhning roliga urgʻu berilgani ham Xushxabar kitobiga muvofiq keladi. Garnakning taʼkidlashicha, ikkala kitobning yozilish uslubi va leksikasi oʻzaro juda yaqin. Bu fikrni batafsil muhokama qilish ancha murakkab boʻlib, koʻp vaqtimizni olishi ham mumkin, biroq shuni taʼkidlashimiz mumkinki, uchinchi Xushxabar kitobi va Havoriylar kitobining muallifi aynan bir kishi boʻlganiga yetarlicha asoslar bor. Shuning uchun Havoriylarda u haqda yozilgan barcha narsani Luqo Xushxabarining muallifiga taalluqli deyish mumkin.


Bu kishi avval majusiy boʻlgan, soʻngra Hosil bayramidan taxminan 15 yil oʻtgach, suvga choʻmib, Antioxiyadagi jamoatning aʼzosiga aylangan boʻlsa ajabmas. U shuningdek havoriy Pavlusning doʻstiga va hamrohiga aylanadi, Troasdagi uchrashuvdan keyin esa, uning ikkinchi targʻibot safariga sherik boʻladi (16:10). U Filippi shahrida mahalliy jamoatning choʻponi sifatida qoladi, bu paytda esa Pavlus oʻzining targʻibot xizmatini Axaya oʻlkasida, Antioxiyaga borib kelgach (Hav. 18:22) esa, Kichik Osiyoda (Hav. 19:1-41) davom ettiradi. Pavlus uchinchi targʻibot safarida Filippi shahriga kelganida, muallif yana unga qoʻshiladi (Hav. 20:6) va u bilan dastlab Asiyaga, u yerdan Quddusga joʻnab ketadi.


Havoriylar kitobi Pavlus toʻrt yilga Kesariyadagi qamoqqa tashlangan kezlarda muallif nima bilan shugʻullangani haqida ogʻiz ochmaydi, biroq shunisi aniqki, qamoq muddati tugagach, u Pavlusni Rim shahrigacha kuzatib qoʻyadi, u yerda Pavlus Qaysarning hukmi oldida hozir boʻlishi kerak edi.


Pavlusning targʻibot faoliyati haqidagi eng yaxshi manbani yozib qoldirgan odam buyuk havoriyning yaqin hamkori boʻlishi kerak edi. Biroq biz bilgan Pavlusning hamkorlari ichida faqatgina Luqo Havoriylar faoliyati kitobining muallifi boʻlishga haqli. Bunga roʻyxatdan oʻchirish usuli[1]dan foydalanib ishonch hosil qilish mumkin. Timoʻtiy yoki Hav. 20:4 oyatda tilga olinganlarning hech biri muallif boʻla olmaydi, chunki u yerda sanab oʻtilganlar haqida shunday deyilgan: “Ular avval joʻnab, bizni Troasda kutib turardilar”, yaʼni muallif aytilganlar orasida boʻlmagan. Bu roʻyxatga Kol. 4:7-17 va Filim. 23-24 oyatlardan kelib chiqib aytadigan boʻlsak Pavlusning yaqin hamkorlaridan biri sanalgan Aristarxni ham kiritish mumkin. Mark Havoriylar kitobida uchinchi shaxsda ishlatiladi, shu boisdan ham u muallif boʻla olmaydi. Epafras Filippi shahrida emas, Kichik Osiyodagi shaharlarda mehnat qilgan; Dimas oʻz xizmatini badnom boʻlib tugatgan (2 Tim. 4:10) ; Iso Iust aftidan, yahudiy boʻlgan, holbuki Havoriylar kitobining muallifi yahudiy boʻlmagan. Shu sababdan ham mualliflikka yagona nomzod Luqo boʻlib qolmoqda.

Bu xulosani hikoya matnining tahlili ham tasdiqlaydi. Uning muallifi oʻqimishli va badiiy ijod qobiliyatiga ega kishi boʻlgan. Uning fikrlarni ifoda qilish usuli va soʻz boyligi yunonlarga xos aql-idrokdan darak beradi. Masalan, u Malta aholisini “varvar” deb ataydi (oʻzbek tiliga “yerli aholi” deb tarjima qilingan – Hav. 28:2) . Bu ana shu odamlar qoʻpol va yovvoyi boʻlgan degan maʼnoni anglatmaydi. Yunonlar yunoncha soʻzlashmaydigan barcha odamlarni shunday atashgan. Shubhasiz, muallif oʻta kuzatuvchan odam boʻlgan. 27 bobda dengiz sayohati juda sinchkovlik bilan yoritib beriladi – bu Oʻrta yer dengizi boʻylab uyushtirilgan sayohatlar haqidagi eng qadimiy hikoyalardan biri boʻlib, unda koʻplab geografik va texnik detallar bayon qilib berilgan. Agar shifo berishlarni solishtiradigan boʻlsak, masalan, Mark 5:25-26 va Luqo 8:43 , ikkinchisida vrachning nuqtayi nazari maʼlum boʻladi. Pavlus esa oʻz yordamchisi haqida gapirib, uni “sevimli tabib Luqo” deb ataydi (Kol. 4:14) .


Pavlusning safdoshi boʻlgan Luqoning muallifligini jamoatga tegishli naqllar ham tasdiqlaydi. Luqo Xushxabari kitobidan ikkinchi asrdagi taniqli masihiy yozuvchilar Tatian va Iustin Shahid foydalanishgan[2]. Uchinchi Xushxabar kitobining qayta ishlangan nusxasini Markion oʻz kanoniga kiritgan va ikkinchi asr oxiridan boshlab u Luqoning matni sifatida ishlatila boshlangan. Tertullian 500 martadan ortiq Luqodan sitata yoki dalillar keltirib oʻtgan.

Shunday qilib, uchinchi Xushxabarning muallifi kim ekani deyarli aniqlangan. Shuning uchun u haqda biror narsa deyish mumkin boʻladi.


Chamasi, u majusiy oilada dunyoga kelgan, yunoncha taʼlim olgan va bir qancha aqliy qobiliyatlarga ega boʻlgan. Ehtimol, u Antioxiyaga uyushtirilgan birinchi targʻibot natijasida imonga kelgan. Uning Pavlus bilan 51 yil Troasda boʻlgan uchrashuvigacha qariyb hech narsa maʼlum emas. U Pavlus bilan Troasdan Makedoniyaga joʻnab ketadi va u yerdagi Filippi shahrida choʻponlik qiladi. Bu jamoat aʼzolari esa oʻzlarining shijoatlari va jamoat asoschisiga boʻlgan sadoqatlari bilan nom chiqarishadi. 2 Kor. 8:22 oyatda tilga olingan “birodar” Luqo boʻlsa, ajabmas. U Antioxiya bilan bogʻliqligi boʻlgan Titusning tugʻishgan akasi boʻlishi mumkin (Gal. 2:3) . Pavlus Korinfliklarga 2 maktubda tilga olib oʻtgan “birodar” Axayada yaxshi nom chiqarganini va u Xushxabarni targʻib qilishdagi shijoati bilan obroʻ qozonganini aytib oʻtadi. Agar bu yerda gap haqiqatdan ham Luqo haqida borayotgan boʻlsa, u Filippida boʻlib turgan chogʻida, butun Makedoniya va Axaya boʻylab Pavlusning vakili boʻlgan.


Pavlus uchinchi targʻibot safari chogʻida Filippi shahriga tashrif buyurganida, Luqo yana unga qoʻshilgan va u bilan birga Falastinga yoʻl olgan. Pavlus Kesariyadagi qamoqda yotganida Luqo qayerda boʻlgani haqida maʼlumotga ega emasmiz. Biroq u uzoqqa ketib qolmagan, chunki u Pavlusning Rimga safari chogʻida unga qoʻshilgan va kema halokatini tasvirlab bergan (Hav. 27) . Havoriy Rimda qamoqda boʻlganida oʻz maktublarida Luqoni tez-tez tilga oladi (Kol. 4:14; Filim. 24) . Pavlus uni oʻzining yaqin hamkorlari safida qayd etib oʻtadi. Luqoning keyingi hayoti haqida uzuq-yuluq va ishonchsiz maʼlumotlar mavjud. Ehtimol u Pavlus Rimda ikkinchi bor zanjirband boʻlganida to uning oʻlimiga qadar u bilan boʻlgan (2 Tim. 4:11) .


Luqo masihiylikdan yuzaki xabardor boʻlgan, chetdan turib kuzatuvchi shaxs emas edi. U faol voizxon va targʻibotchi boʻlgan. Uni jamoatning dastlabki buyuk tarixchisi va masihiylikning adabiy apologeti deb hisoblash mumkin. Pavlusning majusiylarga qaratilgan vaʼzining ishtirokchilaridan biri sifatida u Masih haqida shunday guvohliklar keltiradiki, bu guvohliklar yunon-rim madaniyati doirasida yashagan odamlarga tushunarli boʻlgan.


#### YOZILGAN VAQTI VA JOYI


Luqo Xushxabari Havoriylar kitobidan avval yaratilgani kundek ravshan. Boshqa tarafdan, bu kitob masihiylik ancha keng tarqalib boʻlmaguncha, Teofil singari aslzoda majusiylarning eʼtiborini jalb qilmaguncha, yaratilmagan boʻlishi kerak. Havoriylar faoliyati kitobi Pavlus Rimdagi qamoqdan birinchi marta chiqishidan avval yozilgan deb taxmin qilish mumkin. Chunki kitobdagi hikoya aynan shu joyda uzilib qoladi, jumladan bu qoʻqqisdan yuz beradi, goʻyo muallifning aytishga gapi qolmagandek. Xushxabar kitobiga kelsak, u Isoning qatl qilinishidan maʼlum bir vaqt oʻtgach yozilganiga shubha yoʻq: kirish qismi koʻrsatib turibdiki, koʻpchilik U haqda koʻp narsa yozib boʻlishgan. Keltirilgan fikr-mulohazalar dastlabki sana sifatida oltmishinchi yilni belgilashga imkon beradi. Bu vaqtga kelib Luqo ancha yillardan buyon imonda boʻlib, Masih hayotiga taalluqli koʻplab maʼlumotlarni oʻrganib chiqqan. Ehtimol, u bu kabi tadqiqotlarni Pavlus Kesariyadagi qamoqda boʻlgan kezlarda olib borgan va Falastindagi vaziyatni oʻrganib, voqea guvohlari bilan uchrashgan.


Luqo Markdan koʻp narsani oʻzlashtirganidan kelib chiqib, baʼzi olimlar ancha kechroq boʻlgan sanaga ishora qilishadi. Ammo ikki hikoya oʻrtasidagi oʻxshashlikni ikkala Xushxabarchi ham mavjud boʻlgan umumiy manbadan foydalangan deb izohlash mumkin. Shuningdek, oʻsha paytdagi barcha jamoatlarda Masih haqida vaʼzlarning barchasi bir-biriga yaqin boʻlgan. Boz ustiga, Mark Barnabo va Pavlus bilan Antioxiyaga borgan chogʻidan boshlab Luqo bilan shaxsan tanish boʻlgan boʻlsa, ajabmas. Albatta Xushxabar kitobini aynan oltmishinchi yilda yozilgan deb aytib boʻlmaydi, ammo baribir mana shu sana bizni boshqalariga qaraganda koʻproq qanoatlantiradi.


Luqo Xushxabarida kitob qayerda yozilganiga hech qanday ishora yoʻq. Garchand muallif asosiy maʼlumotlarni Kesariyada boʻlganida yiqqan boʻlsa ham, kitob Falastinda yozilgani dargumon. Rim, Kesariya, Axaya, Kichik Osiyo va Iskandariyalar bilan bir qatorda yana koʻplab joylar Luqo Xushxabari yozilgan joy sifatida koʻrsatiladi, biroq bularning bari shunchaki taxminlar xolos. Masihiylikka oid naqqlarda ham bu haqda aniq bir fikr bildirilmagan. Faqat shunisi aniqki, bu kitob ellinizm madaniyatida yashagan va majusiylar orasida mehnat qilgan odam tomonidan yozilgan.


#### MAZMUNI


Luqo Xushxabarida ham boshqa sinoptik Xushxabarlardagi kabi maʼlumotlar bor, lekin unda ulardan koʻra koʻproq yangi narsalar mavjud. Bu kitobda Yahyo Choʻmdiruvchining tugʻilishi (1:5-25, 57-80), Isoning dunyoga kelishi (1:25-56) va Uning bolaligiga oid bir qancha voqealar (2:1-52), Odam Atodan boshlangan Isoning nasabnomasi (3:23-38), Nosirada Xushxabar aytish (4:16-30), Butrusni chaqirish toʻgʻrisidagi alohida hikoya (5:8-10), boshqa Xushxabarlarda tilga olinmagan 6 ta moʻjiza (5:1-11; 7:11-17; 13:10-17; 14:1-6; 17:11-19; 22:49-51) 19 ta masal (7:41-43; 10:30-37; 11:5-8; 12:13-21; 12:35-40; 12:41-48; 13:6-9; 14:7-11; 14:16-24; 14:28-30; 14:31-32; 15:8-10; 15:11-32; 16:1-13; 16:19-31; 17:7-10; 18:1-8; 18:9-14; 19:11-27), Zakkayning imonga kelishi (19:1-10), Hirodning Isoni masxara qilishi (23:8-12), Isoning Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻlishi (24:13-35) kabi voqealar bayon etilgan. Bularning barchasi faqatgina Luqoda jamlangan. Umuman olganda esa, unda juda koʻp farqlar boʻlib, ularni hozir sanab oʻtishdan maʼno yoʻq.


#### HIKOYA REJASI


Luqo Xushxabari bizga Isoni insonlar jamiyatining vakili, mukammal hayot kechirish namunasini koʻrsatib bergan va Muqaddas Ruh kuchida yashaydigan Komil Inson sifatida namoyon qiladi. Bu tushuncha boshdanoq, hali farishta choʻponlarga Uning tugʻilishini eʼlon qilib, “Najotkoringiz – Egamizning yogʻ surtilgani” tugʻildi deb aytgan paytdan hammaga tushunarli boʻla boshlaydi (Luqo 2:11) . Mana shu jumlada Iso Masihning vazifasi va U yahudiylar kutgan Masih ekani hamda Unga berilgan unvon haqida gapiriladi.


LUQO XUSHXABARI – INSONIYAT NAJOTKORINING XUSHXABARI


I. Soʻzboshi 1:1-4
II. Najotkorning kelishiga tayyorgarlik 1:5-2:52


Eʼlon qilish 1:5-56


Yahyoning tugʻilishi 1:57-80


Isoning tugʻilishi va bolaligi 2:1-52


III. Najotkorning oʻrtaga chiqishi 3:1-4:15


Yahyoning xizmati 3:1-20


Suvga choʻmish 3:21-22


Najotkorning nasl-nasabi 3:23-38


Vasvasaga solinish 4:1-13


Jalilaga qaytib kelish 4:14-15


IV. Najotkorning xizmati 4:16-9:50


Xizmatning maqsadini eʼlon qilish 4:16-44


Undagi kuch-qudratning namoyon boʻlishi 5:1-6:11


12 shogirdni tanlash 6:12-19


Oʻz prinsiplarini eʼlon qilish 6:20-49


Qiynalayotganlarga yordam koʻrsatish 7:1-9:17


Xoch haqidagi ochiqlik 9:18-50


V. Najotkorning vazifasi 9:51-18:30


Xalqqa murojaat 9:51-62


70 ta shogirdni tanlash 10:1-24


Shohlik haqida taʼlim berish 10:25-13:21


Oshkora ziddiyatning boshlanishi 13:22-16:31


Shogirdlarga nasihat berish 17:1-18:30


VI. Najotkorning azob chekishi 18:31-23:56


Quddus yoʻlidagi hodisa 18:31-19:27


Quddusga yetib kelish 19:28-44


Quddusda yuz bergan nizo 19:45-21:4


Quddusning halokati toʻgʻrisida bashorat 21:5-38


Qutlugʻ Kechlik 22:1-38


Xiyonat 22:39-53


Qoʻlga olinish va sud 22:54-23:25


Xochga mixlash 23:26-49


Dafn etish 23:50-56


VII. Najotkorning qayta tirilishi 24:1-53


Boʻsh qolgan qabr 24:1-12


Emmaus yoʻlida zuhur boʻlish 24:13-35


Shogirdlarga zuhur boʻlish 24:36-43


Topshiriq berish 24:44-49


Osmonga koʻtarilish 24:50-53


Luqo kitobning boshida aytadiki, kitobxon oʻrgangan taʼlimot haqiqiy ekaniga uni ishontirish uchun ushbu Xushxabarni yozgan. “Oʻrgatilgan” feʼli Yangi Ahdda tasodifiy xabarga zid ravishda biror xabar yoki taʼlimotni asos bilan berishda qoʻllanadi. Luqo Teofilga, allaqachon u tanish boʻlgan taʼlimotni toʻgʻri tushunishi uchun ishonchli asoslarni taqdim qilmoqchi boʻlgan.


Shuning uchun Luqo barcha maʼlumotlarni aniq yetkazib berishga intiladi (1:3). U barcha voqealarni shunday tartibda tuzishga urinadiki, hikoya kitobxonning aqlida va yuragida chuqur iz qoldirsin.


Najotkorning kelishiga tayyorgarlik haqida hikoya qiluvchi boʻlimda boshqa Xushxabarlarda boʻlmagan maʼlumotlar berilgan. Mattto Isoning bokira qizdan tugʻilganini aytadi, ammo uning hikoyasi Yusufning vaziyatidan kelib chiqib bayon qilinadi. Luqo esa Maryam haqida koʻproq gapiradi. Mattoda ham Markda ham Yahyo Choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida hech narsa yozilmagan.


Qutqaruvchi oʻz xizmatini boshlagani haqida hikoya qiluvchi uchinchi boʻlim goʻyoki Isoni insoniyat tarixiga kiritganday boʻladi. Isoning Odam Atogacha borib taqalgan nasabnomasi U maʼlum bir davrda yashab, butun insoniyat tarixida ishtirok etganini koʻrsatib beradi. Bu nasabnoma Isoning shohona (Mattodagi kabi) emas, balki insoniy kelib chiqishiga urgʻu beradi. Isoning sahroda vasvasaga solinishi xuddi Mattodagi singari bayon qilinadi, faqat boshqacha tartibda, shu bilan birga shaytonning oʻzi vasvasani bas qilganiga alohida eʼtibor qaratiladi (4:13). Xushxabarchi inson duch kelishi kerak boʻlgan barcha vasvasalarga Iso ham duchor boʻlganini koʻrsatmoqchi boʻlgan boʻlsa, ajabmas.


Toʻrtinchi qism Isoning Nosiradagi vaʼzi bilan boshlanib, u yerda U Oʻzining paygʻambar kitoblari bilan uzviy aloqada ekanini eʼlon qiladi. Masih Ishayo paygʻambarning kitobidan dalil keltirib, Oʻz xizmatining maqsadi nimadan iborat ekani haqida soʻzlab beradi (4:18). Masih haqida tarjimai hol shaklida yozilgan maʼlumotlar bu qismda mavjud boʻlib, boshqa Xushxabarlardagi xuddi shu joylar bilan mos keladi, biroq ular ancha batafsil bayon qilib berilgan.


Keyingi beshinchi boʻlim esa oʻzgacha koʻrinishga ega. U faqatgina Luqoga xos. Kichikroq parchalardan tashqari, 9:51 va 18:30 oyatlar oʻrtasidagi deyarli barcha matnlar boshqa Xushxabar kitoblarida uchramaydi. Bu birinchi navbatda rahmdil samariyalik (10:28-37), aqlsiz boy (12:13-21), meva tugmagan anjir daraxti (13:6-9), toʻydagi joylar (14:7-14), yoʻqolgan kumush tanga (15:8-10), darbadar oʻgʻil (15:11-32), shum ish boshqaruvchi (16:1-13), boy va Lazar (16:19-31), farziy va soliqchi (18:9-14) haqidagi masallarga tegishli. Bu masallarning barchasi bu yerda tasodifan yigʻilmagan. Ular Iso bajarishi kerak boʻlgan buyuk vazifaning maʼnosini koʻrsatib beradi. Isoning hayotida sodir boʻlgan voqea haqidagi hikoya yoki masallarning har biri Luqo tomonidan majusiy kitobxonlarga mana shu vazifaning mohiyatini ochib berish uchun ishlatiladi.


Iso Masih chekkan azob-uqubatlarni Luqo boshqa Xushxabar kitoblaridagi kabi tasvirlab bergan. Qutlugʻ Kechlikda yuz bergan voqealar tartibi (22:19-23), Isoning Simun Butrusga taskin berishi (22:31-32), terning xuddi qon tomchilariday toʻkilishi (22:43-43), Kayafaning uyida roʻy bergan voqealar rivoji (22:63-71), Hirodning hukmi (23:4-16), Isoning Quddus ayollariga murojaati (23:27-31), qaroqchining tavba qilishi (23:39-43) hikoyaning jonli chiqishiga sabab boʻlgan, lekin uning mohiyatini oʻzgartirib yubormagan. Luqo Masih tortgan insoniy azob-uqubatlarga va Uning boshqa odamlarga nisbatan koʻrsatgan insoniy rahm-shafqatiga katta urgʻu beradi. Xushxabarchi Inson Oʻgʻlining Otaga boʻysunish niyatida ixtiyoriy ravishda oʻlimga borganini koʻrsatib oʻtadi.


Qayta tirilish bilan bogʻliq voqealarning jonli tarzda va batafsil yoritish orqali bu Xushxabar kitobi boshqalaridan ajralib turadi. U bayon qilgan hikoya ancha hayotiy va ishonchli chiqqan. Faqatgina Luqo Emmaus yoʻlida ketayotgan shogirdlarga Isoning zohir boʻlganini yozadi. Isoning oʻlimi haqiqatligi, shogirdlarning alami, shu paytda Iso ularning oldidan qoʻqqisdan paydo boʻlishi, U Oʻzi haqidagi Muqaddas Yozuvlarni talqin qilib berishi, ularning imonsizligini ruhan fosh etishi – bularning bari kurrai zaminda gʻayritabiiy va yangi bir narsa sodir boʻlganidan dalolat beradi. Kitobdagi soʻnggi soʻzlar unda hikoya qilingan voqealarni taʼlimotdagi haqiqat bilan bogʻlaydi. Mana shu soʻzlar tavba va gunohlarning kechirilishiga yolgʻiz Iso Masih orqali erishish mumkinligini koʻrsatib beradi.


#### ENG MUHIM JIHATLAR


Naqllarda aytilishicha, Luqo rassom boʻlgan va ilk masihiy jamoatlari uchun suratlar chizgan. Buning qanchalik haqiqatligi nomaʼlum, lekin u soʻz ustasi boʻlganiga shubha yoʻq. Uning Xushxabar hikoyasi – adabaiy nuqtayi nazardan olib qaraganda mukammal sanaladi. Ayniqsa, Luqo Isoning nutqlarini aniq va jonli qilib yetkazib bergan. Uning soʻz boyligi koʻp va ular turli-tuman. Luqo Xushxabari bugungi kunda ham turli jamoatlarda kuylanayotgan toʻrtta ajoyib madhiyani oʻz ichiga oladi. Bular – Magnifikat (“Jonim Egamni ulugʻlaydi...” – 1:46-55) – Maryamning Elizabetnikiga borganda aytgan qoʻshigʻi; Benediktus (“Isroilning Xudosi Egamizga hamdu sanolar boʻlsin...” – 1:67-79) – Yahyo Choʻmdiruvchi tugʻilgan mahalda Zakariyo aytgan madhiya; Gloriya (“Samodagi Xudoga sharaflar boʻlsin...” – 2:14) – Masih tugʻilgan paytda farishtalar kuylagan madhiya; Nunk Dimittis... (“... bu dunyodan joʻnatasan... ” – 2:28-32) – Masihni goʻdakligida uchratgan Simunning ibodati.


Luqoning xushxabari asosan tarixiy hikoya hisoblanadi. Hech bir muallif Luqo singari oʻsha kezlarda yuz bergan tarixiy voqealarga oʻta aniq dalillar keltirmaydi (1:5; 2:1; 3:1-2). Hech kim Isoning hayotini bunchalik toʻliq, yaʼni tugʻilishdan to oʻlimgacha tasvirlashga urinmaydi – lekin baribir Uning hayotidagi baʼzi davrlar chuqur yoritilmagan. Hikoyada qoloqlik alomatlari yoʻq. Luqo umuminsoniy nuqtayi nazar egasi – u yahudiy, majusiy, yunon, varvar, qul, ozod odam yoki boshqa toifadagi kishilar tomonidan turib fikr yuritmaydi. U tom maʼnoda xolis inson. Uning hikoyasi voqealarni quruq roʻyxati emas, balki Muqaddas Ruh ilhomida amalga oshirilgan Iso Masih hayotining jonli talqinidir. Janob Uilyam Ramsey shunday deb yozgan:


“Luqoning soʻzlarini boshqa barcha tarixchilarning soʻzlariga qaraganda koʻproq tekshirib koʻrish mumkin. Biroq ular eng chuqur tahlillarga ham, eng jiddiy tanqidlarga ham dosh bera oladi, albatta agar tanqidchi oʻz sohasini yaxshi anglab, adolat va ilmiy obyektivlik chegarasidan chiqmasa”[1].

Mabodo Ramsey mubolagʻaga berilib ketgan desak, unda Luqoning asarini zamondoshlariniki bilan solishtirib koʻrish kifoya qiladi. Bu orqali biz uning kitobi naqadar tiyrak, oʻtkir va aniq ekanini bilib olamiz. Luqo Xushxabari va Havoriylar kitobi jamoatning vujudga kelgani va oʻsib borganiga dalil sifatida yozilgan, shuning uchun ham ular tarixiy xarakterga ega boʻlishi kerak edi.


Uchinchi Xushxabarda taʼlimot juda muhim oʻrin tutadi. Voiz va targʻibotchi boʻlib Pavlusning safarlarida unga hamrohlik qilgan Luqo toʻgʻri taʼlimot yetkazish va uni toʻgʻri bayon qilish naqadar muhim ekanini yaxshi tushungan. Garchand u maxsus teologik ekskurslar[2]qilmasa-da, uning teologik masalalarga ixlosi balandligi shundoq koʻrinib turadi. Iso Masih, farishtalar (1:35), jinlar (4:41), Otaning Oʻzi (9:35) tomonidan tan olinib, U Luqo Xushxabarida bir vaqtning oʻzida ham Xudo, ham inson sifatida taqdim etilgan. Luqo kitobida najotga doir taʼlimot muhim oʻrin egallaydi. Kitobning bosh jumlasi – “Inson Oʻgʻli yoʻqolganni izlab topish va uni qutqarish uchun kelgan” (19:10). Najot berishning maʼnosi turli masallar yordamida yoritiladi, ayniqsa u oʻn beshinchi bobda keng tasvirlangan. Havoriy Pavlus tez-tez ishlatgan “oqlanish” soʻzi Luqo Xushxabarida bir necha bor uchraydi, lekin u har doim ham aynan oʻsha maʼnoda kelmaydi. Lekin bir joyda – soliqchi va farziy haqidagi masalda (18:14) – bu soʻz aynan insonning ruhiy holatini Xudoning koʻzi oldida koʻrsatish uchun ishlatilgan. Boshqa Xushxabar kitoblari kabi Luqoning kitobi ham teologiya uchun asos soladi, lekin uni rivojlantirmaydi. Lekin unda Masihdagi Xudo-Odam tabiati, tavbaning mohiyati va ahamiyati, najot, gunoh, oqlash, gunohni yuvish kabi taʼlimotning bir qancha elementlariga yaxshigina taʼrif berilgan.

Luqo Muqaddas Ruh haqidagi taʼlimotga alohida eʼtibor qaratadi. Luqo U haqida Matto va Markni qoʻshib hisoblaganda ham, ulardan koʻproq gapirib oʻtgan. Hikoyadagi barcha asosiy qahramonlar xizmat qilish uchun Muqaddas Ruhning kuchiga toʻlib-toshishgan: Yahyo Choʻmdiruvchi (1:15), Maryam (1:35), Elizabet (1:41), Zakariyo (1:67), Simun (2:25-26) va Iso Masihning Oʻzi (4:1). Iso Masih bir umr Muqaddas Ruhga toʻlib yashagan. Maryam Isoni tugʻish uchun Muqaddas Ruhdan homilador boʻlgan (1:35), Muqaddas Ruhga choʻmgan (3:22), sinash uchun Muqaddas Ruh tomonidan sahroga olib kelingan (4:1), xizmat qilish uchun Muqaddas Ruhning kuchiga toʻlgan (4:4-18), Muqaddas Ruhdan olgan shodlikka toʻlgan (10:21) va shogirdlari Uning boshlagan ishini Muqaddas Ruh kuchi bilan yakuniga yetkazishlarini kutgan (24:29). Havoriylar kitobida bu mavzu Muqaddas Ruhning tabiatini va jamoatdagi ish koʻlamini bayon qilish davomida yanada avj oladi.


Bu Xushxabarda baʼzi toifadagi odamlarga alohida eʼtibor qaratadi. Luqo ayollar haqida koʻp gapiradi. “Ayol” soʻzi unda 43 marta uchraydi, holbuki u Mark va Mattoda umumiy hisobda bor-yoʻgʻi 49 marta keladi. Luqo Mattoga qaraganda Isoning onasi Maryam haqida batafsilroq yozgan. Yahyoning onasi Elizabet (1:5,6,39-45,57), paygʻambar ayol Hanna (2:36-38), Masih shogirdlari bilan birga yurgan bir guruh ayollar (8:2-3), U oʻlgan paytda yigʻi-sigʻi qilgan ayollar (23:27-28) va xoch hamda qabr oldida hozir boʻlganlar (23:55-56; 24:1-11) – ularning barchasiga Luqo katta diqqat bilan qaragan. U bolalarga ham oʻsha paytdagi odatdan koʻra koʻproq diqqat-eʼtibor qaratgan. Luqo Iso va Yahyoning tugʻilishi va bolalik davriga 3 ta bob ajratgan. U Isoning bolalarga qilgan moʻjizasi haqida uch marotaba soʻzlab beradi (7:12; 8:42; 9:38). Luqo Isoni zaif va ezilgan odamlarning himoyachisi qilib tasvirlaydi. Yettita masal boylik va kambagʻallik oʻrtasidagi keskin farq yoki moddiy ehtiyoj haqida yozilgan (7:41-43; 11:5-8; 12:13-21; 15:8-10; 16:1-13; 16:19-31; 18:1-8). Bu masallar faqatgina Luqoda berilgan. Ularda boylar qoralangan, biroq boylikning oʻzini yomon deb tushunish kerak emas. Garchanda Luqoning oʻzi oʻrta sinfning yuqori tabaqasiga mansub boʻlsa-da, kambagʻallar bilan tez-tez aloqa qilib turgan va ularning muammolarini besh qoʻlday bilgan.


Luqo haqida soʻz ketganda, unga yozuvchi sifatida ham qarash kerak. Isoning Luqo tomonidan qayta ishlov berilgan koʻpgina masallari nafaqat ruhiy mazmuni jihatdan, balki oʻzining goʻzalligi va jonliligi bilan eʼtiborga molik hisoblanadi. Darbadar oʻgʻil haqida masal (15 bob) ajoyib hikoya boʻlib, oʻziga xos ustalik bilan yozilgan. Bu hikoyaning yunon tilidagi uslubi – soddalik va maʼnodorlik ajoyib uygʻunlik hosil qilgan. Luqodan boshqa hech kim Isoning tugʻilishini bunchalik aniq va nazokat bilan qogʻozga tushirmagan. Luqo ikki shogirdning Emmaus yoʻlida tirilgan Iso bilan uchrashib qolgan paytini soddalik va ishonch bilan yoritib bergan, qayta tirilish tarixini esa loʻndagina ifoda qilib, Iso toʻgʻrisidagi taʼlimotning magʻzini yetkazib berishni uddalagan. Luqo bayon etgan Xushxabarni mutolaa qilish insonga katta xursandchilik baxsh etadi. Boz ustiga u adabiyotning yorqin namunasi hamdir.


#### HIKOYA ISHTIROKCHILARI


Luqo Matto va Mark hikoyalarida boʻlmagan baʼzi kishilarni tilga olib oʻtadi. Zakariyo xotini Elizabet bilan, Simun, Hanna, Zakkay, Kleopalar boshqa joylarda qayd etilishmagan, biroq ularning har biriga yorqin taʼrif berilgan. Luqoning masallaridagi qahramonlar xuddi tarixdagi shaxslar kabi jonli va aniq taʼriflangan. Sabrli va mehribon ota va ikki oʻgʻlining – biri oʻzboshimcha va maʼsuliyatsiz, ikkinchisi dimogʻdor va qaysar xarakterlari (15:11-32) aniq ochib berilgan. Shuningdek, notanish yahudiyga yordam koʻrsatish uchun oʻz kuchi va pulini ayamagan samariyalik odamning (10:30-37); boyligi tufayli yuragini yogʻ bosgan badavlat odamning (12:13-21); birovning hisobiga boyimoqchi boʻlgan manfaatparast ish boshqaruvchining (16:1-13); xoʻjakoʻrsinga ibodat qilgan manman farziyning (18:9-14) xarakterlari ham ajoyib tasvirlab berilgan. Bu personajlarning barchasi jonli va tabiiy chiqqan. Hoynahoy, bunday odamlar bilan Iso va uni tinglayotganlar kishilar hayotlarida koʻp bor toʻqnash kelishgan.


Xullas, Luqo Xushxabarini oʻqisak mana shunday taassurot ostida qolamiz, bunga muallifning oʻzi ham hikoya boshida ishora qilib oʻtadi. Hikoyaning haqiqiy chiqqani va aniqligi tufayli Iso koʻz oʻngimizda asl tarixiy shaxs sifatida gavdalanadi. “Inson Oʻgʻli yoʻqolganni izlab topish va uni qutqarish uchun kelgan” (19:10) degan xabarni Luqo juda yaxshi ochib bergan. Uning kitobida insonlar orasida ularni deb yashagan Inson Oʻgʻli hikoya qilingan.


### 11 BOB, YUHANNO BAYON ETGAN MUQADDAS XUSHXABAR


KELIB CHIQISHI

HIKOYA MUALLIFI

YOZILGAN JOYI VA SANASI

MAZMUNI

HIKOYA REJASI

ENG MUHIM JIHATLAR

YOZILISHDAN MAQSADI

HIKOYA QAHRAMONLARI


#### KELIB CHIQISHI


Yuhanno bayon etgan Muqaddas Xushxabar – kanonga kiritilgan toʻrtta Xushxabar ichidagi eng gʻayrioddiy va qimmatlisidir. Xuddi sinoptik Xushxabar kitoblarida boʻlgani kabi voqealar rivojini keng koʻlamda yoritib borgan ushbu kitob ulardan tuzilishi va uslubi jihatdan keskin farq qiladi. Unda masallar berilmagan, bor-yoʻgʻi yettita moʻjiza bayon qilingan, ammo ulardan beshtasi boshqa joyda qayd etilmagan. Hikoyada berilgan Isoning nutqlari asosan Uning shaxsiyatidan dalolat beradi: Osmon Shohligining ahloqiy taʼlimotiga uncha katta eʼtibor qaratilmaydi. Isoning turli odamlar bilan qurgan oʻzaro suhbatlari Yuhanno Xushxabarida tez-tez uchraydi. Umuman olganda, Yuhannoni Iso Masihning butun xalq bilan munosabatidan koʻra, alohida odamlar bilan oʻzaro munosabati koʻproq qiziqtiradi. Bu Xushxabar teologik nuqtayi nazardan juda kuchli yozilgan va asosan Iso Masihning shaxsiga va Unga boʻlgan imonning ahamiyatiga qaratilgan.


Sinoptik Xushxabarlardan birmuncha farq qilgani uchun uning haqiqiy ekanligi baʼzi olimlar uchun shubhali tuyulgan. Bu kabi shubhadan holi boʻlish uchun kitobning qay tarzda vujudga kelgani-yu, nima maqsadda yozilganini koʻrib chiqish kerak. Naqllarga muvofiq, toʻrtinchi Xushxabar Zabadiy oʻgʻli Yuhanno tomonidan yaratilgan. U 12 havoriy ichida tirik qolgan yagona shogird boʻlib, birinchi asrning toʻqsoninchi yillarida Efesda kun kechirgan. Garchand bu taxminiy fikr jiddiy tanqidga uchragan boʻlsa-da, biroq hech kim boshqa bir joʻyali farazni oʻrtaga tashlay olmagan. Yuhanno kitobi qanday qilib vujudga kelgani toʻgʻrisida aniq ishoch bilan gapirish uchun birinchi asr soʻnggida mavjud boʻlgan imonlilar jamoati haqida koʻp maʼlumotga ega emasmiz.


Yuhanno Xushxabari haqidagi eng qadimiy dalillar Papiyda jamlangan, Yevseviy esa undan sitata keltirib oʻtgan[1]. Yevseviyning kitobida Isoning shogirdi va zamondoshi boʻlgan ikkita Yuhanno haqida soʻz borib, ulardan birining yoshi katta ekani aytilgan. Shuning uchun Yevseviy Yuhanno ismli ikkita boshqa-boshqa odam boʻlgan degan xulosaga keladi va Efesda Yuhannoniki deb hisoblanadigan ikkita qabr mavjud ekanini qoʻshimcha qiladi. Papiyga tegishli matnlar saqlanib qolmagani uchun bu xulosa biror bir asosga ega deb aytish qiyin. Yevseviy Papiyni notoʻgʻri tushungan ham boʻlishi mumkin. U havoriy Yuhannoni “yoshi katta” ( yunoncha presbyter ) deganda uni qaysidir jamoatning presviteri boʻlganini koʻzda tutgan boʻlishi mumkin. Shu jumladan, u uning davriga kelib (birinchi asrning oxiri) Iso Masihning yerdagi xizmatini oʻz koʻzlari bilan koʻrgan shogirdlardan bor-yoʻgʻi ikkitasi tirik qolganiga eʼtiborimizni qaratadi.

Toʻrtinchi Xushxabar kitobi Yuhanno ismli nomaʼlum presviter tomonidan yozilgan degan taxmin oʻzini oqlamaydi. Zabadiy oʻgʻli Yuhanno ushbu kitobning muallifi boʻlganini Irineydan boshlab barcha jamoat otalari tasdiqlashadi. Jumladan, bu haqda Iskandariyalik Kliment (Kliment Aleksandriyskiy – 190 y.), Tertullian (taxm. 200 y.) Origen (taxm. 220 y.), Ippolit (taxm. 225 y.) va shuningdek Muratoriga tegishli fragmentlar toʻgʻridan-toʻgʻri dalolat berishadi.


#### HIKOYA MUALLIFI


Muallif haqidagi bir qancha maʼlumotni kitobning oʻzidan ham olish mumkin. Garchand bu kitob yunon tilida yozilgan boʻlsa-da, birinchidan, u oromiy tilida gapirishga va fikr yuritishga odatlangan yahudiy. Matnlarda ergashgan qoʻshma gap va sifatdosh oborotlar kam uchraydi. Shuningdek ularda yahudiycha yoki oromiycha soʻzlar tez-tez ishlatilgan boʻlib, ketidan ularga izoh berib oʻtilgan. Muallifga yahudiy naqllari begona emasligi koʻrinib turibdi. 1:19-28 oyatlarda Masihning kelishini kutish haqida gap boradi. U yahudiylarning samariyaliklarga qanday munosabatda boʻlishganidan boxabar boʻlgan va samariyaliklar Xudoga oʻziga xos yoʻsinda topinishini yaxshi bilgan (4:20). U yahudiylar nishonlaydigan barcha bayramlarni besh qoʻlday biladi va ular nimani anglatishini kitobxonga batafsil tushuntirib oʻtadi.


Ikkinchidan, muallif falastinlik yahudiy, shu bois u oʻz yurtining baland-pastini, ayniqsa Quddus va uning tevaragini yaxshi biladi (9:7; 11:8; 18:1). Shu bilan birga u Jaliladagi shaharlar (1:44; 2:1), Samariya zamini (4:5-6,21) bilan yaxshi tanish boʻlgan. U Falastinda oʻzini oʻydagidek his qilishi shundoqqina sezilib turadi.


U oʻz hikoya qilgan voqealarga guvoh boʻlgan, bu haqda u shunday deydi: “Biz esa Uning ulugʻvorligini koʻrdik...” (1:14), “Bu hodisani koʻrgan ... guvohlik berib kelmoqda” (19:35). Hikoyaning baʼzi detallari ham qisman shundan dalolat beradi. Masalan, Iso quduq yonida oʻtirgan mahal soatni necha boʻlganiga ishora qilish (4:6), Jaliladagi Kana shaharchasida boʻlgan toʻyda ishlatilgan xumlarning hajmi va soni haqidagi maʼlumot (2:6), Maryam Isoning oyoqlariga surtishda ishlatgan sunbul moyining narxi va miqdori (12:3-5), Isoning ustidan amalga oshirilgan sud jarayoning ikir-chikirlari (18-19 boblar) – bularning barchasi voqeaning qanday rivojlanishiga taʼsir shtkazmaydi, ammo muallifning oʻzi mana shu voqealar roʻy berayotganda oʻsha yerda boʻlganini koʻrsatadi.


Demak, muallif kim? Muallif Iso Oʻz xizmatini boshlagan paytdanoq U bilan boʻlgani aniq, chunki u sinoptik Xushxabarlardagi Isoning xizmatni boshlashi bayon qilingan epizodlardan avvalgi voqealarni tilga olib oʻtadi. Soʻnggi bobdan shuni xulosa qilish mumkinki, “Iso uni sevar edi” va oʻsha shogird Qutlugʻ Kechlik paytida Isoning bagʻriga bosh qoʻyib yonboshlagan edi (13:23). U Simun Butrusga ham yaqin boʻlgan. Bundan tashqari u sudda ham boʻlgan (18:15-16) va qatl payti xoch yonida turgan (19:26-27). Yuqorida gaplarning barchasi bu odamga nisbatan toʻgʻri aytilgan. Bu odam kimligini aniqlash qiyin emas, buning uchun Isoning barcha yaqin shogirdlarini saralab olish va ularni roʻyxatdan oʻchirish usulidan oʻtkazish kerak, shunda biz aniqlamoqchi boʻlgan kishi kelib chiqadi. Demak boshlaymiz. Yoqub Jamoat endi vujudga kelgan paytlardayoq oʻldirilgan (Hav. 12:2) . Butrus, Toʻma va Filipplar deyarli har safar uchinchi shaxsda ishlatilishgani uchun ham ularni muallif boʻlganiga ishonish qiyin. Muallif oʻz ismini aytmasa ham, kitobxonlar uni yaxshi tanishganini bilgan va mana shu voqealarni yozishga haqli va loyiq ekanini eʼtirof etishlariga zarracha ham shubha bildirmagan. Shunday qilib, toʻrtinchi Xushxabarning muallifi deb ataladigan yagona inson bu – Zabadiy oʻgʻli Yuhannodir. Mana shu xulosaga asoslanib, u haqdagi bir talay maʼlumotlarni aniqlab olish mumkin.


Bizda masihiylikning dastlabki yillarida yashagan imonlilar haqida toʻliq maʼlumot boʻlmagani kabi, Yuhannoning hayoti haqida koʻp narsa aytish qiyin. Uning otasi – jalilalik baliqchi Zabadiy boʻlgan (Mark 1:19-20) , onasi esa – Isoning onasi Maryamning taxminiy singlisi Salomeya edi (taqqoslang: Matto 27:56; Mark 15:40; Yuh. 19:25) . U Jalilada katta boʻlgan va Simun hamda uning ukasi Andrey bilan oʻsha Jalila dengizida baliqchilik qilib kun koʻrgan. U ham, Andrey singari Yahyo Choʻmdiruvchining shogirdi boʻlgani haqiqatga yaqin (Yuh. 1:40) . Agar shunday boʻlsa, u Isoning Jalilaga qilgan safari chogʻida unga hamrohlik qilgan (Yuh.2:2) , bir muddat oʻtib esa, Isoga ergashish uchun boshqa shogirdlar bilan baliqchilikni tashlagan (4:21-22).


U Isoning hayotida yuz bergan koʻplab voqea-hodisalarda ishtiroq etgan. Ularning barchasini sanab oʻtishdan maʼno yoʻq. Iso Yahudiyada endi xizmat qila boshlaganda Yuhanno U bilan birga edi. Nikodim bilan suhbat aynan uning uyida boʻlgani ehtimoldan holi emas. Oʻn ikki shogird qatorida u ham Iso tomonidan mustaqil xizmat uchun joʻnatilgan (Matto 10:1-2) .


Yuhanno va uning ukasi qiziqqon boʻlishgani uchunmi, aniq aytish qiyin, lekin ular ham qolgan shogirdlar kabi Isoning maʼlum darajadagi pand-nasihatlariga ehtiyoj sezishgan. Iso ularni “momoqaldiroq oʻgʻillari” deb atagan. Mark bu laqabni izohlab oʻtmagan, lekin yahudiylar insonning feʼlidan kelib chiqib ushbu iborani ishlatishgan. Jin haydab chiqarmoqchi boʻlgan odamga ular bilan yurmagani uchun buni taqiqlab, Yuhanno va uning ukasi unga nisbatan murosasizlik va qoʻpollik qilishgan (Luqo 9:49) . Shuningdek ularning bu feʼli samariyaliklar Isoni qabul qilishmagan payt, Undan osmondan olov yogʻdirib, ularning qishloqlarini kulini koʻkka sovurishini istashgan paytda ham namoyon boʻladi (Yuh. 9:52-54) . Ikkalasi ham ketini oʻylamay, Iso ularni Oʻz Shohligida birinchilardan qilishini soʻrab berishi uchun oʻz onasidan iltimos qilishgan (Matto 20:20-28) . Garchand ular Isoning ishiga va Oʻziga sodiqligini isbotlab kelishgan boʻlsa-da, Iso ularning ruhan yetuk emaslikda ayblaydi.


Qutlugʻ kechlik paytida Yuhanno toʻrga oʻtib, Isoga yaqin joyni egallagan (Yuh.13:23) . Hukm paytida Yuhanno oliy ruhoniy hovlisiga kirishga ijozat olgan, chunki u uning oilasi bilan tanish boʻlgan (18:15-16). Ehtimol, Yuhanno baliqlarni sotish uchun shartnoma yuzasidan Quddusga borib turgan, shuning uchun ham uni aʼyonlarning uyida yaxshi bilishgan. U Isoning ustidan oʻqilgan hukmga va Uning oʻlimiga guvoh boʻlgan. Iso aynan unga Oʻz onasini holidan xabar olib turishni tayinlab ketgan (19:26-27). U Iso dafn qilingandan kyingi qaygʻuli kunlarda Butrus bilan birga boʻlgan va birinchilardan boʻlib boʻsh qabrni koʻrgan. U “kafanni koʻrib, ishonch hosil qildi” (20:8).


Yuhanno hikoyaning oxirida aytilgan voqealardan keyin ham, ancha umr koʻrganiga shama qiladi. Maktublardan maʼlumki, u jamoatning obroʻli aʼzosiga aylangan va oʻz obroʻ-eʼtiborini Masih orqali namoyon qilingan Xudoning sevgisini faollik eʼlon qilishda ishlatgan. U birinchi asr oxiriga kelib oʻlgani haqiqatga yaqin.


Iso Masih hayoti haqidagi hikoyalardan Yuhanno toʻgʻrisidagi toʻliqsiz maʼlumotlarni qidirib topdik. Shunga qaramay, ulardan ana shu insonning ruhiy tajribasi va feʼl atvori haqida bir xulosaga kelishimiz mumkin. Sergʻayrat Yuhanno Isoga toʻlaligicha sodiq boʻlgan, lekin u mana shu sadoqatni shoshma-shosharlik bilan yoki oʻylamay koʻrsatgan paytlari ham boʻlgan. Ammo Rabbimiz uning jizzaki feʼlini jilovlab, murosasa bilan ish tutuvchi insonga aylantirgan. Bu orqali Yuhanno sevgiga toʻla havoriy boʻlib shakllangan, Rabbimizga sadoqatli boʻlish bobida esa Yangi Ahd mualliflarining hech biri uni oldiga tusha olmagan. Muallifning anchagina qizziqon boʻlgani fikrlarini qanday ifodalaganidan ham sezilib turadi. U ham, Isoning ortidan, imonsizlikda va yovuzlikda tosh qotgan odamlarni “iblisning bolalari” deb ataydi (Yuh. 8:44 va 1 Yuh. 3:10) . Lekin oʻsha zahoti bu kishi shunday deydi: “Ey mahbublarim, bir-birimizni sevaylik. Chunki sevgi Xudodandir. Chunki har bir sevuvchi kishi Xudodan tugʻilgan va Xudo uni taniydi” (1 Yuh. 4:7) . Bu uning qiziqqon tabiatiga zid kelmaydi. Balki u uchiga chiqqan gunohkor boʻlishi mumkin edi, ammo Iso uni imonning buyuk shahodatchisiga aylantirib yubordi.


#### YOZILGAN JOYI VA SANASI


Turli olimlar Yuhanno Xushxabarining yozilgan vaqtini turlicha belgilashadi. Bugungi kundagi taxminlar boʻyicha u 40 yildan to 140 yilgacha boʻlgan davrda vujudga kelgan. Ayrim payt undan ham keyingi yillarni koʻrsatishadi. Ammo shunisi aniqki, bu kitob Tatianga tegishli Diatessaron asaridan ( taxm. 170 y.) keyin yozilmagan, chunki Tatian uni oʻz asariga kiritgan boʻlgan. Raylandning topilmasida Yuhanno Xushxabaridagi 18:31-33, 37-38 oyatlar saqlanib qolgan va bu narsa hali ikkinchi asrning birinchi davridayoq imonlilar bu oyatlardan foydalanishganini koʻrsatib beradi[1]. Bu borada, 40 yilda yozilgan, degan fikrlar ham mavjud, ammo hech kim bu sanaga jiddiy qaramaydi[2]. Yuhanno Xushxabar kitobi birinchi asr oxirida Kichik Osiyoda yaratilgani haqiqatga yaqin, chunki bu paytda jamoat allaqachon takomillashib, imonning mazmun mohiyati haqidagi taʼlimotni rivojlantirishga katta ehtiyoj seza boshlagandi. Aftidan, kitob majusiylar bilan oʻralgan muhitda yozilgan, chunki yahudiylarga xos bayram va urf-odatlar erinmay izohlangan. Qisqasi, muallif yahudiy anʼanalaridan bexabar boʻlgan kitobxon ularni yaxshi tushunib yetishini istagan (Yuh. 2:13; 4:9; 19:31) .

#### MAZMUNI


Yuhanno Xushxabarining mazmunini anglash uchun kalavaning uchini muallifning oʻzi aytgan soʻzlardan qidirish kerak (Yuh. 20:30-31):


“ Iso bu kitobda yozilmagan boshqa bir talay ibratli moʻjizalarni Oʻz shogirdlariga koʻrsatdi. Bular esa Iso – Xudoning Oʻgʻli, Masih ekanligiga ishonishingiz uchun va ishonib, Uning nomi bilan hayotga erishishingiz uchun yozilgan ”.


Qisqagina parchada quyidagi uchta soʻz koʻzga tashlanadi: moʻjizalar (alomatlar), ishonmoq va hayot . Birinchi soʻzning ahamiyati shundan iboratki, butun hikoya kam sonli moʻjizaviy ishlar atrofida tuzilgan. Moʻjizalar sinoptik Xushxabarlardagilar bilan bir xil, lekin bu yerda ular oʻziga xos maʼnoga ega. Aynan shuning uchun Xushxabarchi ularni alomatlar deb aytgan[1]. Iso ularni butun xalq oldida odamlar ustidan va/yoki odamlarni deb amalga oshirgan. Bu alomatlar Undagi kuch-qudratning turli jihatlarini koʻrsatib beradi va Unda mavjud boʻlgani ilohiy tabiatdan dalolat beradi. Bu alomatlarni (yoki moʻjizalarni) quyidagicha tasniflash mumkin:

MOʻJIZA | HAVOLA | QUDRAT NIMA USTIDAN KOʻRINADI (ALOMATLAR)
Suvni vinoga aylantirish | 2:1-11 | Sifat
Saroy amaldorining oʻgʻliga shifo berish | 4:46-54 | Olis masofa
Quvvatsiz bemorni shifolash | 5:1-9 | Vaqt
Besh ming kishini toʻydirish | 6:1-14 | Son, miqdor
Suv ustida yurish | 6:16-21 | Tabiat qonunlari
Tugʻma koʻrni shifolash | 9:1-12 | Baxtsizlik
Lazarni tiriltirish | 11:1-46 | Oʻlim


Mana shu yetti moʻjiza inson hech narsani hal qila olmaydigan sharoitda amalga oshirilgan. Inson ilojsiz vaziyatda qolganda Iso oʻz kuchini koʻrsatgan. Iso qilgan ishlar Unga xos boʻlgan gʻayritabiiy kuch-qudratdan dalolat beradi.


Ikkinchi soʻz – ishonmoq – xushxabarni tarqatishda alohida ahamiyat kasb etadi. U turlicha koʻrinishlarda, yaʼni ishonmoq ( eng koʻp ), ishonib topshirmoq, ishonib aytmoq maʼnolarida kelgan. Mana shu soʻz Oʻzini Masih deb atagan Zotni eʼtirof etishni hamda inson oʻzini toʻligʻicha Masihga bagʻishlashini anglatadi. Shuningdek, u masihiycha hayotning mohiyatini ifodalab beradi. Yuhanno Isoga boʻlgan eʼtiqodni Uni qabul qilish (1:12), yaʼni Uni oʻz hayotiga kiritish deb izohlaydi. Iso Masihning qudratini isbotlab bergan moʻjizalar tufayli ishonch komil boʻlgan inson tabiiyki imonga keladi.


Uchinchi soʻz – hayot – imonning natijasini, yaʼni imonli odam najotga erishish orqali qoʻlga kiritadigan toʻlik, mukammal narsani anglatadi. Bu inson boshidan kechirishi mumkin boʻlgan eng yuqori tuygʻu. Iso uni quyidagi soʻzlar bilan ifodalagan: “Abadiy hayot esa Seni – tanho Haq Xudoni hamda Sen yuborgan Iso Masihni tanib-bilishdan iboratdir” (Yuh.17:3) . Yuhannoning fikricha, tiriklik bu – hayvonlarga xos hayotiy kuch yoki insonlarning shunchaki kun koʻrishi degani emas. U yangicha ong, atrofdagilar bilan yangicha aloqani yoʻlga qoʻyish va komillik sari doimo intilishni anglatadi. Masihning Oʻzi bizga mana shunday hayot namunasini koʻrsatib bergan. Hayot masihiy uchun Xudodan kelgan oliy neʼmat va shu bilan birga Xudoning unga belgilab qoʻygan maqsadi hisoblanadi.


Hikoya mantiqan mana shu uch soʻzdan tashkil topgan. Moʻjizalarda (alomatlarda) Xudoning vahiysi yotadi; imonda – insonning bunga javobi mujassamlashgan, hayotda – imonning natijasi mavjud.


#### HIKOYA REJASI


Bosh mavzu hisoblangan imon Xushxabar kitobining rejasida namoyon boʻladi.


YUHANNO XUSHXABARI – IMON XUSHXABARI


I. Soʻzboshi 1:1-18


Imon – butun hikoyaning bosh mavzusi


II. Mulohaza qilish davri 1:19-4:54


Imon mavzusini oʻrtaga qoʻyish


Yahyo Choʻmdiruvchining guvohligi 1:19-51


Iso qilgan ishlardagi guvohlik 2:1-22


Iso aytgan soʻzlardagi guvohlik 2:23-4:54


III. Kelishmovchilik davri 5:1-6:71


Imon va eʼtiqodsizlik masalasi


Iso qilgan ishlarda 5:1-18


Bahs-munozaralarda 5:19-47


Yaqqol namoyish qilingan misolda 6:1-21


Isoning nutqida 6:22-71


IV. Toʻqnashuvlar davri 7:1-11:53


Imon va eʼtiqodsizlik toʻqnashuvi


Ziddiyatni bayon qilish 7:1-8:59


Isoning aka-ukalari bilan ziddiyat 7:1-9


Xalq bilan ziddiyat 7:10-52


Fohishalikda ayblangan ayol 7:53-8:11


Farziylar bilan ziddiyat 8:12-59


Ziddiyatni koʻrsatib berish 9:1-11:53


Tugʻma koʻrni shifolash orqali 9:1-41


Choʻpon haqidagi nutq orqali 10:1-21


Dalillar orqali 10:22-42


Lazarni tiriltirish orqali 11:1-53


V. Inqiroz davri 11:54-12:36a


Imonni va eʼtiqodsizlikni oshkora bildirish


VI. Imon haqidagi suhbatlar 12:36b-17:26


Imonni mustahkamlash


Oʻtish 12:36b-13:30


Shogirdlar bilan suhbat 13:31-16:33


Ota bilan suhbat 17:1-26


VII. Yakunlash davri 18:1-20:31


Eʼtiqodsizlik ustidan gʻalaba


Xiyonat 18:1-27


Pilatning hukmi 18:28-19:16


Xochga mixlash 19:17-37


Dafn qilish 19:38-42


Qayta tirilish 20:1-29


VIII. Xulosa 21:1-25


Imonning majburiyatlari


Yuhanno Xushxabarining tuzilishi shu qadar osonki, hatto uni bir oʻqishdayoq bilib olish mumkin. Xushxabarchi boshdan oxirigacha imon-eʼtiqod mavzusini rivojlantirib boradi. U kitobni faktlar bilan toʻldirib tashlashga urinmaydi. Ilohiy ilhomdan ruhlangan muallif bor-yoʻgʻi bir nechta epizod va pand-nasihatlarni saralab olib, ular orqali Masihda namoyon boʻlgan Xudo vahiysining tabiatini aniq koʻrsatib beradi (1:19). U hikoyasini shunday tuzib chiqqanki, unda kitobxon ruhiy hayajon toʻlqinida suzib, oxirida Masihni chin dildan eʼtirof etishga tayyor boʻladi.


Soʻzboshida (1:1-18) Masih shaxsini taʼriflab beradigan oʻziga xos termin kiritilgan. Bu termin – Kalom yoki Logos . U sinoptik Xushxabarlarda uchramaydi, umuman, oʻsha davrdagi diniy iboralarga xos boʻlmagan termindir. Masih (Mashiah, Yogʻ surtilgan) – yahudiycha, Rab – majusiycha, Iso esa – insoniy termin hisoblanadi. Kalom – Logos – termini falsafiydir. Shunday qilib, Yuhanno oʻz hikoyasidagi qahramonni universal zotga, Abadiy Ongga aylantiradi. U Xudodan chiqqan Xudodir va U xuddi oʻgʻil otani namoyon qilgandek Xudoni namoyon qiladi. Uni qabul qilganlargina, Uni tanib-bilishlari mumkin (1:12). Uni qabul qilganlar va rad qilganlar oʻrtasidagi toʻqnashuv goʻyo nur va zulmat oʻrtasidagi toʻqnashuvga oʻxshaydi. Mulohaza qilish davri (1:19-4:54) inson tanasida mujassamlashgan Kalomni oʻsha davr odamlari qanday koʻrishgan va qabul qilishgan boʻlsa, shundayligicha taqdim etadi. Dastlab, U Oʻzidan avval kelgan Yahyo Choʻmdiruvchining shahodatida va shogirdlarining qarshisida amalga oshirgan ishlarida namoyon boʻladi. Isoga “Xudoning qurbonlik Qoʻzisi” (1:29) deb berilgan taʼrif va boʻlajak izdoshlarining orzu-umidlari va muhtojliklari nisbatan Uning muomala qilish usuli Uning bu dunyoga kelishini oʻtgan tarix va vahiy bilan bogʻlaydi. Oʻz tabiatini ochib berish uchun U Yuhannoning vaʼzini ham, Eski Ahddagi bashoratlarni ham birday ishlatgan. Iso Masih oʻzi amalga oshirgan ishlari orqali turli narsalar va hodisotlardan ustun ekanini isbotlab bergan (2:1-22). Isoning kuchini yana turli odamlar bilan uyushtirgan suhbatlarida ham koʻrishimiz mumkin. Oʻqimishli yahudiy ustoz Nikodim, tili oʻtkir va odobsiz samariyalik ayol, aftidan, majusiy boʻlgan jalilalik saroy amaldori – ularning barchasi turli asos va usullar bilan Isoga imon keltirishgan.


Iso Masih Oʻzini xalqqa oshkora bildirishi oqibatida turli kelishmovchiliklar kelib chiqqan, chunki koʻpchilik Unga imon qoʻyish shartini rad qilgan. Iso hech qachon koʻr-koʻrona ishonchni talab qilmagan, aksincha U hamisha dalillar keltirib, imon hamda eʼtiqodsizlikka oid barcha savollarga aniq-tiniq javob bergan.


Iso zaif bemorni hovuz yonida shifolagach, ziddiyatlar yanada kuchayib ketgan, sababi Iso shanba kuni shifo bergan edi. Mana shu ixtiloflar haqida kitobning uchinchi boʻlimida soʻz boradi (5:1-6:71). Iso Oʻz hatti-harakatini Otasi doimo qiladigan xayrli ishga misol boʻlganini aytgan va bir paytning oʻzida Oʻzining ilohiy tabiatiga ham ishora qilib oʻtgan. U beshta guvohlikdan dalil keltiradi: Oʻzidan, Oʻzidan avval kelgan kishidan, Otasidan, qilgan ishlaridan va Muqaddas Yozuvlardan (5:19-47). Yuhannoning taʼkidlashicha, 6 bobda keltirilgan moʻjizalar asosan shogirdlarni deb, yaʼni ularning imoni but boʻlishi uchun qilingan. Ana shu moʻjizalar ulardan keyin soʻzlangan Isoning nutqi bilan uzviy bogʻliq hisoblanadi. Aynan shu nutq moʻjizalar dalolat bermoqchi boʻlgan haqiqatni uzil-kesil ochib beradi. Hikoyaning bu qismida imon chaqirigʻi juda kuchli tarzda yozilgan. Iso goʻyoki shogirdlarini Oʻzidan ajratib yuborishi mumkin boʻlgan turli kelishmovchilik va ziddiyatlar boshlanmay turib, ular Unga toʻliq imon keltirishlarini juda-juda xohlaydi.


Toʻqnashuvlar davri (7:1-11:53) kelishmovchilik davrining tabiiy davomi ekani koʻrinib turibdi. Shogirdlarning har doim ham sobit boʻlmagan, lekin oʻsayotgan imoni Isoning aka-ukalari bildirgan ishonchsizlikka, olomonning doimo ikkilanib turishiga, yahudiy iyerarxiyasining noroziligiga qarshi qoʻyilgan. Isoning mana shu ziddiyat borasidagi shaxsiy fikrini koʻr odamni tuzatganda va Lazarni tiriltirganda koʻrishimiz mumkin. Birinchi vaziyatda U hali imkon borida Otaning irodasini bajarish zarurligini aytadi. Ikkinchi moʻjizaga kelsak, U buni Oʻz kuch-qudratining yuksak darajadagi dalili, deb hisoblaydi. 10 bobda berilgan suhbatlardan Iso Masih xalqqa soʻnggi bor Oʻz vazifasini tushuntirib bermoqchi boʻlganini koʻrishimiz mumkin. U xuddi sinoptik Xushxabarlarda aytilganidek, yaʼni Filipp Kesariyasida Oʻz oʻlimining maʼnosini shogirdlariga qanday tushuntirgan boʻlsa, bu yerda ham shunday izohlab bergan. Ziddiyatning yechimi xususida Iso shunday deydi: “Men jonimni berib, yana qaytib olaman...” (10:17).


Toʻqnashuvlar davri inqiroz davrida ham namoyon boʻlgan keskinlikning ortishiga sabab boʻlgan (11:54-12:36a). Bahs-munozaralardan biroz chetlab turish maqsadida Iso Quddusdan Efrayim yurtiga otlanadi. Iso uchun Baytaniyada ziyofat bergan doʻstlari nimani his etganlari oʻsha yerda yozilgan (12:1-2). U Quddusga qaytgan payt, Fisih bayramini nishonlash uchun kelgan ziyoratchilar olomoni Uni zavq-shavq bilan kutib oladi (12:20-21).


Iso masala hal boʻlganini anglab, xalq bilan uchrashishdan oʻzini olib qochgan (12:36). U doimo Oʻz yurish-turishini xalqning fikri bilan emas, balki ilohiy vazifa bilan solishtirib koʻrardi.


Oʻsha paytgacha Masih xalqning ichida boʻlib, oshkora xizmat qilgan edi. Biroq keyin U Oʻzini bir chetga olib, alohida qolishga urinadi. Kitobning oltinchi qismi – suhbatlar davri (12:36-17:26) Isoning shogirdlar bilan qurgan oxirgi suhbati, Qutlugʻ Kechlikdan keyin ularga bergan oʻgitlari va Otasiga qilgan ibodatini oʻz ichiga oladi. Iso hayotida sodir boʻluvchi soʻnggi voqealarga shogirdlarini hozirlab, soʻngra Otasiga Oʻz vazifasini ado qilganini aytadi va yerdagi xizmatiga nuqta qoʻyadi.


Yakunlash davri (18:1 – 20:31) bir-biriga zid boʻlgan ikkita prinsipni, yaʼni yuzaga chiqqan imon va eʼtiqodsizlikni izohlab beradi. Isoga xiyonat qilish va Uni oʻldirish imonsizlikning yakuniy natijasidir. Butrusning yuraksizligi, Yahudoning xiyonati, ruhoniylarning achchiq hasadi, Pilatning qoʻrqoqligi va toshbagʻirligi – bularning barchasi uchiga chiqqan imonsizlik ekanini koʻrsatib beradi. Sevimli shogird va boshqa ayollarning sadoqati, Yusuf hamda Nikodimlarning jasorati oʻsishga va barkamollikka erishmagan imon ham qoʻrquv va xavflarni yengib sadoqatni saqlab qolishi mumkinligidan dalolat beradi. Imonning soʻnggi dalili qayta tirilishdir. Aynan shu narsa Xudoning Oʻgʻli boʻlgan Iso Masih orqali berilgan vahiyning isboti hisoblanadi.


#### ENG MUHIM JIHATLAR


Yuhanno Xushxabarida bir qator oʻziga xos jihatlar boʻlib, ularning har biri hikoyadagi bosh mavzuni ochib berishga xizmat qiladi. Iso “Men ... man” degan soʻzlarni ishlatib, yettita narsaga daʼvo qilishini aytib oʻtadi.


1. Men hayot noniman 6:35
2. Men dunyoning nuriman 8:12, 9:5
3. Men qoʻylarning eshigiman 10:7
4. Men yaxshi Choʻponman 10:11,14
5. Men tirilish va hayotman 11:25
6. Men yoʻl, haqiqat va hayotman 14:6
7. Men haqiqiy tokman 15:1


Yuhanno Iso Masihning insonga boʻlgan shaxsiy munosabatiga diqqatimizni jalb qiladi. Hikoyada yigirma yettita shaxsiy muloqot keltirilgan boʻlib, ularning baʼzilari ancha qisqa, boshqalari esa vaziyatga qarab uyushtirilgan chuqurroq suhbatlardir. Ayrim hollarda bu suhbatlar qandaydir voqealar bilan bogʻliq, masalan, saroy amaldorining oʻgʻliga shifo berish (4:46-54) yoki Pilatning hukmi (18:28-19:16). Mana shunday vaziyatlarda Iso bajariladigan ishga emas, balki insonning oʻziga katta qiziqish bildirganiga guvoh boʻlamiz. Misol uchun, sinoptik Xushxabarlar Pilatning hukmini Iso Masihning hayotidagi eng muhim hodisa deb tasvirlaydi. Yuhanno boʻlsa, Iso Pilatning oʻziga eʼtibor qaratganini, Pilat Uning vazifasini koʻrib, tan olishini xohlaganini koʻrsatib beradi.


Yuhanno gʻayrioddiy soʻzlarni koʻp ishlatgan. Uning Xushxabarida kalit soʻzlar koʻp marotaba takrorlangan. Bu jihat muallifning soʻz boyligi kam ekanidan darak bermaydi. Muhim ahamiyat kasb etgani tufayli asosiy tushunchalar har tomonlama koʻrib chiqilishi shart boʻlgani uchun ham shunday yoʻl tutilgan. “Hayot”, “dunyo”, “nur”, “zulmat”, “mehnat”, “ishonmoq”, “tana”, “soat” kabi soʻzlar tez-tez koʻchma maʼnoda yoki maʼlum nuqtayi nazardan texnik ibora sifatida qoʻllanilgan. Boshqa soʻzlar ancha mavhum va falsafiy mazmun kasb etadi: “haqiqat”, “rost”, “nafratlanmoq”, “qabul qilmoq”, “sevmoq” (ikkita turli feʼl), “shon-shuhrat”, “ulugʻlamoq”, “guvohlik bermoq”, “guvohlik”, “hozir boʻlmoq”, “Ota”. Yuhanno Xushxabaridagi soʻzlar yigʻindisi shundan dalolat beradiki, mazkur kitob yozilgan paytgacha masihiycha hayot haqidagi taʼlimot muayyan tushunchalar shaklini olib boʻlgan. Bu tushunchalar tilda uzil-kesil oʻrnashib boʻlgan va ular oʻsha paytda ham hozirdagi singari ruhiy haqiqatning umuman yangicha namunasini ifodalab bergan.


Yuhanno Xushxabari Xudo Oʻgʻli boʻlgan Iso Masihning ilohiyligini taʼkidlab oʻtadi. Lekin shu bilan birga u Isoning insoniy tabiatini ham sinoptik Xushxabarlarga qaraganda yaqqolroq namoyish qilib bergan. Yuhanno ochiqdan-ochiq shunday deydi: “Kalom – Xudo edi” (1:1), “Men va Otam – birmiz” (10:30); “Ibrohim vujudga kelmasdan oldin Men bor edim” (8:58); “Meni koʻrgan Otamni koʻrgan boʻladi” (14:9). Toʻma ham xuddi shu haqda xitob qiladi: “Ey mening Rabbim va Xudoyim” (20:28).


Yuhanno Iso Masihning insoniy tabiatiga ham alohida eʼtibor qaratadi. Hikoyadan maʼlum boʻladiki, U holdan toygan (4:6), chanqagan (4:7), gʻazablangan (6:26), xafa boʻlgan (6:67), qattiqqoʻl ham boʻlgan (8:44), motam tutgan (11:35), minnatdor boʻlgan (12:7), bezovta boʻlgan (12:27), sevuvchi boʻlgan (13:1), rostgoʻy (18:8) hamda dovyurak boʻlgan (18:23). Oʻsha paytda Uni tanimagan odamlar “Iso degan kishi” (9:11) deyishgan, ammo Uning yonida yashaganlar “Sen Xudoning Azizi - Masihsan” (6:69), deb eʼtirof etishgan.


#### YOZILISHDAN MAQSADI


Yuhanno oʻz oldiga, yuqorida aytilganidek, apologetik maqsadni qoʻygan. Bu kitob kitobxon va tinglovchilar yuragiga imonni kirib borishini taʼminlashi kerak. Shuningdek, u chuqur mushohada yuritishga odatlangan va Filippning: “Rabbiy bizlarga Otani koʻrsat, shu biz uchun yetarli” (14:8), degan iltimosiga javob izlaydigan odamlar uchun moʻljallangan.


Muallif sinoptik Xushxabarlarda berilgan Isoning hayotiga oid hikoyalarga ongli ravishda qoʻshimchalar qilishni maqsad qilgan. Yuhanno Matto, Mark yoki Luqoning asarlari bilan yaxshi tanish boʻlgan deb ishonch bilan ayta olmaymiz. Biroq u Isoning Jaliladagi xizmati haqida ogʻiz ochmagani, qariyb hech qanday masalni yetkazib bermagani, moʻjizalarni saralab olib yozgani (oʻzi ham tan oladi 20:30) shundan dalolat beradiki, muallif kitobxonlarga oʻsha paytga qadar yozma shaklda mavjud boʻlmagan yangi maʼlumotlarni berishni xohlagan. Yuhanno Xushxabari tarixiy maʼlumotlarni sinoptik Xushxabarlarga muvofiq ravishda bergan. Masalan, muallifning fikricha, Qutlugʻ Kechlik paytida Iso Oʻz shogirdlarining oyogʻini yuvishi orqali ularga oʻzini past olishdan saboq bermoqchi boʻlgan. Xuddi shu vaziyat boʻyicha Luqoning yozishicha, Qutlugʻ Kechlik paytida shogirdlar: “Qaysi birimiz katta hisoblanishimiz kerak” (Luqo 22:24) , deb oʻzaro olib borishgan. Shu yoʻsin turli ikkita hikoya bir xil maʼnoga ega boʻlib, mazmun jihatdan bir-biriga bogʻlanib ketganini koʻrishimiz mumkin. Bu yerda faqat bir narsani taxmin qilish mumkin, balki Yuhanno shogirdlar oʻrtasidagi bahs-munozaraga Iso oʻz munosabatini bildirgani haqida yozib, Luqoning hikoyasiga qoʻshimcha qilgandir?


Iskandariyalik Klimentning fikrlariga (Yevseviy sitata keltirib oʻtgan) asoslanib, Yuhanno Xushxabari sinoptik Xushxabarlar bilan mos kelishini tasavvur qilish mumkin:


“Yuhanno, hammadan keyin, Xushxabarlarda tashqi faktlar (yunoncha – somatica ) birinchi darajali ahamiyat kasb etganini anglab, shogirdlarining qistovi bilan va Muqaddas Ruh tomonidan harakatga kelib, ruhiy (yunoncha - pnevmaticon) Xushxabar kitobini yaratdi”[1].

Agar biz “ruhiy” soʻzini “predmetning ilohiy tomoni” deb tushunsak, Yuhanno Xushxabari sinoptik Xushxabarlardagi maʼlumotlarga muhim qoʻshimchalar qilganini koʻramiz. Baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, Yuhanno sinoptik Xushxabarlardan, ayniqsa Markning kitobidan keng foydalangan (ehtimol, Luqo Xushxabaridan ham foydalangan, Matto Xushxabaridan esa foydalangani dargumon). Yuhanno Xushxabari (Isoning tez-tez Yahudiyaga qilgan tashrifini hikoya qiluvchi) quyidagi kabi fikrlarni tushunishga yordam beradi, masalan, Luqo 4:44; 14:34 .


Demak, biz quyidagi xulosaga kelishimiz mumkin:


1) Yuhanno kitobi boshqa sinoptik Xushxabarlariga bogʻliq emas;
2) Toʻrtta hikoyaning barchasi Xushxabar sanaladi va ular faqat bir inson haqida yozilgan. Lekin shu bilan birga ularning har biri oʻz tarafidan turib uni tasvirlashga uringan, bu esa Iso Masihning shaxsi, faoliyati va hayoti haqida toʻliq tushunchaga ega boʻlishimiz uchun juda muhim hisoblanadi.


#### HIKOYA QAHRAMONLARI


Yuhanno kitobining oʻziga xos tomonlaridan biri shuki, u bir odam haqida qisqacha taʼrifni turli parchalarda berib oʻtadi. Nikodim (3:1-15; 7:50-52; 19:39), Filipp (1:43-46; 6:5-7; 14:8-11), Toʻma (11:16; 14:5-6; 20:24-29), Maryam va Marta (11:1-40; 12:2-8), Isoning onasi Maryam (2:1-5; 19:26-27) va boshqa bir qator personajlar hikoya davomida turli joylarda osongina va tabiiy ravishda tilga olib oʻtilgan. Mana shu uzuq-yuluq maʼlumotlar tufayli ham oxir-oqibat aniq bir insonning mukammal va toʻliq siymosi gavdalanadi. Boshqa xushxabarchilar ham bunga urinib koʻrishgan, biroq ularda bu narsa hikoyadagi bosh qahramonlarga taalluqli boʻladi, xolos (masalan Butrusga yoki Yahudoga). Toʻrtinchi Xushxabar bosh qahramonlar bilan birga ikkinchi darajali ishtirokchilarning ham feʼl-atvorlarini ochib beradi va ularni imon va eʼtiqodsizlik timsollari sifatida namoyon qiladi.


### 12 BOB, ISO MASIHNING HAYOTI


DUNYOVIY MANBALAR

MASIH HAYOTIDAGI DAVRLAR

ISO MASIH HAYOTINI UYGʻUNLASHTIRUVCHI JADVAL

ISO MASIH DAVRIDAGI GEOGRAFIK JOYLASHUVLAR

ISONING TAʼLIMOTI


Iso Masih anchagina taniqli shaxs boʻlgani uchun oʻsha paytdagi odamlar Unga katta eʼtibor qaratishgani va U haqida koʻp kitoblar yozib qoldirishgani tabiiy holdir. Uni koʻplab odamlar koʻrishgan, Unga ergashgan yuzlab kishilar (1 Kor. 15:6) birinchi asr oʻrtalaridayoq jonli tarzda guvohlik berishgan. Shunga qaramay, biz U haqida nisbatan kam axborotga egamiz. Toʻrtta Xushxabar kitobida va havoriylarning maktublarida berilgan ozgina maʼlumotdan tashqari birinchi asrga oid adabiy manbalar U haqda qariyb ogʻiz ochmaydi.


#### DUNYOVIY MANBALAR


Shunday boʻlsa-da, biz Iso Masih va masihiylar toʻgʻrisida baʼzi dalillarni keltirib oʻtamiz. Iosif Flaviyning “Qadimdan qolgan yahudiy yodgorliklari” asarida quyidagi soʻzlarga guvoh boʻlamiz[1]:

“Oʻsha kezlarda Iso ismli donishmand odam boʻlardi. Qizigʻi, uni odam deb atash ham qiyin edi, chunki u hayratomuz ishlarni amalga oshirib, shunday odamlarga ustozlik qilardiki, ular haqiqatni bajonidil qabul qilishardi. Oʻsha Iso Oʻz yoniga bir talay yahudiy va majusiy kishilarni jalb qilishga muvaffaq boʻldi. U Masih edi. Oramizdagi rahbarlik kursisida oʻtirgan baʼzi birovlarning taklifi bilan Pilatu uni xochga mixlash haqida qaror chiqargan payt, sevimli shogirdlari Uni tashlab ketishmadi; Iso esa, xuddi Xudoning paygʻambarlari bashorat qilganidek (ular yana oʻn minglab ajoyib narsalar haqida aytib ketishgan), shogirdlariga uchinchi kun tirik holda koʻrindi. Uning nomidan kelib chiqib masihiy deb atalgan odamlarning avlodlari oramizda hozirgacha yashab kelmoqda”.


Ikkinchi asrda yashagan rimlik tarixchi Tatsit Neron hukmronlik qilgan yillarni tasvirlab berayotgan payt Masihning oʻlimi va Rimda yashovchi masihiylarni tilga olib oʻtadi[2]:

“Neronning oʻzi yongʻin chiqarishga buyruq bergani hamma ayon boʻlib qolgan taqdirda, unga yogʻiladigan isnodni na odamlarning taskini, na oʻzining hotamtoyligi va na xudolarning rahm-shafqati yuvib keta olardi. Shu sababdan u turli mish-mishlarga chek qoʻyish maqsadida oʻzgacha boʻlgani uchun nafratga uchragan masihiylarni bunda ayblab, ularni koʻz koʻrib, quloq eshitmagan qiynoqlarga soldi. Mana shu atamaning asoschisi hisoblangan Masih Tiberiy hukmronligida Yahudiyada prokuratorlik qilgan Poʻntiy Pilat zamonida jinoyatchi sifatida qatl etilgan edi, biroq birmuncha muddatga jilovlangan yovuz xurofot yana yuzaga chiqib keldi va endi nafaqat mana shu ziyon chiqqan Yahudiyada, balki Rimda ham ...”.


Svetoniy qisqacha guvohlik berib oʻtadi[3]:

“Yangi paydo boʻlgan zararli xurofotga berilgan bir guruh masihiylar (Neronning) jazosiga tortilishdi”.


Imperator Trayan bilan xat yozishib turgan Kichik Pliniy unga yozgan xatlarining birida Osiyoda uchratib qolgan masihiylar haqida xabar berib shunday deydi[4]:

“Ularning taʼkidlashicha, ulardagi bor ayb va xato shundan iboratki, belgilangan kunda tong yorishguncha bir joyga toʻplanishgan, Masihni Xudo deb, Uning shaʼniga navbat bilan madhlar kuylashgan va jinoyat qilmaslikka, aksincha oʻgʻirlikdan, bosqinchilikdan, fahshdan, vaʼdani buzishdan, omonatni qaytarmaslikdan tiyilishga qasam ichishgan”.


Ikkinchi asrda ijod qilgan rimlik hajvchi Lukian Masih va masihiylar haqida nafrat bilan gapirgan[5]. U bu din falastin sinagogalari bilan bogʻliq ekanini taʼkidlagan. Isoni Oʻzi haqida esa u shunday deb yozgan:

“... bu odam dunyoga yangi kultni olib kelgani uchun Falastinda xochga mixlangan edi. ... Ularning (masihiylarning) qonun chiqaruvchisi boʻlgan kishi ular yunon xudolarini rad etib, xochga mixlangan safsatabozga sigʻinishni boshlagach, endi barchasi birodarga aylanishgani va u oʻrnatgan qonunga binoan yashashi kerak ekaniga ularni ishontira olgan”.


Masih va masihiylar haqidagi bu qaydnomalarni mana shu harakat qanday kelib chiqqanini bilmagan va undagi prinsiplarga dushmanlarcha munosabatda boʻlgan odamlar yozishgan. Shuningdek, bu qaydnomalar masihiylik ikkinchi asrdayoq keng tarqalgan eʼtiqod boʻlganini hamda Iso Masih chindan ham yashab oʻtganiiga dushmanlar ham ishonganini koʻrsatib beradi. Keltirilgan barcha parchalarda maʼlum boʻladiki, oʻqimishli majusiylar Isoni falastinlik nomi chiqmagan diniy mutaassib deb hisoblashgan. Biroq U yaratgan kult esa kutilmaganda juda keng yoyilib ketgan. Bugungi amerikaliklar oʻz mamlakatida yapon sintoizmining tarqalishiga qanday munosabat qilishsa, oʻsha davrda yashagan rimlik aslzodalar ham masihiylikning tarqalishiga xuddi shunday qarashgan.


#### MASIH HAYOTIDAGI DAVRLAR


Toʻrtta Xushxabar kitobida keltirilgan maʼlumotga asoslanib Iso Masihning toʻliq tarjimai holini tuzib chiqish qiyin. Balki Luqoda toʻliqroq koʻrinishni koʻrarmiz, ammo unda Isoning Yahudiyada xizmatini boshlagan paytlar tushib qolgan. Bu haqda Yuhanno hikoya qilib oʻtgan. Qizigʻi, Xushxabarchilarning hech biri Isoning tashqi siymosiga taʼrif bermagan, lekin har xolda, ular Iso qanday koʻrinishga ega boʻlganini bilishgani bor gap. Xushxabar kitoblari Iso Masihning oʻttiz yoshgacha qanday yashagani haqida deyarli ogʻiz ochmaydi – Luqo sirni biroz ochib bergan. Faqatgina Yuhanno voqealarni aniq xronologiya asosida bayon qiladi – buni Iso Masih ishtirok etgan bayramlarning sanab oʻtilishidan payqash mumkin (bu bayramlardan biri tushunarsiz – Yuh. 5:1) . Xronologiyaga rioya qilinmagani har bir muallif oʻz maqsadiga ega boʻlgani bilan izohlanadi. Ular bu maʼlumotlarni bir tartibga solishda xronologik aniqlikni emas, balki odamlarga yaxshiroq nafi tegishini istashgan. Xushxabarlar – yilnoma emas, balki talkindir. Bu jihat Iso Masih hayotidagi voqealar tartibi boʻyicha turli tafovutlarni keltirib chiqaradi. Quyida aksariyat olimlarning nuqtayi nazariga mos keladigan reja berilgan. Undan Xushxabar kitoblarida bayon qilingan eng koʻzga koʻrinarli voqealar oʻrin olgan. Biz Berton, Gudspid[1]va Xak[2]larning ilmiy ishlarida belgilangan tartibga amal qilamiz.

#### ISO MASIH HAYOTINI UYGʻUNLASHTIRUVCHI JADVAL


Hodisa | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
I. Tugilishi va bolalik |  |  |  | 
Nasabnoma | 1:1-17 |  | 3:23-38 | 
Yaxyo Choʻmdiruvchining tugʻilishi |  |  | 1:5-25 | 
Kuvonchli xabar | 1:18-25 |  | 1:26-38 | 
Isoning tugʻilishi | 2:1 |  | 2:1-7 | 
Farishtalarning choʻponlarga koʻrinishi |  |  | 2:8-10 | 
Xatna va nazr qilish |  |  | 2:21-39 | 
Munajjimlar | 2:1-12 |  |  | 
Misrga qochish | 2:13-23 |  |  | 
Bolalik, Quddusga kelish |  |  | 2:40-50 | 
Jimjitlik yillari |  |  | 2:51-52 | 
II. Xizmat qilishga tayyorgarlik |  |  |  | 
Yaxyoning xizmati | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-20 | 1:19-37
Isoning suvga choʻmishi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 | 
Vasvasaga solinish | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 | 
III. Jaliladagi dastlabki xizmat |  |  |  | 
Kanadagi toʻy |  |  |  | 2:1-12
IV. Yahudiyadagi dastlabki xizmat (Fisix) |  |  |  | 
Maʼbadni poklash |  |  |  | 2:13-25
Nikodim bilan suhbat |  |  |  | 3:1-21
Yaxyo Choʻmdiruvchi bilan bahs |  |  |  | 3:22-36
Samariya orqali oʻzini chetga olish |  |  |  | 4:1-12
V. Jalilaga qaytib kelish |  |  |  | 
Yetib kelish | 4:12 | 1:14 | 4:14 | 4:43-45
Saroy amaldorining oʻgʻlini tuzatish |  |  |  | 4:46-54
Yaxyoning qoʻlga olinishi, Kafarnahumga yoʻl | 4:13-16 |  |  | 
Jalila boʻylab ilk sayohat | 4:17 |  |  | 
Ilk shogirdlarni chorlash | 4:18-22 | 1:16-20 |  | 
Mehnat kuni | 8:14-17 | 1:21-34 | 4:31-41 | 
Sayohat va voizlik |  | 1:35-39 | 4:42-44 | 
Moʻjizalar va nutqlar | 8:1-4; 9:1-17; 12:1-21 | 1:40-3:12 | 5:1-6:19 | 
12 shogirdning tayinlanishi |  | 3:13-19 | 6:12-16 | 
Togdagi voizlik | 5:1-7:29 |  | (6:20-49) | 
Yuzboshining qaroli | 8:5-13 |  | 7:1-10 | 
Bevaning oʻgʻli |  |  | 7:11-17 | 
Yaxyo Choʻmdiruvchining savollari | 11:2-30 |  | 7:18-35 | 
Isoga atir moyi surtish |  |  | 7:36-50 | 
Ikkinchi sayohat va voizlik |  |  | 8:1-3 | 
Oilaning gʻazablanishi | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 | 
Masallar | 13:1-53 | 4:1-34 | 8:4-18 | 
Moʻjizalar | 8:18, 23-34; 9:8-26 |  | 8:22-26 | 
VI. Uchinchi sayohat: xizmat choʻqqisi |  |  |  | 
Quddusga ikkinchi sayohat |  |  |  | 5:1-47
Nosiradagi rad etilish | 13:54-58 | 6:1-6 |  | 
12 shogirdning xizmat safari | 9:36-11:1 | 6:7-13 | 9:1-6 | 
Yaxyoning oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 | 
12 shogirdning qaytishi | 14:13 | 6:30-32 | 9:10 | 
5000 kishini toʻydirish | 14:13-21 | 6:33-44 | 9:11-17 | 6:1-14
Oʻzini chetga olish va suv ustida yurish | 14:22-33 | 6:45-52 |  | 6:15-21
Hayot noni haqida nutq |  |  |  | 6:22-71
Sinagogadagi nutq | 15:1-20 | 7:1-23 |  | 
VII. Shimolga ketish |  |  |  | 
Tir va Sidoʻnda | 15:21-28 | 7:24-30 |  | 
Oʻnkentda | 15:29-31 | 7:31-37 |  | 
4000 kishini toʻydirish. Nutq | 15:32-16:12 | 8:1-21 |  | 
Koʻrni sogʻaytirish |  | 8:22-26 |  | 
Oʻzi haqidagi ochiqlik | 16:13-26 | 8:27-37 | 9:18-25 | 
Qiyofasini oʻzgartirish | 16:27-17:13 | 8:38-9:13 | 9:26-36 | 
Jinga chalinganni tuzatish | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 | 
Oʻlimini va qayta tirilishini aytish | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 | 
VIII. Jaliladagi soʻnggi xizmat | 17:24-18:35 | 9:33-50 | 9:46-50 | 7:1-9
IX. Yahudiyadagi soʻnggi xizmat |  |  |  | 
Samariya orqali Quddusga safar qilish | 19:1-2, 8:19-22 | 10:1 | 9:51-62 | 7:10
Chayla bayrami |  |  |  | 7:11-52
Zinoda ayblangan ayol |  |  |  | 7:53-8:11
Farziylar bilan bahs |  |  |  | 8:12-59
Tugʻma koʻr |  |  |  | 9:1-41
Yaxshi Choʻpon haqida vaʼz |  |  |  | 10:1-21
70 shogird xizmati |  |  | 10:1-24 | 
Rahmdil samariyalik haqida masal |  |  | 10:25-37 | 
Maryam va Marta |  |  | 10:38-42 | 
Rabbimiz ibodati |  |  | 11:1-13 | 
Farziylar bilan kelishmovchilik |  |  | 11:14-54 | 
Xalqqa taʼlim berish |  |  | 12:1-59 | 
Yangilanish bayrami |  |  | 12:22-39 | 
X. Pereyadagi xizmat |  |  |  | 
Ehtiyot choralari |  |  | 13:22-35 | 
Farziynikidagi ziyofat |  |  | 14:1-24 | 
Xalqqa murojaat |  |  | 14:25-35 | 
Soliqchi va gunohkorlarga oʻgit berish |  |  | 15:1-32 | 
Shogirdlarga oʻgit berish |  |  | 16:1-17:10 | 
Lazarni tiriltirish |  |  |  | 11:1-44
Efrayimga joʻnab ketish |  |  |  | 11:45-54
XI. Quddusga oxirgi sayohat |  |  |  | 
Samariya va Jaliladagi xizmat |  |  | 17:11-18:14 | 
Pereyadagi xizmat |  |  |  | 
Ajrashish haqidagi taʼlim | 19:1-12 | 10:1-12 |  | 
Bolalar haqidagi taʼlim | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 | 
Boy yigit | 19:16-20:16 | 10:17-31 | 18:18-30 | 
Oʻlimini oldindan aytish | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 | 
Zabadiy oʻgʻillarining eʼtirozi | 20:20-28 | 10:35-45 |  | 
Quddusga yaqinlashish | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-19:28 | 
Baytaniyaga kelish |  |  |  | 11:55-12:11
XII. Azob-uqubat chekish haftasi |  |  |  | 
Yakshanba |  |  |  | 
Quddusga kirish | 21:1-9 | 11:1-10 | 19:29-40 | 12:12-19
Shaharga nazar tashlash | 21:10-11 | 11:11 | 19:41-44 | 
Dushanba |  |  |  | 
Anjir daraxtini laʼnatlash | 21:18-19 | 11:12-14 |  | 
Maʼbadni tozalash | 21:12-13 | 11:15-19 | 19:45-48 | 
Maʼbadda shifo berish | 21:14-17 |  |  | 
Seshanba |  |  |  | 
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:19-22 | 11:20-25 |  | 
Tushunmovchilik | 21:23-22:46 | 11:27-12:37 | 20:1-44 | 
Ulamo va farziylarni hukm qilish | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 | 
Beva ayolning chaqasi |  | 12:41-44 | 21:1-4 | 
Yunonlar tashrifi |  |  |  | 12:20-36
Yahudiylar Isoni rad qilishi |  |  |  | 12:37-50
Oxirzamon haqidagi nutq | 24-25 | 13:1-37 |  | 21:5-38
Maryamning Isoga moy surtishi | 26:6-13 | 14:3-9 |  | 12:2-8
Xiyonat | 26:14-16 | 14:10-11 | 22:3-6 | 
Chorshanba – hikoya yoʻq |  |  |  | 
Payshanba |  |  |  | 
Fisix oqshomi | 26:17-29 | 14:12-25 | 22:7-30 | 13:1-38
Vidolashuv nutqi |  |  |  | 14:1-31
Getsemaniya bogʻi yoʻlidagi nutq |  |  |  | 15-16
Oliy ruhoniylik ibodati |  |  |  | 17
Bogʻda | 26:30, 36-46 | 14:26, 32-42 | 22:39-46 | 18:1
Xiyonat va qoʻlga olish | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-12
Iso Hanan oldida |  |  |  | 18:12-24; 19:23
Iso Kayafa oldida | 26:57, 59-68 | 14:53, 55-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrusning tonishi | 26:58, 69-75 | 14:54, 66-72 | 22:54-62 | 18:15-18, 25-27
Iso Sinedrion oldida | 27:1 | 15:1 | 22:66-71 | 
Yahudoning oʻlimi | 27:3-10 |  |  | 
Juma |  |  |  | 
Iso Pilat huzurida | 27:2, 11-14 | 15:1-5 | 23:1-5 | 18:28-38
Iso Hirod huzurida |  |  | 23:6-12 | 
Pilat huzuriga qaytish | 27:15-26 | 15:6-15 | 23:13-25 | 18:39-19:16
Askarlarning masxara qilishi | 27:27-30 | 15:16-19 |  | 
Goʻlgota sari yoʻl | 27:31-34 | 15:20-23 | 23:26-32 | 19:16-17
Xochga mixlash | 27:35-36 | 15:24-41 | 23:33-49 | 19:18-30
Dafn qilish | 27:57-60 | 15:42-46 | 23:50-54 | 19:31-42
Shanba |  |  |  | 
Qabr yonidagi ayol | 27:61 | 15:47 | 23:55-56 | 
Soqchilar | 27:62-66 |  |  | 
XIII. Qayta tirilish |  |  |  | 
Yakshanba |  |  |  | 
Ayollarning tashrifi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-10
Magdalalik Maryamga |  | 16:9-11 |  | 20:11-18
Boshqa ayollarga | 28:9-10 |  |  | 
Soqchining bayonoti | 28:11-15 |  |  | 
Isoning zohir boʻlishi |  |  |  | 
Ikki shogirdga |  | 16:12-13 | 24:13-32 | 
Butrusga |  |  | 24:33-35 | 
Oʻnta havoriyga |  | 16:14 | 24:36-43 | 20:19-25
Oʻn bitta havoriyga |  |  |  | 20:26-31
Jalila dengizi boʻyida |  |  |  | 21:1-14
Butrus bilan suhbat |  |  |  | 21:15-25
Jalilada shogirdlar bilan | 28:16-20 | 16:15-18 |  | 
Zaytun togʻida oʻn bir havoriy bilan |  |  | 24:44-49 | 
Buyuk topshiriq va samoga koʻtarilish | 28:18-20 | 16:19-20 | 24:50-53 | 


Bu rejani oʻrganib chiqish orqali toʻrtta Xushxabar kitobining barchasi bir-biri bilan moslashib ketganini koʻramiz. Koʻplab maʼlumotlar sinoptik Xushxabarlarda jamlangan va baʼzan Yuhannoda takrorlanib keladi. Ayniqsa, koʻpgina moʻjizalar va masallar sinoptik Xushxabarlarda bir xil tarzda berilgan. Uch Xushxabarchining hammasi suvga choʻmish, vasvasaga solinish, besh ming kishini toʻydirish, Iso qiyofasining oʻzgarishi, azob-uqubat haftasi kabi koʻzga koʻrinarli voqealarni yozib qoldirishgan.


Luqo va Yuhanno boshqa hech kimda uchramaydigan materiallarni oʻz hikoyalariga qoʻshib ketishgan. Luqo 9:51-18:14 dagi parcha mazmuni jihat oʻziga xos hisoblanadi. Undagi baʼzi bir iboralar Matto Xushxabari bilan toʻgʻri kelsa ham, lekin boshqa kontekstda bayon qilingan. Yuhanno yozgan guvohliklarning anchagina qismini sinoptik Xushxabarlarda uchratmaymiz, biroq taʼkidlash oʻrinliki barcha hikoyalarning negizi bir xil.


Xushxabarchilar boʻlib oʻtgan voqelarni takrorlashga emas, balki Iso Masih shaxsi haqida guvohlik berishga urinishgan. Shu bois ham ular uchun hikoyaning toʻliqligi yoki xronologik aniqligidan koʻra voqelarning qanday maʼnoga ega ekanligi muhimroq hisoblangan. Hikoyalarda uchraydigan tafovutlar Xushxabarchilar oʻzlari bilmagan holda bir-birlarini toʻldirishganidan darak beradi. Ilk imonlilar Iso Masih taʼlimotini oʻzlashtirib olishi uchun Uning shaxsini tushunib yetishda Xushxabarlardagi oʻzaro oʻxshash jihatlar muhim sanalgan. Shuni ham aytish kerakki, Iso shaxsini anglab yetish tushunchasi guvohlarning shahodatlariga asoslangan boʻlgan.


Hikoyalarni alohida-alohida oʻrganib chiqish jarayonida aytilgan fikrlarni yana takrorlashdan maʼno yoʻq. Xushxabarchilar Rabbimiz haqida guvohlik berishga turlicha yondashganiga qaramay, bir jihat yaqqol koʻrinib turadi: U odamlarni oʻziga jalb qilgan, yahudiy yoʻlboshchilar tomonidan rad etilgan, koʻpchilik Uni tashlab ketgan va shogirdlar ham Uni yaxshi tushunishmagan. Yahyo Choʻmdiruvchi oʻlgach va oʻn ikki shogird xizmat safaridan qaytib kelgach, Isoning xizmat faoliyati xalq orasida soʻnib boradi, U esa xoch sari ogʻishmay intila boshlaydi. Iso shimolga taraflarga ketib, Pereyada xizmat qilgan chogʻda tushunmovchiliklar avj olib ketadi. Iso bunga javoban, Oʻz dushmanlarini ishontirishga urinmay, ular bilan roʻy bergan bahs-munozaralardan shogirdlariga oʻgit berishda foydalanadi. Ular esa oxirigicha Isoga sodiq qolishgan.


Yakshanba – U ado etgan xizmatning choʻqqisidir. U bu haqda bir necha bor oldindan aytib oʻtgan. Xushxabarlarda Isoning qayta tirilishi haqidagi guvohliklar chin ekaniga ishonmaslik uchun asos yoʻq. Barcha Xushxabarchilarning aytishicha, haftaning birinchi kuni qabr boʻm-boʻsh holda topilgan va Rabbimiz qayta tirilgach, Oʻz izdoshlariga bir necha bor zohir boʻlgan.


Iso Masih hayotidagi hech qaysi davr toʻliq xronologik tarzda berilmagan. Chorshanba kun tushib qolgan azob chekish haftasi ham yakshanba kunidan keyin yuz bergan voqealarga qaraganda kamroq yoritilgan.


#### ISO MASIH DAVRIDAGI GEOGRAFIK JOYLASHUVLAR


Iso Masih Oʻz xizmatini Falastinda ado etgan. Bu hudud, taxminan oʻn ming kvadrat kilometrdan iborat boʻlgan. Yusuf va Maryam Uni Hirodning tahdididan qutqarish uchun chaqaloq paytidayoq Misrga olib ketishga majbur boʻlgan (Matto 2:13-14) , Oʻz xizmatida yuz bergan inqiroz davrida esa, Iso Tir va Sidoʻn shaharlariga tashrif buyurgan (Matto 15:21) . Qolgan barcha payt U Jalila va Quddus orasida sayohat qilgan. Mabodo U Oʻrdun daryosining sharq tomoniga kechib oʻtgan taqdirda ham, daryoga yaqin joyda toʻxtagan va Oʻrdun daryosining sharqida joylashgan mamlakat ichkarisiga yoʻl olmagan.


Falastin Oʻrta yer dengizining sharqiy sohilida joylashgan. Livan togʻlaridan to Oʻlik dengizining janubiy qirgʻogʻigacha boʻlgan masofa 280 kmni tashkil etadi. Oʻrta yer dengizidan to janubdagi Oʻlik dengizigacha – taxminan 87 km. Oʻrta yer dengizidan shimoldagi Jalila dengizigacha esa – bor-yoʻgʻi 45 km. Mamlakatning shimoldan janubiga qarab Oʻrdun daryosi oqadi. Uning oʻzani Hermoʻn togʻi etaklaridan boshlanadi va u Jalila dengizi orqali Oʻlik dengizga quyiladi.


Bu yurt asosan toʻrt qismga boʻlinadi: choʻldan boshlanib, shimoldagi Karmil togʻigacha Oʻrta yer dengizi boʻylab yastanib yotgan tekislik; ob-havosi ogʻir boʻlgan va asosan sahrodan iborat togʻli hudud; Oʻrdun uvasi – bu chuqur dara boʻlib, Oʻlik dengizi biqiniga kelgach, u dengiz sathidan 382 metr pastgacha tushib boradi; va Oʻrdun daryosidan sharqida joylashgan va sharqdagi choʻllarga tutash boʻlgan yassi tepaliklar.


Mana shu toʻrtta hududning iqlimi ham moddiy resurslari ham bir-biridan farq qiladi. Sohilboʻyi tekisligida Yaffa va Ptolemaida kabi bir nechta yaxshi va taniqli portlar boʻlgan. Ular Oʻrta yer dengizining sharqiy qismida harakatlanuvchi savdo kemalariga mol ortuvchi asosiy punkt hisoblangan. Sohilboʻyi tekisligi boʻylab yoʻl tushgan boʻlib, bu yoʻl qadimdan shimol va sharqda joylashgan oʻlkalarni Misr bilan bogʻlab kelgan. Sohilboʻyi tekisligida yumshoq iqlim hukm surgan, uning tuprogʻi esa serunum boʻlib, dehqonchilikning rivojlanishiga turtki bergan.


Yoshua zamonidan beri isroil xalqi bilan egallangan togʻli hudud toshloq va unumsiz yerdan iborat boʻlgan. Bu yerda ikkita muhim markazni qayd etishimiz mumkin: Oʻlik dengizining shimolidagi Quddus va Ebal hamda Garizim togʻi etaklarida qad koʻtargan Samariya shahri. Bu yerdagi iqlim balandlik sabab moʻtadil boʻlgan. Odamlar bu joylarda dehqonchilik va uzumchilik bilan shugʻullanishgan, bugʻdoy ekib, chorva boqishgan.


Karmil togʻidan Kisson vodiysi boʻylab Yezdrilon darasi uzala tushib borgan. Bu dara Gelvuy togʻi etagidan boshlanib Oʻrdun darasiga tutashgan boʻlgan. Bu yer orqali ichki viloyatlarni sohilboʻyi tekisligi bilan bogʻlab turuvchi yoʻl oʻtgani uchun, u harbiy jihatdan muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Bu tekislik koʻp marta shimol va janubdagi bir-biriga dushman boʻlgan va Falastinni qoʻlga kiritishga uringan ikki davlat oʻrasida jang maydoniga aylangan. Megiddo – bu viloyatning asosiy shahri nomidan – Har-Magedon (Armageddon) atamasi kelib chiqqan. Paygʻambarlarning bashorat qilishlaricha, oʻsha yerda zamonamizdagi eng katta jang boʻlib oʻtadi (Vah. 16:16) .


Falastin aholisining katta qismi togʻli hududda kun kechirishgan. Isoning yurti shimoldagi Jalila shahri boʻlgan. Garchand u yerning iqlimi ancha ogʻir boʻlsa-da, biroq u yerdagi vodiylarda dehqonchilik bilan shugʻullanish mumkin edi. Jalila dengizida baliqchilik sohasi ancha rivojlangan boʻlgan. Shu dengizga gʻarb tomondan tutash boʻlgan Genisaret tekisligi juda ham unumdorligi bilan ajralib turgan. koʻlning atrofida qizgʻin savdo-sotiq tufayli vujudga kelgan kichik shaharchalar mavjud boʻlgan. Koʻplab savdo yoʻllari sharq tomon aynan Jalila orqali oʻtgan. Isoning yoshligi oʻtgan Nosira shahri mana shu karvon yoʻllarining birida joylashgan boʻlgan. Yaxshi iqlimga va savdo qilishga ishqiboz boʻlgan koʻpgina yunonlar va rimliklar koʻl yaqiniga kelib oʻrnashishgan. Bu yerda bor boʻlgan asosiy shaharlarga – Baytsayda, Horazin, Kafarnahum, Magdala (Magdalalik Maryamning yurti), Tiveriada – Iso tez-tez borib turgan. Nosira va Kana shaharlariga kelsak, ular mamlakatning ancha ichkarisida boʻlgan.


Jalilaning janub tarafida shimoliy Isroil shohligining sobiq markazi – Samariya shahri qad rostlagan. Bu oʻlka Jalilaga qaraganda ancha togʻli va notekis, dehqonchilik uchun ham noqulay hisoblangan. Bir vaqtlari mahalliy aholining Xudoga topinishi uchun asosiy joyga aylangan Ebal va Garizim togʻlari tevarak-atrofdan baland koʻtarilib turadi. Yoqub quduq qazigan (Yuh. 4:5) Shakam tekisligi dehqonlar bilan egallangan boʻlgan.


Samariyaning janubida landshafti bir xil boʻlgan Yahudiya yurti joylashgan. Chegaradagi pasttekisliklar togʻdan keladigan sellar va Oʻrta yer dengizidan esadigan sernam shamollar hoʻllanib turadi. Mamlakat markazi ancha toshloq boʻlgani uchun dehqonchilik qilib boʻlmaydi. Yahudiyaning sharqiy qismi – deyarli taqir choʻldan iborat. Oʻlkaning janubi hisoblangan Negev birmuncha serunum boʻlgani bilan, baribir qurgʻoqchil yerdan iborat. Soʻnggi yillarda bu joylar sunʼiy sugʻorish texnologiyalari ishga tushgani sababli dehqonchilik qilish uchun yaroqli boʻlib qoldi, ammo Iso Masih yashagan kezlarda u yerda qariyb hech kim yashamagan.


Oʻrdun uvasi – dunyodagi eng hayratlanarli geologik fenomenlardan biri hisoblanadi. Bu Tavr togʻlaridagi jarliklarning bir qismi boʻlib, u janub tomon, yaʼni Arabiston va Qizil dengizning sharqiy tili orqali Afrikagacha choʻzilib ketgan. Oʻrdun daryosining yuqori qismi va uning Oʻlik dengizga qoʻyilish joyi oʻrtasidagi farq dengiz sathidan balandligi jihatdan olib qaraganda 900 metrni tashkil qiladi. Iso Masih yashab oʻtgan paytlarda Oʻrdun daryosi Merom koʻli orqali oqib oʻtgan. Bu koʻl eniga 5 km boʻlgan, qamishzorga toʻla ulkan botqoqlik oʻrtasida joylashgan suv havzasidan iborat boʻlgan. Oʻtgan asrda bu botqoqlik yahudiy kolonistlari tomonidan quritilib, oʻrniga ekin ekiladigan dala barpo etilgan. Shuning uchun unisi ham, bunisi ham yoʻq yoʻq boʻlib ketgan. Oʻrdun daryosi esa toʻppa-toʻgʻri Rimliklar Tiveriada deb atagan Jalila koʻliga oqib tushadi. Bu koʻlning uzunligi 22 km, enining eng keng joyi 14 km boʻlib, dengiz sathidan 227 metr pastlikda joylashgan. Tez-tez kuchli shamollar esib turishi sababli, unda kutilmagan va keskin dovullar yuz berib turadi. Koʻlning sharqiy qirgʻogʻi tik qoyalardan iborat va uning yaqin atrofi odamovi joylarni tashkil etadi. Koʻlning gʻarbiy tomonida qiyalama qirgʻoq boʻlib, unga tutash joylar ishlov berilgan yerlarni hosil qiladi, lekin Iso Masih zamonida u yerda koʻpgina kichik shaharchalar va ovullar mavjud boʻlgan.


Oʻrdun daryosi Jalila dengizidan chiqib, ilon izi lenta hosil qilgan holda Oʻlik dengizi tomon oqadi. Daryoning darasi tor boʻlib, tik tushgan qirgʻoqlardan iborat. Bu yerda tropik iqlim hukm suradi. Oʻrdun daryosining ikkita irmogʻi mavjud: birinchisi Yarmuq boʻlib, u Oʻrdunning koʻldan 6 metr past boʻlgan joyiga kelib qoʻyiladi, ikkinchisi esa Yabbuq boʻlib, u Oʻlik dengizidan 32 km yuqorida joylashgan. Daryoning kengligi 33 metrdan to 66 metrgacha boʻlsada, biroq kuchli yomgʻirlar yoqqan payt atrofdagi barcha daralar suvga toʻlib ketadi. Qadim zamonlarda Oʻrdunda koʻprik boʻlmagan, shu sabab odamlar shunchaki uni kechib oʻtishgan.


Oʻlik dengiz Eski Ahdda Tuz yoki Sahro dengizi deb ataladi (Ysha 3:16; 4 Shoh. 14:25) . Bu bugʻlanib turuvchi xususiyatga ega katta suv havzasi boʻlib, undan suv hech qayerga oqib chiqmaydi. Unda asrlar davomida mineral tuzlar yigʻilib keladi. Shuning uchun ham uning suvi ichganda achchiq taʼm seziladi va suv shu qadar tigʻizki, Oʻlik dengizida choʻkib ketishning iloji yoʻq. Azaldan odamlar bu yerda Sadoʻm va Gʻamoʻralar joylashgan boʻlgan, ular falokat natijasida yoʻq boʻlib ketgach, dengizning janubiy tiliga yaqin joyda suv ostida qolib ketgan, deb hisoblab kelishadi. Edoʻm yurti joylashgan janubdagi va janubi-sharqdagi toshloq sahroda mineral konlari boʻlib, mahalliy aholi ularni vaqti-vaqti bilan qazib olgan. Oʻrdun uvasi anchagina keng joy hosilgan qilgan yerlarda odamlar dehqonchilik bilan shugʻullanishgan. Tropik iqlim togʻli sharoitdagi ogʻir iqlimda yetishtirib boʻlmaydigan meva va boshoqli oʻsimliklarni oʻstirishga imkon berardi. Oʻrdun uvasining qarshisidan sharqiy plato joy egallab, u to Arabiston choʻligacha choʻzilib ketadi. Shuningdek, shimol tomon Anti-Livan togʻ tizmasi tortilgan boʻlsa, janubda Gilʼad va Moʻab togʻlari yuksalib turadi. Anti-Livan togʻlarining yonbagʻrida Damashq shahri mavjud boʻlib, u hali qadim zamonlardayoq dunyodagi aholisi koʻp shaharlardan biri sanalgan. Uning janubiy taraflarida Bashan dashtlari boshlanib, bu yerda avvaldan yaylovlar koʻp boʻlgan. Mana shu hududning shimoliy qismi Iso Masih yashagan kezlarda Itureya, janubi esa Golanitida (Golan shahridan olingan) deb atalgan. Yarmuq daryosidan to Oʻlik dengizigacha boʻlgan yerdagi Gilʼad va Moʻabning yuqorisida joylashgan Gilʼad va Arnon oʻrtasidagi yerlar Pereyani tashkil etgan.


Iso Masih davrida Suriya va Falastin rim qonun-qoidalari yordamida oʻzaro uzviy bogʻliq boʻlgan. Rim provinsiyasi hisoblangan Suriya Karmil togʻlarigacha boʻlgan Finikiyani va Yaffaning janubidagi sohilboʻyi mintaqasini oʻz tarkibiga olgan. Suriyadagi rimlik noiblar Falastinda roʻy berayotgan barcha voqelarni kuzatib borishgan va zarur boʻlsa notoʻgʻri yoʻl tutgan prokuratorning ishlariga aralashishlari ham mumkin boʻlgan.


Jalila dengizining janubiy va sharqiy taraflarida Oʻnkent viloyati – oʻnta shahar federatsiyasi joylashgan boʻlgan. Bu yerda asosan yunon tilida soʻzlashuvchi aholi va koʻp xorijliklar istiqomat qilishgan. Iso Masih davrida bu yerda yagona siyosiy-hududiy idora boʻlmagan. Viloyatning bir qismi Suriya provinsiyasi tarkibida boʻlgan boʻlsa, qolgani Filippning qoʻlida boʻlgan. bu yerdagi odamlarning turmush tarzi yahudiylarnikidan keskin farq qilib, koʻproq gʻarb oʻlkalaridagi odamlarnikiga oʻxshash boʻlgan. shuning uchun ham hayotining katta qismini Jalilada oʻtkazgan Iso Masih qoʻshni viloyatda yashovchi odamlar tufayli majusiy xalqlarning tili va urf odatlarini yaxshi bilgan.


Iso yurgan yoʻllarni va tashrif buyurgan joylarni Falastin xaritasidan bemalol topish mumkin. Aytish lozimki, Xushxabar kitoblarini oʻqishda va ularni muhokama qilishda mana shu xaritadan foydalanish zarur. Iso Oʻz shogirdlari bilan Jalila boʻylab kezgan va chamasi, bu viloyatning barcha shahar hamda qishloqlariga tashrif buyurib oʻtgan. Ularning koʻpi bugungi kunda ham bizga tanish. Baytlahm va Nosira hozirgi kunda ham gullab-yashnayotgan shaharlar sirasiga kiradi. Iso Oʻzining dastlabki moʻjizasini qilgan Kana shaharchasi (Yuh. 2:1-11) , duradgorlik qilib, bolaligi va oʻsmirlik chogʻlarini oʻtkazgan Nosira (Luqo 4:3-4; Mark 6:3) , tez-tez voizlik qilib turgan Horazin va Kafarnahum shaharlari (Matto 11:21, 23) , magdalalik Maryamning ona shahri Magdala (Matto 27:56) , Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltirgan Nain shahri – bularning barchasi bir-biridan taxminan 40 km uzoqlikda joylashishgan.


Baytsayda qayerda boʻlgani nomaʼlum, lekin aftidan, u Oʻrdun daryosining sharqida va oqimning yuqorirogʻida, Jalila dengiziga yaqin joyda qad koʻtargan boʻlsa kerak. Yuhanno bergan taʼriflardan shunisi aniq boʻladiki, u Kafarnahum va Tiveriada koʻlining narigi yogʻida joylashgan boʻlgan (Yuh. 6:1, 17, 25) .


Jalila dengizidan sharq tarafda Gadara yurti joylashgan boʻlib, Iso u yerda jinga chalingan odamni sogʻaytirgan (Luqo 8:26, 37) . Aftidan, bu yurtni Jalilaning janubiy-sharqidagi Oʻnkent viloyatida joylashgan Geraza (bugungi Iyerasha) bilan emas, balki tik qirgʻoqli ovloq joylarda mavjud boʻlgan Kersa yo Gergasa bilan bir boʻlgan deb hisoblash mumkin.


Iso Yahudiyadagi xizmatini Quddusning oʻzida va atrofidagi qishloqlarda ado etgan. Maryam va Marta yashagan Baytaniya qishlogʻi Zaytun togʻining sharqiy yon bagʻrida Quddusdan deyarli bir yarim km masofada joylashgan boʻlgan.


Isoga qarshi qahr-gʻazab kuchayib ketgach, Iso joʻnab ketgan Efrayim yurti choʻlga yaqin boʻlgan (Yuh. 11:54) . Baytfagiya (Luqo 19:29) chamasi, Baytaniya atroflarida boʻlgan. Emmaus (Iso qayta tirilgach, ikki shogirdi bilan unga olib boradigan yoʻlda uchrashgan) Quddusdan 12 km gʻarb tomonda, Yaffaga olib boruvchi yoʻlda joylashgan edi. Mana shu shahar qayerda joylashgani haqida turli fikrlar mavjud, lekin Iosif Flaviyning fikricha, u Quddusdan 8 chaqirim[1]uzoqlikda joylashgan boʻlgan. Bu Luqo qayd etgan masofa bilan toʻgʻri keladi (Luqo 24:13) .

Quddus haqida Xushxabarlarda koʻp yozilgan. Maʼbad, Siloam hovuzi va usti yopiq yoʻlagi bor Bayt-has (Yuh. 5:2) , Zaytun togʻi va shahar oʻrtasidagi Qidron vodiysi (Yuh. 18:1) , Zaytun togʻi yonbagʻridagi Getsemaniya bogʻi (Luqo 22:39) , Goʻlgota (23:33) – bu joylarning barchasi Isoga va Xushxabarlarni yozgan insonlarga juda yaxshi tanish boʻlgan.


#### ISONING TAʼLIMOTI


Mark kitobida Iso Masih oʻz shogirdlarini yoki xalqqa taʼlim bergani haqida 14 bor tilga olingan. Luqo va Mattolar ham uning ustozlik faoliyati haqida koʻp gapirib oʻtishgan. Uning samarali taʼlim berganini shundan bilishimiz mumkinki, shogirdlar U aytgan soʻzlarni yod olib, boshqalarga yetkazib berishgan.


Taʼlim berish uslublari


Iso Masih qoʻllagan taʼlim berish uslublari odamlar uchun yangilik emasdi. Oʻsha davrning Gillel singari ravvinlari donoligi, kishi diqqatini ushlab tura olishi va pedagogik mahorati bilan yaxshigina nom qozonishga muvaffaq boʻlishgan. Ularning barcha usullari shak-shubhasiz Isoga ham tanish boʻlgan, lekin U bu usullardan yanada samaraliroq foydalangan. “Odamlar Isoning saboq berish usuliga hayratda qoldilar, chunki U odamlarga tafsirchilar kabi emas, balki katta salohiyat egasi kabi saboq berardi” (Mark 1:22) . Uning taʼlimotida dangallik va kuch boʻlib, soʻlgʻinlikdan asar ham yoʻq edi. U ajoyib muallim boʻlgan. Hech kim Isochalik nodon va qaysar odamlarga samarali taʼlim berib bilmagan. Xoʻsh, Uning uslublari qanaqa edi?


Iso Masihning eng koʻzga koʻringan uslubi bu masal aytish boʻlgan. Masal – bu kengaytirilgan metafora boʻlib, ruhiy haqiqatni ochib berish uchun biror bir kundalik holatni bayon qilishdan iborat. Allegoriyadan farqli ravishda u toʻqib chiqarilgan boʻlmaydi. Masal doimo bizga yaxshi tanish boʻlgan hodisalar bilan bogʻliq boʻladi. Buni biz Iso Masihning quyidagi masallarini koʻrib chiqqanimizda bilib olamiz – yangi va eski meshlar (Mark 2:22) , tuz (Matto 5:3) , turli tuproqqa tushgan urugʻ (Mark 4:2-8) , yaxshi va yomon mevali daraxtlar (Matto 7:16-20) , es-hushli va ovsar dugonalar (Matto 25:1-13) , shum ish boshqaruvchi (Luqo 16:1-8) . Bu yerdagi har bir holat kundalik turmushdan olingan boʻlib, Isoni tinglab turgan odamlar uni besh qoʻlday bilgan. Boz ustiga har bir hikoya oshiqcha ikir-chikirsiz oddiygina qilib berilgan. Masalning mohiyati doim kunday ravshan boʻlsa-da, ayrim paytlar, masalan, es-hushli va ovsar dugonalar masalidagi kabi oʻta aniq ifoda etilgan: “Shunday qilib, hushyor boʻlib turinglar, chunki siz Inson Oʻgʻli keladigan aniq kunni ham, soatni ham bilmaysizlar” (Matto 25:13) .


Masal bir talay maqsadlar yoʻlida taʼlim vositasi boʻlib xizmat qilgan. Istalgan tinglovchi uni bemalol tushungan. Balki Iso oʻsha paytning oʻzida roʻy berayotgan voqealardan masallar yaratgan boʻlishi mumkin, Uni tinglayotganlar esa hikoya qahramonlari orasida oʻzlariga oʻxshash odamlarni uchratishgan boʻlsa, ajabmas. Masallar uzundan-uzoq, qolaversa unchalik mavhum boʻlmagani uchun ham tez yodda qolgan. Ulardagi ruhiy maʼno-mazmun odamlarning kundalik turmush tarzi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan. Baʼzi vaziyatlarda masallar bir mavzuni har tomonlama yoritib berish uchun maʼlum bir tartibda bayon qilingan. Masalan, buni Matto 13 bobda koʻrishimiz mumkin, yaʼni bir nechta masallar orqali Osmon Shohligidan saboq berilgan yoki Luqo 15 bobda ham, u yerda Xudo qay tarzda adashganlarni Oʻziga qaytarib kelishi aytilgan.


Iso yana bir boshqa uslub – aforizmdan ham foydalangan. Aforizm qisqa va oʻrinli ibora boʻlib, eslab qolishga qulay boʻlgan va tinglovchining xotirasiga mustahkam oʻrnashib qolgan. Bu toifaga baxtli boʻlish Amrlari (Matto 5) yoki mana bu ibora kiradi: “Oʻz jonini ayamoqchi boʻlgan uni yoʻqotadi. Men uchun jonini yoʻqotgan esa jon topadi” (Matto 10:39) . Koʻpgina aforizmlar paradoks[1]dan iborat boʻlgani uchun tinglovchilarda yanada kuchli taassurot qoldirgan. Iso baʼzan dalillarni ishga solgan paytda, ularni qandaydir mavhum tushunchalardan emas, balki Muqaddas Yozuvlardan keltirib oʻtgan. Aynan mana shu jihat bilan u yunon faylasuflaridan farq qilgan. Ular aksiomadan iborat oʻz usullarini rivojlantirishga urinishgan, qizigʻi shundaki, bu aksiomalar[2]shunchaki taxmin yoki faraz sifatida qabul qilinavergan. Matto 22:15-45 oyatlarda Isoning farziylar va sadduqiylar bilan bahs munozaraga kirishgani yozilgan. Bu yerda ularning har biri oʻz dalillarini ilgari surgan boʻlsa, Iso Masihning dalillari Muqaddas kitobdagi hikmatli gaplarga asoslangan edi. Iso Masih bahslarga kirishgan payt, Uning ogʻzidan chiqadigan mantiqiy gap-soʻzlarni rad qilishning sira ham iloji boʻlmagan.

Isoning eng sevimli uslublaridan biri odamlar bilan savol-javob qilish boʻlgan. U hech qachon yuzaki savollar bermagan. Uning savollari hamisha insonning eng katta muammolariga qaratilgan boʻlgan. Baʼzan bu savollar odamni aqlini shoshiradi: “Gunohlaring kechirildi, deb aytish osonroqmi, yoki, oʻrningdan turib yura qol, deb aytishmi?” (Matto 9:5) ; “Agar inson butun dunyoni egallasa-yu, oʻz joniga zarar yetkazsa, bundan qanday naf koʻradi?” (Matto 16:26) . Bu savollar dangal berilganmi yoki ritorik hisoblanadimi, bundan qatʼiy nazar, ular odamni chuqur oʻylantirib qoʻyadi. Bunday savollardan keyin inson ikki oʻt oʻrtasida qolib ketadi. Ayniqa savol tinglovchining oʻziga va uning Iso Masihga boʻlgan munosabatiga borib taqalsa, bir toʻxtamga kelish shart boʻladi: “Odamlar Meni kim deb aytishadi?... Sizlarning fikringizchi, Men kimman?...” (Mark 8:27, 29) . Shuningdek Isoning oʻzi ham shogirdlarini savollar berishga ragʻbatlantirgan. Uning taʼlim berish jarayonida erkin fikr almashishga (Yuh. 13:31-14:24) yoʻl qoʻyib bergan va shogirdlar oʻz muammolarini bemalol aytishgan, Iso esa ularga javob bergan.


Bir qator vaziyatlarda Iso Masih koʻrgazmali saboqlardan ham foydalanib oʻtgan. Inson oʻzini past olib yurishi kerakligini koʻrsatish uchun U yosh bolani Oʻz qoʻllariga olgan (Matto 18:1-6) va inson oʻzida bor boʻlgan hamma narsani Xudoga bagʻishlay olishini Maʼbaddagi beva ayol misolida tushuntirib bergan (Luqo 21:1-4) . Iso Masih aytgan narsalar tinglab turganlarning koʻzi oldida boʻlmasa ham, aslini olganda barcha masallar koʻrgazmali misollardan iborat boʻlgan deyish mumkin.


Bu misollar Iso Masih turli-tuman va amaliy natija beradigan uslublardan foydalanganini namoyon qilib beradi. Garchand Eski Ahdda ham bunday masallar mavjud boʻlsa ham (Hakam. 9:7-15; Ish. 5:1-7) yoki ravvinlar ham turli metaforalarni ishgan solgan boʻlsa ham, pand-nasihat sifatida berilgan masalni aynan Iso Masih yaratganini taʼkidlash shart. U haqiqatni oddiy va ishonchli qilib koʻrsatishni yaxshi bilardi. Xullas, bugunga kelib boshqa masallar yoʻq boʻlib ketgan bir paytda Uning masallari haligacha muhim hayotiy ahamiyat kasb etadi.


Taʼlim berishdan maqsad


Isoning barcha oʻgitlari Uning vazifasiga mos ravishda ahloqiy va ruhiy maqsadlarga ega boʻlgan. “Men sizlarga Oʻzimdan toʻqib gapirmayapman, balki Menda hozir boʻlib turgan Otam Oʻz ishlarini bajarmoqda” (Yuh. 14:10) . U Oʻz taʼlimotini shunchaki chiroyli soʻzlar yigʻindisi yoki hammabop ahloqiy nazariya, deb hisoblamagan. U insonlarga shunday haqiqatni taklif qilganki, uni qabul qilganlarning hayotida bu haqiqat asosiy maʼno-mazmun kasb etgan. “Endi kim Mening bu soʻzlarimni eshitib, ularni bajo keltirsa, uni oʻz uyini tosh ustiga qurgan farosatli odamga oʻxshataman” (Matto 7:24) . Iso odamlarga Xudoning nufuzli Kalomini berish uchun taʼlim bergan. Har bir insonning kelajagi mana shu Kalomni qabul qilish-qilmasligiga bogʻliq boʻlgan.


Taʼlimning mazmuni


Xushxabarlarda Iso Masihning nasihatomuz soʻzlari boʻlmagan sahifalarning oʻzi boʻlmasa kerak. Ahloq-odobga doir taʼlimot Togʻdagi voizlikda (Matto 5, 6, 7) , Osmon Shohligi haqidagi masallar Matto 13 bobda , Oxirzamon haqidagi taʼlimot Matto 24, 25 boblarda , shuningdek Mark 13, Luqo 21 boblarda berilgan. Yuhanno Xushxabarida Uning shaxsi (Yuh. 5:19-47) , hayot noni (6:32-59), Iso shaxsi va vazifasining xususiyati (8:12-59), choʻpon va qoʻylar (10:1-30) va nihoyat shogirdlarga qaratilgan vidolashuv nutqi (Iso bu yerda ularni Oʻz oʻlimiga hozirlaydi va mustaqil xizmat qilish uchun nasihat beradi – 13:31-16:33) haqidagi fikr-mulohazalar oʻrin olgan. Bu nasihatlarning baʼzilari, masalan, vidolashuv nutqi haqida bor-yoʻgʻi bir bor ogʻiz ochilgan boʻlsa, Togʻdagi voizlik kabi panda-nasihatlar turli joylarda qayta-qayta takrorlangan. Iso Masih koʻp sayohat qilgan va koʻplab voizliklar oʻqigan, shuning uchun ham U turli-tuman odamlarga murojaat qilib, Oʻz masal va nasihatlarini takrorlashga majbur boʻlgan.


Iso turli mavzularda nutq soʻzlagan. Jamiyatdagi oʻzaro munosabatlar (Matto 5:21-26) , er-xotinlik munosabatlari (Matto 5:27-32) , qasam haqida (Matto 5:33-37) , yovuzlikka munosabat (Matto 5:38-42) , xayr-sahovat (Matto 6:1-4) , ibodat (Matto 6:5-15; 7:7-12) , roʻza (Matto 6:16-18) , nikoh va ajralish (Matto 19:3-12) , hokimiyatga boʻlgan munosabat (Matto 22:15-22) , Xudoning tabiati (Yuh. 4:21-24) – Iso mana shu va yana boshqa mavzularni muhokama qilgan. U Oʻz taʼlimotini yagona yoʻl-yoʻriqlar toʻplamiga yoki mantiqan rad qilib boʻlmaydigan falsafiy tizimga aylantirmoqchi boʻlganiga shama ham qilinmagan. Taʼlimotning yuragi Isoning Oʻzidir. Togʻdagi voizlikda bir jumla qayta-qayta takrorlangan: “Men sizga aytaman”. Iso odamlarga nimadan saboq bergan boʻlsa, barchasida Oʻzini hokimiyatga ega zot sifatida koʻrsatgan! Isoning taʼlimoti Uning shaxsi orqali muqaddas qilingan taqdirdagina, hayotiy ahamiyatga ega boʻlardi. Aks holda bu taʼlimot emas, balki uzuq-yuluq fikrlar toʻplami boʻlib qolardi.


Isoning taʼlimoti


Baʼzi taʼlimotlar doktrinal ahamiyatga ega hisoblanadi. Iso Xudo haqida gapirganda, U Oʻzining samoviy Otasi ekanini nazarda tutgan va Oʻzining buyuk vazifasini U bilan munosabatidan kelib chiqib baholagan. “Otam Menga hamma narsani topshirgan. Otadan boshqa hech kim Oʻgʻilni bilmas. Oʻgʻildan boshqa hamda Oʻgʻil bilim berishni istagandan boshqa hech kim Otani bilmas” (Matto 11:27) . Iso “Bizning Otamiz” degan payt, hamisha Oʻzini kishilik olmoshiga koʻshib qoʻygan. U qabr yonida turib magdalalik Maryamga shunday degan: “... Men Oʻz Otam va sizlarning Otangizning, Oʻz Xudoyim va Sizlarning Xudoyingizning huzuriga chiqib ketyapman” (Yuh. 20:17) . Oʻz shogirdlariga namuna qilib bergan ibodatda Iso Xudoni “Bizning Otamiz” (Matto 6:9) deb ataydi va har bir inson Xudoga nisbatan oʻgʻillik munosabatiga ega boʻlishiga ishora qiladi. Lekin Xudoning Isoga nisbatan Otalik qilishi U uchun shogirdlariga qaraganda muhimroq ahamaiyatga ega edi. U toʻlaligicha oʻziga xos maʼnoda Xudoning Oʻgʻli edi. U tabiiy ravishda Oʻgʻil hisoblanardi: shogirdlar esa faqatgina Iso Masihni qabul qilgan payt Xudo farzandlari sirasiga kirishardi (Yuh. 1:12) .


“Ota” soʻz Xudoning odamlarga boʻlgan munosabatini ifodalab, Uning sevgisi va adolatini (Matto 5:44, 45) , Oʻzi yaratgan mavjudotga eʼtiborli ekani va ularni deb jon kuydirishini (Matto 10:29-30) , Uning oʻylab qoʻygan rejasi va maqsadini (Matto 20:30) , U doim kechirim berishga tayyor ekanini (Luqo 15:11-32) va har insonning kelajagini uzil-kesil belgilab qoʻyganini (Yuh. 14:2) bildiradi. Yuhanno “bizning Otamiz” iborasini boshqalarga qaraganda koʻproq ishlatgan (100 martadan ortiq). Yuhanno Xushxabarida Iso Xudoga mana shunday deb murojaat qilgan.


Isoning bosh mavzusi Osmon Shohligi haqida edi. Shohlikning haqiqiy tabiati xususida koʻplab bahs-munozaralar kelib chiqqan. Osmon Shohligi odamlarning hayoti ustidan ruhiy hokimiyat oʻrnatilishini bilidiradimi? U yahudiy davlatining qayta tiklanishi bilan bogʻliqmi? Osmon Shohligi Jamoat bilan bir xil narsami yoki ming yil Shohlik bilanmi, yoxud yana qandaydir oʻziga xos ijtimoiy tartibga oʻxshashmi? Bu kabi savollar koʻp martalab berilgan va turli guruh odamlari tomonidan turlicha hal etilgan.


Biroq barcha taxminlarga qaramasdan Xushxabar kitoblari bir qator muhim dalillarni keltirib oʻtadi. Toʻrt Xushxabarchining barchasi Osmon Shohligini tilga olib oʻtgan (Matto 6:33; Mark 1:15; Luqo 4:43; Yuhanno 3:3) va Iso u haqda voizlik qilgan deb aytishadi. Yuhanno bunga ikki marta toʻxtaladi: Iso va Nikodim oʻrtasidagi suhbatni yetkazib bergan payt (Yuh. 3:3-5) va Pilatning hukmini bayon qilgan payt (18:36). Iso Masih uchun Osmon Shohligi bu – Xudo barchani idora qiladigan muhitdir. U aslida ruhiy jihat kasb etadi va hech qanday siyosiy voqeliklar bilan bogʻliq emas, lekin u toʻliqligicha kelajakda namoyon boʻladi. Shohning Oʻzi shohlik qilish uchun yerga kelganda Osmon Shohligi ham boshlanadi (Matto 25:1, 31) .


Iso Masihning taʼlimotida Osmon Shohligi va Xudo Shohligi keskin farq qilmaydi (faqatgina Matto Xudo Shohligi iborasini ishlatgan). Iso har ikkalasini ham “yaqinlashdi” deb eʼlon qiladi (Matto 3:2; Mark 1:15) . Uning “sirlari” masallarda hikoya qilinadi (Matto 13:11; Luqo 8:10) . Shohlik haqidagi vaʼz Yahyo Choʻmdiruvchi davridan boshlanadi (Matto 11:12-13; Luqo 16:16) . Iso bolalarni oʻz oldiga taklif qilganda ham mana shu ikki jumla ishlatilgan (Matto 19:14; Mark 10:14) . Ularning oʻrtasida faqat terminologik farq boʻlishi mumkin: asosan yahudiylarga murojaat qilgan Matto Oʻnta amrdan birini buzmaslik uchun “Xudo” soʻzini ortiqcha ishlatishdan qochadi va shu bilan birga Shohlikning tashqi tomondan namoyon boʻlishi haqida koʻp gapiradi. Osmon shohligi ichki tomondan zohir boʻlishi haqida gap borgan koʻpgina joylarda “Xudo Shohligi” termini qoʻllanadi (Luqo 17:20; Yuh. 3:3, 5; Luqo 22:16, 18: 23:51) .


Taʼkidlash oʻrinliki, Shohlik haqidagi taʼlimot Eski Ahd bilan chambarchas bogʻliq. U ahloqiy tomondan gunohkorlarni tavba qilishga (Matto 3:2) , amrlarga rioya qilishga (Matto 5:19) , Xudo irodasini xolisona bajarishga (Matto 7:21) chaqiradi. Lekin bu qonunparastlik degani emas. Iso Masihning ilk shogirdlaridan biri boʻlgan Arimateyalik Yusuf haqida “Xudo Shohligiga koʻz tikib yurardi” deb yozilgan (Luqo 23:51) . Iso U oʻlib, qayta tirilganidan keyingina, Shohlik toʻliq holda zohir boʻlishini taʼkidlab oʻtgan edi (Luqo 22:16) . Shunday ekan, Shohlik – bu Masih qayta kelganda Xudo oʻrnatadigan boshqaruvdir. Bu boshqaruvning mezonlari qonunda ifodalangan muqaddaslikning yuksak ruhida muvofiqlashtiriladi va Najotkor va Shoh boʻlgan Iso Masihning mehnati evaziga Shohlik toʻla-toʻkis oʻrnatiladi.


Iso Masihning Oʻzi haqida bergan taʼlimoti oʻta muhim ahamiyatga ega. Bolalik chogʻidanoq U Maryam va Yusufga Oʻzining ilohiy Otasi oldidagi majburiyatlarini aytib bergan (Luqo 2:49) . U shogirdlaridan Unga ishonish-ishonmasliklari haqida soʻragan va Butrusning javobini maʼqullab, qabul qilgan: “Sen barhayot Xudoning Oʻgʻli – Masihsan!” (Matto 16:16) . U dushmanlariga qarata azaldan hayot boʻlganiga va Xudo ekaniga ishora qilib oʻtgan (Matto 22:41-45; Yuh. 8:48, 58; 10:30-33, 36) . Imonli birodarlar Unga Xudodek ehtirom koʻrsatganlarida (Yuh. 9:38; 20:28-29) , Pavlus kabi eʼtiroz bildirmagan (Hav. 14:11-18) . U Oʻzini Ilohiy Qonundan yuqori qoʻyib (Matto 5:21-22) , gunohlarni kechirish vakolatiga ega ekaniga daʼvo qilgan (Mark 2:9-11) . Mabodo Xushxabar qaydnomalari haqiqiy boʻlsa, ular shuni yaqqol koʻrsatib berishadiki, Iso nafaqat gʻayritabiiy yoʻl bilan tugʻilgan, balki Xudo ekanini Oʻzi ham taʼkidlagan.


Oʻz vazifasiga U tomonidan berilgan baho ham ahamiyatli hisoblanadi. U Xudo Shohligining Xushxabarini eʼlon qilish uchun (Luqo 4:43) , gunohkorlarni tavbaga chaqirish uchun (Matto 9:13) , adashganlarni izlab-topish va qutqarish uchun (Luqo 19:10) , koʻpchilikni qutqarish maqsadida ularga xizmat qilish va jonini fido qilish uchun (Mark 10:45) kelgan. U Otasi tomonidan yuborilgan (Yuh. 20:21) va oʻlimidan oldin Otasiga Oʻz vazifasini ado etganini aytgan (Yuh. 17:4) . Unga odamlar uchun Vahiy va Najot berish vazifasi topishirilgan edi va U unisini ham bunisini ham uddaladi. U oʻlishini va qayta tirilishini (Yuh. 2:19; 3:14; 6:51; 12:24; Matto 16:21; Mark 10:33-34) hamda ikkinchi kelishini va kelajakda odamlarni hukm qilishini koʻp bora oldindan taʼkidlagan (Matto 25:31-46) .


Iso oʻz pand-nasihatlari davomida toʻxtalib oʻtgan barcha ruhiy va ahloqiy mavzularni muhokama qilib chiqishning imkoni yoʻq. Shunday boʻlsa-da ularning barchasiga xos boʻlgan bitta xususiyat albatta eʼtiborga olinishi shart: ularning barchasi Iso ilohiy haqiqatni eʼlon qilish uchun kelgan va U buni aytish va amalga oshirish uchun soʻzsiz hokimiyatga ega boʻlgan, odamlar esa Uning taʼlimotiga ergashishi shart degan fikrlarga asoslanadi. U Oʻzini Xudoning Oʻgʻli deb tanishtirgan, shu bois ham Uning soʻzi qatʼiy va hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.


## III-QISM, DASTLABKI JAMOAT TARIXI


13 BOB, JAMOATGA ASOS SOLINISHI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 1:1 – 8:3

14 BOB, OʻTISH DAVRI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 8:4 – 11:18

15 BOB, SOBIQ MAJUSIYLARDAN IBORAT BOʻLGAN JAMOAT VA PAVLUSNING XIZMATI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 11:19 – 15:35

16 BOB, HAVORIY PAVLUSNING DASTURI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 15:36 – 21:16


Jamoatning turli joylarga tarqalish davri: 30 y. – 60 y.


### 13 BOB, JAMOATGA ASOS SOLINISHI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 1:1 – 8:3


TARIX: HAVORIYLAR FAOLIYATI

JAMOATGA ASOS SOLINISHI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 1:1 – 8:3

IMONLILARNING ILK BOR TARQALIB KETISHI


Rabbimiz Iso Masihning xizmati va tarixda katta ahamiyatga ega boʻlgan Jamoatning vujudga kelishi oʻrtasidagi vaqt tafovuti ancha yillarni tashkil etadi. Qanday qilib, Iso Masihning izdoshlari boʻlgan jalilalik va yahudiyalik oddiy qishloq odamlari butun dunyoga mashhur boʻlib ketishdi? Nima uchun shogirdlarni tonishga va Ustozi xochga mixlangan paytda ularni qochib ketishga majbur qilgan qoʻrqoqlik birdaniga ularni yangi eʼtiqod ustuniga aylantirgan jasoratga oʻzgarib ketdi? Avval “oʻqimagan va oddiygina” (Hav. 4:13) vaʼzxonlar dunyoga qay tarzda shu qadar kuchli taʼsir oʻtkazishdiki, ularning vaʼzlari natijasida vujudga kelgan yangicha madaniyat gʻarb sivilizatsiyasining qiyofasini butunlay oʻzgartirib yubordi? Yangi Ahddan oʻrin olgan va ilk targʻibotchilar eʼlon qilgan teologik taʼlimot qayerdan olingan? Xushxabar Maktublaridagi taʼlimot va Xushxabar kitoblaridagi taʼlimot oʻzaro qanday bogʻlangan? Yahudiylarning Muqaddas Yozuvlariga asoslangan va yahudiy xalqiga tegishli Masih atrofida vujudga kelgan hamda yahudiylar orasida boshlangan diniy harakat qanday qilib bugungi kunda asosan majusiylar qabul qilgan dinga aylanib qoldi?


Aynan mana shunga oʻxshash savollarga Havoriylar Faoliyati kitobi javob beradi. Bu kitob Iso Masihning xizmati va taʼlimoti hamda Pavlusning va boshqa mualliflarning maktublarida rang-barang qilib berilgan masihiylikni bogʻlab turuvchi yagona koʻprik sanaladi.


#### TARIX: HAVORIYLAR FAOLIYATI


Havoriylar faoliyati kitobi alohida asar emas, u Luqo Xushxabar kitobini yaqqol davom ettiradi. Muallif “ilk kitobini” (Hav. 1:1) tilga olib oʻtgan va uning Teofilga qilgan murojaati Xushxabar kitobi bilan bogʻliq ekaniga shama qiladi, chunki ilk kitobda ham aynan mana shu kishiga murojaat qilingan. Hav. 1:1, 2 oyatlarda berilgan birinchi kitobning qisqacha bayoni Luqo Xushxabar kitobining mazmuni bilan juda mos tushadi va u hikoyani aynan Luqo tugallagan joydan ilib oladi. Luqo Xushxabari va Havoriylar faoliyati kitoblari – bitta asarning ikkita qismi ekaniga shubha yoʻq. Ikkala kitob ham faqat bir maqsadni koʻzlaydi – shaxsiy eʼtiqodga ega boʻlish va Isoning xizmati, hayoti va Jamoati orqali Xudoning odamlarga maʼlum qilgan vahiysi barchaga tushunarli boʻlgan tarixiy dalil ekanini saqlab qolish. Tarixiy jihatdan ham, ruhiy jihatdan ham Havoriylar faoliyati kitobi mana shu savollarning barchasiga javob beradi.


Reja


Havoriylar faoliyati kitobini beshta asosiy qismga boʻlish mumkin:


I. Kirish 1:1-11
II. Jamoatning vujudga kelishi: Quddus 1:12-8:3
III. Oʻtish davri: Samariya 8:4-11:18
IV. Majusiylar orasida tarqalish 11:19-21:16


Pavlusning vazifasi: Antioxiya va Rim imperiyasi


V. Pavlusni qamoqqa tashlash va uni himoya qilish: Kesariya va Rim 21:17-28:31


Havoriylar faoliyati aynan 1:8 oyatda berilgan geografik reja asosida mantiqan ish tutadi: “Qudusda, Yahudiya bilan Samariyaning hamma joyida va hatto dunyoning eng olis yerlarida ham Mening shohidlarim boʻlasizlar”. Kirish soʻzlaridan keyin darhol keluvchi ikkinchi qismda Quddusdagi faoliyatning boshlanishi haqida gapiriladi. Uchinchi qism esa havoriylarning Samariya, tevarak-atrofdagi yerlar va Kesariyadagi amalga oshirgan ishlarini qisqacha koʻrsatib oʻtadi. Soʻnggi ikki qismda Xushxabar Oʻrta yer dengizi shaharlariga va nihoyat Rimga yetib keladi. Jamoatlarning dunyo boʻylab keng tarqalishi xuddi dengiz suvi koʻtarilganda birin-ketin kattalashib, qirgʻoq sayin jadallashayotgan toʻlqinlarga oʻxshab ketardi.


Havoriylar kitobini yana jamoatning oʻsib borishiga qarab ham boʻlib chiqish mumkin. 2:47, 5:14, 6:7, 9:31, 12:24, 19:20 oyatlarda yo jamoat aʼzolarining sonini koʻpayishi (miqdordagi oʻsish) yoki ruhiy hayotning oʻsishi (sifatdagi oʻsish) kuzatiladi. Bu hol Haroiylar kitobi imonlilar jamoatining muntazam rivojlanib borganini bayon qilishga bagʻishlanganini koʻrsatib beradi. Kitobning soʻnggida, yaʼni 19:20 oyatdan to oxirigacha umumiy voqealardan koʻra shaxsiy hayotdagi voqealarga koʻproq eʼtibor berilgan. Bu yerda Jamoatning ijtimoiy institut sifatidagi faoliyatiga emas, balki oddiy inson sifatidagi Pavlusning hayotida yuz bergan hodisalarga urgʻu berilgan.


Shuningdek, Havoriylar faoliyatini unda berilgan shaxslarga muvofiq bir nechta qismlarga boʻlish mumkin. Birinchi bobdan beshinchi bobgacha asosan Butrus haqida gap boradi, oltinchi va yettinchi boblar Stefan haqida soʻzlab bersa, sakkizinchidan oʻn ikkinchigacha boʻlgan boblar bir qator hikoya qahramonlarini katta sahnaga olib chiqadi, ularning orasida Barnabo, Filipp va Tars shahrilik Shoul ajralib turadi,13 bobdan boshlab kitobning oxirigacha Pavlus asosiy qahramon sifatida namoyon boʻladi. Ayrim hollarda Butrus bilan Pavlus bir-biri bilan solishtiriladi: Ikkalasi ham jamoat rahbari boʻlishgan – biri yahudiylar uchun, boshqasi – majusiylar uchun. Butrus asosan Quddusda faoliyat olib borgan boʻlsa, Pavlus – majusiylar orasida mehnat qilgan. Kitobda ikkalasining ham nutqi berilgan boʻlib, bu nutqlar ular aytgan vaʼzlarning mazmun-mohiyatini ochib beradi: Butrusning Hosil bayrami kunidagi vaʼzi (2:14-40); Pavlusning Pisidiya yurtidagi Antioxiya shahrida soʻzlagan nutqi (13:16-42). Ikkalasi ham moʻjiza koʻrsata olishgan: Butrus choʻloqqa shifo bergan (3:1-10) boʻlsa, Pavlus ham xuddi shunday moʻjizani takrorlagan (14:8-10). Butrusning soʻzlariga binoan Hananiya va Saffira darhol hukm qilingan boʻlsa (5:1-11), Pavlus sehrgar Alimoni koʻrlikka mubtalo qilgan (13:6-11). Butrus Quddusdagi qamoqdan ozod boʻlgan (5:19-21; 12:1-11), Pavlus esa Xudoning moʻjizaviy aralashuvi sabab Filippidagi qamoqdan chiqib kelgan (16:19-30). Ularning ikkisi ham har doim Muqaddas Ruhning harakatiga katta urgʻu berib kelgan (2:38; 19:2-6) va qayta tirilish haqidagi taʼlimotni oʻz vaʼzlarining bosh mavzusi deb bilishgan (Butrus: Hav. 2:24-36; 3:15, 26; 4:2; 5:30; 10:40, 41 ; Pavlus: 13:30-37; 17:3,18,31; 24:15,21; 25:19; 26:8,23). Ularning biri Quddusdagi jamoatni boshqargan boʻlsa, ikkinchisi majusiylar orasida yangi jamoatlarga asos solgan. Ularning oʻrtasida kelishmovchilik boʻlgani yoki ular faqat bir toifadagi odamlarni maʼqul koʻrishganiga hech qanday shama qilinmagan. Butrus majusiy Korniliyning uyiga Xushxabar olib kelgan boʻlsa, Pavlus har bir vujudga kelgan imkoniyatdan foydalanib yahudiylarga Xushxabar aytgan.


Havoriylar faoliyati kitobi koʻpincha shubha ostiga olingan boʻlishiga qaramay, hech qachon rad etilmagan. Unda xronologiyaning maktublar bilan mos kelishi borasida bir qator qiyinchiliklar uchrashi bor gap, shuningdek, kitobdagi barcha tarixiy dalillar ham zarur maʼlumotlarning yoʻqligi sabab tasdiqlanmasligi mumkin. Ammo arxeologik va adabiy dalillar mavjud boʻlgan hollarda Havoriylar Faoliyati kitobi haqiqiy ekani oʻz isbotini topadi. Djon Noksning fikricha, Havoriylar Faoliyati kitobidagi “baʼzi tafsilotlardan shubhalanishga asos bor”, ammo shuningdek, uning tan olishicha, “uning soʻnggi boblari tarixiy haqiqat ekaniga ishonch hosil qilish uchun toʻliq asos mavjud”.


Kitobning mazmuni


Luqo masihiylik taʼlimotining rivojlanishi haqida kitob yozmoqchi boʻlgani va masihiylik eʼtiqodining maqsadini izohlab berishni xohlaganining oʻziyoq, u bu kitob jiddiy ahamiyatga ega boʻlishini anglab yetganidan darak beradi. Luqo oʻz zamonasida yuz bergan voqealarni hafsala bilan, lekin quruqqina qilib qogʻozga tushirib borgan oddiy solnomachi emas edi. Unda tarixchiga xos tugʻma sezgirlik boʻlib, oʻzini qiziqtirgan mavzuni yoritishda bir qator muhim dalillarni taqdim eta olgan. Xususan, bu mavzu Jamoatning oʻsishi haqida boʻlib, ayniqsa yahudiylikdan masihiylikka oʻtish jarayonini chuqur tasvirlab beradi. Uning oʻzi bunda faol ishtirok etgan, chunki buni “biz” olmoshining tez-tez ishlatilgani koʻrsatib turibdi. Mana shu sababdan ham bemalol aytishimiz mumkinki, Luqoda kitob yozish uchun yetarlicha bilim va tajriba boʻlgan.


Shunga qaramay, Havoriylar faoliyati kitobida dastlabki Jamoatning oʻsib borishi bilan bogʻliq barcha voqea-hodisalar xususida toʻla-toʻkis hisobot berilmagan. Garchand Misr va Suriya oʻlkalarida dastlabki paytlardan boshlab imonililar boʻlgan boʻlsa-da, Falastinning janubiy yoki sharqiy tomonlarida koʻplab yangi jamoatlar ochilgani haqida bir ogʻiz ham soʻz aytilmagan. Hatto Pavlus imonga kelmasdanoq, Damashq shahrida koʻplab masihiy birodarlar boʻlishgan, ammo u yerdagi Jamoatning rivojlanishi borasida hech narsa deyilmagan. Havoriylar faoliyati kitobi Xushxabarning asosan shimol tarafga, yaʼni Antioxiya va Kichik Osiyo orqali Makedoniya, Axaya va Rimga tarqalganini bayon qilib bergan.


Buning ikkita sababi bor. Birinchidan, muallifga masihiylikning mana shu yoʻl orqali tarqalgani yaxshi maʼlum boʻlgani sababli unga bu haqda soʻzlab berish osonroq tuyulgan. Ikkinchidan, uning asl niyati Xushxabar haqiqiy ekaniga kitobxonni ishontirish boʻlgan. Luqo Xushxabar Iso Masihdan shogirdlarga, ulardan esa mazkur kitobni yozishga tutingan paytgacha avaylab yetkazilganini koʻrsatmoqchi edi. Pavlus majusiylar orasidagi xizmatga boshchilik qilgani uchun hikoyaning bosh qahramoniga aylanib qolgan. Biroq muallif xizmatning yahudiylar orasidan majusiylar davrasiga koʻchishi, Ilohiy Qonundan Inoyatga va Falastindan Rim imperiyasiga oʻtish kabi jihatlar tufayli masihiy Jamoatdagi targʻibot safarlarining ortishi davomida roʻy bergan barcha voqealarni batafsil sharhlab bormagan. Luqo oʻz maqsadini yoritib berishi uchun unga voqealarning mana shu qismini bayon etish kifoya qilgan.


Havoriylar faoliyati kitobi ancha katta davrni qamrab olib, u mil 29 yilda Iso Masihning xochga mixlanishidan boshlanadi va mil. 60 yilda Pavlusning Rimdagi qamoqqa tushishi bilan yakunlanadi. Bu kitobda yozilgan voqealarning qachon yuz berganini olimlar turlicha sanalar bilan belgilashadi, lekin quyidagi dallilar bu haqda birmuncha boʻlsa-da, tasavvur uygʻotishga qodir. Qadimgi mualliflar voqealar qachon yuz berganini yillar qoʻyib emas, balki turli hukmdorlarning oʻz xizmat vazifasiga kirishgan vaqti va ularning boshqaruv muddati boʻyicha belgilab borishgan. Shuning uchun aniq oy va kunni belgilashning sira iloji yoʻq. Havoriylar faoliyati kitobida baʼzi xronologik lahzalar aniq-ravshan yuzaga chiqib keladi:


1. Hirod Agrippa I ning oʻlimi Hav. 12:20-23
2. Klavdiy davridagi ocharchilik Hav. 11:28
3. Sergiy Pavlusning hokimligi Hav. 13:7
4. Klavdiy davrida yahudiylarning Rimdan haydalishi Hav. 18:2
5. Gallionning hokimligi Hav. 18:12
6. Feliksning hokimligi Hav. 23:26; 24:27
7. Feliksning oʻrinbosari Festning lavozimga tayinlanishi Hav. 24:27


Havoriylar kitobidagi materiallar xronologiyasi mana shu qisqa parchalardan kelib chiqib, turli boʻlimlarga boʻlinadi. Havolalar ataylab qilinmagan, chunki muallifning taxminicha, kitobxonning oʻzi qaysi voqea qaysi yili sodir boʻlganidan yaxshi xabardor boʻlgan. Sanab oʻtilgan voqealarni quyidagi sanalar bilan bogʻlash mumkin (birinchi asr):


1. Hirodning oʻlimi mil. 44 y. (bahor)
2. Klavdiy davridagi ocharchilik mil. 44-48 yillar
3. Sergiy Pavlusning hokimligi mil. 51 yilgacha
4. Yahudiylarning Rimdan haydalishi taxm. mil. 49 y.
5. Gallionning hokimligi taxm. mil. 52-53y.
6. Feliksning hokimligi mil. 52-56 yy.
7. Festning lavozimga tayinlanishi mil. 57-60 yy.


Berilgan punktlar ichida eng shubhalisi bu – Festning lavozimga qachon tayinlangani haqidagi savol hisoblanadi. Yevseviy buni Neron hukmronlik qilgan davrga bogʻlaydi va mavjud yozma manbalarning barchasi buni tasdiqlaydi. Feliksni mansabni suisteʼmol qilganlikda ayblab, Rimda sud qilishgan, biroq u Neron taxtga oʻtirishdan avval sud oldida hozir boʻlishi mumkin emas edi. Bu holda Fest Neron oʻz hukmronligini boshlagan davrgacha lavozimga tayinlanmagan. Fest Falastinga 57 yil yozda kelgani haqiqatga yaqinroq, bir muddat oʻtib esa Pavlusning ishi boʻyicha tekshiruvlar boʻlib oʻtgan. Agar yoʻlga ketgan vaqtni hisobga olib, Pavlus Rimga taxminan 58 yilning yozida yetib kelgan desak, u holda Havoriylar kitobidagi hikoya 60 yilda oʻz nihoyasiga yetgan boʻladi.


Havoriylar kitobidagi muhim davrlarning xronologiyasini aniqlashga yordam beruvchi yana boshqa voqealar ham mavjud. Hirodning oʻlimi avvaliga majusiy boʻlgan imonlilar Jamoatining vujudga kelishi bilan bir vaqtga toʻgʻri keladi. Bu Hav. 12:1 oyatda qayd etilgan boʻlib, Antioxiyadagi faoliyatning boshlanishi haqida gapirilgach, keyin “oʻsha kunlarda Hirod imonlilar jamoatidan baʼzilariga ozor berish uchun qoʻl koʻtardi” deb yozilgan. Bundan bir muddat oʻtib u oʻlgan. Taxminan mana shu pallalarda, yaʼni mil. 44-48 yillarda Klavdiy hukmronligida qattiq ocharchilik yuz bergan (Hav.11:28) .


Agar Sergiy Pavlusning Kiprdagi hokimlik faoliyati mil. 51 yilgacha boʻlgan boʻlsa, demak Barnabo bilan Shoul oʻz targʻibot xizmatlarini mil. 50 yilgacha boshlab yuborishgan.


Havoriy Pavlusning Korinfda qachon xizmat qilganini Gallion lavozimga tayinlangan sana yordamida aniqlab olish mumkin. Hav. 18:12 oyat Pavlusning qachon qoʻlga olingani va sud qilingani haqida maʼlumot olishga yordam beradi, boz ustiga yahudiylar Gallionning yangi tayinlanganidan foydalanib, undan bir iltifot qilishni soʻrashgani ham mana shu oyatda koʻzda tutilgan. Agar bu bor gap boʻlsa, unda Pavlus Gallion shaharga kelguncha allaqachon xizmat qilib yurgan boʻlishi mumkin. Pavlus Korinfdan darhol ketib qolmagan (18:18), balki u yerda bir yarim yilcha turib qolgan (18:11). Efesda ikki yilu uch oy davom etgan xizmatni (19:8,10) va Quddus safari uchun ham vaqt sarflanganini inobatga olsak, Pavlus u yerga mil. 55 yilning yozida yoki 56 yilda yetib borgan, deb taxmin qilishimiz mumkin. Pavlus Kesariyadagi qamoqda ikki yil oʻtirib, endi chiqadigan payt Fest hokimlik vazifasini oʻtayotgan edi.


Garchand Luqo xronologiya kabi detallarga katta eʼtibor qaratgan boʻlsa-da, U Yangi Ahd mualliflariga qaraganda bu bilan kamroq qiziqqan. Havoriylar faoliyati kitobida yahudiy jamoatlari asta-sekin oʻz taʼsirlarini yoʻqotishi va masihiylikning majusiylar orasida gurkirab ketishi taʼkidlab oʻtiladi.


Shogirdlarning qayta tirilgan Rabbimizga Uning rejasi xususida bergan dastlabki savoli quyidagicha edi: “Yo Rabbiy, Sening Isroilda Shohlikni tiklashing shu vaqtga toʻgʻri kelmaydimi?” (Hav. 1:6) . Hosil bayrami kuni havoriylarning atrofida toʻplanganlar yahudiylardan iborat edi (2:5) va aytilgan vaʼz “Isroil erlari”ga (2:22) qaratilgan edi. Quddusdagi Jamoatni asosan yahudiylar tashkil etishgan boʻlsa-da, unda ikki guruh yahudiylar mavjud edi: falastinlik yahudiylar va ellinlashgan yahudiylar (6:1). Voizlikda yahudiycha tushunchalar ishlatilgan va Iso qayta tirilgan Masih deb koʻrsatilgan.


Havoriylarning ilk targʻiboti davrida Quddus shahrida jamoat taʼsis etilgan. Avvaliga u “bu taʼlimot” (9:2) yoki “nasroniylar bidʼati” deb atalgan. Odamlar uni yahudiylik ichidagi yesseylarga oʻxshash ikkinchi darajali guruh deb bilishgan. Yahudiy oqsoqollarining qahr-gʻazabiga sabab boʻlgan Stefanning nutqi va undan keyin shogirdlarning turli tomonga tarqab ketishi havoriylarni boshqa joylarda faoliyat yuritishga undadi. Buning natijasida Samariya, Antioxiya va majusiylar dunyosida Xushxabar tarqatildi.


Oʻtish davri (8:4-11:18) hech qanday tafsilotlarsiz berilgan. Unda quvgʻindan qochgan imonlilarning xizmati bayon qilingan, biroq majusiylarga Xushxabar shu qadar muvaffaqiyatli va qoʻqqisdan eʼlon qilinganini koʻrsatib berish uchun mana shu parcha yetarli hisoblanadi. Habashistonlik amaldor va Korniliyning (ular aftidan majusiy boʻlishgan) imonga kelishi va Filipp aytgan vaʼzga javoban samariyaliklarning zavq-shavq bilan Isoni qabul qilishlari kabi holatlar Masihning shohligi haqidagi fikrlardan koʻrinadigan jamoatning kengayishi va oʻsishi tomon siljigan yangicha gʻoyani hosil qildi.


Majusiylar orasidagi xizmat (11:19-28:31) Antioxiyada jamoat ochilishi bilan boshlangan. U yerda Iso shogirdlari ilk marotaba masihiylar deb atalib, bu dunyoda oʻz oʻrinlariga ega boʻlishgan. Endi atrofdagilar ularni nafaqat yahudiy mazhabi sifatida, balki oʻz taʼlimotiga ega mustaqil jamoat sifatida taniy boshlashgan (11:26). Antioxiyadagi jamoat taʼlim markaziga aylangan va u yerdan majusiylar uchun birinchi targʻibot ishlari amalga oshirilgan. Aynan Antioxiya shahrida majusiylar erkinligi uchun kurash boshlangan va Quddusdagi kengashda bu masala koʻndalang qoʻyilgan. Natijada majusiylardan imonga kelgan birodarlar yahudiylik marosimiga oid turli qonun-qoidalardan ozod boʻlishgan.


Hav. 15:35-21:14 oyatlarda berilgan Pavlusning dasturi Jamoat qay tarzda rivojlanib borganini koʻrsatib beradi. Garchand Pavlus “avval yahudiy”larga Xushxabarni eʼlon qilgan boʻlsa-da (Rim. 1:16) , biroq aynan majusiy va prozelitlar unga ergashishgan. Uning xizmati natijasida paydo boʻlgan jamoat esa yahudiylarni ham, majusiylarni ham oʻz ichiga olgan. Pavlus bir necha bor majusiylarga yuzlanganini aniq aytib oʻtgan (Hav. 13:46; 18:6; 19:9, 10; 21:19; 26:20, 23; 28:28) . Yahudiylar Pavlusning soʻzlarini rad etishgach, u uzil-kesil majusiylar havoriysiga aylandi (26:16-18), Jamoat esa sinagogadan alohida tarzda oʻsib bordi va oxir-oqibat yahudiylik va masihiylik butkul ajralib ketishdi.


Havoriylar Faoliyati kitobida Jamoat hayotining turli koʻrinishlari aks ettirilgan: jamoatning kuchi, maqsadi, uslublari, tashkiliy asoslari, tartib-intizomi va targʻibotchilik faoliyati. Havoriylar Faoliyati – nafaqat Jamoat hayotidagi maʼlum bir davrga oid tarix sanaladi, balki u masihiylar uchun yoʻriqnoma hamdir. Unda Jamoatning faoliyat tarzi va samaradorligi koʻrsatib berilgan, oʻz navbatida esa ular Muqaddas Ruh tomonidan berilgan mezonlarga asoslangan.


Havoriylar Faoliyati kitobiga xos boʻlgan yana jihat – u apologetik xususiyatga ega ekanidir. Kitobda masihiylik Rim hukumatiga qanday munosabatda boʻlgani u vujudga kelgan davrdan to Rimda Pavlus sud qilinguncha kuzatib boriladi. Muallif Pavlusning doʻsti va Rimga qilingan soʻnggi safardagi hamrohi boʻlgani uchun beixtiyor oʻylanib qolasan, balki u kitobxonga masihiylik eʼtiqodi siyosiy xavf tugʻdirmasligini, aksincha bor-yoʻgʻi ruhiy harakat ekanini isbot qilishga uringandir. Ayronsayd Still oʻzining “Pavlus sudda” nomli asarida Havoriylar kitobining yozilishidan maqsadi Qaysarning sudida Pavlusni himoya qilish deb isbot qilmoqchi boʻladi. Uning ana shu nazariy fikri u qadar ommalashib ketmagan boʻlsa ham, lekin Luqo Xushxabari va Havoriylar kitobi apologetik xususiyatga ega ekanining tan olinishi eʼtiborga loyiq. Teofilning komil ishonchiga shubha soladigan biror narsa boʻlmaganida ikkala kitob ham uni ishontirishga ehtiyoj sezmasdi. Ehtimol yahudiy va majusiylar Xushxabarni shubhalanib qabul qilishgani uni ham Xushxabarga gumonsirab qarashga majbur qilgan. Nima boʻlganda ham, Luqo Xushxabari va Havoriylar kitobi yangi ajabtovur ochiqlikning tarix zarvaraqalariga kirganini koʻrsatib bergan. Bu ochiqlik bittagina millat, guruh yoki eʼtiqod bilan cheklanib qolmagan. Shuningdek, mazkur ochiqlik yahudiylik muhitida rivojlanib, unga tegishli bor haqiqatni eʼlon qilgan, ammo Iso Masihning kelishi haqidagi xabarni maʼlum qilgach, yahudiylikni ham ortda qoldirib ketgan. Bu taʼlimot siyosiy xarakterga ega boʻlmagani uchun unga ruxsat etilgan diniy eʼtiqod kabi qarash kerak boʻlgan yoki hech boʻlmaganda uni imperiyadagi boshqa diniy yoʻnalishlar bilan bir qatorda koʻrish lozim boʻlgan. Teofil uchun esa apologetika yaqqol koʻrinib turgan va Hav. 4:12 oyatdagi soʻzlar bilan ifodalab berilgan:


“Najot topishimiz uchun, osmoni falak ostida odamzodga berilgan boshqa hech bir ism yoʻq”.


#### JAMOATGA ASOS SOLINISHI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 1:1 – 8:3


Jamoat tarixidagi ilk davrni muhim deb baholash mumkin. Imonli birodarlar yahudiylik bilan munosabatlarini boshidanoq choʻrt uzib tashlaganliklari toʻgʻrisida hech qanday maʼlumot yoʻq. Hosil bayrami masihiycha bayram boʻlishidan avval yahudiycha edi. Havoriylarning voizliklarida Eski Ahddagi bitiklarning talqini yotardi va ularda Isoning Masih sifatidagi xizmatiga katta urgʻu berilardi. Shuningdek havoriylar oʻz murojaatlari orqali agar xalq tavba qilsa, Masih albatta qaytib kelishini oshkora eʼtirof etishardi (3:19,20). Butrusning nutqlari xuddi Stefanning mashhur murojaati kabi yahudiy xalqiga qaratilgan boʻlgan. Havoriylar Xudoga topinadigan payt maʼbadga borishgan (3:1), Stefan esa Quddusga kelgan yahudiylarning sinagogalarida ular bah-munozaraga kirishgan (6:9,10).


Shunga qaramay, Jamoat yahudiy dinining oddiygina novdasi yoki Jalilak Iso atrofida shakllangan yangi paygʻambarlik harakati emas edi. Luqo Xushxabarida aniq aytilishicha, Isoning xizmati va Uning tugʻilishidan to oʻlishigacha boʻlgan butun umri moʻjizadan iborat boʻlgan hamda U insonlar oldiga Xudoning Oʻgʻli boʻlib kelgan (Luqo 1:35) . Havoriylar kitobining boshida taʼkidlanishicha, Iso “... azob chekib oʻlganidan keyin, qirq kun mobaynida havoriylarga zohir boʻlib, Xudoning Shohligi haqida ularga soʻzlar va koʻp ishonarli isbotlar bilan Oʻzini barhayot qilib koʻrsatar edi” (Hav. 1:3) . Havoriylar kitobining har yerida qayta tirilish mavzusi katta sahnaga chiqadi va u voizlik bilan taʼlimotning asosi hisoblanadi. Luqoning aytishicha, Jamoat – odamlar orasidagi qandaydir yangi voqelikdir.


Iso Masihning oʻlimidan to Stefanning oʻldirilishi bilan boshlangan quvgʻinlargacha oʻtgan besh yil ichida Jamoat oʻziga xos mexanizmi, eʼtiqodi va maqsadiga ega boʻlgan uyushmaga aylandi.


Hosil bayrami


Hosil bayrami Jamoatning dunyoga kelgan kuni sanaladi. Oʻn bir shogird, Isoning onasi Maryam, Uning aka-ukalari, Unga ergashgan ayollar va ismlari bizga nomaʼlum boʻlgan 120 ta odam Iso Masihning amriga binoan ibodat qilish maqsadida toʻplanishdi. Oʻsha paytga kelib tiriklar safida boʻlmagan Yahudoning oʻrnini Mattiya egalladi. Hosil bayrami kuni barcha bir joyda yigʻilib turgan mahal Muqaddas Ruh ularning ustiga barchaga koʻrinib, eshitilib turgan alomatlar bilan tushib keldi. Ular yangi tillarda soʻzlashga tushib ketgach, atrofdagilarning barchasi Iso Masihda bajo kelgan “Xudoning ulugʻ ishlarini” (Hav. 2:5-13) oʻz ona tilida eshita boshlashdi.


Muqaddas Ruhning tushishi Yahyo Choʻmdiruvchining bashorati (Luqo 3:15, 16) va Isoning vaʼdasi (Luqo 24:29) edi. Butrus buni Yoʻel paygʻambar bashoratining amalga oshishi (Hav. 2:16-21) va Masih tirilganining isboti (2:31-34) deb maʼlum qildi. Muqaddas Ruh ularni bir tana qilib jipslashtirdi va ularga oʻsha paytgacha boʻlmagan yakdillikni va turli quvgʻin xavflarini yenggib oʻtish uchun jasoratni tortiq qildi (2:4; 4:8,31; 6:8-15).


Ilk masihiylarning aytgan vaʼzlari


Jamoat hayotining ilk davrida aytilgan vaʼzlar Iso Masihning hayoti va shaxsiga qaratilgan edi. Biror bir mavzuni mantiqan rivojlantirib boruvchi yoki qandaydir matnni izohlab berishga qodir boʻlgan bugungi kun voizligidan farqli ravishda havoriylar aytgan voizliklar Iso Masihning hayoti va faoliyati haqidagi hikoya boʻlgan xolos. Oʻsha voizliklar Masihning qayta tirilishiga urgʻu berish bilan boshlanib, odamlarni tavba qilib, Uning ismiga imon qoʻyishga chaqirish bilan yakun topgan. Havoriylar kitobining mana shu qismida yozilgan Stefan va Butrusning nutqlari apologetik xarakterga ega, chunki ular qiziquvchan va ayni damda dushmanlarcha kayfiyatda boʻlgan olomonning voizxonlarga yogʻdirgan turli taʼna-dashnomlariga munosib javob bergan.


Havoriylarning vaʼzlari mazmunan Muqaddas Kitobdan mutlaqo chetga chiqmagan. Bu paytda hali Yangi Ahd yoʻq edi, shuning uchun ularning nutqlari Eski Ahddan keltirilgan dalillar va bashoratlar bilan sugʻorilgan boʻlgan. Hosil bayramida Butrus oʻz nutqini Yoʻel paygʻambar kitobidan keltirilgan uzundan-uzoq jumlalar bilan boshlagan, soʻngra Iso Masihning qayta tirilish haqidagi vaʼdasini koʻrsatishi uchun Zaburdan boshqa bir davomli oyatlarni keltirib oʻtgan. Stefanning nutqi xalqning azaldan imonsiz boʻlib kelgani haqidagi sharh boʻlib, u Iso Masihning rad etilishi bilan tugallangan. Taʼkidlash lozimki, Muqaddas Yozuvlarda bitilgan amrlar bilan bir qatorda, undagi ibratli voqea va qahramonlar havoriylarning vaʼzlariga asos boʻlib xizmat qilgan.


Mana shunday voizlikning mohiyati qayta tirilgan Masihga ishonish, har bir kishining va butun xalqning tavba qilishi hamda Muqaddas Ruhni qabul qilishdan iborat boʻlgan (2:38). Vaʼzdan keyin turli yoʻl-yoʻriqlar koʻrsatilgan, natijada imonlilarning soni ortib borgani sayin, ularning barchasini umumiy bilim va umumiy ishlar birlashtirib turgan (2:42).


Tashkilotchilik va rahbarlar


Quddusdagi dastlabki jamoat oʻsha kezlarda oʻz mulki va mustahkam tizimiga ega boʻlgan uyushqoq jamoat emas edi. Oʻqituvchilik va voizxonlik bilan shugʻullanuvchi havoriylar tabiiyki jamoat rahbari ham hisoblanishgan, ammo odatda jamoat demokratik tarzda boshqarilgan. Kundalik ehtiyojlar taqsimlanayotgan bir paytda yunon tilida soʻzlashuvchi yahudiy bevalar bilan nohaq munosabatda boʻlingani uchun shikoyat kelib tushgan vaziyatda havoriylar bu masala boʻyicha shugʻullanadigan maxsus xizmatkorlar tayinlashni taklif etishgan. Saylovda barcha qatnashgan (6:5) va shu yoʻsin yangi xizmatkorlar oʻz majburiyatlariga ega boʻlishgan.


Dastlabki jamoatga xos boʻlgan “kommunizm” borasida koʻp gapirilgan. Unda barcha narsa ehtiyojga koʻra taqsimlab chiqilgan (2:45; 4:34,35). Imonli birodarlarda hamma narsa umumiy boʻlgani bor gap, lekin hayr-ehsonlar berish majburiy emas, ixtiyoriy hisoblangan. Chamasi bu pullar “kambagʻal imonlilar” (Rim. 15:6) koʻpchilikni tashkil qilgan Quddus shahri ehtiyojlari uchun moʻljallangan boʻlgan. Boshqa matnlarda boshqa jamoatlar ham mana shunday tizimga amal qilishgani haqida dalillar yoʻq, biroq nochorlarni hech kim tashlab qoʻymagan.


Yigʻilishlar maʼbad bilan bir qatorda turli uylarda ham oʻtkazilgan (Hav. 2:46) . U yerda taʼlim berish jarayonida oʻzaro muloqot, non sindirish va ibodatlar ham oʻtkazilgan (2:42).


Butrus, Yuhanno va Stefan oʻsha kezlarda Jamoatga boshchilik qilishgan. Ularning orasida Yuhanno unchalik ham taniqli emas edi, chunki u doimo Butrus bilan birga tilga olinadi. Butrus asosiy voizxon hisoblangan. U Hosil bayrami kuni dastlabki nutqini soʻzlagani hammaga maʼlum. Butrusni Yuhanno bilan birga ayblashgan payt, u masihiylarni Sinedrion oldida yoqlab chiqqan (4:5-8). Butrusdagi jasorat va ruhiy kuch u Isodan tongan paytda namoyon boʻlgan qoʻrquv va ikkilanishga umuman zid edi.


Xayrli ishlar uchun tayinlangan yetti xizmatkorning biri va havoriylar ochgan dastlabki jamoatlarning buyuk himoyachisi boʻlgan Stefan oʻn ikki shogird qatorida yoʻq edi. Agarda uning ismi kelib chiqishini tasdiqlab bersa, u holda u yunon tilida soʻzlashuvchi yahudiy ekani maʼlum boʻladi va u chamasi, Quddusga ziyorat uchun kelgan-u, imonga kelgach, jamoatda qolib ketgan. Qudduslik boʻlmagan yahudiylarga moʻljallangan sinagogalarda boʻlib oʻtadigan bahs-munozaralarda uning oldiga tushadigani boʻlmagan (6:9-10). U faqatgina ijtimoiy faoliyat bilan cheklanib qolmay, balki imon himoyachisi va voizxon boʻlib, jamoatning ilk shahidiga ham aylangan.


#### IMONLILARNING ILK BOR TARQALIB KETISHI


Yangi taʼlimotni tag-tugi bilan qoʻporib tashlash maqsadida yahudiy oqsoqollari tomonidan uyushtirilgan shafqatsiz jazo choralari va Stefanning oʻldirilishi natijasida Quddusdagi imonlilarning koʻpchiligi Yahudiya va Samariya boʻylab tarqab ketishgan. Mana shu paytdan boshlab to Havoriylar kitobining oxirigacha Quddus jamoati haqida koʻp gapirilmagan. Keyinchalik yuz bergan ziddiyatlardan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, bu jamoat yahudiylik bilan uzviy bogʻlanib qolib, Ilohiy Qonunga rioya qilishni qattiq turib talab qilgan (15:1; 21:17-26). Mana shu jamoat aʼzolarining tarqab ketishi esa ulkan targʻibot ishlarining samarali boʻlishiga xizmat qilgan. Bu haqda oʻtish davriga bagʻishlangan keyingi boʻlimda soʻz yuritiladi (8:4-11:18).


### 14 BOB, OʻTISH DAVRI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 8:4 – 11:18


SAMARIYADAGI VOIZLIK

HABASHISTONLIK AMALDOR

PAVLUSNING IMONGA KELISHI

BUTRUSNING VAʼZI


Stefan oʻldirilgach, qoʻqqisdan boʻron kabi koʻtarilgan quvgʻinlar jamoat hayotini oʻzgartirib yubordi. Oʻsha paytgacha imonlilar chidab kelishdi: hibsga olishlar, tergovlar, qama-qamalar ahyon-ahyonda yuz berardi. Koʻrsatilgan moʻjizalarning haqiqiy ekani (4:15,16) va xalqning imonlilarga moyilligi (2:17) tufayli yahudiy oqsoqollar jamoatga qoʻl koʻtarishdan hayiqib turishardi. Biroq Stefan xalqni Isoni rad qilishda ayblagach, odamlar shu qadar tutaqib ketishdiki, hatto qonuniy sudni ham kutmay, uni oʻsha joyning oʻzida toshboʻron qilib tashlashdi (7:54-60). Agarda Xudoning oʻzi aralashmaganda, Stefanning oʻlimi va yahudiy dindorlarining shafqatsiz munosabati tufayli jamoat yoʻq boʻlib ketishi ham hech gap emasdi.


#### SAMARIYADAGI VOIZLIK


Koʻrinib turibdiki, Quddus shahrida beva ayollarning gʻamini chekishi kerak boʻlgan yettovlon dasturxon xizmatkorlari boʻlib qolishni istashmadi. Stefan imon himoyachisiga aylangan boʻlsa, Filipp voizlik qila boshladi. Quddusdan haydalgach, Filipp Samariyaga borib, u yerda odamlarga vaʼz oʻqish bilan shugʻullandi.


Samariyada turli millat vakillari yashardi. Assuriya imperiyasi Isroil deb atalgan shimoliy shohlikni m. av. 721 yilda zabt etgach, bosqinchilar mahalliy aholini Assuriyaga surgun qilib, boshqa xalqlarni bu yerga haydab kelishgan edi. Mana shu xalqlarning aralashib ketishi natijasida asl yahudiylar ham yoʻqolib, ularning eʼtiqodiga jiddiy zarar yetgan edi. Garchand Yahveni tan olishgan boʻlsa-da, ular kelib chiqishi boʻyicha yarim majusiy hisoblanishgan va baʼzi bir majusiycha sigʻinish odatlaridan voz kechishmagan (4 Shoh. 17:24-33) . Ezra va Nahimiyo boshchiligida Maʼbad qayta tiklanayotgan bir payt, ular alohida jamoaga aylanib (Nah. 4:1, 2, 7, 8) Yahudiyada boʻlganlarga qattiq dushmanlik qilishgan. Ular Garizim togʻida joylashgan oʻz maʼbadlarini asrab qolishgan, yahudiylarning nazdida esa bu maʼbad haqiqiy Xudodan ajralib ketgan boʻlgan (Yuh. 4:20, 22) . Ikki xalq oʻrtasidagi munosabat shu qadar tarang ediki, hatto Yahudiya bilan Jalila oʻrtasida safar qiluvchi yahudiylar Samariyani aylanib oʻtishni odat qilgan edilar. Ular Oʻrdun daryosidan oʻtib, uning sharqiy qirgʻogʻidagi yoʻldan foydalanishardi.


Shu bois ham Filippning samariyaliklar orasidagi vaʼz aytishi yahudiy kishi uchun kutilmagan hol boʻlgan. Bunday ayon boʻladiki, u nafaqat oʻz kuchi bilan, balki Xushxabar soʻzlari yordamida ham boshqa xalqlarni imonga yetaklash mumkinligini koʻra olgan. Samariyaliklarning Stefan oʻqigan vaʼzga munosabatlari ajoyib boʻlgan. Ular oʻz irim-sirimlarini tashlab, Isoga imon qoʻyishgan. Filippning ado etayotgan xizmatni Butrus va Yuhanno yanada mustahkamlashgan. Ular Samariyada nima yuz berayotganini koʻrish va samariyaliklar ham Muqaddas Ruhni qabul qilganliklariga ishonch hosil qilish uchun u yerga tashrif buyurishgan edi. Havoriylar faoliyati kitobida Muqaddas Ruh odamlarning ustiga ajabtovur tarzda tushib kelganiga toʻrtta misol beriladi: Hosil bayrami kuni shogirdlar ustiga (2:1-4), samariyaliklarga (8:17), Korniliyning uyida toʻplangan majusiylarga (10:44-46) va Efes shahrida boʻlib turgan Yahyo Choʻmdiruvchining shogirdlari ustiga (19:6). Mana shu barcha vaziyatlarda Muqaddas Ruh qanday qilib turli guruh odamlarining ustiga tushib kelgani bayon qilingan. Ularning barchasida jamoat endi vujudga kelgan payt alohida imonli kiishilarning hayotida Muqaddas Ruh oʻz faoliyatini boshlagani qayd etilgan. Muqaddas Ruh tomonidan beriladigan inʼomni kishi imonga kelganini bildiruvchi dalil va havoriylar mehnatini manzur koʻrgan Xudoning muhri sifatida tushunish kerak edi.


#### HABASHISTONLIK AMALDOR


Ushbu amaldor Habashiston malikasining saroyida xizmatchi boʻlgan va Quddusni ziyorat qilib, oʻz vataniga qaytayotgan prozelit edi. Ana shu odam va Filipp oʻrtasidagi suhbat Jamoat oʻsishining bir nechta mezonlarini koʻrsatib beradi. Irqiy tafovutlar bilan bogʻliq notoʻgʻri tushunchalar samariyaliklar misolida hal boʻlgani kabi, birgina odamga qilingan xizmat Xudoning oldida ommaviy uygʻonish singari muhim ekani mana shu parchada taʼkidlab oʻtiladi. Shuningdek, Eski Ahdga asoslanib tuzilgan Iso haqidagi vaʼz ham bayon etib berilgan. Havoriylar kitobida bu suhbat qanday oqibatlarga olib kelgani haqida aytilmaydi, boz ustiga Xushxabarning Habashistondagi taʼsiri borasida ham ogʻiz ochilmagan. Ular orqali faqat bir narsaga urgʻu beriladi, yaʼni masihiylik eʼtiqodining markazi Quddus shahridan majusiylar dunyosiga koʻchishi turli xalqlar bilan oʻzaro aloqalarning oʻrnatilishiga va Xushxabarning koʻpgina yoʻnalishlar boʻylab tarqalishiga olib keldi.


#### PAVLUSNING IMONGA KELISHI


Filippning xizmati yordamida Jamoatning boshqa oʻlkalarda va boshqa odamlar guruhida qay yoʻsin ommalashib borganini koʻrsak, Shoulning imonga kelishi natijasida masihiylikda yangi yoʻlboshchi paydo boʻlganiga guvoh boʻlamiz. Iso Masihning qilgan ishlaridan soʻng masihiylik tarixida Shoulning imonga kelishi eng muhim voqea hisoblansa ajabmas. Iso Masih imonlilarni astoydil quvgʻin qilgan odamni nafaqat bartaraf qildi, balki uni Xushxabar tarqatuvchi eng faol xizmatchiga aylantirdi.


Tars shahridan boʻlgan Shoul Havoriylar kitobining sahifalarida dastlab yosh yigit sifatida paydo boʻladi. U oʻsha payt Stefanni toshboʻron qilganlarning kiyimlarini ushlab turgan va uning “oʻldirilishini maʼqullagan edi” (8:1). Havoriylar kitobi uning imonga kelishi haqida uchta alohida hikoya taqdim qiladi: biri umumiy tarixiy hikoyaning bir qismi sifatida 9 bobda berilgan boʻlsa, qolgan ikkitasi Luqo bayon qilib oʻtgan Pavlusning nutqlariga kiritilgan (22:1-21; 26:2-23). Ularning barchasi turlicha xususiyatga ega sanaladi. Birinchisi – tarixiy boʻlib, Jamoatning vujudga kelishi haqidagi hikoyaning bir boʻlagi hisoblanadi, boshqa ikkitasi shaxsiy xarakterga ega boʻlib, ularning asosiy maqsadi dushmanlarcha kayfiyatda boʻlgan va sinchkov tinglovchilar oldida turgan Pavlusning hayoti va taʼlimotini himoya qilishdan iborat. Mana shu uchta hikoya Pavlusning maktublaridan oʻrin olgan baʼzi parchalar bilan birgalikda uning hayotida yuz bergan eng ogʻir damlar haqidagi barcha mavjud maʼlumotlarni oʻz ichiga jamlagan.


Shoul (yoki, Pavlus chunki u mana shu ism orqali koʻproq tanilgan) birinchi asrning boshlarida taqvodor yahudiy oilasida dunyoga kelgan. Oʻrta yer dengizining shimoli-sharqiy sohilida joylashgan Kilikiya oʻlkasining markazidagi Tars shahri Pavlusning ona shahri edi. Tars shahridan chiqqan yoʻl shimol tarafga hamda Kilikiya darvozasi deb atalgan togʻ dovoni orqali gʻarb tarafga qarab ketgan, shaharga tegishli kemalar toʻxtaydigan joylar esa doimo odamlar bilan gavjum boʻlgan. Shahardagi universitet falsafa va tibbiyot fanlaridan beriladigan saboqlari tufayli nom chiqargan boʻlsa, shifo beruvchi-xudo Eskulapning maʼbadi tibbiyot dargohi talabalari uchun sinfxona va kasalxona vazifasini oʻtab bergan. Pavlus universitetga qatnaganmi yoʻqmi, bunisi bizga nomaʼlum, lekin ana shu universitet mahalliy aholining tafakkuriga va turmush tarziga oʻtkazgan taʼsiridan u ham qochib qutulmagani turgan gap.


Pavlus yoshligidan yahudiy urf-odatlariga qattiq amal qilishga oʻrgatilgan edi: u qadimgi yahudiy tili va Muqaddas Yozuvlaridan taʼlim olib, shuningdek chodir tikuvchilik hunarini ham egallashga uringan (18:3). Aftidan, u uyda oromiy tilida soʻzlashgan, shaharda esa yunon tilida muloqotga kirishgan. Balki u lotin tilidan ham biroz xabardor boʻlgan boʻlishi mumkin, lekin bu hali tasdiqlanmagan.


Oʻn ikki yoshga toʻlganda uni “Gamalielning qaramogʻida” (22:3) taʼlim-tarbiya topishi uchun Quddusga joʻnatib yuborishgan. Oʻzining aytishicha, u anchagina yutuqlarga erishgan (Galat. 1:14) . Pavlus eʼtiqodi boʻyicha farziy mazhabida boʻlgan. Uning gʻayrati joʻsh urgani Jamoatni astoydil quvgʻin qilganidan maʼlum (Hav. 26:9-11) . Balogʻat yoshiga yetganda, u allaqachon yahudiylik dinidagi mashhur shaxsga aylanib ulgurgandi. Hav. 26:10 oyatdagi “ ... men buni yoqlardim” degan jumla, tom maʼnoda, Pavlus Sinedrion aʼzosi boʻlganini koʻrsatib turibdi. Agar bu chin boʻlsa, u holda Stefan oʻldirilganda Pavlus chamasi 30 yoshlarda boʻlgan, chunki kishi balogʻat yoshiga yetmay turib, Sinedironga aʼzo boʻlish huquqiga ega boʻlmasdi. Pavlus Rim. 7 bobda shaxsiy hayoti toʻgʻrisida soʻzlaganda, u imonga kelishdan avval hayot haqida qanday axloqiy tushunchalarga ega boʻlganini qisman bayon qilib bergan. Qonun qoʻzgʻatgan gunoh hissidan azob chekkan Pavlus bir narsani anglab yetadi, u oʻzi xohlagan ezgu ishni amalga oshira olmagan, aksincha oʻzi istamagan yovuz ishlar doimo uning atrofida girdikapalakdek oʻrmalashib yurgan (Rim. 7:19) . Rim. 7 bob imonli odamga taalluqlimi yoki imonsizgami degan savol hamisha teologlarning bahs-munozarasiga sabab boʻlgan, ammo u Pavlusdek Ilohiy Qonunga qatʼiy rioya qiluvchi kishiga daxldor ekani turgan gap. Albatta Ilohiy Qonun Xushxabarga bogʻliq boʻlmagan holda ham insonda gunoh hissini tugʻdirishi mumkin edi. Shunday boʻlsa, Pavlus imonlilarni quvgʻin qilgan paytda koʻrsatgan jonbozligi Xudoga uchun shunday narsa qilayki, u qalbimdagi yovuzlikni yoʻq qilib tashlasin, degan notoʻgʻri tushunchaning natijasi boʻlib chiqadi.


Stefanning oʻlimi ham Pavlus uchun haqiqiy boshogʻriq boʻlgan. Uning fikricha, Stefan – Ilohiy Qonun tomonidan hukm qilingan shakkok odam. Shunga qaramay, Stefan keltirib oʻtgan baʼmani dalillar u uchun rad etib boʻlmasdek tuyulgan. Boz ustiga, Stefan Masihni koʻrib turganini ochiq aytgani hamda muqarrar oʻlimga tik boqqan chehrasi quvonchdan yorishib ketgani uning hayotiga ajib bir voqelik baxsh etganki, bunaqasini Shoulning hech qanday qonuniy dalillari tebrata olmasdi. U bu voqeani Antoniyning saroyida (Hav. 22:19, 20) yoddan chiqara olmagan ruhiy kechinmasi sifatida tilga olib oʻtgan. Pavlus aynan mana shu voqea natijasida imonga kelgan deb aytish notoʻgʻri, ammo u Pavlusning Damashq yoʻlida birdan oʻzgarib ketishiga asos boʻlgani aniq.


Qayta tirilgan Iso Masih mana shu sergʻayrat va zulmkor taʼqibchiga gʻayritabiiy vahiyda koʻringach, u imonga kelgan. Pavlus bu haqda gapirib, Iso qayta tirilgach, oʻshanda soʻnggi bor oʻzini namoyon qilgan, deb taʼkidlaydi (1 Kor. 15:8) . Bu hodisani hech qanday kasallik nazariyasi yoki gallutsinatsiya bilan izohlab boʻlmaydi. Luqoning yozishicha, bu voqea Damashq shahri yaqinidagi maʼlum bir joyda sodir boʻlgan (Hav. 9:3) va oʻsha payt kuchli nur charaqlab ketgan. Pavlus bu nurni tushki quyosh nuridan ham yorqinroq boʻlganini aytadi (26:13), shuningdek Pavlusga qarata bir ovoz kelgan, uni Pavlusning hamrohlari ham eshitishgan (9:7), lekin ular aytilgan gaplarni tushunishmagan (22:9). Boʻlib oʻtgan voqeadan soʻng Pavlusning koʻzlari koʻrmay qolgan (9:3) va hamrohlari ham buni sezishgan. Bu yuz bergan hodisaning obyektiv xususiyatidir.


Subyektiv omil ham diqqatga sazovor. Samo shon-shuhratining koʻzni qamashtiradigan nuridan taralgan notanish ovoz Pavlusni gapga tutgach, u tabiiyki quyidagi savolni berdi: “Sen kimsan?” (9:5). Bunga javoban “Men... Isoman” degan ovoz eshitildi. Stefanning oʻlimi orqali Pavlus bu javobga tayyor turmaganida, bu hol u uchun aqlga toʻgʻri kelmaydigandek tuyulardi. Yalt etgan vahiyda u Stefan haq ekanini koʻrdi va yahudiylik oqsoqollari Stefan va havoriylarga qarshi ishlatgan dalillari notoʻgʻri boʻlganini anglab yetdi. Pavlusning koʻzi oldida vahiyning yangicha koʻrinishi gavdalandi. Xudo haqidagi fikrlari agʻdar-toʻntar boʻlib turgan bir paytda Iso uni majusiylar orasida xizmat qilishga chaqirdi. Pavlus bunga rozi boʻlib, yangi mehnat faoliyatini ado etishi uchun Muqaddas Ruhga toʻldi (9:10-19).


Pavlus oʻz xizmatini darhol Damashq shahrining oʻzidanoq boshladi. Galatiyaliklarga Maktubda yozilishicha, u oʻsha kezlarda Arabistonga borib kelgan (Gal. 1:17) . Uning Arabistonga safari sinagogalarda birinchi bor guvohlik bergan (Hav. 9:22) payt bilan Damashqdan butkul ketgan (9:23-25) payt orasida yuz bergan boʻlsa ajabmas. Pavlusning fikrlarida shu qadar keskin burilish roʻy berganki, natijada u Iso Masih orqali kelgan nuqtayi nazardan kelib chiqqan holda oʻz ishonch-eʼtiqodini qayta koʻrib chiqishi uchun bir qancha vaqtga yolgʻiz qolishi kerak boʻlgan. Tushunchalarining qoʻqqisdan oʻzgarib ketishi Pavlusni ham uning hamrohlarini ham birday gangitib qoʻygan.


Pavlus Isoni Masih deb imon keltirgani uchun Damashqdagi eski hamfikrlari bilan nizolashib qolgan (9:23) va jonini saqlash uchun shahardan chiqib ketishga majbur boʻlgan. Quddusda Isoning shogirdlari Pavlusdan gumonsirab, uni sovvuqina qarshi olishgan: ular oʻzini bunday tutishganiga asoslari yetarli edi va hamma suruv oldiga qoʻy kiyimida kelgan boʻri misol Pavlusga qarab turishardi. Biroq Barnaboning kafolati bilan Pavlus havoriylar davrasiga qabul qilinadi (9:27). U asosan yunon tilida soʻzlashuvchi yahudiylar orasida jasorat bilan Xudoning soʻzini aytardi va uning vaʼzi koʻp jihatdan Stefannikiga oʻxshab ketardi. Uning muvaffaqiyati qanchalik ulkan boʻlsa, qarshiliklar ham shuncha shiddatga ega boʻldi, oqibatda jamoat uni Tars shahriga joʻnatib yubordi (9:30), chunki u yerda Pavlus sabab kelib chiqadigan ziddiyatlar jamoat aʼzolariga unchalik xavf tugʻdirmasligi kerak edi.


Barcha dalillardan kelib chiqib aytadigan boʻlsak (9:15; 22:21; 26:17; Rim. 15:16; Galat. 1:16; 2:7, 8; Efes. 3:1-7) , Pavlus chindan ham majusiylar orasida xizmat qilish uchun Xudo tomonidan havoriy etib tanlangan. Uning imonga kelishi tufayli diqqat-eʼtibor yahudiylik atrofida jamlangan Quddusdagi jamoatdan majusiylardan tashkil topgan Rim dunyosidagi jamoatlarga qisman koʻchgan deyishimiz mumkin.


#### BUTRUSNING VAʼZI


Pavlusning Xudoga kelishi orqali Jamoat majusiylar orasida xizmat qilishga qodir boʻlgan buyuk havoriyga ega boʻldi, ammo Xudoning Ruhi allaqachon jamoatda boʻlganlar orqali ham ishlayotgan edi. Ularning orasida Butrus yaqqol ajralib turardi. Oʻtish davridan boshlab Butrus xizmat qilish doirasini kengaytirib, Sharon tekisligida joylashgan dengiz boʻyi mintaqasida, ayniqsa Loʻd va Yaffa shaharlarida Xudo soʻzini eʼlon qila boshlagan (Hav. 9:32-43) .


Kesariyadagi rim polkida yuzboshi sanalgan Korniliyning imonga kelishi oʻsha davrning muhim voqeasi boʻlgan. Koʻrinib turibdiki, u yahudiy diniga befarq boʻlmagan, chunki u haqda “butun xonadoni bilan Xudodan qoʻrqadigan dindor bir odam edi” deb aytilgan (10:2). Aftidan, u yahudiy eʼtiqodiga ergashgan boʻlsa-da, rasmiy jihatdan hali prozelitga aylanmagan. Shunga qaramay Korniliy yagona Xudo hisoblanmish Yahvega umid bogʻlagan va sinagogalarga borib turgan. Bu hol oʻsha davrda yashagan koʻpgina majusiylar uchun odatiy sanalgan. Chunki ular majusiylikning beʼmaniligi va tiyiqsizligidan bezib ketishgan edi va aʼloroq haqiqatni izlashga tayyor boʻlishgan. Korniliy yahudiylarning eʼtiqodida Xudo haqidagi yuksak fikrlarni va benuqson ahloq-odobni topgan. Uning tajribasida bu kabi sifatlar boʻlmagani uchun ham ana shu eʼtiqodni zavq-shavq bilan qabul qilgan edi.


Xudoning Oʻzi Butrusni Korniliyning uyiga yuborgani Havoriylar kitobidagi hikoyada bir nechta sabablarga koʻra muhim hisoblanadi. Eng avvalo bu shuni anglatardiki, Xudo najotni faqat bir xalq yoki irq bilan cheklab qoʻymagan. Rimlik majusiy boʻlgan Korniliy ham Falastin sinagogalaridagi har qanday yahudiy kabi Masihning soʻzini tinglashga haqqi bor edi.


Ikkinchidan, Korniliyning imonga kelishi dastlabki qadam boʻlib, bu holat majusiylarga Jamoatning kirish eshigini ochib bergan. Dastavval Butrus Xudoning amrini rad qilib, harom-harish bilan bogʻliq ishlarda qatnashmasligini bildirgan (10:14; 11:7-12). Soʻngra Xudoning buyrugʻi bilan baribir majusiyning uyiga kirib, u yerda Xudo kalomini soʻzlab bergan va bir necha kunga ushlanib qolgan (10:48). Ana shu majusiylarning imonga kelishi Butrusga shu qadar ishonchli koʻringanki, natijada u ularga suvga choʻmishni taklif etib, birodarlari kabi qabul qilgan (10:44-48).


Majusiylarni qabul qilgan Jamoat oldida bir muammo paydo boʻldi va u bir qancha vaqtgacha oʻz yechimini topmadi. Yahudiy imonli Ilohiy Qonunga amal qilmagan sunnatsiz majusiy bilan bir joyda ovqat yeyishi toʻgʻrimi? Imonga kelgan majusiy Ilohiy Qonunga qay darajada rioya qilishi lozim? Imonlining Ilohiy Qonunga amal qilish orqali uni solih va Xudo bilan munosabatlari toʻgʻri odam deb hisoblash mumkinmi? Bu savollarning barchasi ham Korniliyning imonga kelishi bilanoq paydo boʻlib qolgani yoʻq, lekin Ilohiy Qonun bilan Inoyatni qiyoslash fikri Jamoatga majusiylar ham kirib kelishayotgan bir paytda yuzaga chiqib keldi. Buning ustiga, tobora kengayib borayotgan targʻibot xizmati bu masalani yanada chigallashtirib yubordi.


Havoriylar faoliyati kitobi taqdim qilmoqchi boʻlgan fikrni Butrusning kechiktirmay bergan javobi oydinlashtirib qoʻygan. Qonundan inoyatga baʼzi jamoat rahbarlarining injiqliklari yoki qulay fikrlariga qarab, sekin-asta oʻtilmagan. Bu narsa Muqaddas Ruhning istagi bilan amalga oshgan (10:19), Muqaddas Ruh yoʻrigʻida soʻzlangan vaʼz orqali tushuntirib berilgan (10:43) va Iso Masihga imon keltirgan majusiylarning ustiga Muqaddas Ruh tushib kelganda oʻz tasdigʻini topgan (10:44; 11:15-18). “Xudo gʻayriyahudiylarni ham tavba qildirib, abadiy hayot nasib qilar ekan”.


Butrusning Korniliy xonadonida aytgan vaʼzi – havoriylar davriga xos boʻlgan Injil Xushxabariga yorqin misoldir. Bu Iso Masihning hayotiga oid qisqa tarixiy hikoya boʻlib, unda Uning oʻlimi, qayta tirilishi va Hakam sifatida qaytib kelishiga urgʻu berilgan. Umumiy mazmuniga koʻra Butrusning vaʼzini Injil konspekti deb aytish mumkin. Faqat undagi yangi jihat bu – universallikdir: “Isoga inongan har bir kishining gunohlari Uning nomi bilan kechiriladi” (Hav. 10:43) . Oʻsha paytgacha Pavlus Isroil erlariga (2:22), Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubning avlodlariga (3:13,25), boshliq va oqsoqollarga (4:8) Xudoning soʻzini aytib kelgan edi. Lekin oʻsha zahoti u oʻz soʻzlarini Ahd va Ilohiy Qonun meros qilib berilmagan tinglovchilarga moslashtirib, bu soʻzlar barcha imon keltiruvchi insonlarga qaratilganini taʼkidlab oʻtadi. Keyinchalik Pavlus bu soʻzlarning maʼnosini chuqurroq tushuntirib beradi, lekin imon bilan oqlanish haqidagi taʼlimot va inoyat prinsipi allaqachon Butrusning vaʼzidan oʻrin egallagan edi.


Shunday qilib, oʻtish davrida harakat maydonining geografik jihatdan oʻzgargani qayd etiladi: imonlilar Quddusdan butun Falastinga, shu jumladan Samariyaga va Suriya hamda Damashqqacha harakatlanib borishgan. Imonlilarning tarkibida ham bir qator oʻzgarishlar yuz bergan, chunki ular endi samariyaliklar, habashistonliklar va rimlik majusiylardan tashkil topgan edi. Xushxabar Xudoning majusiylarni imonga chaqirish maqsadi ayon boʻlgani sayin yanada yoyilib boraverdi va asosiy urgʻu Isroil shohligining qayta tiklanishiga emas, balki gunohlarning kechirilishga qaratildi. Jamoat oldida Ilohiy Qonun talqinini majusiylarga nisbatan qoʻllash kerakmi-yoʻqmi degan savol vujudga keldi. Targʻibot xizmatiga chaqirilgan yangi odamlar paydo boʻldi. Bu xizmat quvgʻinlar natijasida va oʻsha davrdagi vaʼzlarga javob tariqasida yanada avj olib ketdi. Jamoat oʻtish davrida mustahkam tomir otib, endi yuksalish davri oldida turardi.


### 15 BOB, SOBIQ MAJUSIYLARDAN IBORAT BOʻLGAN JAMOAT VA PAVLUSNING XIZMATI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 11:19 – 15:35


ANTIOXIYADAGI JAMOAT

MAJUSIYLAR ORASIDAGI XIZMAT

QUDDUSDAGI KENGASH

EʼTIROZ BILDIRGAN KITOBLAR

YOQUBNING MAKTUBI

GALATIYALIKLARGA MAKTUB


Havoriylar kitobini oʻqib, shunga amin boʻlamizki, majusiylar orasidagi targʻibot xizmati Suriyaning Antioxiya shahrida taʼsis etilgan jamoatdan boshlangan. Bu jamoat oʻtish davridagi taʼlimot katta tezlikda tarqala boshlagan payt vujudga kelgan edi. Hav. 8:4 hamda 11:19 oyatlar oʻrtasida bogʻliqlik mavjud, chunki ikkinchi parchada shunday deyilgan:


“Stefanning oʻldirilishi bilan boshlangan quvgʻin oqibatida tarqalib ketgan imonlilar shu orada Xudoning Kalomini yahudiylardan boshqa hech kimga bildirmay Finikiya, Kipr va Antioxiyaga yetib borgan edilar. Antioxiya shahriga kelgan baʼzi bir kiprlik va kirineyalik kishilar esa Rabbimiz Isoning Xushxabarini u yerdagi yunonlarga ham yetkazdilar”.


(Hav. 11:19, 20)


Antioxiyada Xudo Kalomini yetkazib yurgan kiprlik va kirineyalik imonlilar rasm boʻlib qolgan udumdan voz kechib, majusiy yunonlarga Xushxabar ayta boshlashgan. Luqoning fikri shuni koʻrsatib turibdiki, bu holat oʻsha paytlarda Xushxabar aytish uchun asosiy qoida emas, balki istisno hisoblangan. Oʻsha paytga kelib Xushxabar butunlay tarqalib boʻlgan Antioxiya shahrining oʻzi endi mutlaqo yangi targʻibot xizmati uchun manba vazifasini oʻtay boshlagan.


#### ANTIOXIYADAGI JAMOAT


Antioxiya shahriga mil. av. 300 yillarda Salavk Nikator asos solgan edi. Salavkiylar sulolasining dastlabki shohlari hukmronlik qilgan davrlarda bu shahar tez suratlarda kattalashib borgan. Dastavval u toʻligʻicha yunonlarga xos shahar boʻlgan, ammo keyinchalik uning devorlari atrofida suriyaliklar oʻrnashib olib, shahar kengaygani sayin uning ichiga kirib borishgan. Shahar aholisining uchinchi qatlamini yahudiylar tashkil etib, ular asosan Bobilga surgun qilingan yahudiylarning avlodlari edi. Yahudiy aholi yunonlar bilan teng huquqqa ega boʻlishgan va muntazam ravishda sinagogalarda diniy xizmat oʻtagan. Rim hokimiyati ostida Antioxiya shahri gullab-yashnagan, chunki u Sharq mamlakatlariga chiqadigan harbiy va savdo eshigi boʻlgan. Shuning uchun bu shahar kattaligi boʻyicha Rim va Iskandariyadan keyingi oʻrinni egallab kelgan.


Antioxiyadagi jamoat qaysi yilda tashkil topgani hech qayerda koʻrsatilmagan. Unga Stefanning oʻlimidan keyin, chamasi 33-40 yillarda asos solingan boʻlishi mumkin. Jamoat kattalashib, irodali boʻlishi uchun birmuncha vaqt kerak boʻlgan va shundan soʻng u Quddusdagi jamoatning eʼtiborini torta boshlagan (11:22). Barnabo Antioxiyaga borgach, u yerda bir muddat xizmat qilgan, soʻng Pavlusni yordamchi qilib olish maqsadida Tars shahriga joʻnab ketgan (11:22-26). Agav ocharchilik yuz berishini bashorat qilgan paytgacha (“Bu voqea Qaysar Klavdiy davrida sodir boʻldi” - 11:28) ular bir yilcha birga xizmat qilishgan (11:26). Matnda koʻrsatilishicha, bashorat Klavdiy taxtga oʻtirguncha, yaʼni 41 yildan oldin qilingan, ocharchilik esa keyinroq boshlangan. Boshqa xronologik dalil 43 yilda oʻlgan Hirod Agrippa I ga (12:1) havola tarzida berilgan. Aftidan, Antioxiyadagi xizmat 33-35 yillar oʻrtasida boshlangan. Agar “och-nahorlarga yordam” 44 yillar atrofida koʻrsatilgan boʻlsa, Barnabo Antioxiyaga 41 yillarda kelgan. Bundan shu narsa ayon boʻladiki, Pavlus birinchi bor u shaharda 42 yilda paydo boʻlgan.


Bu xronologiya mukammal boʻlmasa-da, u Pavlus haqidagi barcha maʼlumotlar bilan mos keladi. Agar Pavlus 31 yoki hatto 32 yilda imonga kelib, hayotining uch yilini Damashqda oʻtkazgan boʻlsa (Galat. 1:18) , u 35 yilda Quddusga qaytib kelgan boʻladi. Mabodo u Tars shahriga qaytishdan oldin (9:28-30) Quddusda bir-ikki yil qolgan boʻlsa, Barnabo uni oʻz faoliyatiga qoʻshilishga koʻndirishidan besh yil avval Tars va Kilikiyada Xushxabar tarqatib yurgan boʻladi. Bir narsani taʼkidlash lozimki, anchagina katta davr yoritilmay qolib ketgan, ammo Luqo va boshqalar bundan ham qiziqroq vaziyatlarni tashlab ketishganini inobatga olsak, bu davr ham ulardan mustasno emas ekan, degan fikrga kelamiz.


Antioxiyadagi jamoatning ahamiyatli tomoni shundaki, u oʻziga xos xususiyatga ega edi. Birinchidan, u sobiq majusiylardan tashkil topgan barcha jamoatlarning “ona”si hisoblanardi. Korniliyning xonadonini jamoat deb boʻlmasdi, chunki bu imonlilar yigʻilishi yoki jamoat emas, balki oila edi. Dastlabki targʻibot xizmatchilari Antioxiya jamoatidan hali Xushxabar yetib bormagan majusiy yurtlar tomon safarga otlanishgan. Aynan mana shu shaharda Isoni qabul qilgan majusiylarning haq-huquqlari borasida birinchi bahs-munozara yuz bergan. Shuningdek, Antioxiya shahri barcha jamoat rahbarlari yigʻilib turadigan markazga aylangan. Turli paytlarda Butrus, Barnabo, Titus, Mark laqabli Yuhanno, Yahudo Barnabo, Sila va adashmasak, Havoriylar kitobining muallifi ham mana shu jamoat bilan aloqada boʻlib turishgan. Shunisi ajoyibki, ularning qariyb barchasi majusiylarga Xudoning Kalomini yetkazishda ishtirok etishgan va nafaqat Havoriylar kitobida, balki Pavlusning Maktublarida ham tilga olinishgan.


Xushxabar kitoblari ham birinchi boʻlib Antioxiyada paydo boʻlgani haqiqatga yaqin. Mark va Luqo oʻzaro aloqada boʻlgani va keyinchalik ular Rimda ham hamkorlik qilishgani haqidagi taxminlarning sinoptik muammolarga daxli bor deyishimiz mumkin. Antioxiya jamoatining noziri boʻlgan Ignatiy birinchi asr oxirida faqatgina Matto Xushxabar kitobidan jumlalar keltirib oʻtgani u birgina mana shu sinoptik Xushxabar bilan tanish boʻlgan, degan tasavvurni uygʻotadi. Striter Matto Xushxabar kitobi Antioxiyada vujudga kelganini ishonchli tarzda isbotlab beradi. U Ignatiy Matto kitobidan foydalangan, qolaversa bu kitob Didaxeda ham tilga olingan deydi. Striterning fikricha, mana shu ikki hujjat qadimgi Suriya oʻlkasiga tegishli. U bu kitobning Antioxiyada yaratilganiga mana shu asoslar yetarli deb hisoblaydi. Agar mana shu uchta sinoptik Xushxabar kitobi Antioxiya jamoatining ogʻzaki taʼlimotidan kelib chiqqan boʻlsa, u holda ularning dunyodagi taʼsir kuchi gʻayriyahudiy Antioxiya jamoatining haqiqiy merosi deyishimizga toʻgʻri keladi.


Antioxida faoliyat yuritgan jamoat oʻz oʻqituvchilari bilan dong taratgan edi. Hav. 13:1 oyatda tilga olingan Barnabo va Pavlus ancha keyin berilgan maʼlumot orqali tanishtirilgan, ammo ularning xizmati tufayli bu jamoat taʼlim berish markazi sifatida mashhur boʻlgan. Xullas, Antioxiya masihiylik targʻiboti va Xushxabar yetkazish xizmati bosh markazi sifatida Quddusdan har tomonlama oʻzib ketgan.


Hirodning mil. 44 yilda uyushtirgan quvgʻinlari tufayli Antioxiya jamoatining nufuzi yanada ortib ketgan. Quddus jamoati esa hamisha moddiy tarafdan qiynalib kelardi, chunki u yerdagi koʻpgina kambagʻal imonlilar ixtiyoriy hayr-ehsonlar bilan taʼminlanib turishi kerak boʻlgan. Antioxiya koʻmaklashganiga qaramay (11:28-30), yuz bergan dahshatli ocharchilik Quddusni yanada zaiflashtirib qoʻygan. Hirod davridagi quvgʻinlar Zabadiy oʻgʻli Yoqubning oʻlimiga sababchi boʻlgan (12:2), Butrus esa arang tirik qolgan (12:17). Hav. 12:1-24 oyatlarda Quddusdagi vaziyatga yuzaki eʼtibor qaratilgan boʻlsa-da, yashash uchun kurashayotgan va katta bosim ostida azob chekayotgan jamoat koʻz oʻngimizda namoyon boʻladi.


Guvohlik berish Antioxiya jamoatining eng muhim jihati sanalgan: “Birinchi marta Antioxiya shahrida Iso shogirdlari Masihchi degan nomni oldilar” (11:26). Oʻsha paytgacha masihiylik eʼtiqodiga yahudiylik ichidagi diniy oqim deb qaralgan edi. Ammo gʻayriyahudiy imonlilar jamoatga kirib kelgan payt va Musoning Qonunidan mutlaqo oʻzgacha boʻlgan oʻquv tizimi yanada keng quloch yozgach, atrofdagilar oradagi farqni sezishgan. Shundan soʻng ular imonlilarni mana shu nom bilan atashgan. “Hirodchi”ni “Hirodga tegishli” deb tushunganimizdek, “masihiy” ham “Masihga tegishli” degan maʼnoni anglatadi. Aftidan, odamlar ularni masxara qilish uchun ataylab shunday atashgan, lekin Iso shogirdlarining yurish-turishi va ular bergan guvohliklar tufayli bu atama maqtashga arzigulik maʼnoga ega boʻlgan.


#### MAJUSIYLAR ORASIDAGI XIZMAT


Taxminan 46 yillarga kelib Antioxiya jamoati aʼzolari imonda mustahkam va faol masihiylarga aylanishgan. Bu birodarlar imonda yaxshi tarbiya topishgan edi, qolaversa ular shaharda ham shu qadar obroʻ-eʼtibor qozonishdiki, natijada ularga “masihchilar” degan nom berildi. Ular Quddusdagi och qolgan birodarlarga hayr-ehson bilan yordam qoʻlini choʻzishgan. Jamoatdagi odatiy xizmat mobaynida ularga Xudoning ovozi kelgan: “Barnabo bilan Shoulni ... ajratib beringlar” (13:2). Ular Xudoga oʻziga xos tarzda xizmat qilishlari lozim edi. Muqaddas Ruhning buyrugʻiga boʻysunib, ularning ikkalasi ham Jamoat marhamatini olgan holda xizmat qilish uchun Xudoning faoliyat maydoniga joʻnatib ketishgan.


Kipr


Ularning dastlabki faoliyati aks etgan joy Barnaboning ona yurti – Kipr boʻlgan (4:36). Ehtimol, jamoat bu joy bilan alohida qiziqqan, chunki jamoatga kelgan dastlabki imonlilarning bir nechtasi “kiprlik” edi (11:20). Barnabo va Shoul oʻz yordamchisi Mark laqabli Yuhanno bilan koʻpgina sinagogalarga tashrif buyurib, yangi taʼlimotni tarqata boshlashgan. Alimo bilan kelishmovchilik yuz bergan payt Pavlus yaqqol ajralib turgani tufayli hokim u bilan qiziqib qolgan. Alimoning sehr-jodusida shaytoniy xususiyatni koʻrgan Pavlus uni hammaning oldida fosh etgan va qoralagan. Hokim sehrgarning koʻrlikka mubtalo boʻlganini koʻrgan zahoti imonga kelgan (13:12).


Havoriylar kitobida Kiprdagi ado etilgan xizmatning natijalari haqida hech qanday maʼlumot berilmaydi, lekin u yerda bir muhim oʻzgarish yuz bergan. Hav. 13:2 oyatda “Barnabo bilan Shoul” deb yozilgan – Barnabo bosh targʻibotchi kabi birinchi oʻringa qoʻyilgan, Pavlus esa yahudiycha ism bilan atalgan. 13:13 oyatga kelib, endi jumla oʻzgarganiga guvoh boʻlamiz – “Pavlus va unga hamroh boʻlganlar” va bu yerda Pavlusning gʻayriyahudiycha ismi ishlatilgan. Demak, shundan soʻng Pavlus hikoyada birinchi oʻringa chiqadi. Kuchli yoʻlboshchi uchun qanday fazilat va qobiliyat kerak boʻlsa, ularning barchasi Pavlusda, u Kiprda xizmat qilib yurganda koʻrina boshlagan va shundan soʻng u Xushxabar tarqatish xizmatining rahbariga aylangan.


Oʻsha vaqtning oʻzida yana ikkita voqea yuz bergan. Pavlus Kiprdan chiqib, Kichik Osiyoga joʻnab ketgan boʻlsa, Mark laqabli Yuhanno guruhdan ajrab, Quddusga qaytib ketgan. Pavlus uchun mana shu lahzalar olamshumul xizmat, yaʼni Xushxabarni mutlaqo yangi yerlarda targʻib qilishning debochasi boʻlgan. Mark belgilangan vazifadan besabab boʻyin tovlagandek koʻrinadi. Balki buning sababi unga qarindosh boʻlgan Barnabo ikkinchi oʻringa tushib qolganidadir yoki u Kichik Osiyodagi odamovi joylarda yurishdan choʻchigandir yo boʻlmasa, u Pavlus bilan taʼlimot masalasida chiqisha olmay qolgan. Nima boʻlganda ham u eʼtiroz bildirib, orqaga qaytib ketgan.


Pisidiya oʻlkasidagi Antioxiya


Pisidiya yurtining Antioxiya shahridagi sinagogada Pavlus soʻzlagan nutqni Luqo batafsil bayon qilib beradi (Hav. 13:16-43) . Bu nutq uslubi jihatdan Stefannikidan farq qilmaydi, chunki u Xudo bilan Isroil xalqi oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarning tarixiy sharhidan iborat. Bosh mavzu 23 oyatda berilgan: “Xudo bergan vaʼdasiga muvofiq, Dovud zurriyotidan Isroilga najotkorni – Isoni yubordi”. Bu mavzu Havoriylar kitobining boshida berilgan havoriylar voizligidagi singari rivojlanib boradi, lekin Pavlus oʻz nutqining kulminatsion nuqtasiga kelganda, mutlaqo yangi narsani kiritib oʻtadi:


“Endi ey birodarlar, mana shu sizlarga maʼlum boʻlsinki, ushbu Iso nomidan gunohlaringiz kechirilishi eʼlon qilinmoqda. Sizlar Musoning Qonuniga amal qilib, oqlanishingiz mumkin emas edi”.


(Hav. 13:38, 39)


Garchand Butrus qayta tirilish va Iso Masih orqali gunohlarning kechirilishini eʼlon qilgan boʻlsa ham (2:32,36,38; 3:15,19; 5:30,31; 10:40,43), har bir inson shaxsan Xudo oldida imon bilan oqlanishi mumkinligi haqida oʻsha paytgacha hech kim aniq-ravshan gapirmagan edi. Oqlanish – solih deb eʼlon qilinish yoki Ilohiy Qonun boʻyicha solih deb topilish demakdir. Agar inson imon orqali Xudoning oldida mana shunday mavqega erishar ekan, u holda savob ishlar keraksiz boʻlib qoladi. Mana shu yerda biz Iso Masih haqida taʼlimotda yangi va dadil siljish yuz berganiga guvoh boʻlamiz.


Bu odamlarga ikki yoqlama taʼsir qilgan. Baʼzilar Pavlusning vaʼzini zav-shavq bilan tinglashgan: “Kelgusi shanbada shaharliklarning qariyb hammasi Xudoning Kalomini eshitish uchun yigʻilishdi” (13:44). Biroq boshqa tarafdan, yahudiylar yanada qattiqroq qarshilik koʻrsata boshlashgan va hasadga toʻlib, u haqda boʻlmagʻur gaplarni tarqatishgan (13:45). Oxir-oqibat Pavlus bundan keyin majusiylarga murojaat qilishini aytgan, ularning koʻpchiligi esa imonga kelishgan. Yahudiylar emas, balki mana shu majusiylar Pisidiya yurtidagi Antioxiya jamoatining oʻzagiga aylanishgan. Ikoniya, Listra va Derviya shaharlari


Antioxiyaning janubi-sharqida joylashgan Ikoniya shahrida ham xuddi shu holat takrorlangan. Sinagogada jamoat vujudga kelgan, lekin fikrlardagi tafovut shu qadar kattalashib ketganki, natijada yahudiylar xushxabarchilarni shahardan quvib yuborishgan. Ular esa olisdagi Listra hamda Derviya shaharlaridan boshpana izlashlariga toʻgʻri kelgan.


Aynan Listra shahrida Pavlus majusiylar bilan toʻqnash kelgan. Zevs xudosining kohini Pavlus tugʻma mayibni sogʻaytirganini koʻrib, u bilan Barnaboni osmondan tushgan xudolar boʻlsa kerak deb oʻylagan. Soʻngra kohin ularning shaʼniga qurbonlik keltirmoqchi boʻlgan. Tabiiyki, Pavlus bunday gumrohlikka kuchli eʼtiroz bildirgan va biz bu orqali Pavlus Eski Ahddan xabari yoʻq majusiyning fikri-mulohazasidan kelib chiqib, unga qanday muomala qilganiga guvoh boʻlamiz. Pavlus va Barnabo “osmondan yogʻingarchilik va serhosil mavsumlar” (14:17) joʻnatuvchi Xudoga murojaat qilishgan payt turli teologik iboralardan qochib, oddiy dehqonga tanish tushunchalardan foydalanishgan.


Ular Listrada boʻlib turganlarida Pisidiyaning Antioxiyasidan va Ikoniyadan gʻazabnok yahudiylar yetib kelishib, johil va ikkilanib turgan xaloyiqni Pavlus xavfli odam ekaniga ishontirishgan. Odamlar uni toshboʻron qilishgan va oʻldiga chiqarib, shahar tashqarisiga tashlab kelishgan, ammo u oʻziga kelib, Xushxabar aytish uchun Derviyaga joʻnab ketgan. Shaharda koʻplab shogirdlar orttirgach, Pavlus va Barnabo orqaga qaytayotib, yoʻl-yoʻlakay avval oʻzlari asos solgan jamoatlarga tashrif buyurishgan va u yerdagilarga imonda mustahkam turishi uchun dalda berishgan. Ular Pisidiya yurtidagi Antioxiya shahriga qaytib kelishgach, Xudo ular bilan nimalar qilgani va “majusiylarga imon eshigini qanday ochgani” haqida soʻzlab berishgan (14:27).


Bu safarning qanchalik muhim ahamiyatga ekanini mubolagʻasiz ham tushunsa boʻladi. Mana shu safar chogʻida Pavlus jamoat rahbari sifatida oldingi oʻringa chiqishga va havoriylar bilan bir safda turishga erishdi (Galat. 2:7-9) . Shuningdek, bu targʻibot safari xatoga yoʻl qoʻygan Mark laqabli Yuhanno uchun ham katta maktab vazifasini oʻtab berdi. Sayohatning natijasi sifatida Pavlusning Timofey bilan tanishuvini keltirib oʻtishimiz mumkin, chunki koʻp yillar oʻtgach, u Timofeyga yozgan maktubida oʻsha yerlarda roʻy bergan voqealarni esga olib oʻtgan (2 Tim. 3:11) . Lekin eng muhimi Jamoatning Xudo haqidagi oʻy-fikrlari yangicha tus olgan, chunki safar yakunida Pavlusning imon bilan oqlanish haqidagi taʼlimoti paydo boʻlgan edi.


#### QUDDUSDAGI KENGASH


Pavlus va Barnaboning hatti-harakati bilan tashkil topgan gʻayriyahudiy jamoatlarning koʻpayib ketishi yangi muammoni keltirib chiqargan. Agar gʻayriyahudiy Iso Masihga imon keltirib, Uni Najotkor va Rab deb tan olsa, u Ilohiy Qonunga qay darajada amal qilishi kerak boʻladi? Rabbimiz Iso Masih Oʻzini va taʼlimotini Ilohiy Qonundan yuqori sanagan va U xonadondagi oʻgʻil quldan qanday ustun boʻlsa, U ham Muso va boshqa paygʻambarlardan shunday ustun ekanini aytib oʻtgan. Uning bu soʻzlari qanchalik muhim ekanini tinglovchilar darhol tushunmagan, biroq keyinchalik Muqaddas Ruhning yoʻl-yoʻrigʻi bilan masihiylar orasida qonunparastlikdan imonga oʻtish jarayoni kuztilgan. Majusiylar orasida Xushxabar keng tarqala boshlagach, ular Ilohiy Qonundan bexabar tarzda faqat imon bilan masihiylar davrasiga qoʻshilishgan va buning oqibatida Jamoatdagi bir-biriga zid qarashlar paydo boʻlgan. Bunga birinchi misol, Butrus Korniliyning uyidan Quddusga qaytib kelgach, yahudiy imonlilar bilan shu masalada bahslashib qolgan. U Hosil bayramida yahudiylar ustiga Muqaddas Ruh qanday kelgan boʻlsa, majusiylar bilan ham xuddi shu voqea sodir boʻlganini aytib bergach, yahudiy imonlilar najot majusiylarga ham berilganini tan olishgan (11:18).


Quddus jamoatining ichida hali hamon qonunparastlik ruhi hukm surardi. Pavlus bilan Barnabo Antioxiyaga qaytgach, Xushxabar muvaffaqiyatli yetkazilgani haqida aytib berishgan payt, “Yahudiya oʻlkasidan kelgan baʼzi odamlar Antioxiyada turgan imonli birodarlariga: Agar Musoning odati boʻyicha sunnat qilmasangizlar, najot topolmaysizlar, deya ...” (15:1) taʼlim berishgan. Bunaqa taʼlimotni eshitgan gʻayriyahudiylar gangib qolishgan boʻlsa ajabmas. Sababi yahudiylarning Qonuni ular uchun gʻirt begona boʻlgan, ular imonga kelib, orttirgan ruhiy tajribalari esa hech qanday urf-odatga rioya qilishmasa ham, ularni toʻliq qanoatlantirgan. Boz ustiga, ular oʻz dinlarida mavjud boʻlgan befoyda marosimlar va qonunparastlikdan Iso Masihda qutulishgan edi. Shunday ekan, ularga yana yangi qullik nimaga kerak?


Boshqa tomondan, sunnatlilar[1]xatna qilish Xudo bilan qilingan ahdning belgisi sifatida Muso qonuniga muvofiq oʻrnatilgan (Chiq. 12:48) va bunga Xudoning irodasi boʻyicha qatʼiy amal qilish shart ekanini isbotlashga urinishgan. Aslini olganda, bu amr Musodan ham avval berilgan, chunki Ibrohim bilan ahd tuzgan payt, uning belgisi sifatida sunnat qilinishni talab qilgan (Ibt. 17:9-14) . Bu marosimning tashqi maʼnosi insonning ichki dunyosi uchun ham qoʻllanilgan, masalan, qonunparastlik kuchli boʻlgan zamonlarda hatto yurakni sunnat qilish haqida aytilgan edi (Qonun. 10:12-16) . Shunga qaramay u bora-bora odatiy marosimlardan biriga aylanib qolgan.

Bahs shu qadar keskin tus olib ketganki, oxir-oqibat Antioxiyadagi jamoat bu masalani hal etish uchun oʻz vakillarini Quddusdagi oqsoqollar va havoriylar huzuriga joʻnatishga majbur boʻlgan. Pavlus, Barnabo va boshqa imonlilar Quddusga yetib kelgach, ular jamoat tomonidan iliq qarshi olinishgan. Ular majusiylar orasida amalga oshirgan samarali ishlari haqida toʻliq axborot berishgan. Tabiiyki, bir guruh farziylar qarshi fikrga ega boʻlib, Ilohiy Qonunga qatʼiy amal qilishni uqtirishgan.


Shundan soʻng davom etgan ochiq bahs-munozaralarda ikkala tomon ham ishtirok etgan. Aynan mana shu yerda Luqo uchta eng muhim jihatni qayd etgan.


Butrusning nutqi ancha salmoqli boʻlgan, chunki u Quddus jamoatining obroʻli rahbari sifatida, qolaversa, bu kabi masalalarni boshidan oʻtkazgan shaxs kabi soʻzlagan. U asosan quyidagi narsalarga eʼtibor qaratgan: (1) Xudoning Oʻzi Masih haqidagi xabarni majusiylarga yetkazish uchun qaror qilgan (Hav. 15:7); (2) Xudo ular ham Muqaddas Ruhga ega boʻlishlarini xohlagan (15:8); (3) diniy marosimga oid qonun-qoidalar yahudiylarning oʻzi uchun ham ogʻir yuk boʻlgan (15:10); va (4) najot Xudoning inoyati boʻyicha yahudiyga ham, majusiyga ham birday berilgan (15:11). Butrusning jamoat hayotidagi tajribadan kelib chiqib aytgan dalillari oʻsha paytdagi bahsli mavzuga nuqta qoʻygan.


Pavlus va Barnabo majusiylar orasida ado etgan xizmatlari haqida soʻzlab, gap orasida “ajoyib va moʻjizakor” ishlariga ham urgʻu berib oʻtishgan (15:12). Ular keltirgan dallilarning maʼnosi shu ediki, agar Xudo ular qoʻllagan uslubni manzur koʻrmaganida, qilgan ishlariga muvaffaqiyat bermagan boʻlardi. Pavlus va Barnabo ham amalga oshirgan ishlaridan kelib chiqqan holda birodarlarga murojaat qilishgan.


Soʻnggi soʻz Qonunga qatʼiy amal qilish tarafdori boʻlgan Yoqubga berilgan (Galat. 2:12) . U oʻz dallilarini Muqaddas Yozuvlarga asoslab, Xudo Uni izlagan majusiylarga najot bermoqchi boʻlgan, deydi. Yoqub Ilohiy Qonunga qisman rioya qilishni tavsiya qilgan, yaʼni yahudiy birodarlar uchun yoqimsiz boʻlgan baʼzi hatti-harakatlardan tiyilishni soʻragan, bular: (1) butga sigʻinish, (2) fahshbozlik, (3) harom molning goʻshtini yeyish va (4) qonni ichish. Bu qonun-qoidalar ahloqiy dastur sifatida emas, balki birodarlarning oʻzaro aloqasiga poydevor boʻlishi uchun taqdim qilingan. Shunga qaramay dastlabki ikki qoida ahloqiy masalalar bilan bogʻliq boʻlib, har qanday imonli yahudiy Qonunidan qatʼiy nazar ularga amal qilishi shart boʻlgan.


Havoriylar faoliyati qoʻlyozmasidagi baʼzi matnlarida uchinchi jihat, yaʼni “harom” yoki “boʻgʻib oʻldirilgan” soʻzi tushib qolgan. Agar bu rost boʻlsa, eng oxirgi “qonni ichish” bilan bogʻliq shart qon toʻkish yoki odam oʻldirish maʼnosiga ega boʻladi. U holda ana shu talablarning barchasi ahloqiy xususiyatga ega boʻlishadi va majusiylardan odob-ahloq chegarasidagi hatti harakatni talab qilishadi.


Yoqub yana bir qiziqarli holatga eʼtibor qaratadi. Har qanday majusiy yahudiylikni qabul qilmoqchi boʻlsa, buning uchun unda katta imkoniyatlar mavjud boʻlgan, chunki Rim imperiyasidagi shaharlarda qadim zamonlardan buyon sinagogalar faoliyat yuritib kelgan. Ana shu sinagogalarga kirib, Ilohiy Qonunning ahamiyati haqida toʻliq tushuncha olish mumkin boʻlgan. Yoqubning soʻzlaridan shunday xulosa chiqarish mumkin, yaʼni masihiycha voizlik sinagogada oʻqiladigan voizlikdan uncha farq qilmasa-da, lekin u yangicha tus olgan va faqatgina oʻziga xos boʻlgan xususiyatdan tashkil topgan edi. Sunnatlilar barchadan sunnat boʻlishni talab qilgan payt, doimo Yoqubning obroʻ-eʼtiboriga suyanardi, lekin u yuqorida aytilgan xulosaga kelib, ularning davrasidan chiqib ketgan.


Muhokamadan keyin chiqarilgan qarorda Yoqubning taxminlari maʼqul koʻrilgan. Nafaqat “rasmiy rahbarlar”, balki butun jamoat Antioxiyadan kelgan Pavlus va Barnaboga kengashda boʻlib oʻtgan bahsning natijasi yozilgan maktubni berib, joʻnatib yuborishga rozi boʻlishgan (15:22,23). Maktubda jamoatning kelgusi faoliyatiga oid bir nechta muhim jihatlar keltirilgan edi: (1) janjal chiqargan sunnatlilarga tanbeh eʼlon qilish (15:24); (2) Pavlus va Barnaboning fikrlarini maʼqul deb topish (15:25); (3) Yahudo va Silani mazkur maktubni yetkazib berish uchun tayinlash (15:27); (4) “Muqaddas Ruhga va bizga maʼqul” kelgan narsalardan ortigʻiga umid qilmaslik qarori, yaʼni butga sigʻinish, fahshbozlik, harom molning goʻshtini yeyish, qonni ichish kabi yomon odatlardan tiyilish.


Ana shu qaror Antioxiya jamoatiga manzur boʻlgan. Yahudo bilan Sila jamoatdagi xizmat uchun bir muddat ushlanib qolishgan (15:32,33) va nihoyat Quddusga qaytib ketishgan. Pavlus bilan Barnabo yana oʻz xizmatlariga qaytishgan va Jamoatga esa totuvlik kelgan.


#### EʼTIROZ BILDIRGAN KITOBLAR


Gʻayriyahudiy imonlilar uchun sunnat qilish masalasida kelib chiqqan bahslar Antioxiya va Quddusdagi jamoatning tinchgina hayotini sal-pal buzgan va yahudiylarning xato fikridan voz kechilgach, tinchib ketgan shunchaki arzimas gʻavgʻo boʻlib chiqmagan. Bu orada yana bir nechta jiddiy savollar tugʻila boshlagan. Xudoning qutqaruv rejasida Ilohiy Qonun qanday oʻrin tutadi? Najotga erishish uchun imondan tashqari Ilohiy Qonunga ham rioya qilish shartmi? Agar gʻayriyahudiylar uchun Ilohiy Qonunga amal qilishlari shart boʻlmasa, u holda imon orqali qutqarilish bilan yurish-turish oʻrtasida qanday aloqa mavjud? Imon bilan savob ishlar oʻrtasida oʻzaro qanday bogʻliklik bor? Shu va shu kabi savollar Yangi Ahdning 50 va 60 yillar oʻrtasida yozilgan koʻpgina kitoblarida tilga olingan, ammo mana shu yozuvlarning ikkitasi bu masalani shu qadar keskin koʻrib chiqishganki, natijada ular “eʼtiroz bildirgan kitoblar” deb atalgan.


Bu kitoblarning qachon yozilgani bahsli masala hisoblanadi. Tafsirchilar kitobning ertaroq yozilganini isbot etish uchun dalil tariqasida foydalangan maʼlumotlar, kitobning kechroq yozilganini isbotlash uchun ham ishlatilishi mumkin. Garchand bizning kitobimizda bu masalani muhokama qilish uchun yetarlicha joy boʻlmasa-da, har bir maktubning tahlil jarayonida kitobning ertaroq yozilganiga ishora qiluvchi turli asoslar berib boriladi. Nima boʻlganda ham mana shu ikki maktub Quddusdagi kengashda aytilgan gap-soʻzlarga yaqin fikrlarni ifodalab bergan.


#### YOQUBNING MAKTUBI


Yoqubning maktubi odatga koʻra Quddusdagi kengashda vositachilik qilgan Rabbimizning ukasi Yoqubning qalamiga mansub hisoblanadi. Muallifning ismi salomlashuv qismidayoq uchraydi va oʻsha yerda u Isroilning tarqalib ketgan oʻn ikki qabilasiga salom yoʻllayotgan payt, u asosan, yahudiylarga qarab ish tutmoqchi boʻlgani ayon boʻladi. Bu maktubda masihiycha sistematik taʼlimot berilmagan. Iso Masihning ismi bor-yoʻgʻi ikki marta uchraydi (1:1; 2:1), lekin 5:8 oyatni ham Isoga bogʻlash mumkin. Yigʻilish joyi sifatida jamoat emas, balki sinagoga aytib oʻtilgan (2:2), misollar Eski Ahddan yoki shunchaki mahalliy aholi hayotidan olingan. Yoqubning maktubi yozilish uslubi va mazmuni jihatdan Isoning pand-nasihatlari bilan, ayniqsa togʻdagi vaʼzi bilan nihoyatda oʻxshash. Masal va aforizm shaklidagi xuddi oʻsha haqiqatlar, qishloqning kundalik turmush tarzidan olingan xuddi oʻsha sodda iboralar, oʻshanday dangallik va oʻsha mavzular. Masihshunoslikka[1]oid fikr-mulohazalarning taqchilligi, odob-axloqqa berilgan katta eʼtibor va Iso Masihning taʼlimoti bilan yaqqol oʻxshashlik shunga ishora qiladiki, bu maktub jamoat hali yahudiylik doirasidan chiqmagan va mustaqil diniy harakat aylanmagan payt yozilgan.

Mazkur maktub vaqt jihatdan hali imonga kelishga ulgurmagan va tarqoqlikda kun kechirayotgan yahudiylar uchun moʻljallangan degan eʼtirozlarga javoban shuni aytish kerakki, hali Stefan tirik boʻlgan kezlardayoq Quddus shahrida tarqoqlikdagi yahudiylar uchun sinagogalar mavjud boʻlgan (Hav. 6:9) . Har yili turli bayramlar munosabati bilan Quddusga tashrif buyuruvchi ziyoratchilar orasida Yoqubning ham koʻpgina tanishlari boʻlgan (21:20,21). Yoqbning Maktubi 45 va 50 yillar oʻrtasida yozilganiga yetarlicha dalillar yoʻq, lekin uning mazmuni mana shu paytga bemalol toʻgʻri keladi.


Muallif


Agar Yoqub Xushxabar kitobida tilga olingani kabi Isoning ukasi hisoblansa (Mark 6:3) , ularning chinakam qarindoshlik aloqalarini hali yaxshilab aniqlab olish kerak boʻladi. Yoqub Yusufning avvalgi turmushidan boʻlgan oʻgʻlimi yoki Isoning oʻgay ukasi hamda Yusuf va Maryamning oʻgʻlimi yo boʻlmasa, “uka” soʻzi amakivachchani ifodalash uchun ishlatilganmi? Bu haqda turli davrlarda turlicha farazlar ilgari surilgan. Odatda, Maryam bokiraligicha qolgan, deb ishongan kishilar birinchi va uchinchi taxminga qoʻshilishadi. Lekin uchinchi taxminni toʻgʻri deb qabul qilish qiyin, sababi Isoning aka-singillari haqida yozilgan oyatlarda (Mark 6:3; Matto 13:55; Yuh. 2:12; 7:3, 10) ular va Iso oʻrtasidagi aloqalar oila tashqarisida emas, balki ichida boʻlganini anglatadi. Agarda ularning yoshi Isodan katta boʻlgan, lekin ular Maryamga farzand hisoblanmagan deb oʻylasak, ular nima sababdan Isoga nisbatan homiylarcha, ammo shubha bilan munosabatda boʻlishgani bizga yanada tushunarliroq boʻladi (Yuh. 7:3-5) . Qizigʻi, Iso onasini Oʻz aka-ukalariga emas, balki Yuhannoning qaramogʻiga topshirib ketgani ularning hech biri oʻgay sanalgan onaga qaragisi kelmagani bilan izohlanadi. Lekin boshqa tomondan, aka-ukalari Isoga xizmati yuzasidan pand-nasihat qilish uchun onasi bilan birga kelishgani (Matto 12:46-50) ular chindanam Maryamning oʻgʻillari boʻlganini tasdiqlab beradi.


Har holda Yoqub Iso bilan bir muhitda katta boʻlgan va Uning yerdagi xizmati sari yetaklagan barcha yillar mobaynida Unga yaqin boʻlgan. Yoqub Iso bilan bir xil tarbiya olgan. Yoqubning geografik va tarixiy kontekstni yaxshi bilgani unga Xudo haqiqatini talqin qilishda asqotgan. U Isoning tirikligida imonli sanalmagan (Yuh. 7:2-8) , lekin Uning qayta tirilganiga guvoh boʻlgan (1 Kor. 15:7) va Hosil bayrami kuni Muqaddas Ruhning tushishini kutib turganlar orasida hozir boʻlgan (Hav. 1:14) . Butrus Falastindan chiqib ketgach (12:17), Quddusdagi jamoat rahbarligini oʻz qoʻliga olgan. Yoqub Ilohiy Qonunga qatʼiy amal qilish tarafdori sifatida mashhur boʻlgan (Galat. 2:12) va keyinchalik u Pavlusning obroʻ-eʼtibori tufayli oʻzlarini noqulay his qilgan yahudiylarning yoʻlboshchisiga aylangan (Hav. 21:17-26) . U Pavlusga dushman boʻlgan, desak notoʻgʻri boʻladi, lekin u Pavlus gʻayriyahudiy imonlilarga Ilohiy Qonun boʻyicha qanday koʻrsatma berganidan qatʼiy nazar, masihiycha hayotda Qonunga qatʼiy amal qilinish lozim, deb oʻylagan.


Yoqub Pavlusning taʼlimotiga shunchaki prinsipial mulohazalardan kelib chiqib qarshi boʻlgan deyishimizga asos yoʻq. Galatiyaliklarga Maktubda yozilishicha, u Pavlusga birdamlik qoʻlini bergan (Galat. 2:9, 10) , qolaversa Havoriylar kitobidagi hatti-harakati ham dushmannikiga sira oʻxshamaydi. Pavlus aslida nimalar ustida bosh qotirgani haqida bir fikrga kelolmagan yahudiylar tushunmovchiliklar girdobiga tushib qolgan payt Yoqub mana shu tushunmovchiliklarni yoʻqotishga uringan. Boshqa tomondan, u Ilohiy Qonundan ozod boʻlish imonlilarni yana ahloqsizlik va beboshlik sari yetaklaydi va natijada masihiylar nomiga dogʻ tushadi, deb xavotir olgan. Yoqubning Maktubi imonilarni hayotda odob-axloqli boʻlishga chaqiradi. Pavlus yozgan Maktublarning maqsadi ham aynan mana shu ahloqiy meʼyorlarni hayotga tabdiq etishga bagʻishlangan edi.


Maktubning rejasi


Yoqubning Maktubida yoritilgan mavzularning turli-tumanligi va ular bir tartibga keltirilmagani bois biror bir reja tuzish ham qiyin. Shunga qaramay u qanday tuzilganini quyidagi rejada aks ettirish mumkin:


YOQUBNING MAKTUBI: HAYOTDAGI ASL TARTIB-QOIDALAR


I. Salomlashuv 1:1
II. Haqiqiy dinning xususiyatlari 1:2-27


Barqarorlik 1:2-11


Sabr-toqat 1:12-18


Amaliy faoliyat 1:19-27


III. Haqiqiy imonning xususiyatlari 2:1-3:12


Yuz-xotirchilikdan ogohlantirish 2:1-13


Xayrli ishlarsiz imonga daʼvo qilishdan ogohlantirish 2:14-26


Maqtanchoqlikdan ogohlantirish 3:1-12


IV. Haqiqiy donolikning xususiyatlari 3:13-5:18


Donolikka berilgan taʼrif 3:13-18


Ruhiy hayotdagi donolik 4:1-10


Ilohiy Qonun bilan munosabatdagi donolik 4:11,12


Xayrli ishlardagi donolik 4:13-17


Ishchilar bilan munosabatdagi donolik 5:1-6


Rabbimizni kutish borasidagi donolik 5:7-11


Nutqdagi donolik 5:12


Azob-uqubat chekishdagi donolik 5:13-18


V. Xulosa


Donlikning vazifasi – samarali guvohlik berish 5:19,20


Eski Ahddagi Hikmatlar kitobi singari Yoqub Maktubi ham har kuni uchraydigan vaziyatlarda Xudo ochib bergan haqiqatlarni qoʻllash kerakligini tushuntirib beradi. Maktubning yorqin va sodda tili orqali imonlilar masihiycha hayotning ahloqiy talablarini bajarishga chaqirilgan.


Maktubdagi muammolar


Yoqb Maktubining 2 bobida aytilgan gap: “Koʻryapsizlarki inson faqat imoni tufayligina emas, balki xayrli ishlari tufayli ham oqlanadi” (2:24), koʻpchilik uchun shu paytgacha jumboq boʻlib kelgan. Martin Luter bu maktubni “poxol maktub” deb atagan, chunki u bir qarashda, Rimliklar va Galatiyaliklarga Maktublarda yozilgan faqat imon bilan oqlanish haqidagi taʼlimotga qarshi chiqadi. Aslida, Yoqubning Maktubi imonga tajovuz qilmaydi, aksincha ikkiyuzlamachilikka eʼtiroz bildiradi, chunki baʼzi odamlar oʻzini imonliday koʻrsatadi-yu, ammo ularning amalda qiladigan ishlari buni tasdiqlamaydi. “... Qani, xayrli ishlarsiz menga imoningni koʻrsatgin, men esa senga imonimni xayrli ishlarim orqali koʻrsataman!” (2:18). Har qanday haqiqat buzib koʻrsatilishi mumkin, shunday ekan, imon orqali najot topish haqidagi taʼlimot ham imonga kirish uchun muqaddas hayot kechirish shart emas, degan notoʻgʻri tushunchaga aylanib qolishi hech gap emasdi. Yoqub imon zarur ekanini hech qachon rad qilmagan. U insonning imoni qandaydir samara berishi kerak, deb oʻz fikrini oʻtkazmoqchi boʻlgan. Pavlus kabi u ham oʻz niyatini yahudiy xalqining otasi, Xudo va Uning xalqi oʻrtasida mustahkamlangan ahdning barakasini birinchi boʻlib tatib koʻrgan Ibrohimning hayotidan olingan misol bilan koʻrsatib bergan. Pavlus inson savob ishlari bilan emas, balki imoni bilan oqlanadi, degan tushunchani olgʻa suradi. Bunga dalil sifatida Ibrohim Xudoning vaʼdasiga javoban qanday ish tutgani haqida aytib oʻtadi (Rim. 4) . Yoqub boʻlsa, imon haqiqiy boʻlishi uchun xayrli ishlar orqali koʻrinishi kerak, deydi. Bu fikrni isbotlash maqsadida Ibrohim Isʼhoqni Xudoga qurbonlik qilmoqchi boʻlgani haqida soʻzlab beradi (2:21-24). Mana shu ikki misol bir-biriga zid kelmagan, chunki Ibrohim Xudo bilan munosabatga kirishishi uchun imonini koʻrsatishi shart edi va bu imon Ibrohim Xudoga boʻysunib, U aytgan ishni bajarganda namoyon boʻlgan. Bularni bir-biriga zid emas, balki bir-birini toʻldiruvchi ikkita nuqtayi nazar deyish mumkin.


#### GALATIYALIKLARGA MAKTUB


Ilohiy Qonunga amal qilish bilan bogʻliq kelishmovchiliklar natijasida ikkinchi kitob vujudga kelgan. Bu – Pavlusning Galatiyaliklarga yozgan Maktubidir. Yoqubning Maktubi taqvodor yahudiyning nuqtayi nazaridan yozilgan boʻlib, u ozodlik niqobi ostida qilingan har qanday boshboshdoqlik va buzuqlikdan holi boʻlishga uringan (Yoqb 1:25) . Galatiyaliklarga Maktub esa ozodlik xabarchisi tomonidan bitilgan boʻlib, u na majusiy va na yahudiy oʻz kuchi va ahloqiy qoidalarga amal qilishi bilan gunohdan qutula olmasligiga eʼtibor qaratgan. Shu bois Galatiyaliklarga Maktub ruhiy ozodlikning Buyuk xartiyasi[1]nomini olgan. “Masih esa biz uchun laʼnatlanib, bizni Qonun laʼnatidan xalos qildi... biz imonimiz tufayli Xudo vaʼda bergan Muqaddas Ruhni qabul qildik” (Galat. 3:13, 14) .

Maktub yuborilgan odamlar


Kichik Osiyo markazining shimolidagi viloyat dastlab Galatiya deb atalgan. Bu yerga m. av. III asrda gall qabilalari kelib joylashishgan va ular koʻp yillar davomida mustaqil davlatga ega boʻlib yashashgan. Gall aholisi sekin-asta oʻsha yerda yashovchi turli xalqlar bilan aralashib ketgan. Bir nechta siyosiy oʻzgarishlardan keyin bu hudud m. av. 25 yilda Rim imperiyasining mulkiga aylangan. Rimliklar ana shu viloyatni yanada kattaroq muzofotga qoʻshib yuborishgan va uni provinsiyaga aylantirib, Galatiya deb nomlashgan. Demak, Rim hokimiyati ostida Galatiya gallar egallab olgan hudud bilan bir qatorda butun provinsiyani ham anglatgan. Bu provinsiya janubroqda joylashgan Antioxiya, Ikoniya, Derviya va Listra shaharlarini oʻz ichiga olgan.


Xoʻsh, Pavlus oʻz Maktubini yozgan payt bu shaharlarning qaysi biriga yuzlangan (Galat. 1:2 )? Yangi Ahdda Galatiya soʻzi yetti marta uchraydi. Galat. 1:2 va 3:1 oyatlarda Pavlus jamoat aʼzolariga, ular aniq qayerda yashashlariga shama qilmay, shunchaki oʻlka nomini ishlatgan holda murojaat qiladi. 1 Kor. 16:1 oyatda Pavlus “Galatiyadagi Masih jamoatlari” haqida gapirgan va ulardan Quddusdagi och-yupun birodarlar uchun xayr-ehson soʻragan. Mana shu kontekstning oʻzida u Makedoniya (16:5), Axaya (16:15) va Asiyani (16:19) ham tilga olib oʻtadi. Yuqoridagi uchta nom Rim provinsiyalariga qarashli boʻlsa, shunga oʻxshash vaziyatda Galatiya ham butun provinsiyani anglatgani haqiqatga yaqin.


Havoriylar kitobida ham Galatiya ikki marta tilga olingan. Birinchisida, yaʼni 16:6 oyatda ular “... Frigiya va Galatiya yurtlaridan” oʻtishgani aytilgan. Pavlus hamrohlari bilan gʻarb qarab ketayotgan edi, bu hudud esa Asiya va Misiyaga tutashib ketgan boʻlgan va ularga u yerga kirish taqiqlangan. “Galatiya” soʻzi ikkinchi bor Hav. 18:23 oyatda qoʻllangan va u yerda Pavlus “tartib boʻyicha Galatiya va Frigiya yurtlarini” kesib oʻtgani yozilgan. Yana oʻsha nomlar, faqat endi teskarisiga ishlatilgan. Haytovur, ikkala vaziyatda ham Galatiya chegarasidagi togʻli hudud koʻzda tutilgan. U yerning mahalliy aholisi frigiyaliklardan tashkil topgan edi. Luqo va Pavlusdagi ushbu tushunchalar toʻliq mos kelganmi yoki yoʻqmi, bunisi bizga qorongʻu, lekin ikkalasi ham bitta joyni, yaʼni Rim provinsiyasi hisoblangan Galatiya yurtiga qarashli yerlarni nazarda tutishgan. Bizni qiziqtirgan savol esa quyidagicha: Galatiyaliklarga Maktub provinsiyaning janubidagi jamoatlarga yozilganmi (Pavlus bilan Barnabo ilk targʻibot safari chogʻida oʻsha yerlarda Xushxabar tarqatishgan) yoki ikkinchi va uchinchi targʻibot safari davomida Galatiyaning oʻzida asos solingan bir guruh jamoatgami?


Dastavval mana shu farazlarning ikkinchisi bayon qilingan boʻlib, J. B. Laytfut va boshqa teologlar uni himoya qilishgan. Bu faraz shundan iboratki, Pavlus ancha janubda joylashgan Derviya, Listra va Ikoniya shaharlarini tark etgach, Galatiyaning oʻziga tashrif buyurgan, lekin u yoʻl-yoʻlakay “Frigiya va Galatiya yurti”ni kesib oʻtishi kerak boʻlgan (Hav. 16:6) . Bu nuqtayi nazarga binoan, Pavlus Pessin, Ankira va Taviya shaharlarini oʻz ichiga olgan eski Galatiya hududi boʻylab sayohat qilgan va uzoq safardan keyin Troada shahriga yetib kelgan. Shunga oʻxshash yana bitta sayohat, yaʼni uchinchi targʻibot safari Hav. 18:23 oyatda tilga olinadi.


“Janubiy Galatiya nazariyasi” ser Uilyam Ramsey tomonidan taklif qilingan. Uning taʼkidlashicha, “Galatiyadagi Masih jamoatlari” aslida, Pisidiya yurtining Antioxiya shahridagi, shuningdek, Ikoniya, Derviya va Listradagi jamoatlar boʻlishgan. Ularni Pavlus oʻzining birinchi targʻibot safari mobaynida tashkil qilgan, shuning uchun u keyingi safarlari chogʻida ham bu jamoatlarga tashrif buyurgan (Hav. 16:1-6; 18:23) . Pavlusning janubiy jamoatlarni yana bir bor aylanib chiqqani oxirgi safari chogʻida ham ularga takroran tashrif buyurishiga toʻsqinlik qilmagan. U Derviya va Listra hududlarini aylanib chiqqach (16:2,4,6), Frigiya va Galatiya chegarasi boʻylab yurib, Misiya va Bitiniyaga yetib borgan, u yerdan esa, gʻarbga – Troada shahriga joʻnab ketgan.


Talqinlardagi farqlarning ahamiyati shundaki, “Janubiy Galatiya nazariyasi” boʻyicha Galatiyaliklarga Maktub ancha erta yozilgan boʻlishi mumkin va oʻsha paytdagi tarixiy vaziyat har tomonlama ochib beriladi. Pavlus Galatiya yurtini ikkinchi va uchinchi bor aylanib chiqqanidan keyin va Quddusda kengash boʻlib oʻtganidan keyin Maktub yozilgan boʻlsa, u holda Pavlus nima uchun Qonun va inoyat haqidagi bahs-munozara yuzasidan chiqarilgan Quddusdagi kengash qaroriga toʻxtalib oʻtmagan. Bu qaror gʻayriyahudiy jamoati ham mustaqil ravishda bir xulosaga kelishi uchun yahudiy jamoati yon berganini bildirganmi yoki nufuzli taʼlimotning ifodasi boʻlganmi, nima boʻlishidan qatʼiy nazar, u sunnatlilarning fikri qoʻllab-quvvatlanmasligiga galatiyaliklarni ishontirishda qoʻl kelgan. Quddusdagi kengash nima uchun tilga olinmaganiga kelsak, shunchaki u hali boʻlib oʻtmagan edi. Bu nuqtayi nazar Galatiyaliklarga Maktubning oʻzida ham maʼqullanadi. Pavlus oʻzi haqida Maktubni yozishdan avval gapirib bergan. U imonga kelgani va xizmatga chaqirilgani (1:15,16), Damashq shahrida boʻlgani (1:17), Quddusga birinchi bor kelgani (1:18), Suriya va Kilikiya oʻlkalarida xizmat qilgani (1:21) va Barnabo bilan yana Quddusga kelgani (2:1-10) toʻgʻrisida soʻzlab beradi. U Barnabo bilan Quddusga ocharchilik yuz berganda (Hav. 11:30) yoki Kengash boʻlib oʻtganda borgan (Hav. 15) . Agar Kengash payti borgan boʻlsa, Pavlus nima uchun oʻz Maktubida bu haqda ogʻiz ochmagani biroz gʻalati, chunki Kengashda muhokama qilingan bir talay masalalar maktubda tilga olingan muammolar bilan bevosita bogʻliq. Agar ocharchilik yuz bergan payt borgan boʻlsa (Gal. 2) , Pavlus va Barnabo Antioxiyada nima uchun erkinlikni his qilishgani va keyingi sayohatlarni koʻzlab nima uchun kambagʻallarga yordam berishni maqsad qilishgani tushunarli boʻladi. Butrus bilan boʻlgan voqeani (Gal. 2:11 va keyingi oyatlar) osongina izohlash mumkin, agar u Kengashdan avval yuz bergan boʻlsa, albatta. Quddusdagi kengash tugagach, barcha gʻayriyahudiy jamoatlarga maktublar joʻnatilganidan keyin Antioxiyada bunday tortishuv yuz berishi dargumon edi.


Yozilgan vaqti


Agar “Janubiy Galatiya nazariyasidan” kelib chiqib aytadigan boʻlsak, Pavlus va Barnabo birinchi targʻibot safari chogʻida Galatiyaning janubidagi shaharlarda Xudo Kalomini eʼlon qilishgan. Ortga qaytishda esa ular imonlilarni bir guruhga jamlab ketishgan (Hav. 14:21) va shu tariqa dastlabki xizmatlarini mil. 48 yillarda tugallashgan. Ular Antioxiya qaytib kelgach, bu shaharga Butrus ham tashrif buyurgan va gʻayriyahudiy imonlilar bilan oshkora suhbat qurgan. Butrus u yerda koʻp ushlanib qolmagan. Oʻsha mahal Quddusdan xuddi Yoqub singari Ilohiy qonunga qatʼiy rioya qiluvchi birodarlar kelishgan va yangi imonga kelgan gʻayriyahudiylar sunnat qilinmasa, ular najotga erishmaydi, deb turib olishgan (15:1). Shunda Butrus sarosimaga tushib, gʻayriyahudiy imonlilar bilan birga ovqat yeyishdan bosh tortgan. Bu orada Galatiyada ham xuddi shunday voqea yuz bergan. Ehtimol kelishmovchilik kuchli taʼsirga ega mahalliy yahudiylar sababli kelib chiqqan (14:2). Mana shuning uchun Pavlus Quddusdagi kengashda koʻtarib chiqmoqchi boʻlgan masalani xat orqali hal qilish uchun kengash arafasida Galatiyadagi jamoatlarga Maktub yoʻllagan. Butrusning nutqi (15:7-11) bilan Galatiyaliklarga Maktubning tuzilishini solishtirsak yuqoridagi xulosaga kelamiz. Butrus oʻz xizmatiga va tajribasiga, teologik dalillarga va Xudo bergan inoyatni amalda qoʻllash masalasiga qattiq tayangani Galatiyaliklarga Maktubning umumiy rejasiga mos tushadi va hatto Butrus va Pavlus oʻrtasidagi suhbatni ham aks ettiradi (Galat. 2) . Agar Galatiyaliklarga Maktubni mana shu sharoit bilan bogʻlasak, unda Pavlus uni kengash boʻlishidan sal avval taxminan 48 yoki 49 yillarda Antioxiya shahrida yozgan boʻladi.


Teolog-olimlarning barchasi ham bu farazga qoʻshilmaydi, aslini olganda, u mukammal ham emas. Unda koʻplab xronologik muammolar mavjud. Pavlus imonga kelgach, uch yil oʻtib Quddusga borgan boʻlsa va oʻshandan 14 yil keyin yuz bergan “ocharchilik payti”da (Galat. 2:1-10) Quddusga yana kelgan boʻlsa, demak u taxminan mil. 31 yillarda Isoni qabul qilgan boʻladi. Quddusga qilingan xayriya safari mil. 46 yildan ancha keyin amalga oshirilmagan, chunki toʻliqsiz yillarni toʻliq deb hisoblagan taqdirimizda ham mana shu sayohat bilan Pavlusning imonga kelishi oʻrtasida hech boʻlmaganda 15 yil vaqt boʻlishi kerak. U holda Pavlus Iso Masih xochga mixlanganidan uch yil oʻtib, imonga kelgan boʻlib chiqadi. Mabodo Galat. 2:1-10 kengashga aloqador boʻlsa, xronologik va ruhiy chigalliklar yanada avj oladi. Quyida diagramma barcha voqealar bilan bogʻliq xronologiyaga durustgina koʻrinish bergan.


HAVORIY PAVLUS XIZMATIDAGI DASTLABKI DAVR XRONOLOGIYASI


Voqea | Oyat | Vaqt
Qayta tirilish: Hosil bayrami | Hav. 1:3, 5; 2:1 | mil. 29 y.
Pavlusning Damashqda imonga kelishi | Hav. 9:1-18 | mil. 31 y.
Arabistonga safar | Galat. 1:17 | 
Damashqqa qaytish |  | 
Pavlusning Quddusga ilk safari | Galat. 1:18 | mil. 33 y.
Kifa bilan suhbat |  | 
Shahardagi 15 kun |  | 
Suriya va Kilikiyaga safar | Galat. 1:21 | 
Antioxiyada xizmatni boshlash |  | 
Quddusga ikkinchi bor kelish | Galat. 2:1-10 | mil. 46 y.
Barnabo va Titus bilan birga |  | 
Vahiyga ergashib yurish |  | 
Alohida suhbat |  | 
“soxta birodarlardan” nolish |  | 
Yoqub, Kifa va Yuhanno bilan bir toʻxtamga kelish |  | matnda vaqt koʻrsatilmagan
Birinchi targʻibot safari |  | 
Antioxiyaga qaytib kelish | Galat. 2:11 va keyingi oyatlar | 
Butrusning tashrifi |  | 
Bahs |  | 
Galatiyaliklarga Maktubning yozilishi |  | 
Quddusdagi kengash | Hav. 15:1-35 | mil. 48/49 yy.


Maktubning mazmuni


Galatiyaliklarga Maktub oʻsha zamon tarixiga oid ocherk[2]sifatida yozilmagan. Bu Maktub Iso Masih haqidagi Xushxabarning buzilishiga qarshi qatʼiy norozilik ifodasi deyish mumkin. Imon bilan oqlanish haqidagi haqiqatga sunnatlilar tomonidan soya solingan edi. Ular Iso Masihga ishongan imonlilar Xudo oldida mukammal boʻlishi uchun Ilohiy Qonunga amal qilishlari shart, deb turib olishgan. Pavlus bu taʼlimot Galatiyadagi jamoatlarga ham kirib borayotganidan va u oʻsha yerdagi imonlilarni ozodlik merosidan ayirayotganidan xabar topishi bilanoq, qizgʻin va norozi kayfiyatdagi maktubini yozishga kirishgan.

Bu kitob jangovar ohangda bitilgan. U qahr-gʻazabga toʻla, lekin bu shaxsiy xafagarchilikdan kelib chiqqan zarda emas, balki ruhiy mezonni himoya qilishdir. “Bordiyu biz yoki hatto osmondan biror farishta kelib, oʻzimiz sizlarga oʻrgatgan Injildan boshqa bir “xushxabar” keltirsa, laʼnati boʻlsin” (1:8) – deb Pavlus hayajonlanib ogohlantirgan. U ayni damda galatiyaliklarni qonunparastlikka oid xato fikrlarni qabul qilishayotgani uchun ayblaydi.


Maktub rejasi


Galatiyaliklarga Maktub izchil va bir tekisda tuzilgan hamda u quyidagi tartibda berilgan.


GALATIYALIKLARGA MAKTUB: MASIHIYLAR OZODLIGINI HIMOYA QILISH


Kirish qismi 1:1-9


Salomlashuv: ozodlikning negizi 1:1-5


Dalil : ozodlikka chaqirish 1:6-9


I. Shaxsiy hayotdan dalil: mustaqil ochiqlik 1:10-2:21


Inson taʼlimotiga bogʻliq boʻlmagan ochiqlik 1:10-17


Yahudiyadagi jamoatlarga bogʻliq boʻlmagan ochiqlik 1:18-24


Sunnatlilarga bogʻliq boʻlmagan ochiqlik 2:1-10


Boshqa havoriylarning taʼsiriga bogʻliq bboʻlmagan ochiqlik 2:11-18


Shaxsiy manfaatlarga bogʻliq boʻlmagan ochiqlik 2:19-21


II. Teologik dalillar: qonunparastlikning muvaffaqiyatsizligi 3:1-4:31


Shaxsiy tajribada 3:1-5


Eski Ahd taʼlimotida 3:6-14


Vaʼdalarning birinchi darajali ekanligida 3:15-22


Yetuk imonning ustunligida 3:23-4:7


Qonun boʻyinturugʻiga qaytish xavfi ostida 4:8-11


Turli niyatdagi kurashlarda 4:12-20


Qullik va erkinlik oʻrtasidagi kurashda 4:21-31


III. Amaliy faoliyatdan keltirilgan dalillar 5:1-6:10


Kirish soʻzi 5:1


Qonunparastlikning oqibatlari 5:2-12


Erkinlikka berilgan taʼrif 5:13-15


Shaxsiy amaliy hayot 5:16-24


Ijtimoiy amaliy hayot 5:25-6:10


Xulosa 6:11-18


Erkinlikka intilish: xoch 6:11-16


Erkinlikning bahosi: azob chekish 6:17


Erkinlikni marhamatlash 6:18


Berilgan baho


Bordiyu Galatiyaliklarga Maktubning ertaroq yozilgani haqidagi taxmin rost boʻlsa, unda bu Maktub Pavlusga taalluqli barcha qoʻlyozmalar ichidagi eng qadimiysi hisoblanadi. Maktubning mohiyati qisqacha: “... majusiylar orasida oʻzim targʻib qilayotgan Xushxabar...” (Galat. 2:2) . Pavlus oʻz Maktubida insonning eng katta muammosi bu – Xudoning oldida toʻgʻri mavqega ega boʻlish ekanini koʻrsatib beradi. Bunga inson oʻzi yetishishi mumkin emas, chunki: “... Hech kim Ilohiy Qonunga amal qilib, Xudo oldida oʻzini oqlayolmaydi” (Galat. 2:16) . Shuning uchun bu ishni insonning oʻrniga boshqa birov bajarishi kerak. Aynan Iso Masih bizga oqlanishni ham, Xudoning oldida toʻgʻri mavqega ega boʻlishni ham tuhfa etgan, chunki “Iso Masih bizni hozirgi yovuz asrdan qutqarmoqchi boʻlib, gunohlarimiz uchun Oʻzini fido qildi...” (1:4). Unga umid bogʻlagan odamning barchasiga mana shu tuhfa beriladi, chunki – “ilohiy vaʼda faqat Iso Masihga ishonish orqali roʻyobga chiqadi va barcha imonlilarga nasib etadi” (3:22). Bu mavqe – faqatgina xoʻjakoʻrsinga yoki maʼlum bir rasm-rusumga amal qilish uchun moʻljallangan qonunparastlikka oid uydirma emas, aksincha u Iso Masih bilan aloqa qilish yordamida ichki dunyomizning bir qismiga aylanib boradi. “... men Masih bilan birga xochga mixlab qoʻyilganman. Endi yashayotgan men emas, balki Masih mening ichimda yashayapti. Tanada yashayotganimga kelsak, meni sevgan va men uchun Oʻzini fido qilgan Xudoning Oʻgʻliga boʻlgan imon bilan yashayapman” (2:19,20). Demak, qutqarilish bu – nafaqat yangicha hayot kechirish, balki mana shu hayotning ichki dunyomizga kirib borishi hamdir.


Shunday qilib, Yoqubning Maktubi va Galatiyaliklarga Maktub masihiylikning ikki tomonini koʻrsatib beradi. Boshida ular bir-biriga zid tuyulgan boʻlsa-da, lekin aslida bir-birlarini toʻldirib borishadi. Yoqubning Maktubida imonli kishi Iso Masih talab qilgan ahloqiy qoidalarga amal qilishi va uning imoni doim oʻz mevasini berishi kerakligi aytilgan. Shunga qaramay, Yoqub Pavlusdan kam boʻlmagan holda, inson Xudoning inoyati ostida Masih surati tomon oʻzgarib borishi kerakligini taʼkidlab oʻtadi va shunday deydi: “Xudo haqiqat kalomi orqali bizga hayot bagʻishladi, chunki Oʻz yaratganlari orasida birinchi oʻrinni egallashimizni xohladi” (Yoqb 1:18) . Galatiyaliklarga Maktubida odob-ahloqni yuzaga keltiruvchi xushxabarning kuchiga urgʻu berilgan: “Masih esa biz uchun laʼnatlanib, bizni Qonun laʼnatidan xalos qildi... . Shu yoʻsin Xudo Ibrohimga vaʼda qilgan qut-barakalar Iso Masih orqali majusiylarga ham nasib etdi, biz imonimiz tufayli Xudo vaʼda bergan Muqaddas Ruhni qabul qildik” (Galat. 3:13, 14) . Pavlus ham ahloqiy hayot borasida Yoqubdan kam tashvishlanmagan: “Ey birodarlar sizlar erkinlikka chorlangansizlar. Faqat bu erkinlikni nafsingiz uchun qurbon qilmanglar, balki bir-biringizga muhabbat bilan xizmat qilinglar” (Galat. 5:13) . Tanganing ikki tomoni boʻlganidek, masihiylikning mana shu ikki tomoni ham bir-biriga doimo hamroh boʻlishi kerak.


Masihiylik eʼtiqodiga oid barcha haqiqatni keng eʼlon qilishni maqsad qilgan imonlilarning majusiylar orasidagi xizmatlari ana shu tarzda boshlangan. Ilohiy Qonunga amal qilish qilish bilan emas, balki imon orqali oqlanish haqidagi taʼlimot Jamoat tomonidan tan olingan va qabul qilingan. Shu tariqa masihiylik taraqqiyotning yangi davriga tayyor boʻldi.


### 16 BOB, HAVORIY PAVLUSNING DASTURI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 15:36 – 21:16


KICHIK OSIYOGA IKKINCHI TARGʻIBOT SAFARI

MAKEDONIYAGA TARGʻIBOT SAFARI

SALONIKALIKLARGA BIRINCHI MAKTUB

SALONIKALIKLARGA IKKINCHI MAKTUB

AXAYAGA UYUSHTIRILGAN TARGʻIBOT SAFARI

ASIYAGA UYUSHTIRILGAN TARGʻIBOT SAFARI

KORINFLIKLAR BILAN OʻZARO XAT YOZISHUV

YOʻQOLGAN MAKTUB

KORINFLIKLARGA BIRINCHI MAKTUB

KORINFLIKLARGA IKKINCHI MAKTUB

KORINFGA QILINGAN SOʻNGGI TASHRIF

KELAJAK UCHUN MOʻLJALLANGAN TARGʻIBOT REJALARI

RIMLIKLARGA MAKTUB

HAVORIY PAVLUSNING QAMOQQA TASHLANISHI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 21:17-28:31

QAMOQDA YOZILGAN MAKTUBLAR

FILIMOʻNGA MAKTUB

EFESLIKLARGA MAKTUB

KOLOSALIKLARGA MAKTUB

FILIPPILIKLARGA MAKTUB

HAVORIY PAVLUS TURMADA YOZGAN MAKTUBLARNING OQIBATLARI


Quddusdagi kengash oʻz nihoyasiga yetgach, Pavlus va Barnabo Antioxiyaga qaytib, oʻsha yerda bir muddat “taʼlim berishni va Rabbimiz Isoning Xushxabarini targʻib qilishni davom ettirishdi” (15:35). Sunnat qilish haqida bahslar jamoat ichida parokandalikni keltirib chiqargan edi. Uni faqat pand-nasihatlar yordamida hal etish mumkin boʻlgan. Biroq bu orada targʻibot rejalari ham yoddan koʻtarilgani yoʻq edi va biroz oʻtib, yangi sayohat boshlangan.


Hav. 15:36 bilan 13:1,2 ni solishtirish shuni koʻrsatadiki, Pavlusning oʻzi yangi targʻibot xizmatini taklif qilgan. Lekin Kiprga uyushtirilgan birinchi targʻibot safarini butun jamoat tavsiya qilgan edi. Avvalgi sayohatning ikkinchi yarmida Pavlusning yoʻlboshchi sifatida tasdiqlanganiga (13:13) endi hech kim shak-shubha qilmadi. Buning ustiga, Pavlusning taklifi targʻibot faoliyatidagi yangicha jihatni ochib berdi:


“Endi qaytib borib, Rabbimiz kalomini targʻib etgan har bir shahardagi birodarlarimizni yoʻqlaylik, ularning hol-ahvolini bilaylik”


(Hav. 15:36)


Xudo kalomini targʻib etish jarayonida yangi birodarlarning imonini sobit qilish, ularga yoʻl-yoʻriq koʻrsatish va jamoat tashkil qilishga ham eʼtibor berish kerak.


Afsuski, Barnabo bilan Pavlus oʻrtasida kelishmovchilik roʻy bergan va bu holat ularning birga xizmat qilishlariga bir muddat toʻsqinlik qilgan. Barnabo safarga oʻzi bilan birga qarindoshi Mark laqabli Yuhannoni ham olib ketmoqchi boʻladi. Lekin avvalgi sayohat chogʻida Markning xizmati bir qancha muammolarni keltirib chiqargan edi. Albatta, u yosh xizmatchiga yana bir bor imkoniyat bermoqchi boʻlgan. Pavlus oldinda turgan vazifaning jiddiy ekanini bilib, Mark laqabli Yuhanno bu ishga toʻgʻri kelmaydi, deb oʻylagan va tabiiyki uni olib ketishdan bosh tortgan. Qaysidir jihatdan ularning ikkalasi ham haq. Birgina muvaffaqiyatsizlik sabab Markni chetlashtirish achinarli hol, lekin boshqa tarafdan ehtiyotkor boʻlmagan va ishonchni oqlamagan yordamchini xizmatga olib, yosh jamoatlarni ham xavf ostida qoldirish kerak emas edi. Ular chiqargan qaror oʻsha payt uchun eng maʼquli boʻlgan. Barnabo Markni oʻzi bilan ona yurti Kiprga olib ketgan, chunki u yerda Markning xizmatidagi nuqsonlar kamroq ziyon yetkazgan boʻlardi. Shuningdek, Mark Kiprda Asiyadagi targʻibot xizmati davomida duch kelishi mumkin boʻlgan qiyin vaziyatlarni koʻrmasdi. Pavlus esa Quddus kengashi tomonidan Antioxiyaga joʻnatilgan Silani tanlagan va ular shimolga, yaʼni Suriya va Kilikiya orqali Kichik Osiyo chegaralari sari yoʻl olishgan.


Mana shu lahzadan boshlab Barnabo Havoriylar kitobidagi hikoyadan gʻoyib boʻladi. Lekin Pavlus u bilan aloqasini butkul uzib tashlamagan, chunki u 1 Korinfliklarga Maktubini yozish chogʻida Barnaboni Xudoning ishlari bilan shugʻullanuvchi birodar (1 Kor. 9:6) va oʻz doʻstlaridan biri sifatida tilga olib oʻtgan. Bu voqea bizga ikki ajoyib insonnning muhim masala yuzasidan qarashlari har xil boʻlishiga qaramay, ikkalasi ham qaysidir maʼnoda haq boʻlishini koʻrsatib beradi. Barnabo Markni qoʻllab, ruhan oʻsishi uchun unga yordam berdi. Pavlusga kelsak, u targʻibot maydonida jonbozlik koʻrsatib, yanada koʻproq yangi xizmatchilarni tayyorladi. Qolaversa, Pavlus Mark oʻz xizmatdoshlarini tashlab ketgan payt, Pergiyada boshidan oʻtkazgan koʻngilsizliklar yana yuz berishi mumkinligidan qutulib qoldi.


#### KICHIK OSIYOGA IKKINCHI TARGʻIBOT SAFARI


Antioxiyada uzoqqa choʻzilmagan ishlardan keyin ular mil. 49 yilda yoʻlga chiqishgan va “Suriya va Kilikiya oʻlkalaridan oʻtib borgan sari Masih jamoatlarini imonda... ” mustahkamlashgan (15:41). Shu tariqa har bir guruh oʻz xizmatini boshlagan va avval oʻzlari tashkil etgan Masih jamoatlariga buyurishgan, chunki Pavlus Antioxiya chaqirib olinishidan avval, u oʻsha yerlarda uzoq mehnat qilgan edi. Ular quruqlikdagi yoʻldan yurib, Tarsdan Kilikiya darvozalari orqali shimol tomon yurishgan, soʻngra janubiy Galatiyaga olib boruvchi karvon yoʻli orqali gʻarbga ketishgan. Chamasi, ular bahorning oxirlari yozning boshlarida qurib qolgan tekisliklarni tark etib, togʻ orqali mamlakat ichiga qarab yurishgan.


Nihoyat ular Derviya va Listra shaharlariga yetib kelishgan. Bu shaharlar avvalgi sayohatning eng soʻnggi nuqtalari boʻlishgan edi. U yerda gʻalati bir hodisa yuz bergan. Pavlus yosh yangi imonlini Timoʻtiyni topib oladi. Uning onasi yahudiy, otasi esa yunon millatiga mansub edi. Yigitning onasi Pavlusning avvalgi sayohati davomida imonga kelgan boʻlishi mumkin. Timoʻtiy onasi va buvisining bergan oʻgitlari tufayli Eski Ahd bilan yaxshi tanish boʻlgan (2 Tim. 1:5; 3:14, 15) va mahalliy imonlilar orasida hurmat qozongan edi. Pavlus Timoʻtiyda boʻlajak xizmatchini va oʻsha yerlarda xizmat qilish uchun bebaho yordamchini koʻra olgan va uni oʻz guruhiga qoʻshib olgan.


Biroq Timoʻtiyning oʻsha paytdagi holati Pavlusga yangi muammolarni keltirib chiqargan. Otasi yunon, oʻzi esa sunnat qilinmagani uchun yahudiylar Timoʻtiyni rad qilishlari mumkin edi, chunki ular allaqachon Pavlusga va u tarqatayotgan Xushxabarga adovatlarini koʻrsatishgan edi. Lekin boshqa tomondan, agar Pavlus unga xatna boʻlishni buyursa, bu holat uning yahudiylarga yon berganini bildirmaydimi? Bu yahudiylar allaqachon galatiyaliklarni bezor qilib yuborishgan, Pavlus esa oʻsha paytgacha oʻz maktubida ularni ayblab kelayotgan edi. Ana shu sayohat davomida Pavlus Quddusdagi kengash chiqargan qarorlarga toʻxtalib oʻtgan (Hav. 16:4) , Timoʻtiyning xatna qilinishi u himoya qilgan barcha narsani inkor etgan boʻlardi. Shularga qaramay, Pavlus unga xatna boʻlishni aytadi. Timoʻtiy asli yarim yahudiy boʻlgani bilan, maʼnaviy tarbiyasi boʻyicha toʻliq yahudiy edi. Timoʻtiy majusiy hisoblanmagani uchun uning xatna boʻlishi majusiylar Ilohiy Qonunga amal qilishlari shart emas, degan fikrni rad qilmagan. Bu kichikkina murosa yoʻli boʻlib, u hech qaysi fikrni buzmagan, aksincha mahalliy yahudiylar orasida xizmat qilishda duch kelingan toʻsiqni olib tashlagan. Gʻayriyahudiy imonlilar bundan sira tashvish chekishmagan, chunki ular Timoʻtiyni yahudiy deb hisoblashardi. Ularning oʻzini esa hech kim xatna boʻlishga zoʻrlamagan.


Aftidan, Pavlusning maktubi, qolaversa shaxsiy tashriflari Galatiya jamoatlariga tinchlik olib kelgan. Ana shu sayohatlarning ikir-chikirlari haqida ogʻiz ochilmagan, faqat shunday deyilgan: “Shu yoʻsinda jamoatlarning imoni quvvatlanib, soni kundan kunga oshib borayotgan edi” (16:5).


Galatiyadagi faoliyatidan soʻng, Pavlus yangi xizmat maydonini qidira boshlagan. U Galatiya yurtining gʻarbiy chegarasi boʻylab Xushxabarni targʻib qilgan, u yerning mahalliy aholisi frigiylar edi (“Frigiya va Galatiya yurti”). Soʻngra Pavlus Asiyaga qarab yurgan (16:6). Asiyaga kirishga ruxsat berilmagani uchun u nigohini shimolga, Misiya va Bitiniyaga qaratgan, lekin bu provinsiyalar ham uning uchun yopiq boʻlib chiqqan. U taajjubga tushib, keyin nima qilishini oʻylagancha, Troadaga sari yoʻl olgan. Troada Asiyaning eng gʻarbidagi port-shahar edi.


#### MAKEDONIYAGA TARGʻIBOT SAFARI


Troada shahrida ikkita muhim hodisa roʻy bergan. Dastlabki hodisada Pavlus tunda vahiy koʻrgan va “Oʻsha kechasi makedoniyalik bir odam Pavlusning tushiga kirdi. U Pavlusning qarshisida turib: “Makedoniyaga kelib, bizga yordam bergin” deb yolvorar edi” (16:9). Nima qilishini bilmay yurgan Pavlus buni Xudodan kelgan ovoz, deb qabul qilgan va shu zahoti bir toʻxtamga kelgan. Agar u sharq taraflarga qarab yurganida bormi, hozir Gʻarb dunyosi Sharqqa xizmatchi yoʻllash oʻrniga, u yoqdan xizmatchi olayotgan boʻlardi. Yevropada Xushxabarning tarqalishi va Uning gʻarb sivilizatsiyasiga taʼsiri Pavlus makedoniyalik kishining ovoziga befarq qaramaganidan boshlanadi.


Ikkinchi hodisa shundan iboratki, Troada shahrida Pavlusga targʻibotchi va solnomachi, Luqo Xushxabar kitobi va Xavoriylar faoliyati kitobining muallifi boʻlgan Luqo qoʻshilgan. Buni gap tuzilishining birdan oʻzgarishi tasdiqlab beradi (16:10). Bundan koʻrinib turibdiki, muallif ham voqealar ishtirokchisiga aylangan. “Pavlusning koʻrgan bu karomatli tushidan keyin, bizlar darhol Makedoniyaga borish harakatini qildik... ”. Muallif oʻz ismini aytmagan boʻlsa-da, gapni birinchi shaxs koʻplik sonda ishlatib, oʻzini ham koʻrsatib oʻtadi. Shuningdek, u muallif va boʻlib oʻtayotgan voqea oʻrtasida aloqa oʻrnatishi uchun kitobxonga yordam beradi.


Filippi


Trodadan chiqqach, taxminan avgust oylarida Pavlus va uning hamrohlari Egey dengizini suzib oʻtib, Makedoniyadagi Neapolga, yaʼni Filippi shahrining portiga yetib kelishgan. Filippi shahri portdan 16-20 km uzoqlikda, mamlakat ichkarisida va Gangit daryosi boʻylarida joylashgan edi. Shahar nomi Iskandar Zulqarnaynning otasi Filipp shaʼniga qoʻyilgan edi, chunki aynan u ana shu shaharni oltin va kumush qazib chiqarish markazi sifatida vujudga keltirgan boʻlgan. Filippi shahridan savdo yoʻli oʻtib, u Neapoldan boshlangan va Ignatiyning buyuk yoʻli boʻylab gʻarbga Dirraxiyaga – Adriatika dengizidagi portga qarab ketgan.


Filippi shahri viloyatning bosh shahri sanalgan va Rim mustamlakasi boʻlgan (16:12). Mustamlaka shahar maʼlum haq-huquqqa ega boʻlgan va uning aholisi rim fuqarolari sanalib, Rim saylovlarida ovoz berish va Rim nusxasidagi boshqaruv tizimiga ega boʻlishga haqli sanalishgan. Bu kabi shaharlar oʻz siyosiy imtiyozlarini juda avaylashgan va Rimning noroziligiga sabab boʻluvchi har qanday noxush harakatlardan ehtiyot boʻlishgan. Pavlus buni bilgani uchun ularga shunday deb yozgan: “Bizlarning vatanimiz esa osmondadir” (Filipp. 3:20) . Moffatning tarjimasida bu oyat “Sizlar – osmonning mustamlakasisizlar” deb berilgan va ular siyosiy jihatdan Rimga qanchalik qaram boʻlsa, ruhiy jihatdan abadiy shaharga shunchalik tegishli ekanini bildirgan.


Filippida yahudiylar koʻp boʻlmagani bois Pavlus Kalomni vaʼz qilishi uchun sinagoga ham yoʻq edi. U shahar tashqarisidagi daryo boʻyida kichik ibodat yigʻilishini topa olgan xolos. Oʻsha yerda Tiyatira shahrilik alvon toʻn sotuvchi Lidiya ismli prozelit ayol Pavlus va uning hamrohlarini uyiga taklif qilgan.


Shahardagi xizmati davomida Pavlus folchilik ruhi boʻlgan choʻri qizdan jinni haydab chiqargan. Bu qizning folchiligi orqali uning xoʻjayini katta daromad koʻrardi. Shunda ular tutaqib, Pavlus bilan Silani “Biz rimliklarga qabul etish va bajarish mumkin boʻlmagan odatlarni targʻib qilmoqdalar” deb, ularga ayb qoʻyishgan (16:21). Bu holat rimliklarning izzat-nafsiga tegib, vatanparvarlik hissini kamsitgani uchun ular Pavlus bilan Silani kaltaklashib, soʻngra qamoqqa tashlashgan. Pavlus bilan Sila esa yer qimirlashi yordamida qamoqdan chiqib kelishgan. Ular navbatdagi jazodan qutulib qolishgan, chunki ular ham rim fuqarosi hisoblanishgan, lekin Filippi shahridagi xizmat faoliyatiga nuqta qoʻyilgach, ular shahardan chiqib ketishgan. Hikoyaning aynan mana shu yerida “biz” olmoshining ishlatilishi toʻxtaydi va bundan koʻrinib turibdiki muallif Filippida ushlanib qolgan. Uning shaharga oshkora mehr qoʻygani va undan faxrlangani, qolaversa Pavlusning Filippiga qaytishi orqali “biz” olmoshining ham qaytishi quyidagi xulosaga ham kelishga imkon beradi, yaʼni muallif yangi jamoat choʻponi va Makedoniyadagi xushxabarchi sifatida oʻsha yerda yashab qolgan.


Salonika


Filippi shahridan chiqqan Pavlus va uning hamrohlari Ignatiy yoʻlidan yurib, Amfiopol va Appoloniya orqali Salonikaga yetib kelishgan. Bu shahar m. av. 315 yilda Kassandr tomonidan bunyod etilgan boʻlib, u bu shaharni Iskandar Zulqarnaynning oʻgay singlisi va oʻzining qayligʻi boʻlgan Salonikaning ismi bilan atagan. Salonika ozod shahar boʻlish bilan birga muhim dengiz porti va yirik savdo markazi hisoblangan. Bu shahar poliptarxlar tomonidan boshqarilgan (17:6).


Oʻsha yerda istiqomat qilgan yahudiylarning oʻz sinagogalari boʻlgan va Pavlus u yerda uch hafta mobaynida Xudo kalomini vaʼz qilgan. Luqo Pavlusning yahudiy millatiga mansub tinglovchilarga qarata aytgan soʻzlarini qisqa va aniq qilib yetkazib beradi. Pavlus oʻz vaʼzini Muqaddas Yozuvlardagi Masihning oʻlishi va oʻliklardan qayta tirilishi haqidagi fikrga asoslagan. Masihni faqatgina shoh deb bilgan yahudiylar uchun bu yangi tushuncha boʻlgan. Shuningdek, Pavlus Nosiralik Iso paygʻambarlar bashorat qilgan zot bilan mos kelishi va U Masih deb tan olinishi kerak degan fikrni ham ilgari surgan (17:3). Bu yerda xulosa berilmagan boʻlsa-da, lekin parchaning mazmuni aniq ravshan koʻrsatib berilgan. Agar Nosiralik Iso – paygʻambarlar bashorat qilgan Masih boʻlsa, barcha asl yahudiylar uni darhol qabul qilishlari shart.


Vaʼzning natijasida tinglovchilar ikkiga ajralib ketishgan. Baʼzi yahudiylar imonga kelgan boʻlsa, yunon prozelitlari ham shunchaki qarab turishmagan. Pavlus ana shu yerdagi jamoatga yozgan birinchi maktubida bular haqida eslab, shunday deydi: “... sizlar Xudoning kalomini bizdan eshitganingizda, buni inson soʻzi sifatida emas, balki Xudo kalomi sifatida qabul qildingizlar. Bu kalom haqiqatan Xudoning kalomi boʻlgani uchun sizlarga taʼsir qilmoqda ...” (1 Salon. 2:13) va sizlar “butga sigʻinishdan qaytib, barhayot va haqiqiy Xudoga tavakkal qildingizlar” (1:9). Pavlus Salonikaliklarga Maktubda imonga kelganlar va yahudiylar oʻrtasida yuz bergan keskin munosabatlar haqida bir necha toʻxtalib oʻtgan. Bunda yahudiylarning Xudo kalomini qabul qilmagani, arzimas gina-qudratlar sabab oʻz noroziliklarini yashirishmagani va Pavlus Masihning Xushxabarini majusiylarga yetkazishida toʻsiq boʻlishgani tilga olinadi (2:15,16). Qarshilik shunchalik kuchayib ketganidan, xushxabarchilar shaharni tark etishlariga toʻgʻri kelgan. Ular tunda Veriyaga qochishgan va u endi u yerdagi sinagogada vaʼzlarini davom ettirishgan.


Veriya


Veriya shahriga borish, Salonikaga borishdan koʻra tinchroq boʻlgan. Yahudiylar Pavlusning soʻzlarini maʼqul topishgan va Pavlus rost soʻzladimikan, deb muqaddas yozuvlarni sinchiklab oʻqiy boshlashgan. Ular Pavlusning vaʼzini qabul qilish uchun Salonikadagi yahudiy birodarlaridan koʻra tayyorroq boʻlmasalar ham (Hav. 17:11) , lekin bunga chin qalbdan yondashishgan. Salonikadan Veriya shahriga joʻnatilgan yahudiylar Pavlusga yana tajovuz qila boshlagan payt, imonga kelgan kishilarning soni ham ortib ketavergan. Shunga qaramay, birodarlar vaziyat qiyin ekanini anglab, Pavlusni kemaga oʻtqazib yuborish uchun uni yoʻlga kuzatib qoʻyishgan, ammo u portga borish oʻrniga, janub tomon burilib, Afinaga joʻnab ketgan. Yahudiylar endi u yerga yetib borisholmasdi.


Pavlusning maktublaridan koʻrinib turibdiki, shiddatli quvgʻinlarga qaramay Salonikadagi jamoat yanada ravnaq topib boravergan. Pavlus Veriya shahridan chiqib ketganda, Sila va Timoʻtiy ishni oxiriga yetkazib qoʻyish uchun maʼlum vaqt oʻsha yerda qolishgan. Aftidan, Timoʻtiy Pavlusga Afinada qoʻshilib, unga Makedoniyadagi tartibsizliklar haqida soʻzlab bergan. Bu noxush hodisa jamoatni mushkul ahvolga va ogʻir sinovga solib qoʻygan. Pavlus jamoatga dalda berish uchun uni oʻsha zahoti ortga qaytarib yuborgan va ular ana shu sinovlarga qanday dosh berishayotgani haqida xabar berishni soʻragan (1 Salon. 3:1-5) . Shuningdek, Sila ham Makedoniyaga, yaʼni Filippi shahriga qaytgan boʻlsa ajabmas. Nima boʻlganda ham, Pavlus Afinada yolgʻiz oʻzi qolgan va oʻz yordamchilari bilan faqat Korinfda koʻrishishga erishgan. Ular Korinfga uning oldiga kelishgan edi (Hav. 18:5) .


#### SALONIKALIKLARGA BIRINCHI MAKTUB


Maktubning mazmuni


Xronologik jihatdan bu maktublar Pavlus Korinfga mil. 51 yillar oxirida kelgach, yozilgan deb hisoblansa-da, biz ularni mana shu jamoat bilan bogʻliq boʻlgani uchun koʻrib chiqamiz. Pavlus Axayada xizmat bilan mashgʻul boʻlgan paytlarda ular bir necha oy ichida birin-ketin qogʻozga tushirilgan. Birinchi maktub Timoʻtiy Korinfga yetib kelgani haqidagi xabarga javob tariqasida yozilgan va uning salomlashuv qismida Timoʻtiy va Silaning ismlari oʻrin olgan. Mazkur maktubda ikkita asosiy mavzu bor: yahudiylar uyushtirgan quvgʻinlar davomida imonda sobit turgan salonikaliklarni maqtash va ularning orasida vujudga kelgan baʼzi bir xato fikr va kelishmovchiliklarni ijobiy hal etish. Taʼlimotga doir bosh mavzu Iso Masihning ikkinchi bor kelishi bilan bogʻliq. Qizigʻi, Galatiyaliklarga maktubda bu mavzu umuman tilga olinmagan, faqatgina imon asosida oqlanishni kutamiz, degan qisqagina luqma mavjud (Galat. 5:5) . Bu mavzu havoriylarning taʼlimotida yangi narsa emasdi, chunki Pavlus Xudo Oʻzining aziz paygʻambarlari orqali aytgan barcha hodisalar tugaguncha Iso Masih osmonga olganiga (Hav. 3:21) shama qilib oʻtgan. Shuningdek, u oʻzining Afinadagi nutqida, Iso dunyoni hukm qilishiga ishora qilgan (17:31). Yoqub ham Rabbimizning ikkinchi kelishi haqida soʻzlab oʻtgan (Yoqb 5:7, 8) . Ammo masihiylik kitoblari orasida aynan Salonikalarga Maktub bu mavzuni birinchi boʻlib toʻliq muhokama qilgani eʼtiborga molik.


Reja


SALONIKALIKLARGA 1 MAKTUB: YANGI JAMOATNING OʻSISHI


I. Salomlashuv qismi 1:1
II. Jamoatning holati 1:2-10


Jamoatning irodasi 1:3


Jamoatning tanlanganligi 1:4-7


Jamoatning obroʻ-eʼtibori 1:8-10


III. Havoriyning jamoatga munosabati 2:1-3:13


Pavlusning jamoatga nisbatan oʻzini qanday tutgani 2:1-12


Salonikaliklarning Pavlusni qabul qilishgani 2:13-16


Pavlusning jamoat uchun jon kuydirishi 2:17-3:10


Pavlusning jamoat uchun ibodat qilishi 3:11-13


IV. Jamoatning muammolari 4:1-5:11


Jinsiy buzuqlik muammolari 4:1-8


Jamiyatdagi yurish-turish muammolari 4:9-12


Oʻlganlarning taqdiri borasidi muammolar 4:13-18


Zamon va muddat borasidagi muammolar 5:1-11


V. Yakuniy oʻgitlar va salomlar 5:12-28


Berilgan baho


Bu maktubda tilga olingan muammolar Galatiyaliklarga Maktubda muhokama qilinganlaridan keskin farq qiladi. Umuman olganda, ular yahudiylarning emas, avval majusiy boʻlib, keyin imonliga aylangan birodarlarning muammolarini aks ettiradi. Zino va bekorchilik kabi muammolar yahudiylar orasida paydo boʻlishi mumkin emasdi, chunki yahudiy bolalarning qalbiga yoshlikdan ekiladigan Qonun amrlari bu muammoni oldindan hal qilib qoʻyardi. Majusiylar bunday taʼlim-tarbiya koʻrishmagan edi. Jinsiy aloqalar paytida ular asosan jinsiy lazzat olish va bu borada qulaylikka ega boʻlishni oʻzlariga dastur qilib olishgan edi. Garchanda ahloq-odobdan nasihat beruvchi majusiy bunday buzuqlikka maʼlum darajada chegara qoʻyishgan boʻlsa-da, ularning soʻzlarida “Xudo shunday deydi” degan salmoqli ibora yoʻq edi. Yahudiylarning jamiyatda bir-birini qoʻllab-quvvatlash xislati shakllanishida oilaning va Isroil xalqiga sadoqatli boʻlish tushunchasining ahamiyati katta boʻlgan. Gʻayriyahudiylar haqida bunday deb boʻlmasdi, chunki ular Isoga imon keltirishlari bilanoq majusiylik bilan bogʻliq har qanday aloqani uzib tashlashgan edi. Birodarlik va oʻzaro javobgarlik hissini uygʻotish salonikaliklarga “... boshqa odamlarning koʻzi oldida” hafsala bilan mehnat qilib, odob bilan ish tutish taklif qilingan (1 Salon. 4:12) .


Rabbimizning ikkinchi kelishi haqidagi taʼlimot yangilik boʻlmagan, chunki Pavlus keyinchalik, ular bilan birga boʻlganida, salonikaliklarga bu haqda saboq berganini aytgan (2 Salon. 2:5) . U Iso Masihning mazkur taʼlimoti bilan tanish boʻlgan, chunki u shunday deydi: “Buni sizlarga Rabbimiz kalomi kabi aytyapmiz...” (1 Salon. 4:15) va mashhur iborani ham keltirib oʻtadi: “kechasi oʻgʻri qanday kelsa...” (5:2). Iso bu iborani xuddi shu mavzu haqida gapirganda ishlatgan (Matto 24:43; Luqo 12:39, 40) . Oʻliklarning tirilishi va tiriklarning samoga koʻtarilishi haqidagi fikr-mulohazalarning birinchi qismi (1 Salon. 4:13-18) salonikaliklar oʻlganlarning taqdiridan tashvish qilgani uchun berilgan. Ular Rabbimizning qayta kelishiga ishonishgan, lekin U kelgan payt, tiriklar ichida boʻlmaganlarning taqdiri qanday kechadi, degan savol ularni qiynagan koʻrinadi. Fikr-mulohazalarning ikkinchi qismi (5:1-11) ular Iso Masihning kelish vaqtini bilmoqchi boʻlgani bilan bogʻlik. Pavlus bunga javoban imonli uchun turli hisob-kitob yoki taxminlar emas, balki ruhiy yetuklik muhim ekanini taʼkidlagan. Agar ular hushyor va faol boʻlishsa, Iso Masihning kelishini shod-xurramlik bilan kutishadi va ular Xudoning qahr-gʻazabidan qutulib, hech narsadan xavfsirashmaydi.


#### SALONIKALIKLARGA IKKINCHI MAKTUB


Maktubning mazmuni


Salonikaliklarga ikkinchi maktub, goʻyo “Rabbimiz kuni keldi” (2 Salon. 2:2) deb daʼvo qilayotganlarning xato fikrlariga barham berish niyatida yozilgan. Pavlus bu mavzuda otashin ruhda aytgan vaʼzlar aytgan edi. Balki ular uning vaʼzini yaxshi tushunishmagan yoki birinchi maktubda yana takrorlangan ushbu mavzuni notoʻgʻri talqin qilishgan. Ehtimol ular buni yolgʻon-yashiq gaplardan olishgan, chunki Pavlus “hech qanday ruh yoki soʻz, bizning nomimizdan bitilganday qilib koʻrsatilgan hech qanday maktub aqlingizni darrov adashtirmasin, sizlarni choʻchitmasin” (2:2) deb ulardan iltimos qilgan edi. Bu shuni anglatadiki, baʼzi odamlarning fikricha, Pavlus yolgʻon taʼlimot keltirgan, u esa bu taʼlimotni qatʼiyan rad qilgan. Nima boʻlganda ham Pavlus “Rabbimiz kuni” qinlashayotganini bildiruvchi bir nechta alomatlarni ularga aytib berishga ahd qilgan.


Afsuski, Pavlusning oʻziga va salonikaliklarga tushunarli boʻlgan alomatlar bugungi kunda qanday maʼno ega ekani biz uchun qorongʻu. “monelik qilayotgan” (2:6,7) jumlasi juda mujmal berilgan va uni qanday talqin qilishga ham hayron qolasan kishi. Aftidan, Rabbimiz kelishidan avval uchta yirik hodisa roʻy berishi kerak: (1) dafʼatan imon-eʼtiqoddan qaytish (2:3), (2) monelik qilayotgan Zotning gʻoyib boʻlishi (2:6,7) va (3) gunohning hayotda toʻliq gavdalanishi va shaytonni yoʻrigʻi ostida ilohiy va tabarruk hisoblangan hamma narsaga qarshi chiqishi (2:4,9). Oxirzamon haqidagi taʼlimotning bu tomoni Pavlus yozgan maktublarning boshqa hech bir joyida uchramaydi. Lekin u Pavlus bergan oʻgitlardan bir qismini tashkil qilgan va barcha jamoatlarda targʻib qilingan. Ana shu joy bizga muhim bir jihatni ochib beradi, yaʼni bu dunyoda gunohi azimning siri va Masihning Siri bir vaqtning oʻzida mavjud ekani koʻpchilikka ayon emas. Ular oxir-oqibat albatta toʻqnash kelishadi va bu kurashda Iso Masih tantana qiladi. Uning Dajjolni oʻldirish va Oʻz azizlarini taqdirlash uchun kelishi yerga kelishi katta tantanaga aylanadi.


3 bobdagi oʻgitlar birinchi maktubda berilgan yoʻl-yoʻriqlarning kengaytirilgan koʻrinishi hisoblanadi: “osoyishta yashash, shaxsiy ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlish, halol ishlashga jon kuydiringlar, deb buyurgan edik” (1 Salon. 4:11) . Ayrim salonikalik imonlilar Iso Masihning kelishi yovuzlikdan va bu dunyo tashvishlaridan xalos qiladi, degan fikrga shu qadar berilib ketishgan ediki, natijada Xaloskorni kutish barobarida mehnat qilmay qoʻyishgan edi. Mana shu orqali ularning tutgan oʻrni jamoatdagi boshqa birodarlarnikidan farq qilgan. Qolaversa, ular boshqalarning qoʻliga qarab qolishgan edi (2 Salon. 3:6-11) . Pavlus ularni mehnat qilib kun kechirishga va ishlarini bir tartibga solishga chaqirgan.


Reja


SALONIKALIKLARGA 2 MAKTUB: JAMOATNING UMIDI


I. Salomlashuv 1:1,2
II. Quvgʻin paytidagi umid 1:3-12


Jamoatning oʻsgani uchun minnatdorchilik 1:3,4


Maqsadni tushuntirib berish 1:5


Soʻnggi yoʻlni kutish 1:6-10


Ibodat 1:11,12


III. Roʻy berayotgan voqealarni izohlash 2:1-17


Xavotir olishdan tinchlantirish 2:1,2


Imondan qaytishni bashorat qilish 2:3-7


Dajjolning zohir boʻlishi 2:8-12


Imonda sobit turishga ragʻbatlantirish 2:13-17


IV. Tayyor boʻlib turishga chaqirish 3:1-15


Ibodat uchun 3:1-5


Mehnat qilish uchun 3:6-15


V. Marhamatlash va soʻnggi salomlar 3:16-18


Berilgan baho


Salonikaliklarga birinchi va ikkinchi Maktublar Havoriy Pavlus tomonidan yozilgan ilk maktublari sirasiga kiradi. Ular Pavlus aytgan soʻzlar yangilik emas, balki allaqachon aniq ifodalangan imon taʼrifi boʻlganidan dalolat beradi. Pavlusning vaʼzi (2 Salon. 2:15) va ularga aytgan gaplari bir qolipga solingan ishonch tizimi borligini bildirgan, qolaversa Pavlus “rivoyat” soʻzini ishlatib, bunga urgʻu beradi (2:15; 3:16). Pavlus keltirib oʻtgan “rivoyat” haqiqatligi gumon va yengil-yelpi mish-mishlar emas, balki ogʻzaki boʻlsa-da, teran ifodalangan, chuqur oʻylangan va asrab kelingan oʻgitlar edi. U Injil Xushxabaridan olgan Iso Masihning hayotiga oid maʼlumotlarni bayon qilayotgan payt “rivoyat” soʻzi bilan bogʻliq feʼlni ishlatgan (1 Kor. 15:3 “topshirgan edim”); Luqo ham shunga oʻxshash feʼlni Iso Masihning hayotiga shohid boʻlgan guvohlarning soʻzlarini koʻrsatib berishda ishlatgan (Luqo 1:2) . “Rivoyat” ahloqiy qoidalarning oʻz ichiga olishi kerak edi, chunki Pavlusning tushuntirishicha, u imonlilar amal qilishi lozim boʻlgan toʻgʻri yurish-turish uchun yoʻriqnoma hisoblangan (2 Salon. 3:6) .


Boz ustiga, rivoyatlar nafaqat haqiqiy, balki nufuzli ham boʻlgan. Galatiyaliklarga Maktubda Pavlus Injil haqiqiy va boshqa hech narsa uni oʻrnini bosa olmasligini aytib oʻtgan. 2 Salon. 3:14 oyatda u shunday yozadi:


“Agar biror kishi bu maktubda yozgan soʻzlarimizga rioya qilmasa, uni ajratib qoʻyinglar, u bilan munosabatni uzinglar, toki u uyalsin”.


Bordiyu Pavlus oʻz obroʻsini oʻzimning xislatim deb, turib olganida, u diniy monopolist va zolim odamga aylanib qolardi. Bordiyu, Pavlus Xudoning kalomini qabul qilganda va uning soʻzlari Muqaddas Ruhning kuchida aytilgan Xudoning soʻzlari hisoblanganida (1 Salon. 2:13) , bunday obroʻga daʼvo qilish uchun haqli boʻlardi.


Mana shu kichik maktublarda imon taʼlimotining deyarli barcha jihatlari bayon qilib berilgan. Garchand ular teologik traktatlar sifatida yozilmagan boʻlsa-da, qolaversa muallif asosiy teologik qarashlarni yetkazib berishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻymagan boʻlsa ham, bu maktublarda toʻliq shakllangan va yakuniy koʻrinish ega taʼlimot aks ettirilgan.


Pavlus ham va ana shu maktubni olganlar ham yagona barhayot Xudoga (1 Salon. 1:9) va Otaga (2 Salon. 1:2) ishonishgan. Bu Xudo insonning najotga erishishidan xursand boʻladi va ana shu maqsadda uni sevib, tanlagan (2 Salon. 2:16: 1 Salon. 1:4) . U qahr-gʻazabdan qutulish chorasini Oʻgʻli Iso Masih orqali yuborgan (1 Salon. 1:10) va mana shu chorani Injil kalomi orqali ochib bergan (1 Salon. 1:5, 2:9; 2 Salon. 2:14) , bu Kalom Muqaddas Ruhning kuchi bilan tasdiqlandi va roʻyobga chiqdi (1 Salon. 1:5; 4:8) . Injil yahudiylar oʻldirgan Iso Masih haqida soʻzlab beradi (1 Salon. 2:15) . U oʻliklardan qayta tirilgan (1 Salon 1:10; 4:14; 5:10) . U hozir samoda (1 Salon. 1:10) , lekin yana qaytib keladi (1 Salon. 2:19; 4:15; 5:23) . U – Xudo, chunki Rabbiy (1 Salon. 1:6) , Xudoning Oʻgʻli (1 Salon. 1:10) , Rabbiy Iso Masih (1 Salon. 1:1, 3; 5:28; 2 Salon. 1:1) deb atalgan. Imonlilar (1) Xudo kalomini qabul qilishadi (1 Salon. 1:6), (2) butga sigʻinishdan bosh tortib, Xudoga xizmat qilishadi va Masihning ikkinchi bor kelishini kutishadi (1 Salon. 1:9, 10) . Ular muqaddaslikda ulgʻayishadi (1 Salon. 4:3, 7; 2 Salon. 2:13) . Shaxsiy hayotda ular pok (1 Salon. 4:4-6) , mehnatsevar (1 Salon. 4:11, 12) , ibodatgoʻy (1 Salon. 5:17) va xursand (1 Salon. 5:16) boʻlishlari kerak. Salonikaliklarga Maktub masihiycha imonning ham nazariy, ham amaliy qismini oʻz ichiga qamrab oladi.


#### AXAYAGA UYUSHTIRILGAN TARGʻIBOT SAFARI


Afina


Afina shahri qadimgi dunyoning moʻjizalaridan biri boʻlgan. Oltin davrini (m. av. 5 asr) boshidan kechirayotgan payt, u qadimgi dunyodagi barcha shaharlardagiga qaraganda koʻproq adabiy va falsafiy asarlarni hamda jozibali arxitekturani oʻz ichiga olgan edi. Pavlusning davriga kelib, Afina savdo va siyosat borasidagi ahamiyatini ancha yoʻqotib qoʻygan boʻlsa-da, lekin shahar boʻylab maʼnaviyat va madaniyat shabadasi hamon esib turgan edi. Afina aholisi oʻz qadriyatlarini chuqur anglab yetishgan va oʻz oʻtmishi bilan faxrlanishgan. Bu shaharning oltin davrida bunyod etilgan Erexteyon va Parfenon kabi eng yaxshi binolarning koʻpchiligi bus-butun va beshikast holda boʻlgan. Shaharda hukm surgan aql-zakovat muhiti falsafiy anʼanalarni saqlab qolgan. Afina koʻchalarida toʻplangan xalq oldida nutq soʻzlovchi ustozlar orasida Aflotun va Arastu kabi ijod daholari boʻlmasa ham, lekin afinaliklarning oʻtmishdagi mutafakkirlarga koʻrsatgan ehtiromini boshqa hech bir joyda uchratish qiyin edi.


Sila va Timoʻtiy Makedoniyadan Afinaga kelguncha, Pavlus boʻsh oʻtirmay, odatiga koʻra xizmatga kirishib ketgan. U uchun ikkita faoliyat doirasi ochiq boʻlgan: Pavlus yahudiy va prozelitlarni oddiy yigʻilishi bilan uchrashgan joy – sinagoga va majusiy mutafakkirlar bilan uchrashgan joy – bozor maydoni. Pavlus u yerda yangi turdagi raqibni uchratgan – u oʻqimishli, ammo beodob majusiy boʻlib, istalgan narsani eshitishga shay boʻlgan, biroq ishonishga kelganda, tayyor boʻlmagan odam edi. Luqo Pavlusning Ares-tepada soʻzlagan nutqiga uzoqroq bayon qilgan. Ana shu yerda Pavlusning butparastlikka nisbatan qoʻzgʻalgan joʻshqin nafrati majusiylarning shubhaomuz beparvoligiga duch kelgan. Ular oʻz xudolarini ham jiddiy qabul qilishmagani bois, yahudiy-masihiy Pavlusning vaʼziga jiddiy munosabatda boʻlishga shoshilishmagan.


Shunga qaramay, Pavlusning vaʼzi ularda qiziqish uygʻotgan boʻlsa kerak va ular uni tinglash uchun Ares-tepaga olib borishgan. Afinadagi kichikkina toshloq doʻnglik, yaʼni Mars tepaligi Ares-tepa deb atalardi. U yerda ommaviy yigʻilishlar uchun yetarlicha joy boʻlgan.


Ares-tepa bu yerda nafaqat joyni, balki ana shu joydan olingan guruh nomini, yaʼni shahar kengashini bildirgan. Bu kengash taʼlim-tarbiy tizimini boshqarib, yot oʻlkalardan kelgan oʻqituvchilarga gapirish uchun huquq bergan. Pavlus oʻziga qoʻyilgan ayblovlar tufayli tergov ostida boʻlgan, deb xulosa qilishga asosimiz yoʻq. U shunchaki oʻz taʼlimotining asosiy mezonlarini rasman izohlab bergan.


Pavlusning bu nutqi (17:22-31) – loʻndalikning durdonasidir. Hashamatli arxitektura va bir talay haykaltaroshlik namunalari Pavlus uchun omma bilan aloqa oʻrnatish vazifasini oʻtab bergan. Bularning anchagina qismi turli xudolarga sigʻinish uchun baxshida etilgan boʻlgan, shunda Pavlus yeru-osmonni yaratgan va insonlar taqdirini oʻz qoʻlida ushlab turgan Xudoni yoqlab, ichidagi bor gapni toʻkib solgan. Epikurchilarning mavhum va mavjud boʻlmagan xudosidan farq qiluvchi doimiy hozir Xudo haqida soʻzlab bergan; stoitsizmning panteistik Logosiga qarshi Pavlus Xudoning shaxs ekaniga va tavba qilish zarurligiga urgʻu bergan. Bu esa oʻz navbatida stoitsizmdagi fatalizmga zid boʻlgan. Pavlus qayta tirilish haqidagi keltirgan dalillarni koʻpchilik yunonlar qabul qilmagan. Ularning nazdida tana jonga qaraganda pastroq va yomonroq narsa boʻlgan. Oʻsha davrning shoirlariga tegishli mana shu misra buni tasdiqlab beradi: “Bir kun kelib odam oʻladi, zamin uning qonini ichadi va qayta tirilish yoʻqdir”. Olomonning nafratli hayqiriqlari unga masihiylikka oid ochiqlik mavzusiga oʻtishga imkon bermagan, shuning uchun nutq ana shu joyda uzilib qolgan (17:32). Haytovur, odamlarning baʼzilari uning taʼlimotini maʼqul topishgan, “shu jumladan, Ares-tepa kengashining aʼzosi Dionisiy, Damar ismli bir ayol va boshqalar bor edi” (17:34).


Chamasi, Afinadagi xizmatdan Pavlusning koʻngli qolgan. Sababi, u sinagogalarda odamlarni harakatga keltirishga muvaffaq boʻlmadi, majusiylar esa uni mazax qilgancha qoʻl siltab ketishdi. Pavlus odamlar tomonidan shahardan haydalishga koʻnikib qolgan edi, biroq nafratga toʻla bunday beparvolikni sira ham hazm qila olmagan. Aftidan, bu unga qattiq taʼsir qilgan, chunki u Afinadan keyin korinfliklarning oldiga kelgani haqida ularga shunday deb yozadi: “oldingizga zaiflik va qoʻrquv hissi hamda katta qaltiroq bilan keldim” (1 Korinf. 2:3) . Ehtimol, bu qoʻrquvga uning jismoniy holati sabab boʻlgandir, lekin Afina shahrida rad etilgani uni yanada zaiflashtirib qoʻygan va oʻziga tegishli apologetika sohasini toʻliq qayta koʻrib chiqishga undagani bor gap.


Korinf


Pavlus Afinadan oʻzgacha xususiyatga ega boʻlgan Korinf shahriga joʻnab ketgan. Bu shahar m. av. 146 yilda rimliklar tomonidan talon-taroj qilinib, soʻngra unga oʻt qoʻyib yuborilgan edi. Oʻsha voqeadan 100 yil oʻtib, Yuliy Sezar uni qayta tiklagan va Korinf shahri senatorlar provinsisi sanalgan Axaya oʻlkasining siyosiy poytaxtiga aylangan. Shuningdek, bu shahar hokim uchun qarorgoh vazifasini ham oʻtab bergan (Hav. 18:12) .


Peleponnesni materik bilan bogʻlovchi yoʻlda joylashib, gʻarbda Lekey koʻrfazi, sharqda Egey dengizi bilan tutashib ketgani uchun ham Korinf yirik savdo markaziga aylangan. Peleponnes yarim orolining janubidagi Maley burni atrofi boʻylab qilinadigan kema sayohati xavfli boʻlgani uchun koʻpgina kema kapitanlari oʻz mollarini Korinfda qayta yuklab, ularni Lekey bandargohidan Italiyaning Adriatika dengizidagi portlariga joʻnatishni maʼqul koʻrishgan. Shuning uchun ham gʻarbda Lekey va sharqda Kenxrey kabi ikkita portga ega boʻlgan Korinf shahri savdo monopoliyasini egallab, tezda boyib ketgan.


Xuddi Filippi shahrida boʻlganidek, Korinfning boshqaruvi rimliklarga xos mustamlakachilik tizimida olib borilgan, mahalliy aholi esa turli millatlardan tashkil topgan edi. Shahar birinchi bor vayron qilingan kezlar, uning aholisi yo oʻldirilgan, yoki tarqatib yuborilgan edi, qayta qurilgach, u yerga yana odamlar kelib joylasha boshlagan. Yahudiylar savdoni deb kelishgan boʻlsa, rimliklarning ayrimlari rasmiy ishlarni yurgizishgan, qolganlari dastlabki mustamlakachilarning avlodlari hisoblangan. Yunonlarga kelsak, ular shaharga atrofdagi qishloqlardan koʻchib kelishgan edi. Shaharda rivojlangan savdo-sotiq barchani, yaʼni dengizchilarni, savdogarlarni, sarroflarni va Oʻrta yer dengizining turli burchaklaridan kelgan barcha millat va davlalarning vakillarini bir joyga jamlagan.


Farovon hayot soxta madaniyatning kelib chiqishiga turki boʻlgan. Korinf tez taraqqiy etib, ortiqcha dabdaba, shon-shuhrat, shahvatparastlik va turli tomoshalarga berilib ketgan. Ahloqiy jihatdan korinf aholisi hatto buzuq majusiylardan ham bir pogʻona pastga shoʻngʻishgan. Rim sahnalarida ularni piyonista qilib koʻrsatish odat tusiga kirib qolgan edi. “Korinfliklar singari yashash” – eng behayo turmush tarzini anglatgan. Korinfdagi Afrodita maʼbadi minglab kohin ayollarning yashash joyi hisoblangan va ular fohishalikni oʻz kasblariga aylantirib olishgan edi. Sayohatchilarning shaharga yopirilib kelib-ketishi natijasida uning aholisi doimo oʻzgarib turgan, qolaversa aholining bir qismini Oʻrta yer dengizi atroflaridan kelgan eng tuban kishilar tashkil qilgan. Boylik va nochorlik, goʻzallik va badburushlik, madaniyatlilik va johillik kabi bir-biriga zid xususiyatlar Korinf shahrida yonma-yon mavjud boʻlgan.


Pavlus Afinada koʻp ushlanib qolmagan, u oʻsha yilning kuzida Korinfga yetib kelgan deyish mumkin. Oʻsha yilning boshlarida esa u Makedoniyadan chiqib ketgan edi. Pavlusni sud qilgan Gallionning hukmronligi mil. 52 yilda, hokimlik qilish muddatidan boshlangan. Pavlus Korinfda toʻliq bir yarim yil boʻlgan (18:11), lekin sudgacha qancha vaqt oʻtgani nomaʼlum. Luqoning aytishicha, Gallion ishni yopgach, Pavlus “... ancha kun ... shaharda turgan...” (18:18). U Korinfga 51 yilning kuzida yetib kelgani haqiqatga ancha yaqin, bu esa uni bu shahardan 53 yilning bahorida ketganini bildiradi.


Yuqorida taʼkidlanganidek, Pavlus nafrat bilan Afinada kutib olingani sababli, u Korinfga ruhan siqilgan va ezilgan holatda yetib kelgan. Uning hamrohlari hali Makedoniyadan kelishmagan, pul ham tugab qolayozgandi. U Korinfda Akil va Priskillalar bilan eski kasbi – chodir tikuvchilik ishini davom ettirishga tushgan. Ular Klavdiyning buyrugʻi asosida Rimdan haydalishgan edi. Akil va Priskilla Korinfga kelguncha masihiy boʻlishganmi yoki Pavlus bilan uchrashib, tanishgandan keyin imonli boʻlishganmi, bunisi bizga qorongʻu. Nima boʻlganda ham Pavlus ularnikida boshpana, ish va hamdardlik topgan.


Tez orada Makedoniyadan Sila va Timoʻtiy oʻsha yerdagi jamoatlarning ahvoli haqidagi xabar bilan kelib qolishgan. Ayni oʻsha damda Pavlusga ham moddiy yordam kelgan, chunki u Filippiliklarga Maktubda shunday yozadi:


“... sizlardan boshqa Masih jamoatlarining birontasi ham menga moddiy yordam bermadi. Hatto Salonika shahrida boʻlganimda ham sizlar bir-ikki marta ehtiyojimni qondirmoq uchun u yerga yordam yubordingizlar”.


(Filipp. 4:15, 16)


Muqaddas yozuvlarning mana shu joyidan taxmin qilsa boʻladiki, Pavlus Makedoniyadagi jamoatlardan ketgach, ular yanada koʻproq hayr-ehson bera boshlashgan. Yaxshi xabarlarni eshitib, Makedoniyadan moddiy yordam olgan Pavlus Isoning Masih ekanini yanada ruhlangan holda targʻib eta boshlagan (18:5).


Sinagogada unga nisbatan shu qadar yomon munosabatda boʻlishganki, natijada Pavlus ularni imonsizlik holatida tashlab, majusiylarning oldiga ketishga ont ichgan. U sinagogadan chiqib, oʻsha atrofda yashagan prozelit Titus Iustning uyiga koʻchib oʻtgan. Bu orada sinagoga rahbari imonga kelgan va koʻplab korinfliklar ham Isoni qabul qilib, suvga choʻmishgan.


Bu vaqt mobaynida Pavlusning Korinfdagi xizmati anchayin tang vaziyatda oʻtgan. U vaʼz oʻqish usullarini oʻzgartirib turishiga toʻgʻri kelgan, chunki u Korinfliklarga birinchi Maktubda quyidagicha yozadi: “... men sizlarning oldingizga Xudoning paygʻomini eʼlon qilgani kelganimda, soʻzamollik va bilgichlik niqobi ostida kelmadim” (1 Korinf. 2:1) . U aniq nechta odamni suvga choʻmdirganini xotirlay olmagan (1:16). Ahloqan buzuq va butparastlik avj olgan shaharda bir yarim yil davomida ogʻir xizmat qilish tufayli Pavlus oʻz sogʻligʻi va asablarini yoʻqotgani aniq. Balki u Axayadan Falastinga aynan kasal boʻlgani uchun qaytib kelgandir, lekin Luqo bu haqda churq etmagan.


Akil va Priskilla hamrohligida Pavlus Korinf shahridan chiqib, sharq tomon otlangan. Yoʻl-yoʻlakay ular Efes shahrida toʻxtashgan, u yerda Akil va Priskilla oʻzlari uchun yangi xizmat turini topishgan va xizmatni boshlab yuborishgan. Pavlus sinagogada Xushxabarni targʻib etgan, lekin uzoq vaqt emas, chunki u tezroq Falastinga yetib borishni istagan.


Pavlusning sayohati haqida hech narsa yozilmagan, faqatgina u oʻz manziliga yetib kelganiga nari-beri toʻxtalib oʻtilgan. Pavlus Kesariyada tushib, “jamoat” bilan koʻrishgan (18:22), toʻgʻri, bu aynan Kesariyadagi jamoatmidi yoki Quddusdagi – aniq emas. Shundan soʻng Pavlus Antioxiya shahriga qarab yoʻl olgan. Bu uning ana shu jamoatga soʻnggi marta borishi edi. Bu jamoat uni yana xizmatga yuborgan. Sharqiy oʻlkalarda sayohat qilish uchun yozning katta qismi sarf boʻlgan, shuning uchun mil. 53 yilning kuzi yaqinlashib qolgan payt u yana gʻarb taraflarga qaytib ketgan (18:22,23).


Yozning oxiri va kuzning boshlari Galatiya va Frigiya boʻylab qilingan safarlarga sarf boʻlgan. Quddusda kengash boʻlib oʻtayotgan payt (mil. 48,49 yy.), Galatiyadagi jamoatlarda boshlangan tartibsizliklar ehtimol hali toʻxtamagan edi, shuning uchun Pavlus shogirdlarni “tasdiqlashga” majbur boʻlgan. Qish boshlanguncha Pavlus yana Efesga borishiga toʻgʻri kelgan. Oʻsha yerda u Asiyaga moʻljallangan xizmat safarini boshlagan. Bu targʻibot safari uning faoliyatidagi eng uzoq davom etgani boʻlgan, xizmati esa oʻta shiddatli kechgan.


#### ASIYAGA UYUSHTIRILGAN TARGʻIBOT SAFARI


Efes


Efes shahri Kichik Osiyoning gʻarbiy sohilida joylashgan eng qadimiy manzilgohlaridan biri boʻlib, Rim provinsiyasi Asiyaning markazi hisoblangan. Uning paydo boʻlgani haqida aniq maʼlumotlar yoʻq, lekin m. av. VIII asrga kelib, u odamlar koʻp yashaydigan joy boʻlgan va qadimdan yunonlarga tegishli sanalgan. Shahar dengizdan 5 km uzoqlikda, oʻsha paytlarda kema qatnagan Kaistra daryosi boʻyida joylashgan edi, shuning uchun ham Efes port-shahar boʻlgan. Kaistra vodiysi mamlakatning ancha ichkarisiga choʻzilgan boʻlib, sharq tomonga ketadigan karvon yoʻlini hosil qilgan. Efes shahridan chiqqan yoʻllar turli provinsiyalarning yirik shaharlariga olib borgan va shaharni shimol va sharqqa qarab ketadigan savdo yoʻllari bilan tutashtirib turgan. Xudo kalomini vaʼz qilish uchun bu joy juda qulay boʻlgan, chunki Efesdagi xizmatchilar Asiyaning eng uzoq hududlari bilan ham aloqani ushlab turishi mumkin boʻlgan.


Efes shahrining diqqatga sazovor joyi mahalliy maʼbuda Artemisning buyuk ibodatxonasi boʻlib, bu xudoni keyinchalik yunon Artemisi va rim Dianasi bilan qiyoslashgan. Bu koʻp koʻkrakli, ayol qiyofasidagi haykal boʻlib, uning oyoqlari oʻrniga toshli qurilma oʻrnatilgan edi. Aftidan, dastlabki maʼbad m. av. VI asrlarda qurila boshlagan, lekin m. av. 400 yillarga kelib ham tugallanmagan boʻlgan. Bu maʼbad m. av. 356 yilda butunlay yoqib yuborilgan, oʻrniga esa 130 x 67 m boʻlgan yangi va yanada kattarok imorat qad koʻtargan. Uning qurilishi uchun butun Asiya boʻylab pul yigʻilgan. Bu inshootni dunyo moʻjizalaridan biri deb hisoblashgan va u muhim ziyorat markaziga aylantirilgan. Uning ichidagi muqaddas qadamjoga sigʻinish maqsadida turli yurtlardan odamlar kelishgan.


Bu maʼbad nafaqat xudoga sigʻinish markazi boʻlgan, balki undagi zallar va yerlar dahlsiz boʻlishgani bois u taʼqib etilayotganlar uchun boshpana va pul saqlanadigan joy vazifasini ham oʻtagan.


Ana shu maʼbad Yefes tangalarida qoʻpol suratda tasvirlangan. Havoriylar kitobi Efesni qanday atagan boʻlsa, ular ham shunday atalgan: NEOKOROS yoki Artemisning “homiysi” (soʻzma-soʻz tarj. “maʼbad farroshi”) (Hav. 19:35) . Asiya aholisi, jumladan Efes ham davlatning odatiy kultlaridan farqli ravishda, Artemisga nisbatan mutaasiblarcha sadoqatni namoyon qilishgan. Bu ayniqsa olomonning amfiteatrda ikki soat mobaynida “Efesning Artemisi buyukdir!”, deb qichqirishganidan koʻrinib turibdi (Hav. 19:34) .


Efes oʻz boshqaruv apparatiga ega ozod shahar boʻlgan. Shahar kengashi oliy hokimiyat hisoblangan (19:39) boʻlsa, shahar senati qonun chiqaruvchi hokimiyat sanalgan. “Shahar kotibi” yigʻilishda takliflar berish va kerakli jihatlarni qayd etib borish javobgarligiga ega boʻlgan (19:35). Hunarmandlarning ham taʼsiri kuchli boʻlgan, chunki aynan zargarlar Pavlusning vaʼzi tufayli kultga oid ashyolar, yaʼni kumush buyumlar va maʼbadning kichik nusxalari sotilmayotgani uchun undan qattiq gʻazablanishgan.


Efesda Pavlus bir nechta jiddiy muammoga duch kelgan. Birinchisi bu Yahyo Choʻmdiruvchining omon qolgan taʼlimoti boʻlib, uning shogirdlari ustozining oʻlimidan keyin ham bu taʼlimotni targʻib qilishayotgan edi. Iskandariyalik ziyoli yahudiy Appolos allaqachon Efesda xizmat qilayotgan boʻlsa-da, lekin “u faqatgina Yahyo paygʻambarning suvda tavba qildirish usulini bilar edi” (18:24,25). Albatta, u Masih kelishini, U Xudoga xizmat qilishi uchun moylanganini va Uning xizmatiga faqatgina tavba qilish hamda imon keltirish yoʻli bilan tayyor boʻlish mumkinligini bilgan. Uning bilimi soxta emas, balki toʻliq va chuqur boʻlmagan. Appolos sinagogalarda Xudo kalomini targʻib etgan va chamasi, birmuncha yutuqqa ham erishgan.


Akil va Priskilla bergan oʻgitlardan soʻng uning bilim doirasi ancha kengaygan. Bu haqda ikkita jumla qiyoslanadi: Luqoning aytishicha, “bu odam Rabbimiz Iso yoʻlida tarbiya topgan...” boʻlgan (18:25), lekin “Akil bilan Priskilla uni kutib olib, Rabbimiz Iso yoʻlini aniq qilib tushuntirib berdilar” (18:26). Appolos Efes shahrini oʻsha mahalliy birodarlarning tavsiyasi bilan tark etib, Axayaga yoʻl olgan va masihiy eʼtiqodigining himoyachisiga aylangan, ayniqsa yahudiylar orasida (18:28). Keyinchalik u Pavlusning yaqin doʻsti va hamkoriga aylangan (1 Korinf. 16:1; Tit. 3:13) .


Appolos Pavlus kelgunga qadar Efes shahridan chiqib ketgan boʻlsa-da, lekin oʻsha shaharda Yahyo Choʻmdiruvchining Appolos singari ruhiy tajribasi yoʻq boshqa shogirdlari ham boʻlgan. Bu shunchalik yaqqol koʻrinib turgandiki, ular bilan uchrashgan zahotiyoq Pavlus ulardan imonga kelgan payt Muqaddas Ruhni qabul qilishgan-qilishmaganini soʻragan. Ular hatto bu haqda umuman eshitishmaganini tan olishgan. Yuhannoning Iso Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan soʻzlarini yodga olsak, ularning bu javobi haqiqatga uncha toʻgʻri kelmasligi ayon boʻladi, lekin ular bu vaʼda Hosil bayrami kuni amalga oshishi haqida chindan ham bexabar boʻlishlari mumkin edi. Pavlusning javobiga binoan, Yahyoning aytgani boʻyicha suvda tavba qilish masihiycha toʻliq ruhiy tajribaga ega boʻlish uchun yetarli boʻlmagan, chunki imonli nafaqat gunohlari uchun tavba qilishlari kerak, balki Muqaddas Ruhga ham toʻlishlari shart. Shunday qilib, Efesdagi birinchi muammo samimiy, lekin kamolga yetmagan imonlilarga haqiqatni yetkazib berishdan iborat boʻlgan.


Asiyadagi xizmat mobaynida duch kelingan ikkinchi muammo bu okkultizm edi. Skevaning yetti oʻgʻli sifatida tanishtirilgan yahudiy aʼzayimxonlar va ismi aytilmagan boshqa yuzlab odamlar oʻzlarining sehr-jodu kitoblarini yoqib yuborishgani oʻsha yerlarda turli irim-sirim va shaytoniy ishlarning avj olib ketganidan darak beradi. Mahalliy aholi bu hodisaga ikki xil yondashgan. Bir tomondan, Masihning kuchi aʼzayimxonlar va shaytoniy kultlardan ustun ekanini koʻrsatib bergan. Bemorlar shifo topishgan, jinga chalinganlar sogʻayishgan, okkultizmga berilganlarning gumroh ishlari esa fosh boʻlgan. Ular hammaning koʻz oʻngida ixtiyoriy ravishda qimmatbaho kitoblarini yoqib tashlashgan (Hav. 19:19) . Boshqa tomondan, Injil Xushxabarining oʻziga xosligi namoyon etib berilgan. Masihiy oʻz eʼtiqodini boshqa dinlarga qoʻshib yubormagan: u ularni itqitib yuborgan. Masihiylik aslida boshqa dinlar bilan chiqishib ketolmaydi. Mana shu xususiyat boshqa hech bir joyda Efesdagi voqea singari zoʻr koʻrsatib berilmagan.


Pavlus Efes shahrida oʻta muvaffaqiyatli xizmat qilgan. U ikki yildan ortiq vaqt mobaynida (19:8,10) avvaliga sinagogada, keyin Tiran ismli kishining maktabida bemalol Xushxabarni targʻib etgan (19:9). U oʻziga xos moʻjizalar koʻrsatib (19:11), Efes va uning atrofidagi provinsiyalar aholisining koʻngliga yoʻl topa olgan. Bu ishni u avvalgilariga qaraganda ancha yaxshiroq uddalagan. Luqoning yozishicha, “... hoh yahudiy, hoh yunoniy boʻlsin, Asiya viloyatida yashaganlarning hammasi Rabbimiz Isoning kalomini eshitdilar” (19:10) va “Rabbimiz kalomi qudrat bilan yoyilar, taʼsiri tobora ortib borar edi” (19:20), qolaversa shunchalik koʻp odamlar imonga kelishganki, natijada oʻz ishlaridan daromad oluvchi butparastlar ziyon koʻra boshlashgan (19:26,27). Efes jamoati Xushxabar targʻiboti markaziga aylanib, asrlar davomida masihiylik eʼtiqodining Kichik Osiyodagi tayanchi boʻlib kelgan.


#### KORINFLIKLAR BILAN OʻZARO XAT YOZISHUV


UMUMIY VAZIYAT


Pavlus Efesda boʻlib turgan chogʻida avvalgi sayohati paytida Axayada tashkil qilgan jamoatlari bilan aloqasini ushlab turgan. Korinf jamoati barqaror boʻlmagani uchun doimo undan xavotir olgan. Bu jamoat asosan gʻayriyahudiy imonlilardan tashkil topgan edi. Ular Eski Ahddan umuman bexabar boʻlishgan va ahloqiy va diniy negizlari masihiylikka umuman zid hisoblangan. Shuning uchun ularni ruhan kamolga yetkazish uchun koʻpgina pand nasihatlar berish kerak boʻlgan (1 Korinf. 3:1-3) .


Appolos ularning orasida xizmat qila boshlagani koʻp jihatdan foydali boʻlgan. U oʻz taʼlimoti va haqiqat haqidagi aniq tushunchalarni ifodalab berishi tufayli koʻplab korinfliklarni imonga jalb qilishga erishgan. U yahudiylar bilan ham muvaffaqiyatli ishlagan, chunki Eski Ahdni yaxshi bilgan va ishonch bilan unda bayon qilingan Xudo soʻzlaridan taʼlim bera olgan (Hav. 18:27, 28) . Pavlus uning xizmatini qadriga yetgan va maʼqul topgan (1 Korinf. 16:12) .


Ehtimol, Butrus Korinfga tashrif buyurgan, lekin uning u yerdagi xizmati haqida hech narsa aytilmagan. Pavlus uning ismini korinfliklarga tanish ism sifatida ishlatadi (1:2) va u ham targʻibot safarlari bilan mashgʻul ekanini aytadi (9:5). Agar korinfliklar Butrus bilan shaxsan aloqa qilishmagan boʻlsa, jamoatdagi baʼzi imonlilar uni oʻz yoʻlboshchisi deb hisoblaganiga ishonish qiyin.


#### YOʻQOLGAN MAKTUB


Apollos, balki Kifa ham Korinfda boʻlib, Xushxabar tarqatayotgan bir paytda, Pavlus Falastin boʻylab sayohat qilgan, soʻngra Efesga qaytib kelgan. U maktubni oʻshanda yoki Efesga qaytib kelgandan soʻng yozgani haqida 1 Korinf. 5:9 oyatda aytib oʻtadi: “Maktubimda sizlarga zinokorlar bilan aloqa qilmaslikni yozgan edim”. Korinfdagi ahloqiy muhit shunday ediki, jamoat yashab qolishi uchun yovuz ishlardan butunlay ajralib ketishi shart edi. Aftidan, korinfliklar uning baʼzi koʻrsatmalarini yaxshi tushunishmagan, chunki Pavlus Korinfliklarga birinchi Maktubda dunyodan ajralishni emas, balki gunoh ishlarni kanda qilmayotgan qaysar masihiylardan ajralib ketishni tavsiya qilganini izohlab oʻtgan.


Avvalgi maktubning toʻliq mazmuni endi hech qachon maʼlum boʻlmaydi, chunki u yoʻqolib ketgan. Ana shu “yoʻqolgan maktub”ning baʼzi qismlari Korinfdagi qoʻlyozmalar kolleksiyasida saqlanib qolgan va 1 Korin. 6:12-20 va 2 Korinf. 6:14-7:1 oyatlar ana shu qismlar boʻlib, ular kechroq yozilgan maktub tarkibiga kiritilgan, deb taxmin qilingan edi. Lekin bu faqatgina subyektiv taxmin boʻlib, qanday boʻlishidan qatʼiy nazar, uni aniq tasdiqlaydigan tashqi dalillar yoʻq. Shunisi aniqki, Korinf shahrida boshqa majusiy yurtlardagi kabi ahloqiy buzuqlik muammosi keskin tus olgan va u Pavlus shugʻullanishga majbur boʻlgan eng muhim masalalardan biri boʻlgan.


#### KORINFLIKLARGA BIRINCHI MAKTUB


Yozilgan vaqti


Birinchi maktubga boʻlgan munosabatdan Pavlusning koʻngli toʻlmagan. Apollos va Kifa Xushxabarni targʻib etish uchun boshqa yerlarga joʻnab ketishgani sababli rahbarlarsiz qolgan jamoat sarosimaga tushib qolgan. Jamoatning ahvoli haqidagi tashvishli xabarlar Efesgacha yetib kelgan. Bu haqda bu yerga shaxsiy ishlari bilan kelgan bir korinf oilasining qarollari aytib berishgan. Nihoyat, jamoatning uch aʼzosi – Stefan, Fortunat va Axaiklar Pavlusga xayr-ehsondan tushgan pullarni va korinfliklarning maktubini olib kelishgan. Bu maktubda bir qancha savollar boʻlib, Pavlus ularni tushuntirib berishi kerak edi. Bunga javoban u Korinfliklarga birinchi Maktubni yoʻllagan. Bu maktub Pavlusning Efesdagi soʻnggi kunlarida yozilgan, chunki u Asiyani tark etib, uzoq muddatga Axaya oʻlkasiga ketish taraddudini koʻrayotgan edi (1 Korinf. 16:5-7) . Maktub kuzda yoki qishda yozilgan boʻlsa kerak, sababi unda aytilishicha, Pavlus vaʼzlarning katta muvaffaqiyati tufayli Hosil bayramigacha Efesda qolishni maʼqul koʻrgan (16:8). U oʻsha paytda Qudusdagi kambagʻal birodarlar uchun xayr-ehson toʻplash bilan mashgʻul boʻlgan va bor pulni oʻzi bilan olib, Quddusga tomon oxirgi marta yoʻlga tushgan (24:17), boisi u yaqin orada Falastinga qaytib borishni oldindan oʻylab yurgan edi. Maktub uning Efesdagi xizmati oʻta samarali davom etgan davrda, yaʼni mil. 55 yilning qish faslida yozilgan boʻlsa, ajabmas.


Maktubning mazmuni


Korinfliklarga birinchi Maktub – Pavlusga mansub maktublar ichida eng sermazmun va rang-barang uslubga ega maktub hisoblanadi. Unda barcha muammolarga toʻxtalib oʻtilgan: boʻlinib ketishdan tortib, moliya masalasigacha, jamoatda odob saqlashdan tortib, qayta tirilshgacha boʻlgan savollar muhokama qilingan. Undan barcha adabiy usullar oʻrin olgan: mantiqiy dalillar, achchiq kinoyalar, oʻtinchlar, tanbehlar, sheʼriyat, hikoya qilish usullari – qisqasi, bu maktub shunday yozilganki, goʻyo Pavlus Korinf jamoati rahbarlari bilan yuzma-yuz suhbat qurgan. Pavlus ularga norasmiy munosabatda boʻlgan, shuning uchun ham maktubga teologik ocherk sifatida qaramaslik kerak. Unda bir asosiy mavzu yoritilgan. Findeyl uni “Xoch haqidagi taʼlimot va uning jamiyatda tadbiq etilishi” deb nomlagan. Masihiylik tajribasi va masihiylikka oid yuksak odob-ahloq meʼyorlari majusiylar olamining urf-odati va tushunchalari bilan toʻqnash kelgach, vujudga kelgan ziddiyatlarni ushbu maktub aks ettirib bergan. Unda muhokama qilingan masalalar haligacha dolzarbligicha qolmoqda, chunki ular masihiylar majusiy sivilizatsiyalar bilan duch kelgan joylarda tez-tez uchrab turibdi.


Reja


KORINFLIKLARGA 1 MAKTUB: KORINFDAGI MUAMMOLAR


I. Salomlashuv 1:1-9
II. “Xlois xonadoni”dan kelgan xabarga javob 1:10-6:20 Jamoatdagi boʻlinish 1:10-3:23 Pavlus oʻz xizmatini himoya qilishi 4:1-21


Ahloqiy buzuqlikni tanqid qilish 5:1-13


Janjallarni tanqid qilish 6:1-11


Fahshbozlikka munosabat 6:12-20


III. Savollarga Maktubda berilgan javoblar 7:1-16:9


Nikoh 7:1-24


Bokiralik 7:25-40


Butlarga qurbonlik keltirish 8:1-11:1


But nuqtayi nazaridan yuritilgan fikr 8:1-13


Erkinlik nuqtayi nazaridan yuritilgan fikr 9:1-27


Xudoga munosabat nuqtayi nazaridan yuritilgan fikr 10:1-22


Boshqalarga munosabat nuqtayi nazaridan yuritilgan fikr 10:23-11:1


Diniy xizmatdagi muammolar 11:2-34


Bosh yopish 11:2-16


Qutlugʻ kechlik 11:17-34


Ruhiy inʼomlar 12:1-14:40


Tananing qayta tirilishi 15:1-58


Iona toʻplash 16:1-9


IV. Soʻnggi salomlar 16:10-24


Korinfliklarga yozilgan Maktubning tuzilishi Pavlusning eʼtiborini jalb qilgan mavzular tartibi bilan bogʻliq. Bu mavzularga Pavlus Korinfdan kelganlar bilan suhbat qurgan chogʻda qiziqib qolgan edi. Apollosdan qanday xabar kelganu, boshqa uch kishi qanday xabar olib kelgan – bu haqda biror narsa deyilmagan. U aniq qilib “Xloisning xonadonidagilar” deb aytgan va aynan ulardan birodarlar orasidagi tinch-totuv munosabatni buzayotgan jamoat ichidagi boʻlinishlar, buzuqliklar va sudlashuvlar haqida eshitgan. Bu mavzuni Pavlus dastlabki olti bobda batafsil muhokama qiladi. Yettinchi bobdan boshlab mavzu oʻzgaradi: “Endi sizlar menga yozgan narsalarga kelaylik...” (7:1) va uning keyingi javoblari bir necha qismlarga ajraladi. Ana shu qismlar ularning maktublarida berilgan koʻpgina savollar bilan bogʻliq boʻlgan (7:25, 8:1, 11:2, 12:1, 15:1, 16:1).


Berilgan baho


Mazkur Maktub Yangi Ahd tarkibidagi boshqa barcha asarlarga qaraganda ilk jamoat muammolariga chuqurroq nazar tashlash imkonini beradi. Har bir muammo psixologik vositalar bilan emas, balki baʼzi bir ruhiy mezonlarni tadbiq qilish yoʻli bilan hal etiladi. Jamoatdagi boʻlinish hollarida ruhiy yetuklik (3:1-9); zinokorlik holati boʻyicha – jamoat tomonidan beriladigan jazo (bu jazoning maqsadi – aybdorning tavba qilishi va solih hayotga qaytishi) (5:1-5); sud ishlarida – masihiy jamoat ichida chiqarilgan birodarlarning qarori (6:1-6) tavsiya qilinadi. Masihiyning masihiy boʻlmagan inson bilan nikohida masihiyning gʻamxoʻrligi umr yoʻldoshining najot topishiga yordam beradi, ikkovidan birining ayrilib ketishi emas (7:16); turmushga chimagan qizlarga oʻz iffatini saqlash yoki qonuniy nikoh tavsiya qilinadi (7:36-37). Butga qurbon qilingan yegulik va teologiyaga oid ikir-chikirlar kabi chigal savollarga kelsak, imonlining Xudoga munosabati hal qiluvchi omil hisoblanadi (10:31; 11:13,32). Ruhiy inʼomlar ham Xudo tomonidan jamoat aʼzolariga taqsimlab beriladi (12:28).


Shuningdek, bu Maktub jamoatning faoliyati va hayotiga tegishli boʻlgan baʼzi mulohazalarni ham oʻz ichiga olgan. Bu mulohazalar bugungi kundagi imonli birodarlar uchun jumboq boʻlishi mumkin. “Bokira” qizning haq-huquqi (7:36-38), jamoat tomonidan jazo berilishi kerak boʻlganda ishlatilgan “shaytonga topshirish kerak” iborasi (5:5), “oʻliklar nomidan” suvga choʻmishning maʼnosi (15:29) – bularning hech biriga izoh berilmagan, chunki aftidan, ular Pavlusga ham, kitobxonlarga ham birday maʼlum boʻlgan. Bu jihatlarning tilga olinishi ular keng tarqalib ketganidan darak bermas edi. Oʻliklar nomidan suvga choʻmish – maʼqullanmagan boʻlsa-da, Korinf jamoatiga tegishli mahalliy urf-odat boʻlishi mumkin edi. Oʻshanda Pavlus ulardan hayotiy misol sifatida foydalanib, qayta tirilish tushunchasiga dalillar keltirgan.


Maktubni Timoʻtiy egasiga yetkazib bergan (16:10). Pavlus jamoat muammolarini hal qilish vazifasini Apollosga topshirmoqchi edi, lekin u buni rad qilgan. Ehtimol, Appolos oʻzini ishtiroki birodarlarning yanada tezroq ajralib ketishiga sabab boʻlishi mumkin deb oʻylagan. Pavlus Timoʻtiyning samarali xizmat qilganiga ishonchi komil boʻlmagan, shuning uchun u korinfliklardan Timoʻtiyni ehtiyot qilib, unga ham eʼtiborli boʻlishlarini soʻragan (16:10-11).


Timoʻtiyning xizmati qanday natija keltirgani haqidan hech narsa aytilmagan, lekin chamasi, u muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Korinfliklarga ikkinchi Maktubda Pavlus ikki bor oʻz rejalar haqida aytib oʻtadi va “Mana, uchinchi daʼfa odingizga borishga ... ” tayyorligini taʼkidlagan (2 Korinf. 12:14, 13:1) . Jamoat Pavlusning Korinf shahriga birinchi kelishida tashkil boʻlgan edi, maktubni esa u Efesdagi xizmatidan soʻng, Korinfga esa kelishidan avval, Makedoniyadan turib yoʻllagan. Mana shu davr oraligʻida u Korinfga uchinchi bor tashrif buyurgani turgan gap, ammo bu haqda hech qayerda aytilmagan. Aftidan, bu tashrif Timoʻtiyning kelishi va Pavlusning Asiyadan joʻnab ketishi orasida uyushtirilgan. Bu tashrif uzoq davom etmagan boʻlishi kerak, chunki Efesdan Korinf shahrigacha boʻlgan yoʻl odamga qiyinchilik tugʻdirmasdi. Luqo bu haqda ham Havoriylar kitobida hech narsa demagan, u umuman, bundanda qiziqarliroq yoki muhimroq voqealar haqida ogʻiz ochmaydi. Korinfliklarga ikkinchi Maktub shuni koʻrsatadiki, Pavlus Timoʻtiyning qoʻlidan kelmagan ishni amalga oshirish uchun Korinf shahrida aniq boʻlgan, lekin uni u yerda qattiq haqorat qilishib, bergan maslahatlarini nazar-pisand qilishmagan. Turli Masih jamoatlaridan moddiy yordam olib turgan va yahudiyligini pesh qilib, doimo Isoning xizmatida ekanini barchaga koʻz-koʻz qilayotgan qallob dushmanlar hamda soxta havoriylar Korinfda koʻpayib ketgan, qolaversa ular Pavlusni jamoat oldida yerga urishdan ham toyishmagan (2 Korinf. 10, 11) . Qisqasi, ahvol juda tang boʻlgan.


Pavlus jamoat unga nisbatan oʻz munosabatini oʻzgartirmaguncha, Korinf shahriga qaytib bormaslikka ahd qilgan (1:23). U Quddus jamoatiga yordam joʻnatish uchun Axayada bir muncha pul yigʻishga umid qilgan. Axaya va Makedoniyaga oxirgi marta tashrif buyurish borasidagi dastlabki rejasini amalga oshirish uchun Pavlus avval Titusni jamoatda nima ishlar roʻy berayotganini bilib olish uchun joʻnatgan, oʻzi esa Efesdagi xizmatini yakuniga yetkazib, keyin gʻarb tomon, yaʼni Troada shahriga yoʻl olgan.


Ehtimol, mana shu kezlarda Pavlus Korinf jamoatiga yana bir bor maktub yoʻllagan. Hatto shunday taxminlar borki, Korinfliklarga ikkinchi Maktub bitta emas, aslida ikkita maktub boʻlgan. 2 Korinf. 2:4 oyatda Pavlus korinflik birodarlarni oʻz sevgisiga ishontirish umidida “toʻxtovsiz koʻz yoshlari bilan” yozgan avvalgi maktubini yodga olib oʻtgan. Birinchi Maktub bu taʼrifga uncha toʻgʻri kelmaydi, ikkinchisi esa bor holicha izchillik bilan yozilgan. Koʻpgina masihiy teologlar 2 Korinf. 10-13 boblarni uchinchi maktub deb taxmin qilishadi. Ularning fikricha, bu maktub birinchi maktub va ikkinchi maktubning dastlabki toʻqqiz bobi (2 Korinf. 1-9) orasida yozilgan. 2 Korinf. 1-9 boblarni Pavlus oʻzini himoya qilish maqsadida yozgan va Timoʻtiy orqali berib yuborgan edi (2 Korinf. 7:8-13) . Boshqalarning taʼkidlashicha, Pavlusning oʻsha oraliqda yozgan dargʻazab ohangdagi maktubi yoʻqolib ketgan. Xuddi birinchi Maktubdagi kabi, ikkinchi Maktubni ham ikkiga boʻlish uchun asoslar yetarli emas. Pavlusning barcha qoʻlyozmalari hozir qoʻlimizda qanday koʻrinishda turgan boʻlsa, xuddi oʻshanday boʻlgan, shuning uchun ularning haqiqiyligi turli variantlarga asoslanib, shubha ostiga olinmasligi lozim. 10-13 boblar uchinchi maktubni, 1-9 boblar toʻrtinchi maktubni hosil qilgan ham deylik, lekin bugungi kungacha yetib kelgan hech bir rivoyat yoki qoʻlyozma bu haqda umuman ogʻiz ochmagan.


Pavlus Efesdagi ximatini yakunlab, Troada shahriga yetib kelgach, Titus bilan uchrashishni orziqib kutgan, lekin u kelmagan (2:12,13). Pavlus, Korinfda biror kor-hol roʻy berdimikin, deb tashvishlanib Makedoniyaga borganda, uning tashvishi yanada ortgan, xolos (7:5). Pavlus u yerda xizmat qilish barobarida Quddus jamoatlari uchun iona toʻplash bilan shugʻullanib yurgan kezlarida, toʻsatdan Titus yaxshi xabarlar bilan kelib qolgan. U Korinf jamoatida uygʻonish boshlangani, birodarlar begʻamlik va oʻjarlikni tashlab, tavbaga yuz tutishgani haqida aytib bergan. Buni eshitgan Pavlus boshi koʻkka yetib, oʻsha zahoti Korinfliklarga ikkinchi Maktubni yozishga tutingan. Buni u uchinchi maktub uchun tayyorgarlik sifatida yozmoqchi boʻlgan va bu orqali ulardan ijobiy natijalarni kutgan. Agar butun maktub oʻshanda yozilgan boʻlsa, Pavlus unga oʻz xizmatini qanday himoya qilganini (2:14-7:4) va xuddi Makedoniyadagi singari, Quddusdagi birodarlar uchun iona toʻplashni soʻrab, korinfliklarga va ularning Axayadagi imondoshlariga qilgan murojaatini kiritgan (8,9 boblar).


#### KORINFLIKLARGA IKKINCHI MAKTUB


Maktubning mazmuni


Bu maktubning mazmuni maʼlum darajada muhokama qilindi. Uning birinchi maktubdan farqi shuki, bu maktub imon taʼlimoti yoki jamoat tartib-qoidalari kabi masalalardan koʻra koʻproq shaxsiy ishlarga bagʻishlangan. Unda Pavlusning insoniy xislatlari namoyon boʻladi: uning hissiyotlari, xohish-istaklari, nimanidir xush koʻrmasligi, intilishlari va burchlari. Bu maktubda birinchisiga qaraganda shaxsiy his- tuygʻularning koʻproq ifodalanganini va aksincha, sistematik tarzda bayon qilingan taʼlimotni kamroq koʻramiz, shuning uchun ham mazkur maktub aniq-ravshan tuzilishga ega emas.


Reja


KORINFLIKLARGA 2 MAKTUB: PAVLUSNING XIZMATI


I. Salomlashuv 1:1,2
II. Pavlus qilgan ishni izohlash 1:3-2:13
III. Pavlus xizmatini oqlash 2:14-7:4


Xizmatning xususiyati 2:14-3:18


Xizmatning samimiyligi 4:1-6


Xizmatning barqarorligi 4:7-15


Xizmatning istiqboli 4:16-5:10


Xizmatning maʼqullanishi 5:11-19


Xizmatdan namuna 5:20-6:10


Xizmatga chaqirilish 6:11-7:4


IV. Maktub keltirgan natijalar 7:5-16
V. Hayr-ehson inoyati 8:1-9:15
VI. Pavlus oʻzini shaxsan himoya qilishi 10:1-12:13
VII. Tashrif buyurishga tayyorgarlik 12:14-13:10
VIII. Soʻnggi salomlar 13:11-14


Berilgan baho


Mazkur maktub tufayli biz Pavlusning xizmatidagi baʼzi bir jabhalarga nazar tashlashimiz mumkin boʻladi. Aytish lozimki, ular boshqa hech qaysi maktubda kuzatilmagan. Bu maktub Pavlusni nafaqat Korinf jamoatining tanqidlaridan himoya qilish uchun, balki har u safar Xushxabar aytgan payt unga otiladigan malomat va tuhmat toshlaridan mudofaa etish uchun yozilgan edi. Galatiyada boshlangan kelishmovchiliklar natijasida bir guruh sunnatlilar paydo boʻlib, ular Pavlusni qoralash uchun hech nimadan tap tortishmagan. Ular oʻz niyatlariga yetishish uchun haqqoniy yoʻldan ham, nohaq yoʻldan ham foydalanishgan. Havoriy Pavlus nafaqat majusiylarning ruhiy beparvoligi va yovuz ishlari bilan, balki oʻzini imonli deb atagan, lekin yanglish fikr va hasadga toʻlib-toshgan rahbarlarning achchiq xusumatiga qarshi kurashishga majbur boʻlgan.


Pavlusning dushmanlari uni koʻp marotaba ayblashgan. Uni “bashariy qobiliyat” (10:2) bilan ish tutishda qoralashgan. Shuningdek, u maktublarda dargʻazab boʻlib gapiradi-yu, lekin uchrashgan paytda oʻzi sichqondan ham zaif, deb hisoblashgan va qoʻrqoqqa chiqarishgan (10:10). U mehnat qilgan holda oʻzini yerga urib, jamoatlardan hech qanday yordam olmagan va oʻz qadr-qimmatini yoʻqotgan (11:7). Ularning ishontirishicha, Pavlus havoriylar qatorida boʻlmagan va shuning uchun ham taʼlim berishga haqqi yoʻq boʻlgan (11:5; 12:11-12). Shuningdek koʻrsatish uchun unda ishonch yorligʻi ham boʻlmagan (3:1). Uni tanaviy xulq-atvorga berilganlikda (10:2), maqtanchoqlikda (10:8,15), yolgʻonchilikda (12:16) qoralashgan va unga ishonib topshirilgan pul mablagʻlarni oʻzlashtirib olganiga shama qilishgan (8:20-23).


Pavlusni ayblaganlar, aftidan, oʻzlarini “Masihning xizmatkorlari” deb koʻrsatishgan yahudiylar boʻlishgan (11:23). Ular hiyla bilan boshqa jamoatlarning tavsiyalaridan foydalanib, Pavlus boshqarayotgan jamoatga suqilib kirishgan (3:1). Shubhasiz, qaysidir darajada ular ham Korinf jamoatida yuz bergan boʻlinishlarga ham sababchi boʻlishgan. Ular takabbur va gapi oʻtkazadigan odamlar (11:19,20) hisoblanishgan, lekin ular yangi joylarda xizmat qilishga yoki Masih uchun azob chekishga ishtiyoq sezishmagan (11:23 va keyingi oyatlar). Bir soʻz bilan aytganda ular “soxta birodarlar” boʻlishgan.


Pavlusning soʻzlaridan mantiqan kelib chiqqan bu taʼrif havoriylar zamonidagi jamoatda ham oʻziga yarasha gunoh va muammolar boʻlganini koʻrsatib beradi. Shunday boʻlsa-da, biz oʻsha jamoatning mukammalligiga emas, balki bardoshli boʻlganiga hayron qolamiz. Faqatgina yuqoridan kelgan kuch Korinfdagi mana shunday zaif va tanaviy jamoatga kuchli sabr-toqat va barqarorlik berishi mumkin edi.


Masihiy inson qanday boʻlishi kerakligi haqida aniq taʼlimot beruvchi mazkur maktub Yangi Ahdning eng bebaho asarlaridan biriga aylangan. Xudoga qanday xizmat qilish, oʻlimdan keyingi hayot (5 bob) va fidokorlik haqidagi taʼlimot kabi mavzularning (8,9 boblar) yoritilgani – bularning barchasi Muqaddas Yozuvlardagi ajoyib lavhalardir.


#### KORINFGA QILINGAN SOʻNGGI TASHRIF


Titus Makedoniyaga kelib, Korinf jamoatidagi ahvol birmuncha oʻzgargani haqida tasalli beruvchi xabarni yetkazgach (2 Korinf. 7:6-16) , Pavlus oʻz yoʻlida tinchgina davom etgan. Luqo Pavlus uch oy Axayada boʻlgan deydi, lekin u yerda nima qilgani haqida maʼlumot bermagan. Pavlus yahudiylik tarafdori boʻlganlar uning joniga qasd qilish uchun fitna uyushtirishayotganini bilib qolib, mil. 56 yilning bahorida hayr-ehsonlarni olib Quddusga qaytib kelmoqchi boʻlgan (Hav. 20:3) . Kemada osonlikcha gumdon qilishlarini fahmlab, Pavlus ikkita hamsafarini Troadaga joʻnatib borgan, oʻzi esa Luqoning hamrohligida quruqlik orqali shimolga, Filippi shahriga yoʻl olgan. Fisihdan keyingi Xamirturushsiz non bayrami tugagach, u Troadaga kemada suzib ketgan.


Hav. 20:5, 6 oyatlarda yana “biz” olmoshining paydo boʻlishi Luqo Pavlus bilan Axaya boʻylab safar qilganini bildiradi. Robertson qadimgi rivoyatlarga asoslangan holda taxmin qilishicha, Luqo quyidagi kishi boʻlishi mumkin: “U bilan birga butun Masih jamoatlarida Injil voizi deb maqtalgan bir birodarni ham yuboryapmiz. Jamoatlar ayniqsa bu xayrli ishda yordam qilsin, deb uni yoʻldoshimiz qilib sayladilar” (2 Korinf. 8:18, 19) . Bu yerda ism tilga olinmagani uchun Hav. 24 bobda sanab oʻtilgan Pavlusning istalgan hamrohlaridan biri ana shu birodar boʻlishi mumkin. Boshqa tomondan, oila aʼzolari haqida gap borganda ishlatiladigan aniq artikl egalik olmoshi sifatida ham tarjima qilinishi mumkin. Mabodo Titus va Luqo aka-uka boʻlishgan boʻlsa, nima uchun ular boshidanoq Antioxiya bilan bogʻliq boʻlishgani-yu, nima sababdan Havoriylar kitobi ular haqida indamagani oydinlashadi. Nima boʻlishidan qatʼiy nazar, Luqo Pavlusning butun Makedoniya va Axaya yurtlaridagi eng faol yordamchisi boʻlgan va u qamoqqa tushguncha uning eng yaqin yoʻldoshiga aylangan.


#### KELAJAK UCHUN MOʻLJALLANGAN TARGʻIBOT REJALARI


Pavlus ulkan targʻibot ishlaridan avval qisqa vaqt Quddusda qaytib borishni reja qilgan. Uning nigohi endi xizmat qilgan shaharlarga, emas, balki oldinga, yanada muhim maqsadlarga qadalgan edi. Pavlus rim fuqarosi boʻlgani uchun Rim uni oʻziga ohanraboday tortardi. Agar u Rimgacha yetib borganida, Injil Xushxabari u yerdan imperiyaning boshqa chekkalariga ham osongina yoyilgan boʻlardi, chunki barcha yoʻllar Rimga olib borardi.


Asl targʻibotchining mahorati qanday boʻlishini koʻrsatgan holda u faoliyat rejasini tuzib chiqqan. Luqo bu haqda shunday deydi: “Bu voqealar boʻlib oʻtganidan soʻng, Pavlus oʻz koʻnglida Makedoniya va Axayadan oʻtib, Quddusga borishga jazm etdi. “U yerda boʻlganimdan keyin Rimni ham koʻrishim kerak”, – deb niyat qildi” (Hav. 19:21)


#### RIMLIKLARGA MAKTUB


Umumiy vaziyat


Targʻibot rejalaridagi yangi qadam uchun hozirlik koʻrgan Pavlus Rimliklarga Maktubni yozgan. Mazkur maktub Troadaga suzib ketishdan avval Korinfdan (anʼanaviy nuqtayi nazarga muvofiq) yoki bevosita Filippi shahridan yoʻllangan, chunki Pavlus oxirgi boblarda to Illiriya sohillariga qadar Masihning Xushxabarini tamoman yoyib chiqqanini aytgan (Rim. 15:19) . Pavlus Quddusdagilarning barchasi ham uni quvonch bilan qarshi olmasligini sezgan edi va u yerdan tezda ketib, Rimga va hatto Ispaniyagacha borishni niyat qilgan (15:24,28,32). Mabodo Rim. 16 bobni ham mazkur maktubning ajralmas qismi deb hisoblasak, u Rimga joʻnab ketayotgan Kenxreyalik xizmatkor ayol Fiva orqali Rimga berib yuborilgan (16:1).


Pavlusning Rimda koʻpgina yoru-birodarlari boʻlgan. U bir necha bor Rimga bormoqchi boʻlgan payt, doimo nimadir yoʻliga gʻov boʻlib kelgan (15:22; 1:13). Rim jamoati unchalik katta boʻlmagan va asosan gʻayriyahudiy imonlilardan tashkil topgan, chunki Pavlus oʻz murojaatida ularni aynan majusiylar qatorida sanab oʻtgan (1:13). Havoriylar kitobida havoriy Pavlusning Rimga tashrif buyurgani yozilgani buning tasdigʻi boʻla oladi. Hav. 28 bobda yahudiylar masihiylikdagi haqiqatdan bexabar ekanligi aytiladi. Ular masihiylik eʼtiqodi haqida eshitishgan, ammo mustaqil ravishda oʻrganib chiqishmagan va hech kim ularni bu taʼlimot bilan tanishtirmagan (Hav. 28:21) . Rimdagi gʻayriyahudiylar jamoatida yahudiylar ozchilikni tashkil qilardi, Rimda yashayotgan yahudiylar esa Klavdiy davrida yuz bergan surgundan soʻng u yerga kelib qolishgan va ular oʻz qabiladoshlari, yaʼni rim jamoati aʼzolari bilan tanish boʻlishmagan.


Rim jamoatiga qanday asos solingani bizga nomaʼlum. Hosil bayrami kuni Quddusda “Rimdan kelganlar” ham boʻlishgan (Hav. 2:10) , balki ular ortga qaytgach, Masih haqidagi Xushxabarni yetkazishgan. Akil va Priskillalar Rimlik edilar va Rim. 16:3 oyatga binoan, oʻz shaharlariga qaytib ketishgan. Yangi Ahdda aynan Butrus ana shu jamoatning ochilishiga daxldor ekani haqida maʼlumotlar yoʻq. Chamasi, mazkur jamoat imonlilarning kichik guruhidan boshlangan. Ularning aksariyati Rimga boshqa yerlardan kelib oʻrnashishgan edi.


Pavlus bu jamoatga bir necha sabablarga koʻra alohida qiziqish bildirgan. U imperiya poytaxtini koʻrish istagida boʻlgani, rimlik imonlilar yoʻl-yoʻriqlarga muhtoj boʻlganini tushungani, ana shu salohiyati kuchli jamoatdagi sunnatlilarning faolligi haqida birodarlarni ogohlantirishni niyat qilgani, imondagi birodarlardan Ispaniyaga ketish oldidan madad olmoqchi boʻlgani (Rim. 15:24) – bularning barchasi uni ular bilan birmuncha vaqt oʻtkazishga undardi.


Rimliklarga Maktub darhol shaxsiy aloqa oʻrnatishning iloji boʻlmagani uchun maktub tariqasida yozilgan. Bu maktub rim jamoatini Antioxiya, Efes, Filippi va Pavlus xizmat qilgan boshqa shaharlar kabi targʻibot markazi boʻlishga hozirlashi kerak edi. Shuning uchun ham bu maktub jamoatdagi xatoliklarni toʻgʻrilash maqsadida emas, balki uni haqiqatga oʻrgatish uchun yozilgan. Mana shu jihatdan u Korinfliklarga Maktubdan farq qiladi. Garchi Rimliklarga Maktubda masihiylik taʼlimotining barcha jihatlari berilmagan boʻlsa-da, (masalan, unda esxatologiya umuman yoʻq) masihiylikning asl mohiyati haqida boshqa barcha maktublarga qaraganda (Efesliklarga Maktub istisno boʻlishi mumkin) toʻliq va sistematik sharh beradi. Pavlusning aksariyat maktublari bahs-munozara yuzasidan yozilgan boʻlib, ular xato fikrlarni toʻgʻrilashga qaratilgan, ammo Rimliklarga Maktub asosan yoʻl-yoʻriq va koʻrsatmalardan iborat.


Maktubning mazmuni


Rimliklarga Maktubning bosh mavzusi Xudo insonga oʻz adolatini ochib berishi va uni insonning ruhiy ehtiyojini toʻldirishda qoʻllashidan iborat. Mana shu mavzu har qanday masihiylik tajribasining asosi hisoblanadi, chunki toʻgʻri yondashuv oʻrnatilmaguncha inson Xudo bilan aloqa qila olmaydi. Maktub asosan majusiylarga moʻljallab yozilgan. Pavlus majusiylarga yuborilgan havoriy ekanini ochiq aytadi (1:5); vahiyga kirish sifatida u diniy nuqtayi nazardan majusiylar tarixiga oid qisqacha tavsif berib oʻtadi (1:18-32); uning eʼlon qilishicha, Xudoning najoti “majusiylar” uchun ham berilgan (3:29) va imon haqida gap ketganda, yahudiy va yunon oʻrtasida hech qanday “farq yoʻq”. Rimliklarga maktubda taʼkidlanishicha, najot aslida barcha xalqlarga berilgan.


Xudoning adolati qanday ochib berilgani toʻgʻrisidagi mavzuni quyidagi reja boʻyicha kuzatib borish maqsadga muvofiqdir.


Reja


RIMLIKLARGA MAKTUB: XUDO ADOLATI HAQIDAGI XUSHXABAR


I. Kirish 1:1-17


Murojaat 1:1-7


Muallif 1:5


Maktubni oluvchi 1:6,7a


Salomlashuv 1:7b


Maktub yoʻllashning sababi 1:8-15


Mavzu 1:16,17


II. Ilohiy haqiqatning zarurligi 1:18-3:20


Majusiylar olamining inqirozi 1:18-32


Hukm qiluvchilarning taqdiri 2:1-16


Yahudiylarning muammosi 2:17-3:8


Barchaning hukm qilinishi 3:9-20


III. Ilohiy solihlikning namoyon boʻlishi 3:21-8:39


Solihlikka yoʻl: imon 3:21-31


Solihlikning asosi: vaʼdalar 4:1-25


Solihlikka erishish 5:1-21


Amaldagi solihlikning turli jihatlari 6:1-7:25


Solihlikning mevalari: Ruhdagi hayot 8:1-39


IV. Solihlik va yahudiylar 9:1-11:36


Isroilning tanlanganligi 9:1-33


Isroilning qutqarilishi 10:1-21


Isroilning qulashi 11:1-36


V. Jamoat hayotidagi solihlik 12:1-15:13


Fidokorlikka chaqirish 12:1,2


Xudo inʼomlarini ishlatish 12:3-8


Shaxsiy munosabatlar 12:9-21


Davlat hokimiyatiga boʻysunish 13:1-7


Jamiyatdagi munosabatlar 13:8-14


Birodarlik munosabatlari 14:1-15:3


VI. Xulosa 15:14-33


Shaxsiy rejalar 15:14-29


Ibodat qilish uchun iltimos 15:30-33


VII. Postskriptum 16:1-27


Salomlar 16:1-24


Marhamatlash 16:25-27


Berilgan baho


Ancha zamonlardan buyon, Rimliklarga Maktub masihiy teologiyasiga asos boʻlgan, deb hisoblanadi. Oqlash, oʻz zimmasiga olish, oʻgʻil qilib olish va poklash kabi teologik terminlarning aksariyat qismi mana shu maktubdan olingan, unda keltirib oʻtilgan dalil va isbotlar masihiycha fikrlash uchun namuna vazifasini oʻtab beradi. Unda mantiqiy uslub yaqqol koʻrinib turadi. Boshida mavzu beriladi: Masih keltirgan Injil Xushxabari “... imon keltirgan har bir kishi uchun ... Xudoning xaloskorlik qudratini yetkazuvchi Xushxabardir” (1:16). Yahudiy, qolaversa majusiy dunyoning inqirozga yuz tutishi haqida bayon qilingan lavha orqali ana shu kuch-qudratga boʻlgan kuchli ehtiyoj koʻrsatib berilgan, chunki “solih kishi yoʻq, bir kishi ham yoʻqdir” (3:10). Agar barcha insonlar hukmga mubtalo boʻlishgan boʻlsa va hech bir joydan yordam kelmasa, u holda insonlar uchun qutulish yoʻli tashqaridan kelishi kerak. Bu xaloskorlik insonlarni ham shaxsiy, ham qonuniy solihlik bilan taʼminlaydi. Xaloskorlik Isodan keladi: “Masih biz uchun qonini toʻkkaniga ishongan kishining gunohlari yuvilsin, deb Xudo Masihni qurbonlikka bagʻishladi va shu yoʻsinda Oʻzining adolatli hukmini ochiq namoyon qildi” (3:25). Gunohkor najotga oʻz kuchi bilan erisholmagani uchun u bu solihlikni imon bilan qabul qilishi kerak. Kim boʻlishidan qatʼiy nazar har bir kishi Xudo bilan oʻzaro aloqasini Masihda zohir boʻlgan inoyat orqali qayta tiklaydi.


6 va 8 boblar yangi ruhiy munosabatlar oʻrnatilishi natijasida vujudga kelgan shaxsiy muammolar bilan bogʻliq. “Xoʻsh, nima deylik? Inoyat koʻpaysin deb gunoh qilishni davom ettiraveraylikmi?” (6:1). “Qonun emas, inoyat panohida boʻlganimiz uchun gunoh qilaveraylikmi?” (6:15). “Nahotki Ilohiy Qonun gunohga bois boʻldi?” (7:7). “Oʻlimga giriftor shu badanimdan meni kim qutqarar ekan?” (7:24). Mana shu savollarning barchasiga 8 bob javob beradi va unda Muqaddas Ruh yoʻrigʻi ostida qanday hayot kechirish lozimligi bayon etib berilgan.


9 bobdan 11 bobgacha yozilgan parcha katta hajmdagi savolga bagʻishlangan. Imoniga qarab barchaga najotni taqdim qila boshlagan Xudo nahotki Isroil bilan tuzgan ahdini buzmoqchi boʻlgan boʻlsa? Axir bu ahdni Xudoning oʻzi Ilohiy Qonun orqali joriy qilgan edi-ku? Pavelning izohlashicha, majusiylarning ham tanlanishi Xudo avval Esovni emas, balki Yoqubni tanlagani bilan juda mos tushadi. Majusiylarga ham najot berish uchun ularning tanlanishi Xudo Oʻz vahiysini Isroil orqali yetkazmoqchi boʻlgani kabi adolatli ishdir. Xudoning irodasi toʻliq va oʻzgarmasdir, undan tashqarida hech kimga shikoyat qilib boʻlmaydi. Bundan tashqari Isroil oʻz imonsizligi tufayli Xudo oldidagi mavqeini yoʻqotib qoʻygan va endi majusiylar davri boshlangan. Balki ularning ham davri oʻz nihoyasiga yetadigan vaqt ham keladi (11:25) va oʻshanda Isroildagi imonlilar oʻz meroslariga ega boʻlishadi. Ammo Xudoning majusiylar bilan aloqasi asossiz va tasodifiy emas, bu aloqa Uning rejasi toʻliq muvofiq keladi.


Rimliklarga Maktubning amaliy qismi najotni ahloqiy meʼyor jihatidan hayotga tadbiq qilish haqidagi fikrlarga bagʻishlangan (bu haqda maktubning dastlabki 11 bobi hikoya qiladi). Xalos boʻlgan inson solihona hayot kechirishi shart: “Agar yashasak, Rabbimiz uchun yashaymiz; agar oʻlsak Rabbimiz uchun oʻlamiz. Demak yashasak ham, oʻlsak ham, Rabbimizga qarashlimiz. Masih ham oʻliklarning, ham tiriklarning Rabbi boʻlish oʻldi-yu, oʻlimdan tirilib keldi” (14:8,9). Xulosa oʻrnida (15:14-33) Pavlus Masih oldidagi shaxsiy burchi – “Masihning ismi hali tilga olinmagan yerlarda” (15:20) Xushxabarni targʻib qilish ekanini aytib oʻtadi. Solihlik Xushxabarini tarqatish majburiyatlarini u targʻibotchilikka oid terminlar bilan bayon qilib bergan.


Rimliklarga Maktub – taʼlimotning targʻibotchilik xizmati bilan uygʻunlashib ketganiga ajoyib misol boʻla oladi. Agar Pavlus odamlar Masihsiz halok boʻlishlariga va Xudo ularga oʻz Solihligini berganiga ishonmaganida, u hech qachon Injil haqiqatini Rimliklarga Maktubda berilgani singari aniq bayon qila olmagan boʻlardi. Bu maktub Pavlus Masihga kelganlarning imonini qanday qilib “mustahkamlaganini” koʻrsatib beradi.


XIZMATNING YAKUNLANISHI


Hav. 20 bobda Luqo Falastinga ketish yoʻlidagi ikkita qisqa toʻxtalishni batafsil yoritib beradi. Birinchi toʻxtalish – Troadadagi yigʻilish boʻlib, unda Pavlus vaʼz qilgan. Bu – masihiycha diniy xizmat haqidagi eng dastlabki hikoyalardan biri hisoblanadi. Yigʻilish haftaning birinchi kuni kechqurun boʻlib oʻtgan. Iso shogirdlari oʻshanda non sindirish uchun birga yigʻilishgan va biz hozir sevgi yoki agape kechasi deb ataydigan marosimni oʻtkazishgan. Bu marosimning kulminatsion nuqtasi 1 Korinf. 11:17-26 oyatlarda bitilgan Rabbimiz kechligi boʻlgan. Vaʼz va taʼlimlar ham sajdaning bir qismi hisoblangan. Mana shu safar Pavlus tun boʻyi vaʼz qilib, dars berib chiqqan, chunki u ertasiga yoʻlga chiqishi kerak edi va qolaversa, qaytib kelishiga ham ishonchi komil emasdi.


Ikkinchi marta ular Asiya oʻlkasining gʻarbidagi ulkan port shahar Militda qoʻnim topishgan. Pavlus oʻshanda Efes yonidan suzib oʻtuvchi tezurar kemada safarga qiqqan edi, chunki u Hosil bayramiga qadar Quddusga yetib olishni moʻljallangandi. Kema Militga kelib toʻxtagach, Pavlus vidolashuv nutqini soʻzlash uchun Efesdagi jamoat oqsoqollarini huzuriga chorlagan. Luqoning mana shu nutqni keltirib oʻtganidan asosiy maqsad bu – Pavlusning targʻibot xizmati bilan bogʻliq prinsiplarning asosiy mohiyatini va oʻsha paytgacha erishgan yutuqlarini koʻrsatib berishdan iborat edi. Bu nutqni oʻzini Isoning qoʻllariga soʻzsiz topshirgan va Muqaddas Ruh yoʻrigʻida doimiy xizmatda boʻlgan Pavlusning dil izhori desa boʻladi. Pavlusning gaplaridan koʻrinib turibdiki, u Quddusda musibatlar uni kutib turganini (Hav. 20:22, 23) , Asiyadagi xizmati ham yakuniga yetganini oldindan sezgan (20:25), shuning uchun u keyingi sayohatida yanada gʻarb tomon borishni niyat qilgan. Balki u keksalik asta-sekin oʻz soʻzini aytayotganini tushunib yetgan va avvallari birodarlarning imonini sobit qilish maqsadida oʻtgan tekis yoʻllaridan qayta yurishga endi vaqti yetmasligini his qilgan. Taʼsirchan nutq soʻzlagandan keyin Pavlus ular bilan xayrlashgan (20:36-38).


Qolgan sayohat davomida qiziqarli voqealar deyarli roʻy bermagan, faqatgina Pavlusga Quddusdan uzoqroqda boʻlish uqtirilgan xolos (Hav. 21:4, 10, 11) . Doʻstlarining yolvorishiga qaramay Pavlus oʻzining asosiy rejasidan qaytishni istamagan. Shunda ular noiloj bunga koʻnib: “Rabbimiz aytganday boʻlsin” deb jim qolishgan.


Pavlus Quddusga tashrif buyurganidan soʻng, uning targʻibot xizmatidagi eng faol davr oʻz nihoyasiga yetgan. Salkam 10 yil ichida u gʻayriyahudiy imonlilarni qonunparastlik boʻyinturugʻidan xalos qilishga erishgan. U Suriyadagi Antioxiya va Kilikiyadagi Tars shaharlaridan tortib, Kichik Osiyoning janubiy qismida joylashgan Efes va Troadagacha, u yerdan esa Makedoniya va Axaya oʻlkalaridan to Illirikkacha mustahkam jamoatlar zanjiriga asos solishga muvaffaq boʻlgan. Uning oʻzi yordamchilarni tanlab, ularga saboq bergan: Luqo, Timoʻtiy, Sila, Aristarx, Titus va boshqalar u bilan birga, yoki aksincha oʻzlari ham mustaqil ravishda xizmat faoliyatini davom ettirishga oʻrgatilgan edilar. U oʻziga xos adabiy janrni – maktublarni yaratgan. Ular oʻsha paytdayoq masihiycha hayotdagi imon va amaliyot namunasiga aylanib ulgurgan. U xushxabar aytish orqali boʻlgʻusi masihiy teologiyasi va apologetikasi uchun zamin hozirlagan va xuddi davlat arbobi singari Xushxabarni keng koʻlamda tarqatish xizmatini rejalashtirgan va roʻyobga chiqargan. Uning Rimga va Ispaniyaga borish rejasi shuni koʻrsatadiki, Pavlus Iso Masihga boʻlgan keng qamrovli eʼtiqod oʻsha davrdagi imperiyani toʻligʻicha zabt etishini xohlagan. Faol va shafqatsiz raqiblar turli toʻsiqlar qoʻyishiga qaramay, u mustahkam negizga ega gʻayriyahudiy jamoatlarni tashkil qilib, oʻsha davrning oʻzidayoq masihiy teologiyasining mohiyatini Muqaddas Ruh ochib bergani boʻyicha ifodalab bergan.


#### HAVORIY PAVLUSNING QAMOQQA TASHLANISHI: HAVORIYLAR FAOLIYATI 21:17-28:31


Pavlusning qamoqqa tashlanishi, uning istidan boʻlib oʻtgan sudlar va u qay tarzda Rimga olib ketilgani haqida soʻzlab bergan Havoriylar Faoliyatining oxirgi sakkiz bobi hafsalamizni pir qilishi ham mumkin. Bir qarashda, kitobning toʻrtdan bir qismi Jamoatning taʼlim yoki targʻibot sohasidagi yutuqlariga, dadil odimlayotganiga umuman aloqasi boʻlmagan hodisalarning muhokamasiga bagʻishlangan. Jamoat Rim va Ispaniya tarflargacha kengayib borayotganini koʻrsatish oʻrniga hikoya birdan uzib qoʻyiladi. Biz Pavlusni Rimdagi ijaraga olgan uyida soqchilar nazorati ostida qoldirib ketamiz. Kitob Pavlusning ishini imperator koʻrib chiqqan-chiqmagani, bu jarayon qanday yakun topgani va keyin nima boʻlgani haqida hech narsa demaydi. Tergov ishlari Pavlusning ozod etilishi bilan tugaganda, uning keyingi xizmati qanday koʻrinish olgan boʻlardi – biz bu haqda Havoriylar kitobidan hech narsa ololmaymiz. Hikoya qoʻqqisdan toʻxtab qolgani oddiy fikrlash tarzidan qaralganda ham qoniqarsiz holat hisoblanadi.


Havoriylar kitobining bunday tarzda yakuni topganini muallif oʻsha lahzagacha bilgan hamma narsasini yozgani bilan izohlash mumkin. Mabodo Luqo Teofilga soʻnggi hodisalar haqida ham toʻliq maʼlumotni berishga uringanida, u bu ishni iloji boricha tezroq amalga oshirgan boʻlardi. U bu ishni qilmagan ekan, demak unda shunchaki aytadigan hech narsa yoʻq boʻlgan. Luqo Pavlusning qamoqqa olinishiga alohida eʼtibor qaratgani shuni anglatadiki, u oʻz koʻzlari bilan koʻrgan narsalarni erkinlik bilan toʻliqligicha yozgan va shu bilan birga unda mana shu davrga tegishli tafsilotlarni hikoya qilib berishi uchun jiddiy sabab boʻlgan. Bu orada masihiylik yahudiylikdan jiddiy suratda ajralib chiqqan, qolaversa uning mustaqilligi yanada aniqroq koʻzga tashlana boshlagan. Rimning bu jarayonga va bevosita masihiylikka boʻlgan munosabati uning kelajagi uchun muhim ahamiyat kasb etgan, chunki bordiyu masihiylik xavfli revolutsion harakat deb baholanganida, oʻsha zahotiyoq imonlilar quvgʻin ostida qolishgan boʻlardi. Luqo, aftidan rimlik amaldor boʻlgan Teofilga murojaat qilib, masihiylik siyosiy harakat emasligi va hech qanday siyosiy daʼvosi yoʻqligi, qolaversa u rim hokimiyati bilan doimo doʻstona aloqada boʻlganini koʻrsatib bermoqchi boʻlgan. Yahudiylardan boshlangan quvgʻin diniy kelishmovchiliklar natijasida kelib chiqqan. Rim hukumatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishda masihiylarga yuklangan barcha ayblovlar, xuddi Filippi shahrida boʻlgani kabi (Hav. 16:20, 21) qup-quruq yolgʻon boʻlgan. Bundan tashqari, Havoriylar kitobining mana shu boblarida biografik va teologik qadr-qimmatga ega maʼlumotlar yozilgan, chunki mazkur kitobning boshqa qismlaridan farqli ravishda, oxirgi 8 ta bob Pavlusning yuragida saqlangan fikrlar va taʼlimotni yanada chuqurroq ochib bergan.


QUDDUS


Pavlus Quddusda paydo boʻlishi bilanoq tinchlantirishga boʻlgan shuncha urinishlarga qaramay, yahudiylar jamoatida nizolar boshlanib ketgan. Yoqubning maslahati bilan Pavlus bir muncha pulni olib, bir nechta nazr atagan yahudiy imonlilarga yordam bermoqchi boʻladi (Hav. 21:23, 34) . Pavlusning oʻzi ham Quddus avvalgi marta kelganida ana shu udumga amal qilgan edi (18:18). Yoqubning fikricha, bu hatti-harakat Pavlus ixtiyoriy ravishda Ilohiy Qonunga rioya qilishini barcha koʻrsatishi uchun unga yordam berishi kerak edi. Pavlus shunday yoʻl tutib, u goʻyoki tarqoqlikda yashayotgan yahudiylarga oʻgʻillarini xatna qilmaslik va Qonun buyurganidek yurmaslikka oʻrgatmoqda degan turli mish-mishlarga chek qoʻyishi mumkin edi (21:21).


Muqarrar toʻqnashuv yuz bergan payt, Pavlus allaqachon Yoqubning maslahati boʻyicha ish tutishga ahd qilib boʻlgandi. Unga Efes shahrida va boshqa yerlarda ashaddiy dushmanlik qilgan Asiyalik yahudiylar (20:19) Pavlus majusiy sheriklarini ham maʼbadning muqaddas dargohiga olib kelgan deb oʻylab, uni oshkora ayblashgan va unga tashlanishgan. Toʻs-toʻpolon shu qadar kuchayib ketganki, oqibatda rim harbiy askarlari bunga aralashishiga toʻgʻri kelgan. Ular Pavlusni olomonning gʻazabidan qutqarib qolishgan, ammo bu ish boʻyicha tergovlar olib borish uchun Antoniy qalʼasiga olib ketishgan.


Pavlus mingboshidan rozilik olishga erishib, qalʼaning zinapoyasidan turib, nutq soʻzlagan (21:40) va xalqqa oromiy tilida murojaat qilib, oʻzini himoya qila boshlagan. Odamlar uni hurmat bilan tinglab turishgan, u esa qanday qilib imonga kelganini soʻzlab bergan. Hech kim “osmondan tushgan kuchli nurga” eʼtiroz bildirmagan, chunki yahudiylar uchun bu nur Shakina, yaʼni Xudoning shuhratini anglatgan. Shuningdek ular Isoni ulugʻlashga ham, tavba qilib, suvga choʻmishga ham qarshilik qilishmagan. Lekin Pavlus majusiylarni tilga olishi bilanoq olomon yana gʻazabdan tutaqib ketgan, uni qutqarish uchun esa tezlik bilan qalʼaga olib ketishga toʻgʻri kelgan.


Keyingi tergov ishlari davomida ikkita aniq dalilni koʻrsatib bergan: Pavlusning hech qanday siyosiy jinoyat qilmagani va begunohligi hamda u rim fuqarosi ekanligi ayon boʻlgan. Oʻshandan keyin u toʻrt yil mobaynida soqchilar nazorati ostida boʻlgan. Shundan ikki yili Kesariyada oʻtgan, chunki Feliks Pavlusdan ozod qilinish uchun pora olmoqchi boʻlgan edi (24:26). Fest lavozimga ega boʻlishi bilan Pavlus yahudiylarning nafrati hali-beri oʻchmasligini va unga yuklagan ayblardan voz kechishmasligini bilib, Fest ularga quloq solgan holda uni qamoqxonada yana nomaʼlum muddatga qoldirishidan choʻchigan. Oʻziga qarshi ochilgan jinoiy ishni Festning qoʻllaridan olish uchun u Qaysarga shikoyat bilan murojaat qilgan (25:10-12). Pavlusning rim fuqarosi ekanini hisobga olgan Fest uning talabini qondirishga va uni Rimga Qaysarning hukmiga topshirishga majbur boʻlgan. Lekin sud hukmini kutguncha yana ikki yil oʻtib ketgan (28:30). Jinoiy ish belgilangan muddatgacha koʻrib chiqilmagani uchun yoki shunchaki oqlangani uchun u ozodlikka chiqarib yuborilganmi yo yoʻqmi, bu haqda hech narsa deyilmagan.


Pavlusning faoliyatsiz davri besamar ketgan deyish nooʻrin. Unga hatto Quddusda ham tashqi dunyo bilan aloqa qilib turish taʼqiqlanmagan edi (23:16), Rimda ham u oʻzi ijaraga olgan uyda yashab, uni koʻrishga kelganlar bilan birga Xudoni olqishlash xizmatini oʻtagan (28:30,31). Pavlus bundan buyogʻiga sayohat qila olmasdi, lekin u oʻz xonasida yoki uyida bemalol taʼlim berish va qalam tebratish erkinligiga ega boʻlgan.


Uning mana shu davrda yozgan maktublari shundan dalolat beradiki, Pavlus qamoqqa tashlangani bilan Jamoat oʻsishdan toʻxtab qolmagan, qolaversa havoriy yozgan asarlar avvalgilariga qaraganda ancha salmoqli va pand-nasihatga toʻla boʻlgan. Bu yerda faqat Rimliklarga Maktub istisno boʻlishi mumkin. Turmada yozilgan maktublar avvalgi, yaʼni maʼlum bir muammolarni hal etish uchun yozilgan targʻibot xizmatiga oid maktublardan koʻra koʻproq umumiy taʼlimotga bagʻishlangan. Turmada yozilgan maktublardan maʼlumki, Jamoat oʻsha paytda yangi imonlilarning, gʻayratli, ammo ikkilanuvchi, kundalik muammolardan esankiragan va hatto birmuncha tarqoq odamlarning yigʻilishi emas edi, ammo u tez suratlarda oʻsib, kamol topib borayotgandi. Masihiylarning ikkinchi avlodi paydo boʻlgani haqida ham bir qancha alomatlar mavjud. Ularning asosiy muammosi – oʻta xotirjam kayfiyatda boʻlishganidir. Ular allaqachon imon-eʼtiqoddan boshlangʻich taʼlim olib boʻlishgan, endi esa chuqurroq bilimga ehtiyoj sezishardi. Ularning nazdida bu bilim ularni yanada maʼrifatli qilib, imonni mustahkamlashi kerak edi.


Qamoq Pavlusning rejalarini oʻzgartirib yuborganiga qaramay, Xudo uni Rimga joʻnatishni maqsad qilganiga ishonishda davom etgan. Hukm arafasi Quddusda, tunda vahiy orqali kelgan ovoz unga aniq yoʻl-yoʻriq koʻrsatgan: “Dadil boʻl! Quddusda Menga qanday guvohlik bergan boʻlsang, Rimda ham shunday guvohlik berishing kerak” (23:11). Keyingi safar, kema halokatga uchragan payt, farishta uni ruhlantirib shunday degan: “Qoʻrqma Pavlus! Sen Qaysarning oldida turishing kerak. Kema yoʻlovchilariga kelganda, ularning hammasini Xudo senga bagʻishladi” (27:24). Pavlus ajoyib tarzda javob bergan: “Xudo menga aytganidek qilishiga qattiq ishonaman” (27:25). Ana shu davr Pavlusning Injil Xushxabarini yoyish xizmati mobaynida ilohiy rejaning sekin, ammo aniq amalga oshib borganini koʻrsatib beradi.


Pavlus oʻzining himoya nutqida Isoning qayta tirilganiga bir necha bor murojaat qilgan paytlarda, u aytgan vaʼz ham rivojlanib borganini koʻramiz. Havoriylardagi mana shu parcha nasihatomuz emas, balki apologetik ruhda yozilgan deb faraz qilgan taqdirda ham, Pavlusning asosiy oʻy-fikri Masihning tirilishi bilan bogʻliq boʻlganiga ishonch hosil qilamiz. U sinediron oldida oʻzini himoya qilib, shunday degan: “Birodarlar! Men farziyman, ham farziyning oʻgʻliman. Men oʻliklarning tirilishiga qattiq eʼtiqod qilganim uchun meni tergayaptilar” (23:6). Feliks huzuridagi tergovda u oʻzi ham aʼzo boʻlgan “oqim”ning taʼlimotini tushuntirib bergan va ular “solihlar bilan fosiqlarni tiriltiradigan Xudoga” umid bogʻlashganini aytib oʻtgan (24:15). Rimlik hokim Fest, dindor kayfiyatdagi odam boʻlmasa-da, Pavlusni Agrippa tanishtirayotib, yahudiylarning “faqat Iso bilan bogʻliq, Pavlus tirik ekanini daʼvo qilayotgan Iso ismli oʻlgan bir shaxs haqida baʼzi bahslari bor edi”, deb aytadi (25:19). Agrippaning taklifiga javoban Pavlus oʻzini himoya qilish maqsadida undan soʻraydi: “Xudo oʻliklarni tiriltirishini sizlar nima uchun ishonib boʻlmaydigan bir ish deb hisoblaysizlar?” (26:8). Qay tarzda imonga kelganini aytgach (unda Iso Masihning qayta tirilishi nazarda tutilgan edi), Pavlus oʻz vaʼzi quyidagi bashoratga asoslanganiga tinglovchilarni ishontirmoqchi boʻlgan: “Masih Oʻz millatiga ham, boshqa millatlarga ham ilohiy nur haqida xabar qilish uchun azob chekib oʻlishi hamda oʻliklar ichidan birinchi boʻlib tirilishi muqarrar edi” (26:23).


Pavlus qayta tirilishning muhim ekanini barcha maktublarida taʼkidlab oʻtgan (Galat. 1:1; 1 Salon. 1:10; 1 Korinf. 15:1-8; 2 Korinf. 5:15; Rim. 1:4) . Qayta tirilishning imonlilar uchun ahamiyati Rimliklarga Maktubning 6 va 8 bolarida ham bayon qilingan, ammo uning odob-ahloq va diyonatli hayotga taʼsiri Efesliklar hamda Kolosaliklarga Maktublarda aniqroq ifodalab berilgan. Qamoqda harakatsiz majburiy oʻtirish Pavlusga oʻziga tanish boʻlgan ana shu haqiqat ustida yana toʻliqroq va chuqurroq oʻylab koʻrish, qolaversa bu haqiqat imonli kishining hayotiga qanday taʼsir qilishini mukammal ifodalab berish imkonini yaratgan boʻlsa, ajabmas.


#### QAMOQDA YOZILGAN MAKTUBLAR


Qamoqda yozilgan toʻrtta maktub: Filippiliklarga, Efesliklarga, Kolosaliklarga va Filimoʻnga Maktublar mil. 56 (57 y.) dan mil. 60 (61 y.) yillargacha yozilgan. Bu maktublarga nisbatan bir nechta savollar tugʻiladi: ular Kesariyada yozilganmi yoki Rimda? Ularning barchasi Pavlusning qalamiga mansubmi? Ular kimga moʻljallangan edi?


Ularning barchasi qamoqxonada yozilganiga shak-shubha yoʻq, chunki barcha maktubda Pavlusning zanjirband boʻlgani aytib oʻtilgan (Filipp. 1:12, 13; Ef. 3:1; 4:1; 6:20; Kol. 1:24; Filim. 1) . Ana shu maktublar Rimda yozilgan, degan anʼanaviy fikrlar, ehtimol toʻgʻridir, chunki “Qaysar xonadonidagilar” (Filipp. 4:22) va “barcha saroy ahliga” (1:13) kabi jumlalarning tilga olinishi Kesariyaga qaraganda, koʻproq Rim haqida soʻz borganini tasdiqlaydi. Pavlus shunday joyda ediki, uning huzuriga har qanday sayohatchi bemalol yetib kela olardi, shuning uchun uning doʻstlari uni koʻrishga qiynalmay kelishgan. Demak bu ham Kesariyaga qaraganda, koʻproq Rimga xos holat deyish mumkin.


Soʻnggi paytlarda Efesliklarga Maktubning haqiqiyligi borasida turli shubhalar tugʻilmoqda. Gudspid va boshqa teologlarning taʼkidlashlaricha, bu maktub shunday bir odam tomonidan yozilganki, u avval Pavlusning maktublarini bir joyga toʻplab, tahrir qilib chiqqan, soʻngra maktublarning barcha toʻplami haqida xabar berish uchun ushbu matnni yozgan. Ammo Maktubning oʻzi Pavlusning ismi bilan atalgan; uning hayotidan keltirilgan misollar tarjimai holidagi ayrim dalillar bilan mos tushadi, qolaversa bu maktubning Kolosaliklarga Maktub bilan juda oʻxshash ekani ikkalasi ham bir paytda yozilgani bilan izohlanadi, shuning uchun ham ikkalasidagi asosiy vaziyatlar bir xil koʻrinish hosil qilgan. Maktubning muallifi boshqa odam boʻlganini tasdiqlovchi hech qanday tashqi dalillar yoʻq, keltirilayotgan dalillarni esa boshqacha talqin qilish mumkin. Ehtimol, Efesliklarga Maktub ensiklika, yaʼni nafaqat Efesdagi jamoatga, balki butun bir Asiya yurtining barcha jamoatlariga yozilgan boʻlishi mumkin. Oʻz oʻrnida eslatib oʻtish lozim, Pavlus turmaga tashlanguncha, bu jamoatlar u uchun Xushxabar tarqatish maydoniga aylanib qolgan edi. Baʼzi bir qadimiy qoʻlyozmalarda “Efes shahridagi” jumlasi yoʻq (Efes. 1:1) . Qizigʻi, maktubning soʻnggida shaxsiy salomlar yoʻllanmagan, axir Pavlus bu jamoatda uch yil xizmat qilgan edi-ku, balki u oʻz maktubi bir nechta jamoatni aylanib chiqishini xohlagandir. Mahalliy jamoatning maʼlum bir vaziyati yoki muammosiga bagʻishlanmagan, umumiy va keng koʻlamdagi taʼlimot yuqoridagi farazimizni tasdiqlab beradi. Mabodo u Asiyadagi Masih jamoatlariga yozilgan umumiy maktub boʻlsa, tabiiyki ularning bitta nusxasi Efesga yetib borgan. Efes jamoati butun provinsiyadagi eng katta jamoat boʻlgani uchun maktubning ushbu nusxasi koʻpchilik tomonidan oʻqilgan va qayta koʻchirib yozilgan. Turmada yozilgan boshqa barcha maktublarda maktub kimga yozilgani aniq koʻrsatilgan va ular hech qachon bahs-munozaraga sababchi boʻlmagan.


#### FILIMOʻNGA MAKTUB


Umumiy vaziyat


Filimoʻnga Maktub xuddi Kolosaliklarga va Efesliklarga Maktublar singari bir xil vaqtda va bir xil sharoitda yozilgan. Kolosalik ishbilarmonning quli Oʻnisim xoʻjayinining mol-mulkiga tajovuz qilib, katta va odamlar bilan toʻlib-toshgan shahar – Rimga qochib ketadi. Oʻnisim u yerda Pavlus bilan nimadir sabab boʻlib uchrashib qoladi va Iso Masihni qabul qiladi (Filim. 10) .


Oʻnisim qilgan gunohni toʻgʻrilash kerakligini fahmlagan Pavlus uni ortga, Filimoʻnning huzuriga maktub bilan birga joʻnatib yuboradi. Maktubda Filimoʻn oʻz qulini qabul qilishi va unga kechirim berishi iltimos qilingan edi. Pavlus Filimoʻn koʻrgan zararni oʻz choʻntagidan qoplashni aytgan (18,19). U tez orada ozodlikka chiqishga va jamoatlarga yana bir bor tashrif buyurishga umid qilayotgani haqida yozgan.


Maktubning mazmuni va rejasi


Garchand bu maktub teologik emas, balki oʻta shaxsiy ahamiyat kasb etsa-da, u kechirim berish maʼnosining ajoyib timsolini oʻzida aks ettirgan va buni Yangi Ahdning boshqa hech bir joyida uchratmaymiz. Quyidagi reja bunga isbot boʻla oladi.


FILIMOʻNGA MAKTUB: MASIHIYCHA KECHIRIMNING TIMSOLI


I. Murojaat: oila 1-3
II. Birodarlik sevgisi 4-7
III. Iltimos qilish 8-20
IV. Xayrlashuv salomlari 21-25


Berilgan baho


Bu maktubda kechirimning barcha jihatlari jamlangan: ranj-alam (11,18), hamdardlik (10), himoya qilish (10,18,19), aybdorni oʻzi bilan almashtirish (18,19), xohish va maylni tiklash (15) va oʻzaro yangi munosabatlarga oʻtish. Ilohiy kechirimning barcha jihatlari Pavlus Oʻnisimni deb qoʻlga kiritmoqchi boʻlgan kechirimda aks etgan. Bu voqea Rabbimizning: “biz boshqalarni kechirgandek, Sen ham bizlarni kechirgin” degan mavudagi ibodatiga hayotiy saboq boʻla oladi.


#### EFESLIKLARGA MAKTUB


Umumiy vaziyat


Filimoʻnga maktublar yozish va uni Asiya yurtiga joʻnatish zarur boʻlgan payt Pavlusda boshqa maktublarni ham yoʻllash imkoni tugʻilgan. Efes jamoati orqali keng koʻlamda tarqatilishga moʻljallangan mashhur bildiruv xati boʻlmish Efesliklarga Maktub va Kolosadagi jamoatga yoʻllangan bevosita murojaatnoma boʻlmish Kolosaliklarga Maktublar mil. 60 va 61 yillarda yozilgan boʻlsa kerak. Ularni Tixik yetkazib bergan payt, Oʻnisim unga hamrohlik qilgan (Ef. 6:21; Kolos. 4:7-9) . Ana shu maktubni joʻnatish paytida Pavlus bilan birga quyidagi birodarlar boʻlishgan edi: Quddusdagi kengashga yuborilgan vakillardan biri boʻlgan Aristarx (Hav. 20:4) , Asiyalik Yepifas, “sevimli tabib” Luqo va Dimas. Oʻsha kezda Pavlusga Asiyaga safar qilish toʻgʻrisida oʻylab turgan Mark koʻshilgan (Kolos. 4:10) , chunki Pavlus uni kolosalik birodarlarga tavsiya qilgan edi. Pavlusning yahudiy hamkori boʻlgan Iso Iust haqida koʻp narsa bilmaymiz. Kolosaliklarga Maktubda va Filmoʻnga Maktubda ana shu birodarlarning tilga olingani ikkita maktub bir vaqtda yozilganini anglatadi.


Koʻpgina jamoatlarga asos solinib boʻlgandan keyin Pavlusda yaqinda vujudga kelgan yangi organizmning qanday mazmun-mohiyatga ega ekani ustida bosh qotirish imkoni tugʻilgan paytlarda Efesliklarga Maktub yozilgan. Aynan shu maktubda ishlatilgan “jamoat” soʻzi mahalliy jamoatni emas, balki butun dunyodagi Jamoatni anglatadi va bu jihatdan mazkur maktub Yangi Ahddagi yagona kitob sanaladi. Bu maktub yozilishidan maqsad gʻayriyahudiy imonlilarga ularning yangi vazifalarini koʻrsatib berish va ularga Masih Tanasining sirlarini ochib berishdan iborat edi. Unda aytilishicha, Masihning Tanasida na yunon, na yahudiy, na qul va na ozod kishi bor.


Maktubning mazmuni


Efesliklarga Maktubning boshidan oxirigacha Jamoat haqidagi mavzu tilga olinadi. Aytish lozimki, maktub masihiylik eʼtiqodini endigina qabul qilgan imonlilar uchun yozilmagan, balki maʼlum darajadagi kamol topgan va ruhiy tajribaga erishgan, bundan buyogʻiga Xudoni toʻliqroq tushunib yetishga va hayotni chuquroq anglashga intilgan imonlilar uchun moʻljallangan edi. Ayrim mavzular bu maktubda tez-tez takrorlangan. Kitobning birinchi qismi Xudo Oʻz Jamoatiga asos solishni maqsad qilgani haqidagi fikr-mulohazalar bilan boyitilgan (1:4,5,9,11,13,20; 2:4,6,10; 3:11), qolaversa unda insonni xalos qilish rejasi batafsil muhokama qilingan. Ikkinchi qismda “yashamoq” soʻzi orqali imonlining xulq-atvori haqidagi fikrga urgʻu berilgan hamda masihiycha yurish-turishning namunasi taqdim etilgan (4:1,17; 5:1,8,15). Bu xulq-atvor avvalgi dunyoviy xulq-atvorga qarshi qoʻyilgan (2:1). Masihiylarning faoliyat doirasi “samoda” joylashgan boʻlib (1:3,20; 2:6; 3:10; 6:12), geografik emas, balki ruhiy tushuncha kasb etadi. Jamoatning kuchi Muqaddas Ruhning harakatidan kelib chiqadi. Muqaddas Ruh jamoatga qabul qilinganlarga muhr bosadi (1:3) va Xudoga yetib boradigan yoʻl (2:18), haqiqat haqidagi vahiyning asosi (3:5), dunyo kuch-qudratining siri (3:16), birlik rishtalari (4:3,4), fikr-xayollarimiz va aytadigan gap-soʻzlarimizning boshqaruvchisi (4:30), quvonch ulashuvchi (5:18) va kurashish uchun imonlilarni qurollantiruvchi Zot vazifasini oʻtaydi.


Efesliklarga Maktubning matni quyida turli qismlarga ajratilgan va mantiqiy tartibda berilgan. Bu tartib imonli uchbirlikdagi Xudoning harakati va rejasi asosida qutqarilganini va kundalik hayotda mana shu najotga amal qilib yashash kerakligini anglashiga yordam beradi.


Reja


EFESLIKLARGA MAKTUB: JAMOATGA OID MAKTUB


I. Kirish 1:1,2
II. Jamoatning vujudga kelishi 1:3-14


Ota orqali 1:3-6


Oʻgʻilda 1:6-12


Muqaddas Ruh yordamida 1:13,14


III. Jamoatning maʼsuliyati: ibodat 1:15-23


Umidga chorlanish


Azizlarning merosi


Kuch-qudratning buyukligi


Masihning boshqaruvi


IV. Jamoatning yaratilishi 2:1-10


Material: Xudo gʻazabiga yoʻliqqan odamlar


Chora: inoyat


Maqsad: xayrli ishlar


V. Jamoatning birdamligi 2:11-22


Yahudiylar va majusiylarning Iso Masihdagi birligi


VI. Jamoatning vazifasi 3:1-21


Xudo donoligining ochib berilishi 3:1-13


Xudoning kamolotiga erishish: ibodat 3:14-21


VII. Jamoatning hatti-harakati 4:1-6:9


Uning xizmati: birlikdagi rang-baranglik 4:1-16


Uning ahloqiy meʼyorlari 4:17-5:14


Dunyoga nisbatan uning umumiy hatti-harakati 5:15-21


Uning ichki ahloqiy meʼyorlari 5:22-6:9


VIII. Jamoatning ruhiy janggi 6:10-20
IX. Xulosa 6:21-24


Berilgan baho


Agar Rimliklarga Maktub Rimga birinchi bor tashrif buyurmoqchi boʻlgan Pavlusning jamoatga qilgan pand-nasihatiga namuna boʻlsa, Efesliklarga Maktub – allaqachon kamol topgan imonlilar bilan ishlaganiga namuna boʻladi. Mazkur maktubda aytilgan gaplarning koʻpi boshqa maktublarda ham takrorlanadi. Biroq ayni damda bu maktubda odob-ahloq va teologiyaga oid shunchalik koʻp narsa yozilganki, buni boshqa joylardan topish qiyin. Qizigʻi, ularning barchasi yaxlit holda jamoatning yangi qiyofasini, qolaversa mustaqil harakatlanayotgan tana qiyofasini yaratadi. Bu tana yahudiylardan va gʻayriyahudiylardan tashkil topgan boʻlib, ular oʻz ahloqiy meʼyorlariga ega boʻlishgan va oʻz ruhiy janglarini olib borishgan. Bu tananing asosiy maqsadi – “hammamiz imonda yakdil, Xudo Oʻgʻlini tanib-biladigan, Masihning kamoliga erishgan yetuk odamlar” boʻlishimizdir (4:13).


#### KOLOSALIKLARGA MAKTUB


Umumiy vaziyat


Kolosaliklarga va Efesliklarga Maktublar egizak sanalishadi. Ular shu qadar oʻxshashki, hatto Efesliklarga Maktubning muallifi Pavlus ekaniga shubha qilganlar ham bu maktub Kolosaliklarga maktubning nusxasi, faqat baʼzi qoʻshimchalari bor, degan xulosaga kelishgan. Kolosa shahri Asiya oʻlkasining ichkarisidagi togʻ tizmasida joylashgan boʻlib, u yerdan Iyerapol va Laodikiyadan uncha uzoq boʻlmagan Likus daryosining vodiysi koʻrinib turgan. M. av. V asrda boʻlib oʻtgan Forslar urushi davrida Kolosa shahri ahamiyatli shahar boʻlgan, lekin Iyerapol va Laodikiya shaharlari kattalashib ketgach, Kolosadagi savdo-sotiq tanazzulga uchragan. Shahar oʻzining qora jun gazlamasi bilan mashhur boʻlgan, ularni togʻ yonbagʻrilarida qoʻy boquvchi choʻponlar yetkazib turishgan. Pavlus yashagan paytlarda shahar ancha inqirozga yuz tutgan boʻlsa-da, lekin kattagina hududni oʻz ichiga olgan boʻlgan.


Pavlusning oʻzi Kolosa shahriga yoki unga yaqin joylarga bormagan boʻlsa kerak, chunki u “shaxsan yuzimni koʻrmagan imonlilar” deb yozgan (2:1). Aftidan, Pavlus Asiyada boʻlib turgan payt bu shaharga Timoʻtiy yoki Epafras (1:7) tomonidan Xushxabar targʻib qilingan, chunki ular Pavlus Efes shahrida boʻlgan payt, ular sayohatga chiqishgan edi.


Kolosa jamoatida yuzaga kelgan va maktubni yozish uchun turtki boʻlgan turli bidʼatlar ana shu shaharning joylashgan yeri tufayli kelib chiqqan. Kolosa savdo yoʻlida qad koʻtargan edi va bu yoʻl orqali Sharqdan Rimga sharq mollari bilan birga sharqiy dinlar ham kirib borgan. Kolosa shahrining aholisi frigiyalik majusiylardan iborat boʻlgan (1:27). Ularning diniy aqidalari taʼsirchan va mistik ruhdagi urf-odatlarni hosil qilgan. Kolosaliklar Xudo bilan toʻliq munosabat oʻrnatishga urinishgan, lekin Xudoni mistik tarzda tanib-bilishni vaʼda qiladigan ustozlar paydo boʻlib qolsa, ularga ham ergashib ketaverishgan. Ular oʻzlariga bino qoʻyib, yuzaki moʻmin-qobillikning payida boʻlishgan va ular buni tarkidunyochilik bilan koʻrsatmoqchi boʻlishgan (2:18,20,21); ular farishtalarni Xudo va odam oʻrtasidagi vositachi deb hisoblab, ularga sajda qilishgan (2:18); maʼlum bir yegulik va ichimliklardan oʻzlarini tiyishgan va turli diniy bayramlarga va alohida qadrlanadigan kunlarga rioya qilishgan (2:16). Mana shu taʼlimotda Kichik Osiyoda yashagan yahudiylardan oʻzlashtirib olingan yahudiycha qonunparastlik ham boʻlgan boʻlishi mumkin. Ammo Pavlus ularning turli marosimlarga rioya qilishga moyilligini (2:11) va ularning marosim hamda bayramlari kelajakning soyasi ekanini (2:17) aytib oʻtgach, ularda majusiylardan koʻra koʻproq, yahudiycha jihatlar borligi maʼlum boʻladi. Demak, kolosaliklarning bidʼatlari efesliklarniki bilan bir xil boʻlgan, faqat farqi shuki, kolosaliklar tarqatgan bidʼatning asosida inoyat yoki savob ishlar orqali najot topish haqidagi savollar emas, balki Iso Masihning shaxsiga tegishli jihatlar yotgan.


Kolosaliklarga Maktubga talqin yozgan olimlar bu bidʼat yahudiy eʼtiqodi va sharq dinlari hosil qilgan sinkretizmdan iborat boʻlgan, deyishadi. Yahudiylar yegulik-ichgulikka bir qancha cheklovlar oʻrnatishga va turli marosimlarni oʻtkazish kabi ortiqcha odatlarga katta eʼtibor qaratishgan (2:16). Shu bilan bir qatorda ana shu bidʼat ham “bu dunyoning xurofiy unsurlari” (2:8) sifatida qadrlangan boʻlishi mumkin. Bu birinchi asr oxiri ikkinchi asr boshida paydo boʻlgan haqiqiy gnostitsizm tizimi emasdi, lekin unda shunday jihatlar bor ediki, ular keyinroq yaratilgan falsafsiy tizimlarda yanada yaxshiroq takomillashgan.


Bu bidʼatga javobni uzundan uzoq bahslardan emas, balki Iso Masih shaxsini toʻgʻri tushunib yetishdan izlash kerak edi. Pavlus bizning eʼtiborimizni bir narsaga qaratmoqchi boʻladi, yaʼni barcha falsafalar, ruhiy kuchlar, amal qilinadigan marosimlar va belgilangan cheklovlar ikkinchi darajali ahamiyatga ega, birinchi oʻrinda esa Iso Masih turishi kerak.


Maktubning mazmuni


Kolosaliklarga Maktubda 1:14-22 oyatlar alohida oʻrin egallaydi. Bu oyatlarda Pavlus oʻz xristologiyasini ilgari suradi. Qizigʻi, bu alohida parcha emas, balki 1:9 oyatdan boshlangan ibodatning bir qismidir. Uning kirish qismida “Sevimli Oʻgʻlining” jumlasiga izoh berilgan, soʻngra faqatgina Xudoga qarata aytiladigan soʻzlar bilan Masihga taʼrif berilgan. Ibodat ajoyib fikr bilan yakunlangan: “Xudoning butun borligʻi toʻla-toʻkis Masih vujudida mavjuddir” (2:9). Yaratilishda, gunohning yuvilishida, jamoat va shaxsiy hayotda, umuman hamma yerda Iso Masih ustun boʻlishi kerak.


Kolosaliklarga Maktubda insonning gunohini yuvish mavzusi birinchi oʻrinda turadi. Iso Masih “bizning oʻrnimizga qurbon boʻldi, Oʻz qonini toʻkib gunohlarimizni yuvdi” (1:14). Isoning xochda toʻkkan qoni yordamida biz Xudo bilan yarashish imkoniga ega boʻldik (1:20,22), qolaversa bizga qarshi yozilgan aybnoma ham xochda oʻchirildi (2:14). Shuningdek mazkur maktubda hayotimizga moslangan holda oʻlim va qayta tirilish haqida aytilgan: “Agar sizlar Masih bilan birga oʻlgan boʻlsangizlar... u holda nima uchun ... qonun-qoidalarga boʻysunasizlar? Sizlar Masih bilan birga tirilgan ekansiz, yuqoridagi, Masih boʻlgan joydagi narsalarni izlanglar, U samoda Xudoning oʻng tomonida oʻtiribdi” (2:20,21; 3:1).


Reja


KOLOSALIKLARGA MAKTUB: MASIHNING USTIVORLIGI


I. Salomlashuv 1:1,2
II. Iso Masihning shaxsiy munosabatlarda ustivor ekanligi 1:3-2:7


Shaxsiy aloqada 1:3-8


Shaxsiy tushunchada 1:9-23


Shaxsiy burch va vazifada 1:24-2:7


III. Masihning taʼlimotlardan ustivor ekani 2:8-3:14


Soxta falsafalar va Masih 2:8-15


Xudoga yolgʻondan sajda qilish va Masih 2:16-19


Yuzaki tarkidunyochilik va Masih 2:20-3:4


IV. Odob-ahloqda Masihning ustivor ekani 3:5-4:6


Salbiy: “... bir chetga yigʻishtirib qoʻyinglar” 3:5-11


Ijobiy: “... kiyinglar” 3:12-17


Oiladagi munosabatlar 3:18-4:1


Umumiy narsalar 4:2-6


V. Yakuniy shaxsiy salomlar 4:7-18


Berilgan baho


Kolosaliklarga Maktub “yovuz shaytonning” bilimdonligiga qarshi kurashish uchun qurol sifatida yozilgan. Shayton sirli ibodatlar va sirli bilimlar, donoliklar haqida puch narsalarni gapirgan, Masihni esa oʻzining soxta falsafasi tufayli rad etgan. Pavlus Iso Masih “koʻrinmas Xudoning inʼikosi” ekanini (1:15), Xudoning butun borligʻi Uning tanasida jo qilgan (1:19) va qolaversa Unda “... hikmat va ilmu maʼrifatning hamma xazinalari pinhondir” (2:3). Boz ustiga, masihiycha hayotning ahloqiy talablari uning aqliy meʼyorlari bilan uzviy bogʻliqdir. “Fikringiz yer yuzidagi emas, samodagi narsalar bilan band boʻlsin” (3:2). Maktubning amaliy qismi quyidagi chaqiriq bilan boshlangan (3:5-4:6) va unga “shunday qilib” iborasi bilan bogʻlangan. Bu ibora bevosita va ongli ravishda bilim va xulq-atvor oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikka eʼtiborimizni tortadi. Puch nazariyalarga Pavlusning umuman hushi boʻlmagan. Uning tushunishicha, Injil Xushxabari aniq ahloqiy natijalarga olib kelgan.


#### FILIPPILIKLARGA MAKTUB


Umumiy vaziyat


Filippiliklarga Maktub – Pavlusning jamoatlarga yozgan maktublari ichida eng shaxsiysidir. Muqaddas Kitobdan bor-yoʻgʻi toʻrt sahifa joy egallagan boʻlsa-da, bu maktubda birinchi shaxsdagi kishilik olmoshi 100 martadan ortiq ishlatilgan. Pavlus maqtanib ham gapirmaydi, oʻz shaxsiy xizmatini 2 Korinfliklarga Maktubdagi singari himoya ham qilmaydi. Filippidagi jamoat Pavlusga ancha sadoqatli boʻlgani uchun u ular bilan oʻz qiyinchiliklari va shaxsiy maqsadlari toʻgʻrisida emin-erkin suhbatlasha olgan.


Pavlus, Sila va Luqo Filippi shahrida boʻlishganiga 10 yilcha boʻlib qolgandi. Dastavval voizlik ijobiy natija bergan. Jamoatda Lidiyaning dugonalari boʻlgan va Pavlus bilan Xushxabar aytish xizmatida qatnashgan koʻplab xotin-qizlar bor edi (Filip. 4:3) . Ulardan baʼzilari, masalan, Sintixiya bilan Yevodiya koʻpincha kelisha olmay qolishgan (4:2). Pavlus Makedoniyada xizmat qila boshlagan paytdan bu jamoat uni qoʻllab turgan, lekin u yanada uzoqroq safarlarga ketgani sayin, ular ham u uchun ortiqcha qaygʻurmay qoʻyishgan. Quddusda sodir boʻlgan noxush voqea, undan keyin Pavlusning hibsga olinishi va Rimga olib ketilishi haqidagi xabarlar ularning yuragida gʻamxoʻrlik hissini uygʻotib (4:10-14), yana yordam qoʻlini choʻzishga undagan. Epafrodit ular bergan hayr-ehsonni olib kelgach, oʻzining tobi qochib qolgan. U sogʻaygach, Pavlus buni ibodatga javob (2:15-27), deb oʻylagan va qoʻliga maktubni tutqazib, uni ortga, Filippi shahriga qaytarib yuborgan (2:28,29). Garchand Pavlus oshkora bildirmagan boʻlsada, lekin Epafrodit ularning ehsonini olib kelish uchun tavakkal qilishiga toʻgʻri kelgani haqida taʼkidlab oʻtadi. Ehtimol, u yoʻl-yoʻlakay turli odamlardan allaqanday kasallikni yuqtirib olgan yoki siyosiy mahbus bilan aloqada boʻlgan kishi sifatida shubha ostiga tushib qolgan.


Mazkur maktub qachon yozilgani nomaʼlum, lekin Pavlus Rimda ikki yil davomida turgan payt yozilgan deb aytish toʻgʻri boʻladi. Laytfut taxmin qilishicha, u “Asiyaga” yozilgan maktublardan avvalroq vujudga kelgan, chunki ohangidan kelib chiqib aytadigan boʻlsak, u safarlar davomida yoʻllangan maktublarga ancha oʻxshash. Tilning oʻxshashligi katta dalil boʻlmasa kerak, chunki muallif ishlatgan uslub va soʻzlar vaqt oʻtgani sayin, qolaversa biror bir maktubni yozishga undagan sababga koʻra ham oʻzgarib ketishi mumkin edi. Lekin toʻgʻri, Laytfut taʼkidlaganidek, Filippiliklarga Maktub ishlatilgan soʻzlar va umumiy uslub boʻyicha Efesliklar yoki Kolosaliklarga Maktubga qaraganda, koʻproq Rimliklarga Maktubni esga soladi. Bu maktub osiyoliklar jamoatiga emas, yevropaliklar jamoatiga yoʻllangan, chunki osiyolik imonlilar mistitsizm va qonunparastlik taʼsiridan holi boʻlishgan, lekin aynan mana shu taʼsir Kolosadagi jamoatni xavotirga solgan.


Yana bir nechta omilni taʼkidlab oʻtish oʻrinli. Pavlusning Rimga yetib kelgani haqidagi xabarni Filippidagilar eshitguncha va Epafrodit ularning sovgʻasini Pavlusga keltirib berguncha qanchadir vaqt oʻtgan. “Saroy ahli” Pavlus toʻgʻrisida bilguniga qadar (1:13) va “Qaysarning xonadoniga” ham Xushxabar kirib borguniga qadar (4:22) yana bir qancha vaqt oʻtishi kerak boʻlgan. Bundan tashqari, voizxon masihiylar ichida ikkita guruh mavjud boʻlib, ularning biri Pavlusga hasad qilgan va yomon koʻrgan, boshqa bir guruh uni qoʻllab-quvvatlagan (1:15,16). Ana shu guruhlar ham bir kunning oʻzida paydo boʻlib qolmagan. Pavlusning ishi hanuzgacha soʻroq ostida qolib kelayotgan edi, shuning uchun ham u sud jarayoni ijobiy yakun topishiga ishonqiramay qaragan. Garchand u har qanday holatga tayyor turgan boʻlsa-da, lekin kelgusida xizmat qilish uchun bir muddat ozodlikka chiqishim turgan gap, deb ishonardi (1:23-27; 2:17,24).


Aftidan, Filippi jamoatida intizomiy chora koʻrishga tortadigan hech qanday guruhbozlik va bidʼatlar boʻlmagan. Shunga qaramay, yahudiylik tarafdori boʻlganlarning tilga olinishi (3:2) koʻzga koʻrinmaydigan, yashirin bir xavf bor boʻlganidan darak beradi. Garchand Pavlus qattiq ohangda gapirgan boʻlsa-da, lekin uning asosiy maqsadi u yerdagi birodarlarning xatosini betiga aytib, mulzam qilish uchun emas, balki ularni ilohiy chaqiriqqa loyiq boʻlib, osmon fuqarolari singari ish tutishga ruhlantirishdan iborat boʻlgan (3:17-21).


Maktubning mazmuni


Mazkur maktubda ikkita asosiy mavzu yoritib berilgan. Birinchisi bu – Xushxabar aytish boʻlib, u haqda 9 marta tilga gapirilgan: “Injil Xushxabarini yoyishimda ishtirok etib kelmoqdasizlar” (1:5), “Xushxabarni... qaror toptirishimda” (1:7), “Injil Xushxabari yanada koʻproq muvaffaqiyat qozonishiga xizmat qildi” (1:12) yoki bu mavzu Pavlus aytib oʻtgan quyidagi iboralarda uchraydi: u “Xushxabarni himoya qilish uchun” tayinlangan (1:17), “Xushxabarga munosib ravishda” (1:27) kun kechirishni va “Injil yoʻlida yakdillik bilan kurashib borishni” (1:27) maslahat bergan; u Timoʻtiyni tavsiya qilib, “Xushxabarni yoyishimda u menga oʻgʻil otaga xizmat qilganday xizmat qildi” (2:22) degan; soʻngra “Xushxabarni targʻib etish uchun faoliyat” (4:3) koʻrsatishni maslahat bergan va nihoyat u filippiliklarga “Xushxabarni yoya boshlagani” ni (4:15) eslatib oʻtgan. Pavlus “Xushxabar aytish” terminini keng maʼnoda ishlatgan, yaʼni u vaʼzlar, xizmatlar, soʻzlar va xayrli ishlarni nazarda tutgan. Maktubda “Xushxabar aytish”ga taʼrif berilmagan, lekin uning mohiyati ikkita gap bilan ifodalangan boʻlib, ular uning ikki jihatini, yaʼni tarixiy va shaxsiy jihatlarini oʻzida aks ettiradi: “U Oʻzini shunday past olib, oʻlimga, hatto xochdagi oʻlimga borib itoat etdi” (2:8) va “Endi Ilohiy Qonunga amal qilishdan iborat boʻlgan oʻz solihligimga suyanmayman. Aksincha Masih bilan bir boʻlay, deb faqat Unga ishonish orqali, imon orqali boʻladigan solihlikka suyanaman va shu tariqa Xudo huzurida oʻzimni oqlayman” (3:9). Birinchisi – Iso Masih odamlar uchun Oʻz jonini bergani haqidagi Injil Xushxabari, ikkinchisi – inson Xudoning oldida solih deb topilishi mumkin ekaniga uni ishontirish. Bu Xushxabar aytishning ikki jihati hisoblanadi.


Maktubdagi ikkinchi mavzu bu – quvonch. Rimda Pavlusning kelajagi unga qaygʻuli va yoqimsiz boʻlib koʻringan boʻlsa ajabmas, sababi gʻanimlari uning ishiga ziyon yetkazishlari, qolaversa sud ham uni shoshilinch oʻlim jazosiga hukm qilib yuborishi mumkin edi. Shunga qaramay, Filippiliklarga Maktub tushkun ruhda yozilmagan. Pavlus filippiliklarni “har safar xotirlaganida” Xudoga minnatdorchilik bildiradi (1:3), chunki “xoh munofiqlik bilan, xoh samimiylik bilan boʻlsin” Iso Masih haqidagi Xushxabar ularga yetkazilgan (1:18), qolaversa u yerdagi imonlilar kamtarlikda qamol topib borishayotgan edi (2:3), oʻzi ham Masihga boʻlgan ishonchi uchun jonini fido qilishga tayyor boʻlgan (2:17) va ular u uchun yana gʻamxoʻrlik qilishayotganidan cheksiz xursand boʻlgan (4:10). Maktub boshidan oxirigacha eʼtiqodning yorqin quvonchi bilan yoʻgʻrilgan. Ana shu quvonch atrofdagi tang vaziyat va boʻlajak qaygʻularning zim-ziyo maskanidan goʻyoki otilib chiqqanday boʻladi.


Reja


FILIPPILIKLARGA MAKTUB: SHAXSIY MAQSADLARDA YOZILGAN MAKTUB


I. Salomlashuv 1:1,2
II. Shaxsiy doʻstlik uchun shukronalik 1:3-11


Minnatdorchilik


Ishonch bildirish


Ibodat


III. Boshidan kechirgan sharoitlardan kelib chiqib dalda berish 1:12-2:18


Pavlusning jasorati 1:12-26


Pavlusning filippiliklarni ruhlantirishi 1:27-30


Masih – xizmat qilish uchun oʻrnak 2:1-11


Xizmat qilishdan maqsad 2:12-18


IV. Yuborilganlar bilan shaxsiy munosabat 2:19-30
V. Qonunparastlikdan shaxsan ogoh boʻlish 3:1-4:1


Shaxsiy oʻrnak 3:1-16


Filippiliklarga pand-nasihat berish 3:17-4:1


VI. Yakuniy maslahat va salomlar 4:2-23


Birlik 4:2,3


Quvonch 4:4-7


Fikr-xayollar 4:8,9


Shukronalik 4:10-20


Salomlar 4:21,23


Berilgan baho


Filippiliklarga Maktub – koʻrsatilgan yordam uchun minnatdorchilik va Pavlusning masihiycha hayoti toʻgʻrisidagi xabardir. Ana shu maktubdagi ikkita parchada Iso Masih Xudoning irodasiga boʻysungani va Uning xizmatchisi boʻlgan Pavlus oʻziga berilgan vazifani toʻla ado etish uchun jon kuydirgani haqida bayon qilinadi (2:5-11 va 3:2-15). Birinchi parcha masihshunoslik boʻyicha yozilgan maxus esse sifatida emas, balki kamtarlik fazilatiga ega boʻlishga misol tariqasida berilgan va Pavlus filippilik imonlilarni ana shunga chaqirgan. Pavlusning oʻzi kamtarlikni har bir imonliga xos boʻlishi kerak boʻlgan haqiqat deb, misol sifatida keltirib oʻtgani uning teologik mohiyatga ega ekanini tasdiqlaydi. Odamlar birgalikda ishonadigan narsalarga qabul qilinishi lozim boʻlgan haqiqat sifatida qarashadi, lekin kelishmovchilik yuz berganda bahs-munozaralarga berilib ketishadi.


“U Oʻzini shunday past olib” (2:8) degan gapning magʻzini chaqish borasida olimlar koʻp qalam tebratishgan. Iso Masih yerga kelib, qul qiyofasini olib, inson koʻrinishida boʻlgan payt U Oʻzini qanchalik past olgan va ilohiy haq-huquqlardan qanchalik voz kechgan? Rabbimiz Iso Masih inson qiyofasiga kirish va gunohga beriladigan jazoni tortish uchun Oʻz ixtiyori bilan zohiriy shon-shuhratdan voz kechgan, ammo U Xudoligicha qolgan. Kol. 1, Ibr. 1 va 2, Yuh. 1 boblardagi singari bu jumla ham Xudoning inson tanasida gavdalanishi haqidagi taʼlimotga daxldor ajoyib matnlardan biridir.


Filippiliklarga Maktubning 3 bobidagi boshqa bir parcha aynan nima Pavlusni harakatga keltirgan va unga ilhom baxsh etgani haqida soʻzlab beradi. Pavlusning hayratlanarli fidokorligi va soʻnmas gʻayrati oʻzlari ishonch qoʻygan ishga butun hayotini bagʻishlagan tarixiy shaxslar bilan bir qatorda tilga olinishi uchun unga toʻliq haq-huquq beradi. Hayot uning uchun Iso Masihdan iborat boʻlgan. Unga “yetishish”, Uni “tanib-bilish”, U bilan “bir boʻlish”, Masih uning oldiga qoʻygan maqsadlarga erishish – bularning barchasi Pavlusning fikr-xayolini doimo band qilib turgan. Filippiliklarga Maktub Iso Masihga toʻla baxshida etilgan umr qanday boʻlishini tasvirlab beradi.


#### HAVORIY PAVLUS TURMADA YOZGAN MAKTUBLARNING OQIBATLARI


Pavlusning qamoqqa tashlanishi nima bilan yakun topganini taxmin qilish qiyin emas, ammo u ozodlikka chiqqani haqidagi farazlar ham mavjud. U Kesariyadagi, keyinchalik Rimdagi turmada yotgani bilan xizmat qilishdan toʻxtab qolmagan. Maktublarining salomlashuv qismida tilga olgan doʻstlari va yordamchilari orqali Pavlus doimo jamoatlar bilan aloqani ushlab turgan. Majburiy tin olish unga koʻp ibodat qilish va fikr-mulohaza yuritish imkonini bergan. Buning natijasida Pavlus turmada bebaho ochiqliklarni qogʻozga tushirishga erishgan. U Qaysarning hukmini talab qilgach, rim hukumati masihiylikka alohida eʼtibor qarata boshlagan va bu harakatning qonuniy-qonuniymasligi yuzasidan qatʼiy bir qaror chiqarishgan majbur boʻlgan. Bordiyu, masihiylikka ruxsat etilgan kult, yaʼni “litsit[1]etilgan din” maqomi berilganida, quvgʻinlar noqonuniy hisoblanardi va masihiylar xavf-xatardan holi boʻlishardi. Boshqa tomondan, agar uni qonundan tashqarida deb eʼlon qilishganida, yaʼni man etilgan kult – “illitsit[2]qilingan din” maqomi berilganida, keyin yuz beradigan quvgʻinlar uni yanada ommalashtirib, oʻz kuchini namoyon qilishga imkon yaratgan boʻlardi. Pavlus 10 yil majusiylar orasida xizmat qilib (46-56 yy.), 4 yil qamoqda oʻtirgan vaqt ichida Masih Jamoati yahudiylik taʼsiridan chiqib, mustaqil masihiylik harakatiga aylangan. Ana oʻshandan keyin, masihiylar targʻibot xizmatini yanadan kengroq yoyish masalasiga ham tayyor boʻlishgan.

## IV QISM, ILK MASIHIY JAMOATLARINING MUAMMOLARI


18 BOB, TAʼSIS ETILGAN JAMOAT: CHOʻPONLIKKA OID MAKTUBLAR

19 BOB, AZOB CHEKAYOTGAN JAMOAT: BUTRUSNING 1 MAKTUBI

20 BOB, YAHUDIYLIKDAN AJRAB KETISH: IBRONIYLARGA MAKTUB

21 BOB, BIDʼATLARNING XAVFI: BUTRUSNING 2 MAKTUBI, YAHUDONING MAKTUBI, YUHANNONING 1,2,3 MAKTUBLARI

22 BOB, UMIDVOR JAMOAT: VAHIY


Birlashish davri: mil. 60 y. – 100 y.


### 18 BOB, TAʼSIS ETILGAN JAMOAT: CHOʻPONLIKKA OID MAKTUBLAR


UMUMIY VAZIYAT

TIMOʻTIYGA 1 MAKTUB

TITUSGA MAKTUB

TIMOʻTIYGA 2 MAKTUB

BERILGAN BAHO


#### UMUMIY VAZIYAT


Havoriylar kitobida bayon qilingan voqealardan keyin birinchi asr oxirigacha Jamoat bilan nima yuz bergani haqida maʼlumot beruvchi izchil hikoya kitobi ixtiyorimizda yoʻq. Kanonga kiritilgan alohida kitoblargina ana shu davrdagi voqea-hodisalardan darak berishi mumkin, qolaversa jamoat otalariga tegishli asarlarda yozilgan bir-ikki ogʻiz jumlalarni ham ularga qoʻshimcha qilsa boʻladi. Lekin mazkur asarlar qayerda va qachon yozilgani haqida ishonchli maʼlumot yoʻqligi muammoni yana chigallashtiradi, shu bois oʻsha davrni tasavvurimizda yaxlit koʻrinishga keltirishning sira iloji yoʻq.


Pavlus qamoqqa tashlanganidan soʻng, keskin oʻzgarishlar sodir boʻlgan. Pavlusning oʻzi ham oʻzgarganini Filip. 3:12 oyatdan koʻrishimiz mumkin, u hali oʻziga yuklatilgan vazifani topshirishga tayyor boʻlmagan, ammo vaqt endi unga qarshi ishlayotgan edi. Filimoʻnga Maktubda u oʻzini moʻysafid Pavlus deb ataydi (Fil. 9), shuningdek Filippiliklarga Maktubda u oʻlimi yaqinlashib qolganiga shama qiladi (Filip. 1:20, 21) . Pavlus bora-bora yosh hamkorlariga koʻproq suyanib qolgan, chunki ular ozodlikda boʻlib, xizmatni unga qaraganda yaxshiroq davom ettirishlari mumkin edi.


Choʻponlikka oid maktublar, yaʼni Timoʻtiyga 1 va 2 Maktub hamda Titusga Maktublar Pavlus xizmatining aynan mana shu davriga toʻgʻri keladi. Bu uchta maktub bilan Pavlusning qolgan maktublari oʻrtasida uslub, til va mazmun borasida farqlar borligi sabab, ularning haqiqiy ekanligi ustida bir qator bahs va tortishuvlar boʻlib oʻtgan. Shunga qaramay bu maktublarning barchasi hali-hanuz Pavlusning ismi bilan ataladi, shu bilan birga ular uning hayoti bilan uzviy bogʻlanib ketgani aynan Pavlusni muallif deb hisoblash uchun yetarlidir, chunki til va uslub yosh oʻtishi bilan va vaziyatdan kelib chiqqan holda oʻzgarib ketishi mumkin edi. Turmada yozilgan maktublar bilan safar chogʻida yozilgan maktublar oʻrtasida ham katta farqlar uchraydi, shuning uchun ular bilan choʻponlikka oid maktublar oʻrtasidagi mavjud tafovutlarga hayron qolmaslik kerak.


Mazkur maktublarda uning hayotiga oid berilgan maʼlumotlarni koʻrib, shunga guvoh boʻlish mumkinki, u Qaysarning birinchi sudidayoq oqlanib, yana bir muddat emin-erkin xizmat qilish imkoniga ega boʻlgan. Dastavval, u gʻayriyahudiy jamoatlari tortiq qilgan xayr-ehsonlarni Quddusga oʻzi eltib bermoqchi boʻlgan, keyin gʻarb tomon oshiqib, Rimda jamoat tashkil qilish va Ispaniyaga yoʻl olishni niyat qilgan. Pavlus yana oʻz-oʻziga xoʻjayin boʻlishi uchun 4 yilcha vaqt oʻtgan va ozodlikka chiqqan. Choʻponlikka oid maktublarda ham Pavlus sayohat qilgani haqida aytilgan, lekin buni Havoriylar kitobida bayon qilingan sayohatlarga aloqasi yoʻq, shunday ekan ana shu uchta maktub kechroq, yaʼni Pavlus yana safarga chiqqanda yozilgan deb xulosa qilsak boʻladi.


Choʻponlikka oid maktublar bilan turmada yozilgan maktublar oʻrtasidagi xronologik bogʻliqlik Pavlusning hamkorlari toʻgʻrisida yozilgan maʼlumot orqali birmuncha oydinlashadi. Ana shu hamkorlarning aksariyati turmada yozilgan maktublarda ham tilga olinsa-da, lekin ular boshqa joylarda boʻlishgan, demakki Pavlusning yaqinida emas. Pavlus Makedoniyaga joʻnab ketayotgan payt Timoʻtiy Efesda qoldirilgan edi (1 Tim. 1:3) . Havoriylar kitobida aytilishicha, Timoʻtiy Pavlus bilan soʻnggi safar chogʻida Makedoniyadan Asiya tomon ketayotgan edilar (Hav. 20:4-6) oʻshanda Timoʻtiy Efesda qolmagan edi. Dimas Pavlusni tashlab ketgan (2 Tim. 4:10) , turmada yozilgan maktublarda u Rimda xizmat qilganlar bilan bir qatorda tilga olingan (Filim. 24) . Titusga kelsak, u Kritda qoldirilgan edi (1:5), keyin u Dalmatiyaga yoʻl olgan (2 Tim. 4:10) , lekin Havoriylar kitobida Pavlusning Kritga safar qilgani yozilmagan, lekin oxir-oqibat u Rimga qilgan safari chogʻida baribir u yerga tashrif buyurganda, Titus uning yonida boʻlmagan. Mark Asiyada edi (4:11), Pavlus Asiya yurtidagilarga yozgan maktublarining birida uni oʻsha yerga borishini tavsiya qilgan edi (Kol. 4:10) . Luqo u bilan edi (2 Tim. 4:11) . Tixik maxsus topshiriq bilan Efesga joʻnatilgan edi (4:5-12). Pavlusning oʻzi Efes shahriga (1 Tim. 1:3) , Krit oroliga (Tit. 1:5) , Nikopol (3:12) va Korinf shaharlariga (2 Tim. 4:20) , qolaversa Milit (4:20) hamda Troadalarga (4:13) ham tashrif buyurib, ayni damda Rimda istiqomat qilayotgan edi (1:17). U turmada edi (1:16) va oʻlimi yaqinlashib qolganiga ishonchi komil edi (4:6,7). Vaziyat barcha jihatlar boʻyicha turmada yozilgan maktubdagilardan keskin farq qilardi.


Choʻponlikka oid maktublar yozilgan payt, ularning orasida qanchadir vaqt farqi boʻlgan boʻlishi kerak. Timoʻtiyga 1 Maktubda Pavlus, xuddi safar qilayotgan, kuchga toʻla, oʻzining yosh yordamchisiga choʻponlik vazifalari yuzasidan nasihat qilayotgan kishi sifatida tasvirlangan. Xuddi shunday Titusga Maktub ham unga oʻxshab ketadi. Tioʻtiyga 2 Maktubga kelsak, u koʻproq Pavlusning vidolashuv xatiga oʻxshaydi, chunki u qishdan chiqa olishiga ishonmagan (2 Tim. 4:21) . Dastlabki tergov ishlarida hech kim uni yoqlab chiqmagan boʻlsa-da, ish uning foydasiga hal boʻlgan (4:17), shunda uni ayblayotganlar battar tutaqib ketishgan (4:14) va oxir-oqibat uni oʻlim jazosiga mahkum etish vaqt bilan bogʻliq masala boʻlib qolgan. Neron feʼl-atvori oʻzgaruvchan boʻlgani sababli Pavlusda oqlanishga boʻlgan umid deyarli soʻngan.


Choʻponlikka oid maktublar bir guruhni tashkil qiladi. Ularning til va uslub jihatdan bir-biriga yaqin ekaniga asoslansak, ular bir kishi tomonidan, bir xil sharoitda yozilgani yanada koʻproq amin boʻlamiz. Shuning uchun ham ular mil. 60 yillarda jamoat qay holatda boʻlgani xususida fikr yuritishimiz uchun yaxshigina zamin hozirlaydi.


#### TIMOʻTIYGA 1 MAKTUB


Demak, biz Pavlus mil. 60 yoki 61 yilda Qaysarga norozilik arizasi bilan murojaat qilganidan keyin yana oqlanishga erishgan va xushxabar targʻib qilish xizmatini davom ettira boshlagan, degan xulosaga keldik. Dastlabki taxminlarga qaramay (Hav. 20:38) unda Asiya yurtidagi Masih jamoatlarini kezib chiqish imkoniyati yana paydo boʻlgan. U yerda bir nechta birodarlar imondan qaytib ketishiga yoʻl qoʻyilgan, bu Pavlusning Timoʻtiyga bergan pand-nasihatlaridan koʻrinib turibdi: “... sendan Efes shahrida qolgin, deb iltimos qilgan edim. U yerda baʼzi kishilarga boshqacha taʼlimotni yoymasliklarini, afsonalar va bepoyon shajaralar bilan band boʻlmasliklarini buyur...” (1 Tim. 1:3, 4) . Ular Qonundan saboq beruvchi ustoz boʻlishni istashgan, lekin ular tajribasiz boʻlib, qolaversa Qonun sirlari boʻyicha taʼlim olishmagan edi (1:7). Aqlan adashganlardan tashqari u yerda ahloqan adashganlar ham boʻlgan, masalan, Imeney va Iskandar shular jumlasidan boʻlib, ular qatʼiy jazoga tortilishgan. Quruq gap (1:6) va ruhan barbod boʻlish kabi muammolar ana shu intilishlarga yoʻldosh boʻlgan.


Jamoatning ichki tuzilishida yanada koʻproq chigalliklar hosil boʻla boshlagan. Unda shunday ahamaiyatli lavozimlar tayinlana boshlaganki, ular yuqori mansabni payida yurganlar uchun ayni muddao boʻlgan. Foyda keltirish emas, balki kattaroq mansabga ega boʻlish asosiy maqsadga aylanib qolgan. Maktublarda nozirlar, xizmatkorlar va oqsoqollar tilga olib oʻtiladi. Bunda nozir va oqsoqol bir maqomga ega ekanini taʼkidlab oʻtish oʻrinli. Jamoat qaramogʻidagi beva ayollar jamoatning qandaydir ijtimoiy xizmati uchun “saylanishgan” (5:9). Yigʻilishlarda muntazam takrorlanadigan odatlar paydo boʻla boshlagan: qoʻllarni koʻtarib ibodat qilish (2:8), xotinlarning sukut saqlab, itoatgoʻy boʻlishi (2:11), Muqaddas Yozuvlarni oʻqish, vaʼz qilish va taʼlim berish (4:13), qoʻl qoʻyib ruhiy inʼomlarni yetkazib berish (4:14). Jamoat ichiga imonlilarning ikkinchi va uchinchi avlodlari kirib kelgach, teologik asoslar imon bilan shunchaki qabul qilina boshlangan va shu sabab, ular oʻz hayotiyligini yoʻqotib qoʻyishgan. Fikrlar har xilligi bois istalgan masala ustida tortishuv va kelishmovchiliklar yuz berib, bidʼatlar ham jamoatga yanada koʻproq xavf sola boshlagan.


Timoʻtiyning hayoti


Timoʻtiy oʻzi ancha qiziq odam boʻlgan. U Listrada dunyoga kelgan, otasi yunon, onasi esa yahudiy ayol edi. U yoshlikda yahudiycha muhitda katta boʻlib, Ilohiy Qonun bilan tarbiya topgan edi. Pavlus uni ikkinchi targʻibot safarida oʻziga yordamchi qilib olgan (Hav. 16:1-3) , oʻshandan keyin Timoʻtiy undan ajramagan. U Makedoniya va Axayadagi voizliklarda ishtirok etgan va Pavlusga Efes shahrida uch yil koʻmak berib, oʻsha shaharni va mahalliy jamoat nimaga muhtoj ekanini besh qoʻlday bilib olgan. U Quddusda oʻtadigan kengashga yuborilgan vakillar orasida boʻlgan (20:4) va u yerga ketishda Pavlusga hamsafar boʻlgan boʻlsa, ajabmas. Pavlus birinchi marta qamalgan payt, Timoʻtiy u bilan Rimda birga edi, chunki uning ismi Kolosaliklarga Maktubda (1:1) va Filimoʻnga Maktubda uchraydi (1). Pavlus ozod qilingach, Timoʻtiy u bilan birga safarga chiqqan. Aftidan, u Pavlus Makedoniyadagi jamoatlarni kezib yurgan payt, Efes shahrida u yerda vujudga kelgan bir qator qiyinchiliklarni hal etish uchun qoldirilgan. Pavlusning soʻnggi kunlarida Timoʻtiy Rimga borib, uning yonida boʻlgan (2 Tim. 4:11, 21) , qolaversa qamoqda oʻtirish uning ham boshiga tushgan (Ibr. 13:23) , toʻgʻri uni keyinchalik ozod qilishgan.


Timoʻtiyga ishonch bildirish mumkin boʻlsa-da, lekin u kuchli feʼl-atvorli inson emasdi. Pavlus Timoʻtiyga Efes jamoatiga choʻponlik qilish vazifasini topshirgan payt (1 Tim. 4:12) , uning yoshi taxminan oʻttizlarda boʻlgan, lekin shunda ham u yetuk inson kabi taassurot qoldira olmagan. U tortinchoq boʻlgan (2 Tim. 1:6, 7) va oshqozon ogʻrigʻidan shikoyat qilgan (1 Tim. 5:23) . Timoʻtiyga yoʻllangan maktublar Pavlus bergan topshiriqni amalga oshirishi uchun unga dalda berish va imonda sobit qilish maqsadida yozilgan.


Reja


TIMOʻTIYGA 1 MAKTUB: YOSH VOIZXON UCHUN MASLAHATLAR


I. Salomlashuv 1.1,2
II. Kirish 1:3-17


Efesdagi shoshilinch topshiriq 1:3-11


Pavlusning tajribasi 1:12-17


III. Topshiriq 1:18-4:5


Maqsad 1:18-20


Ibodat qilish uchun topshiriq 2:1-8


Jamoatda ayollarning hatti-harakati yuzasidan topshiriq 2:9-15


Nozirning xizmati boʻyicha topshiriq 3:1-7


Xizmatkorlarning xizmati boʻyicha topshiriq 3:8-13


Kirish soʻzi 3:14-16


Imondan qaytish masalasi 4:1-5


IV. Shaxsiy ehtiyotkorlik 4:6-6:19


Shaxsiy yurish-turishda 4:6-16


Turli toifadagi odamlar bilan munosabatda 5:1-6:12


Bevalar 5:1-16


Boshliq etib tayinlangan presviterlar 5:17-19


Gunoh qilayotganlar 5:20-25


Qullar 6:1,2


Soxta ustozlar 6:3-8


Boyib ketish orzusida yurganlar 6:9-10


Eʼtiqodga shaxsan amal qilishda 6:11-16


Boylikdan foydalanishda 6:17-19


V. Yakuniy salomlar 6:20,21


Maktubning mazmuni


Maktubdagi ishlatilgan ogʻzaki uslub va ohangdan kelib chiqib, uning toʻliq rejasini ishlab chiqishning iloji yoʻq. Baʼzi jumlalar kontekstda nooʻrin ishlatilgandek tuyuladi, masalan quyidagi maslahat kabi: “Bundan keyin faqat suv ichma...” (5:23). Bunday maslahatlar shaxsiy suhbatlarga xos deyish mumkin, bunda soʻzlovchi tomon oʻz gapi orasiga allaqanday nasihatlarni qistirib oʻtishi mumkin, unga adabiy shakl berish masalasi uni sira ham qiziqtirmaydi. Kirish qismi (1:3-17) Pavlus Timoʻtiyni Efesda qoldirishiga sabab boʻlgan oʻsha shoshilinch ishning xomaki koʻrinishini chizib beradi. U Timoʻtiyga oʻz shaxsiy tajribasidan xizmat namunasini keltirib, ana shu xizmatning masʼuliyatini ham tez-tez eslatib oʻtadi (1:18; 4:6,12,16; 5:21; 6:11,20). Bu bilan Pavlus uni xizmatdan bosh tortmaslikka undamoqchi boʻladi. Pavlusning: “... senga buyurib topshiraman” (1:18) deb aytgan topshirigʻining oʻzi jamoatning tashkiliy ishlariga tegishli boʻladi. Xudoning chaqirigʻi bilan bogʻliq masalalar va jamoatning tizimi hamda imon taʼlimoti bilan bogʻliq muammolar ochiq-oydin muhokama qilingan, shuningdek choʻponning tashkiliy ishlardagi javobgarligi aniq ifoda etib berilgan. Shaxsiy nasihatlar boʻlimida (4:6-6:19) Pavlus vaʼzxonning oʻz xizmatiga va jamoatdagi barcha birodarlarga munosabati qanday boʻlishini tushuntirib bergan. Pavlus maktubning oxirida Timoʻtiyga Xudoning odami deb ajoyib tarzda murojaat qiladi. Bu murojaatda toʻrtta buyruq soʻzlar mavjud: oʻzingni chetga tort, qattiq ushlab tur, jon-jahding bilan harakat qil, qoʻriqla (6:11,12,14). Pavlus bu soʻzlar bilan xizmatkorning shaxsiy hayotini asoslab beradi.


#### TITUSGA MAKTUB


Umumiy vaziyat


Xronologik tartib boʻyicha Titusga Maktub Timoʻtiyga 1 Maktubdan keyin keladi. Efesdan chiqqach, Pavlus Makedoniyaga joʻnab ketgan, u yerdan esa ehtimol, Krit oroliga suzib borgan. U Rimga ketayotib, bu yerda toʻxtab oʻtgan edi. Oʻshanda u Kritda bir muddat boʻlgan va ketish arafasi jamoat tashkil qilish ishini yakuniga yetkazish va bir qator xatoliklarni toʻgʻrilashi uchun Titusni qoldirib ketgan. Pavlus vaqti oz qolayotganini sezgan, chunki u hali Efesga qaytib borishni ham oʻylayotgan edi, shuning uchun u Tixikni Kritga joʻnatish haqida gapirib oʻtgan (Tit. 3:12) . Nikopol shahriga (Epiriyada boʻlsa kerak) borish uning asosiy maqsadi boʻlib, u yerda qish mavsumini oʻtkazmoqchi edi.


Kritdagi ahvol achinarli edi. Jamoat hali tashkil etilmagan, imonlilar yengiltaklik bilan oʻzlarini tutishardi. Mabodo 2 bobda aytilgan soʻzlar qisman boʻlsa-da, jamoat nimaga muhtoj boʻlganini koʻrsatib bergan taqdirda ham, shunday xulosaga kelish mumkinki, erkaklar buzuq va yengiltak boʻlishgan, kampirlar gʻiybat qilib, mast-alast yurishgan, yosh juvonlar esa bekorchi boʻlib, erkaklarni yoʻldan urishni xush koʻrishgan. Xushxabar inoyatining eʼlon qilinishi kritliklarning tasavvurida imon orqali qutqarilish mehnat qilib, odob-ahloq bilan yashashga umuman aloqasi yoʻq degan yanglish tushunchani oʻygʻotgan boʻlishi mumkin. Mana shu qisqagina maktubda masihiylar olti marotaba xayrli ishlar qilishga chaqirilgan (1:16; 2:7,14; 3:1,8,14). Pavlus xayrli ishlar bilan najotga erishib boʻlmasligini aytgan boʻlsa-da, lekin u masihiylar savob ishlarni amalga oshirishlari kerakligini ham taʼkidlab oʻtgan.


Kritiylar ahloqiy buzuqlikka tabiatan oʻch boʻlishgani, qolaversa yahudiy afsonalari hamda qonun-qoidalari atrofida bir talay tortishuvlar yuzaga kelgani tufayli Krit shahrida turli tartibsizliklar kelib chiqqan. Yahudiy afsonalari va qonun-qoidalari, asosan, sunnatlilar (1:10), xudosizlar (1:16), itoatsizlar (1:10) nizo chiqaruvchilar (1:11), gʻarazgoʻylar (1:11) tomonidan tarqatib kelingan edi. Bu ustozlarning Galatiyadagi jamoatlarga notinchilik olib kelgan boshqa ustozlardan farqi shu ediki, ularning xato fikrlari ahloqiy xususiyatga ega boʻlgan, vaholanki galatiyaliklarda barcha narsa qonunparastlikka qaratilgan boʻlgan. Bu maktubda ularning ikkalasi ham birday qoralanadi.


Timoʻtiyga 1 Maktub ham, Titusga Maktub ham shogird-choʻponga yoʻl-yoʻriq berish maqsadida yozilgan, chunki u oʻz qavmining chigal muammolarini hal qilishiga toʻgʻri kelgan edi. Maktubni olgan Titus Pavlus bilan tanishganiga oʻsha payt oʻn besh yilcha boʻlib qolgan edi va u uning hamkori ham sanalardi. Majusiy boʻlgan Titus Antioxiyadagi dastlabki xizmat kunlaridayoq imonga kelgan edi. Uning imoni shu qadar ishonarli koʻringanki, natijada Pavlus va Barnabo Quddusdagi kengashga borgan payt uni xatna qilinmagan gʻayriyahudiy imonlilarga namuna va “dastlabki dalil” qilib koʻrsatishgan (Galat. 2:1, 3) . Aftidan, Titus Pavlusning uchinchi safarida unga hamroh boʻlgan, chunki u Korinf jamoatida tartibsizliklar yuz bergan ogʻir kunlarda Pavlusning vakili sifatida korinfliklarni tavbaga olib kelishning uddasidan chiqqan edi (2 Kor. 7:6-16) . U mablagʻ toʻplash maqsadida butun Makedoniyani kezib chiqqan va Pavlusning tahsiniga sazovor boʻlgan (8:16,19,23). Hav. 20:5 oyatda ismi keltirilmagan boʻlsada, ehtimol “biz” olmoshi ostida u ham nazarda tutilgan. Yangi Ahdda oxirgi marta Titus haqida, u Dalmatiyaga ketgan payt tilga olingan (2 Tim. 4:17) . Chamasi, u Timoʻtiydan koʻra irodaliroq boʻlgan hamda qarshilik koʻrsatuvchilarning adabini berishga layoqatli hisoblangan.


Reja


TITUSGA MAKTUB: SOGʻLOM TAʼLIMOT


I. Salomlashuv: sogʻlom taʼlimot manbasi 1:1-4
II. Sogʻlom taʼlimotni hayotga tadbiq etish 1:5-16


Rahbarlar tayinlash 1:5-9


Soxta ustozlarni fosh etish 1:10-16


III. Sogʻlom taʼlimotni vaʼz qilish 2:1-15


Quyidagi birodarlarga murojaat 2:1-10


Chollar


Kampirlar


Yosh xotinlar


Yigitlar


Uning oʻzi


Qullar


“Xudoning inoyati...” ga taʼrif berish 2:11-15


IV. Sogʻlom taʼlimot yordamida yoʻl-yoʻriq koʻrsatish 3:1-11
V. Yakuniy salomlar 3:12-15


Maktubning mazmuni


Titusga Maktubning umumiy mazmuni Timoʻtiyga 1 Maktubniki bilan bir xil, faqat unda imon-eʼtiqodni aniq ifoda etib berishga katta ahamiyat berilgan. Pavlus ikkita parcha orqali Yangi Ahdda berilgan imon taʼrifiga oʻxshash taʼrifni aytib oʻtadi (2:11-14; 3:4-7). Quyidagi parchalarda berilgan punktlarga eʼtibor qarating:


1. Xudoning shaxsiyati 2:11; 3:6
2. Xudo sevgisi va inoyatining xususiyati 2:11; 3:4
3. Uning maqomi: Qutqaruvchi 2:10; 3:4
4. Qutqaruvchi sifatidagi Masih 2:13; 3:6
5. Muqaddas Ruh 3:5
6. Xudo uchbirligining maʼnosi 3:5,6
7. Masihning ilohiy tabiati 2:13
8. Masih gunohkorlar oʻrniga qurbon boʻlib, ularni qutqarishi 2:14
9. Najot barcha uchun berilganligi 2:11
10. Savob ishlar bilan emas, imon orqali najot topish 3:5
11. Muqaddas Ruhni qabul qilish 3:5
12. Imon bilan oqlanish 3:7
13. Xudo Oʻz xalqini muqaddaslashi (poklashi) 2:14
14. Yovuz ishlardan ajralish 2:12
15. Abadiy hayotni meros qilib olish 3:7
16. Masihning ikkinchi bor kelishi 2:13


Yuqorida keltirilgan punktlarning barchasi Yangi Ahd teologiyasining qisqacha bayonini tashkil qiladi.


Titusga Maktub – jamoat koʻzga koʻrinarli, ichki tizimga ega boʻlgan paytda vujudga kelgan jamoat taʼlimotining ajoyib bayonidir. Garchand bu maktub yosh xizmatchi uchun moʻljallangan boʻlsa-da, lekin u boshlangʻich taraqqiyot bosqichidan oʻtib boʻlgan va allaqachon imon-eʼtiqod ifodasini, qolaversa asosiy tartib-qoidalarni oʻrnatib boʻlgan jamoat haqida soʻz yuritgan. “Sogʻlom” soʻzi shuni anglatadiki, oʻsha paytgacha barcha tomonidan birday qabul qilingan qandaydir mezon mavjud boʻlgan va toʻgʻri hayot hamda taʼlimotni unga moslashtirish kerak boʻlgan.


#### TIMOʻTIYGA 2 MAKTUB


Umumiy vaziyat


Pavlus Ispaniga borish orzusiga yetishganmi-yoʻqmi, bunisi bizga qorongʻu. Rimlik Kliment[1](mil. 95 y.) oʻz xatida aytishicha, Pavlus “butun dunyoga adolatdan saboq bergan, qolaversa Gʻarb chegaralariga yetib borgach hokimlar oldida guvohlik ham bergan...”. Mabodo Kliment xatini Rimda yozganida, Rimni Gʻarb chegarasi deb atash uning oʻzi uchun ham gʻalati tuyulgan boʻlardi. Bu xuddi Chikago yoki Novosibirskda yashovchi kishiga oʻz mamlakatining gʻarbiy chegarasida yashayotganini aytish bilan barobar edi. Kliment Ispaniyani tilga olmaydi, balki u Pavlus oʻz niyatini amalga oshirganini shunchaki taxmin qilgan xolos. Pavlus haqiqatdan ham u yerda Injil Xushxabarini vaʼz qilganmi, qolaversa Shimoliy Afrika va Britaniyadagi jamoatlarga u imonga olib kelgan masihiylar asos solganmi-yoʻqmi, bu biz uchun ancha qiziq boʻlardi.

Demak, uning Ispaniyaga safari haqida hali ham ishonarli dalillar yoʻq va bu davlatning havoriy Pavlusga tegishli sayohat xaritasida paydo boʻlgani ham faqatgina taxminlar bilan bogʻliq. Agar Pavlusning safari xuddi choʻponlikka oid maktublarda yozilganidek boʻlsa, u holda uning Yerast kabi Korinfda toʻxtagani (4:20); xastalikka chalingan Trofimni qoldirishga majbur boʻlgan Militda va Troada shahrida (4:13) bir muddat turgani rost hisoblanadi. Matnda bu sayohatning aniq tartibi berilmagan. U Efesda toʻxtamagan, lekin u yerga Tixikni yuborgan. Chamasi, u toʻsatdan xibsga olingan va Rimga joʻnatilgan, chunki uning rejalari chala qolib ketgan. Troadada qolib ketgan kitoblarini u keyinroq olib kelmoqchi boʻlgan, lekin bu unga nasib qilmagan. Pavlus aynan qayerda qoʻlga olingani nomaʼlum; bu balki Troadada, yo boʻlmasa Nipopol shahrida yuz bergan boʻlishi mumkin.


Pavlus nima uchun hibsga olingani ham bizga nomaʼlum. Agar 2 Tim. 4:14 oyatdagi misgar Iskandar Hav. 19:33 oyatdagi Iskandar bilan bir odam boʻlsa, shuni taxmin qilish mumkinki, bu yahudiy hunarmand Pavlusdan ikki sababga koʻra gʻazablangan: Pavlus majusiylar ham bemalol inoyatga erishishi mumkinligi haqida vaʼz aytgan uchun hamda Pavlus majusiylik va butparastlikka qarshi qizgʻin vaʼzlar aytgach, Efesdagi muqaddas dargohlarning maketlariga boʻlgan talab pasayib ketgani uchun. Bu orada Efes shahrida ancha keskin vaziyat vujudga kelgan edi. Pavlus 2 Kor. 1:8 oyatda shunday deb yozadi: “Ey birodarlar, Asiya viloyatida boshimizga kelgan kulfatlardan xabarsiz qolishingizni istamaymiz. Biz haddan tashqari chidab boʻlmaydigan darajada ezildik hatto sogʻ qolishga umidimizni yoʻqotgan edik”. Hav. 20:19 oyatda u yahudiylarning gʻarazli niyatlari yanada kuchaygani haqida aytib oʻtgan. Ehtimol, Iskandar Pavlusning qochib ketgani va kasbdoshlari kabi oʻzining ham mollari kasodga uchraganidan tutaqib, uni Rim hukumati oldida ayblagan va oxir-oqibat Pavlusga jazo tayinlanishiga erishgan. Timoʻtiy ham Iskandar bilan tanish boʻlgan, shuning uchun ham Pavlus uni bu kishidan ehtiyot boʻlishga chaqirgani shundan dalolat beradiki, Iskandar Timoʻtiy xizmat qilayotgan yerda, yaʼni Efesda oʻz niyatini amalga oshirish harakatida yurgan.


Reja


TIMOʻTIYGA 2 MAKTUB: VIDOLASHUV SOʻZLARI


I. Salomlashuv 1:1,2
II. Choʻponlik namunasi 1:3-3:17


Oʻtmishdan misollar 1:3-18


Ayni damdagi muammolar 2:1-26


Shaxsiy hayot 2:1-13


Ijtimoiy munosabatlar 2:14-26 Kelajakdagi istiqbol 3:1-17


Imondan qaytish xavfi 3:1-9


Imonning himoyasi 3:10-17


III. Soʻnggi chaqiruv 4:1-8
IV. Yakuniy salomlar 4:9-22


Choʻponlikka oid maktublarning yozilish ohangi tufayli biz oʻz muammolari girdobidan chiqolmay, hasaddan yonayotgan yahudiylikka va ahloqiy buzuq va loqayd boʻlib, tanazzulga yuz tutgan majusiylikka qarshi kurashda jon saqlab turgan Jamoatning asl qiyofasini koʻra olamiz. Masihiy targʻibotchilarning dastlabki avlodi oʻz faoliyatini yakunlashayotganini his qilgan Pavlus oʻz majburiyatlarini ancha yosh va harakatchan yordamchilariga topshirishga ahd qilgan. Ularning baʼzilari, yaʼni Timoʻtiy va Titus kabilari, munosib izdoshlarga aylangan boʻlsa, Dimasga oʻxshaganlari imondan qaytib ketishgan (2 Tim. 4:10) . Timoʻtiyga 2 Maktub Pavlus katta sahnani tark etishidan avval, u oʻz yordamchilari va doʻstlariga aytmoqchi boʻlgan soʻnggi nasihati edi.


Maktubning mazmuni


Soʻnggi maktubning mazmunida shaxsiy his-tuygʻularning tashkiliy masalalar boʻyicha koʻrsatmalar, xotiralar, turli pand-nasihatlar, qaygʻu-alam hamda ishonch bilan oʻzaro aralashib ketganini koʻrishimiz mumkin. Maktubdagi asosiy maqsad Pavlus qoldirib ketayotgan ogʻir ishlarni amalga oshirishi uchun Timoʻtiyni qoʻllashdan iborat boʻlgan. Pavlus oʻz hayotiy tajribasidan kelib chiqib, choʻponning hayot kechirishi lozimligi haqida bayon qilib bergan, qolaversa u Timoʻtiyni ham bunga qoʻshib oʻtgan: “Xudo bizlarni qutqardi va muqaddas bir daʼvat bilan chaqirdi. ... Xudo Oʻz xohishi bilan ... bizga inoyat qilishga ... ” (2 Tim. 1:9) . Pavlus Timoʻtiyni ana shu daʼvatni nazarda tutgan holda jangga kirishgan askar (2:3) kabi barcha masalani hal etishga ishontirmoqchi boʻlgan. Shuningdek, Timoʻtiy jang rejasini tuzib, zarur joyda askarlar bilan bir safda nolimay, yurakdan xizmat qilayotgan lashkarboshiga umid bogʻlagan jangchi kabi boʻlishi kerak edi. Shaxsiy hayotda va jamoat nisbatan ijtimoiy munosabatlarda u doimo Xudoning xizmatchisi boʻlishi kerak edi. Boz ustiga, urishqoq boʻlmay, aksincha Xudoning haqiqatini anglab yetishi uchun barchaga birday yordam berishi shart edi.


Oxirzamonning koʻrinishi (1 Tim. 4:1-3 oyatlar singari) bashoratdan iborat boʻlib, jamoat uni kelajakda kutishi kerak edi. Pavlus dunyodagi yovuzlik oqimiga qarshi vositani tavsiya qiladi – bu Muqaddas Yozuvlarni tushunib yetishdan iboratdir, “... Bu yozuvlar seni Iso Masihga ishonish orqali dono qilmoq va najot yoʻlini koʻrsatmoqqa qodir” (2 Tim. 3:15) .


Soʻnggi topshiriq (4:16) choʻponlik xizmatiga hozirlik koʻrayotgan barcha imonli uchun ajoyib namuna deyish mumkin, shuning uchun ham u sinchkovlik bilan oʻrganib chiqishga arziydi.


#### BERILGAN BAHO


Choʻponlikka oid maktublar bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qimmatbaho manbalarni hosil qiladi. Ular Jamoat vujudga kelishidan, to uning strukturasi tashkil etilgan oʻtish davridagi Jamoat hayoti qanday kechganini anglab yetishga yordam beradi. Bu haqda Ignatiyning maktublarida bayon qilib oʻtgan. Ikki-uchta omillar alohida eʼtiborga loyiq deyish mumkin.


Birinchidan, bidʼatlarning avj olib ketgani kuzatiladi. Tashqi tarafdan boʻlgan qarshiliklar va sogʻlom taʼlimotdan boʻyin tovlash kabi muammolar Pavlusning barcha maktublarida taʼkidlab oʻtiladi. U Galatiyaliklarga Maktubda qonunparastlikka taʼna toshlarini yogʻdirgan, Korinfliklarga 1 Maktubda ular tananing qayta tirilishiga ishonmaganliklarini aytib oʻtgan, Kolosaliklarga Maktubda qandaydir falsafiy kultga hamla qilinganiga ishora qilgan. Lekin bularning barchasi mahalliy tartib-qoidalar bilan bogʻliq bitta-yarimta holatlar edi, faqatgina yahudiylik eʼtiqodiga boʻlgan moyilliklarni istisno qilib koʻrsatish mumkin. Shunday boʻlsa-da, ular ham oʻz tabiati va kuchiga boʻyicha turli joylarda turlicha koʻrinish hosil qilgan. Choʻponlikka oid maktublarda ham xuddi mana shu xatoliklar uchraydi, biroq ular birmuncha jiddiyroq va yosh choʻponlar xizmatiga katta xavf tugʻdirishi mumkin edi.


Mana shu xavf-xatarlar sabab avvalgi maktublarga qaraganda, koʻproq choʻponlikka oid maktublarda asosiy eʼtibor imonga beriladigan taʼrifga qaratilgan. Titusga Maktubda berilgan taʼlimotning taʼrifi, “Sen mendan eshitgan sogʻlom taʼlimotdan namuna olib, ... yoʻl tutgin” (2 Tim. 1:13) degan buyruq, imon taʼrifiga oʻxshash iboralar (1 Tim. 1:15; 2:3-5; 3:16; 4:10; 2 Tim. 1:10; 2:8; 3:16) shunday taassurot qoldiradiki, choʻponlikka oid maktublar oʻz imonini aniq ifoda eta olgan jamoatga yozilgan. Shunday qilib, muayyan shakldagi imon taʼriflari vujudga kela boshlagan, chunki ularning aksariyatini tanishtirish uchun “degan soʻz toʻgʻri” iborasi ishlatiladi. Bu iborani jamoatning oʻzida bevosita taʼlim berish paytida qoʻllash odat boʻlgan (1 Tim. 1:15; 3:1; 4:9; 2 Tim. 2:11; Tit. 3:8) . “Sogʻlom taʼlimot” iborasi ham tez-tez uchraydi (1 Tim. 1:10; 6:3; 2 Tim. 1:13; 4:3; Tit. 1:9; 2:1; 2:8) . “Sogʻlom” soʻzi asosan xayrli ishlar va toʻgʻri mezonlarga nisbatan ishlatiladi. Imon-eʼtiqod va hayot Muqaddas Kitobda hech qachon ajratib koʻrsatilmagan.


Garchand Jamoat tashkilot sifatida oʻzligini anglay boshlagan boʻlsa ham (1 Tim. 3:15) , u mustahkam iyerarxiyaga yoki tashkiliy mexanizmga aylanib qolmagan. Aytish kerakki, ruhiy hayot va xulq-atvor turli marosim hamda siyosatlardan muhimroq sanalgan, qolaversa targʻibot xizmati ham oʻsha paytlarda oʻz kuchini yoʻqotmagan edi. Yopirilib kelayotgan turli quvgʻin va bidʼatlarga qaramay jamoat tez suratlar bilan oʻsishda davom etaverdi.


### 19 BOB, AZOB CHEKAYOTGAN JAMOAT: BUTRUSNING 1 MAKTUBI


UMUMIY VAZIYAT

MUALLIF

REJA

MAKTUBNING MAZMUNI

BERILGAN BAHO


#### UMUMIY VAZIYAT


Aynan shu paytgacha Yangi Ahdda masihiylik va Rim hokimiyati oʻrtasidagi munosabatlar haqida uncha koʻp gapirilmagan edi. Xushxabar kitoblarida berilgan siyosatga oid baʼzi havolalar imperiya hukumatiga emas, balki Hirodlar xonadonining mahalliy hokimiyatiga dahldor boʻlgan. Bundan faqat Isoning mashhur gapi istisno deyish mumkin: “Qaysarning haqini Qaysarga, Xudoning haqini Xudoga bering” (Matto 22:21) . Havoriylar faoliyati kitobida masihiylikning rim hukumati bilan aloqasi ijobiy nuqtayi nazardan taʼriflangan boʻlsa-da, lekin bunday aloqalar koʻp boʻlmagan boʻlsa kerak. Pavlus yozgan maktublarning siyosatga umuman aloqasi yoʻq, ular masihiylarni mavjud hokimiyatga boʻysunishga chaqiradi xolos, chunki bu hokimiyatni Xudo tayin etgan (Rim. 13:1-6) .


Siyosiy munosabatlar va aloqalarga daxldor boʻlgan nisbiy jimlikni turlicha izohlash mumkin, chunki bu aloqalar totalitar davlat tuzumida muhim ahamiyat kasb etgani tabiiy. Birinchidan, masihiylik uchun ruhiy jihat siyosiy jihatga qaraganda muhimroq sanaladi. “Mening Shohligim bu dunyodan emas, agar Shohligim bu dunyodan boʻlganda edi, ... Mening qarollarim kurashar edi.” (Yuh. 18:36) . Iso joriy etgan mezonlar siyosiy oqibatlarga olib kelgan boʻlsa-da, na U, na Uning havoriylarini revolutsioner yoki tashviqotchi deb aytish mumkin.


Buning ustiga, avval aytib oʻtilganidek, masihiylik yahudiylik ichida ulgʻayib borgan, yahudiylik esa religio licita, davlat tomonidan ruxsat etilgan va himoya qilinadigan kult edi. Agar din hukumatning daʼvolariga qarshi chiqmasa, Rim qolgan barcha holatlarda unga nisbatan koʻngilchanlik bilan qarash siyosatini yurgizgan. Imonlilar tufayli turli gʻalayonlar yuz bermaguncha, hech kim ularga eʼtibor qaratmagan.


I asrning birinchi yarmida rim hukumati bilan toʻqnash kelgan masihiylar unda yaxshi taassurot qoldirgan. Pavlus rim fuqarosi boʻlgani uchun oʻz haq-huquqlarini talab qilgan va u ikki bor ulardan buni tan olishlarini soʻragan (Hav. 16:36-39; 22:24-29) , shu bilan birga u davlatga qarshi hech qanday faoliyat olib bormaganini, qolaversa xalq gʻalayonlarida umuman ishtirok etmaganini aytib oʻtishga haqli boʻlgan (24:12). Jamoat Iso Masih Xushxabarini eʼlon qilish orqali tinch yoʻl bilan jamiyatga kirib borishni maqsad qilgandi.


Yetmishinchi yillarga kelib vaziyat oʻzgara boshlagan. Masihiylar yahudiylikdan ajrab chiqib, alohida guruh sifatida eʼtirof etilishga muvaffaq boʻlishgan. Ularning koʻrinmas Xudoga va qayta tirilgan Masihga boʻlgan mustahkam imonlari avvaliga atrofdagilarda shubha, keyinchalik nafrat uygʻotgan, ayni damda yaqinda yuz beradigan hukm va dunyoning yoʻq boʻlib ketishi haqidagi soʻzlar tushunmovchilik hamda dushmanlikka sabab boʻlgan. Neron davrida Rimning imonlilarga salbiy munosabatda boʻlgani odamlarning masihiylikka sovuq qaragani oqibatida roʻy bergan va Rim barcha aybni masihiylarga agʻdargan. Choʻponlikka oid maktublarning oxirida shu narsa qayd etiladiki, Pavlusning oʻlimi hukumat siyosatida burilish yasagan, u endi loqayd yoki koʻngilchanlik bilan emas, balki dushmanlarcha yomon munosabat qilishga oʻtgan.


Jamoatlar munosabatlarning oʻzgarib ketganini his qilgach, kelajagidan xavotirga tushgan. Ular qarshilik harakatini vujudga keltira olmasdilar, chunki bunday hatti-harakat bilan ular davlatga tinch yoʻl bilan boʻysunish haqidagi oʻz qarashlariga qarshi chiqib qolishlari mumkin edi, qolaversa bu orqali ular ayblov uchun yana bitta sabab topib bergan boʻlishardi. Nahotki ular yoʻq boʻlib ketish xavfi ostida qolib ketishgan boʻlsa? Bularning barchasi nima bilan yakun topadi? Provinsiyalarda ham Neronning shafqatsizligi takrorlanishi mumkinmi? Ular rahbarlardan ushbu savollarga javob kutib turishgan edi.


Butrusning 1 Maktubi Kichik Osiyoning shimolida, yaʼni Pont, Galatiya, Kappadokiya, Asiya va Bitiniya viloyatlaridagi jamoatlarda yuzaga kelgan vaziyatga javob tariqasida yozilgan. Bu viloyatlarning ikkitasi, yaʼni Pont va Kappadokiya Pavlus Xushxabar tarqatgan viloyatlar orasida Havoriylar kitobida tilga olinmaydi: u Bitiniyaga bormoqchi boʻlganda unga ruxsat etilmagan edi (Hav. 16:7) . Galatiya va Asiyada Pavlus Injil Xushxabarini targʻib etgan, lekin ularning bu yerda sanab oʻtilgani Butrus faqatgina shimoliy hududlarda yashovchi imonlilarga murojaat qilgan degan tasavvur uygʻotadi.


Bu jamoatlar va ularning aʼzolari qay tarzda paydo boʻlgani haqida maʼlumotlar kam. Hosil bayrami kunida Pont va Kappadokiyadan kelgan kishilar bor edi (Hav. 2:9) , ular ortga qaytib, Iso Masih kelgani va Muqaddas Ruhning yogʻilgani haqidagi Xushxabarni yetkazgan boʻlishlari mumkin. Balki Butrusning oʻzi bu hududlarda Xushxabarni eʼlon qilgandir, chunki u Antioxiyadagi jamoatda faoliyat olib borgan (Gal. 2:11) va Oʻrta yer dengizi boʻylab sayohat qilgan, bu orada Pavlus Yevropadagi targʻibot safari bilan band boʻlgan (1 Kor. 9:5) . Butrusning bu jamoatlarni tashkil qilgani yoki hatto ularga tashrif buyurib turgani borasida hech qayerda yozilmagan boʻlsa-da, lekin u bu ishni amalga oshirmagani haqida ham biror joyda taʼkidlanmagan. Ehtimol, Pavlus bu provinsiyalarda kimdir allaqachon xizmatda ekanini bilgani uchun targʻibot xizmati yuzasidan borishni oʻziga ep koʻrmagandir.


Maktub “... tarqalgan mumtoz musofirlarga...” (1 Butr. 1:1) va tanlanganlarga (1:2) yoʻllangan. Mana shu salomnoma majusiylarni tilga olish bilan birga (2:12; 4:3) shunday taassurot uygʻotadiki, “tanlanganlar” tarqoqlikdagi imonlilar boʻlib, ular asosan yahudiylardan iborat edi. “Bu iborani soʻzma-soʻz tushunish kerakmi yoki majoziy maʼnoda?”, degan tabiiy savol tugʻiladi. Oʻsha kezlarda “majusiy” atamasi nafaqat millati jihatidan, balki ruhiy jihatdan ham yahudiy boʻlmagan kishini anglatgan. Yahudiy kishi uchun haq Xudoni tanib-bilmagan barcha odamlar majusiy hisoblangan. Masihiylar ana shu yahudiy terminologiyasini oʻzlashtirib olishgan payt, “majusiy” soʻzi nafaqat yahudiy boʻlmagan kishini, balki bugungi biz tushunadigan majusiyni anglata boshlagan. Butrusning 1 Maktubida bu soʻzning mana shu maʼnoda ishlatilgani yana bir-ikkita parchalar bilan tasdiqlanadi. Butr. 1:14 oyat kitobxonlarga Iso Masihga umid bogʻlashni buyuradi: “Gapga koʻnadigan bolalar kabi boʻlinglar, ilgarigi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qaytmanglar”. Yahudiylarning anʼanalarida katta boʻlgan va Muqaddas Yozuvlardan yaxshigina xabardor boʻlganlar johil deb atalmagan boʻlsalar kerak. Bundan tashqari Butrus “ota-bobolaringizning bemaʼni turmush tarzi” haqida ham gapirib oʻtadi (1:18). Uning qayd etishicha, ular “qorongʻilikdan” (2:9) chaqirilishgan, majusiylar tilga olingan joyda u ular oʻtmishda “fisq-fujur, shahvatparastlik, sarxushlik, aysh-ishratlar, kayf-safolar hamda butparastlik razolati” bilan kun kechirishganini aytgan (4:3). Garchanda mana shu jamoatlarda, qolaversa Pavlus asos solgan jamoatlarda ham tarqoqlikda yashayotgan imonli yahudiylar va prozelitlar koʻpchilikni tashkil etishgan boʻlsa-da, u yerlarda gʻayriyahudiy imonlilar ham bor boʻlishganiga aslo shubha yoʻq. Pavlusning soʻzlari ularning ikkalasiga ham taalluqli boʻlishi mumkin, lekin “butparastlik razolati” (4:3) degan iborani ayrim imonlilar avval majusiy boʻlishgani bilan izohlash mumkin.


Bu maktubning yozilishiga boʻlajak quvgʻinlar soya sola boshlagani sabab boʻlgan. Masih uchun azob chekish – maktubning asosiy mavzularidan biri, bu soʻz kamida 16 marta ishlatilgan. Jamoatlar “turli vasvasalardan” (1:6) qaygʻurgan; baʼzi imonlilar “nohaq” gʻam-gʻussa chekkan (2:19); hatto hayrli ishlar uchun ham (3:17). Imonlilarni oldinda mashʼum kunlar kutib turardi, chunki ularni qotil, oʻgʻri-kazzob va yomonlik qiluvchi sanaydigan “otashli imtihon” allaqachon yaqinlashib qolgandi. Butrus ular “masihiy” boʻlib azob chekishlariga toʻgʻri kelsa, bundan uyalish kerak emaslikni aytgan (4:12-16). Bu azob-uqubatlar faqatgina ularning chekiga tushgan kulfat boʻlmagan, balki butun dunyodagi masihiylar bunga duchor boʻlishlari kerak edi (5:9). Barcha imonlilar bunday sinov va qaygʻularni qoʻllaridan kelgancha mardonavor yengib oʻtishlari shart. Bu maktub yaqinlashib kelayotgan ofatdan imonlilarni ogoh boʻlishga chaqirgan, qolaversa ularni unga hozirlab, qoʻllab-quvvatlagan.


#### MUALLIF


Bu maktubning muallifi sanalgan Simun Butrus Masihning barcha havoriylari ichida eng mashhuridir. Koʻpgina doʻstlari singari u ham jalilalik boʻlib, baliqchilik bilan shugʻullangan. U Iso Masihning oldiga U endi xizmatini boshlagan payt kelgan (Yuh. 1:41, 42) . Uning haqiqiy ismi Simun edi. Butrus (tosh) – degan nomni unga Iso Masih bergan boʻlib, U uning taʼsirchan va ayni damda ikkilanishga moyil xulq-atvori bir kun kelib xuddi tosh kabi mustahkam, qolaversa ishonchli boʻlishini oldindan koʻra bilgan. Isoning daʼvatiga boʻysunib, u oʻz qayigʻini qoldirib ketgan (Mark 1:16-20) va oʻsha paytda Jalila boʻylab Isoning ortidan ergashib yurgan kishilar safiga qoʻshilgan. Unda tugʻma yetakchilik qobiliyati bor boʻlib (10:28), koʻpincha 12 ta havoriy nomidan gapirishga jazm qila olgan (Mark 8:29; Yuh. 6:67, 68; Matto 19:27) . Iso uni Oʻziga yaqin olgan (Mark 5:37; 9:2; 14:33) va bir necha bor unga alohida eʼtibor qaratgan (Luqo 5:10; Matto 16:17Luqo 22:31, 32; Yuh. 13:6-10) . Simun Butrus taʼsirchan, beqaror, taʼbi nozik, biron ish qilishda shoshqaloq, ammo xuddi oʻsha ishdan voz kechishda oʻta tez odam boʻlgan. U Iso Masihdan tongan payt, buni avvaldan rejalashtirmagan edi, balki sarosimaga berilib shunday qilgandi, keyin esa u oʻz qilmishidan afsus chekib achchiq-achchiq koʻz yosh toʻkkan (Matto 26:69-75) . Shunga qaramay, u yuragining tubida Isoga sodiq qolgan (Yuh. 13:36-38; 18:10, 15) . U Iso Masihning tanasi qabrdan gʻoyib boʻlgan payt qattiq xavotirga tushgan boʻlsa (20:2-6), Rabbimizni tirilgan holda koʻrib shodlanib ketgan (21:7, 15-21).


Hosil bayrami kuni Butrus boshqalar kabi Muqaddas Ruhga toʻlgan. Qizigʻi, u oʻsha zahoti boshqalarga yoʻlboshchilik qila boshlagan. Uning voizligi boshqalarga ibrat boʻlgan, qolaversa Havoriylar kitobining dastlabki 5 bobi u amalga oshirgan Xushxabar targʻiboti, turli shifolar hamda jamoat hayotini tashkillashtirish ishlariga bagʻishlangan. Sinedrion uyushtirgan quvgʻinlar boshlanishi bilanoq, u dastavval Falastin chekkasiga, qirgʻoq boʻyidagi hududlarga, keyinchalik Samariya va Antioxiyaga qarab yoʻl olgan. Keyingi faoliyati davomida u koʻplab sayohatlarga chiqqan va xuddi havoriy Pavlus kabi Kalomni yetkazish bilan mashgʻul boʻlgan. Rivoyatlarda aytilishicha, u Neron boshlagan quvgʻinlar paytida Rimda oyogʻi osmondan qilingan holda xochga mixlangan (taxm. mil. 68 yillar).


Butrusning 1 Maktubi Bobildan turib yozilgan (5:13). Bu uch xil talqin qilinadi: (1) Mesopotamiyadagi tarixiy Bobil nazarda tutilgan boʻlib, u yerda masihiylik erasidan keyin ham koʻp vaqt mobaynida yahudiy hayot kechirishgan, qolaversa Butrus oʻsha yerda jamoatga asos solgan boʻlsa ajabmas; (2) Misrdagi shahar koʻzda tutilgan; (3) Rim ramziy maʼnoda ana shunday atalgan boʻlib, masihiylarning tasavvurida u tarixda Furot daryosida boʻyidagi Bobilda sodir etilgan yovuzlikni eslatib turgan. Umuman olganda bu nom – kishi tomonidan oʻz haqiqiy his-tuygʻularini sezilar-sezilmas ifodalash usuli deyish mumkin.


Butrus Misrdagi Bobilga kelib-ketgani haqida rivoyatlar yoʻq, oʻzi bu kichikkina aholi punkti boʻlib, u Butrusning nazariga tushmagan ham boʻlsa kerak. Furot daryosi boʻyidagi Bobil maktubdagiga ancha toʻgʻri kelishi mumkin, boisi koʻpgina yahudiylar bu joylarda asirlikdan to Talmudning tuzilishigacha kun kechirishgan. Biroq Butrus u yerda boʻlganini tasdiqlovchi dalillar yoʻq va Butrus oʻsha yerda yashaganini isbotlab bermoqchi boʻlgan olimlarning fikrlari unchalik ham ishonarli emas.


“Bobil” aynan Rim boʻlgani haqidagi fikrlarni tasdiqlovchi bir nechta dalillar mavjud. Butrus oʻz maktubini yozayotgan bir paytda uning yonida boʻlgan Mark laqabli Yuhanno Pavlus qamoqda saqlangan mahal Rimda edi (Kol. 4:10) . Provinsiyalar shunday tartibda berilganki, goʻyo xabarchi qoʻlidagi xat bilan ularni aylanib oʻtib, oʻz safarini sharqda emas, gʻarbda tugatishi kerak boʻlgandek. Mabodo u teskari yoʻnalish boʻylab safar qilganida, u Rimga emas, Bobilda paydo boʻlgan boʻlardi. Jamoat otalari Butrus umrining oxirini Rimda oʻtkazgani haqida oʻzaro bir xil fikrga egalar. Bulardan kelib chiqqan holda, maktub Rimda yozilgan degan xulosaga kelish mumkin.


Bu xulosa toʻgʻri boʻlib chiqqan taqdirda ham, bu fikr Butrus u yerda jamoat tashkil qilganini yoki uzoq muddat davomida xizmat qilganini bildirmaydi. Havoriylar kitobida ham, Rimliklarga Maktubda ham Butrus 60 yillarga qadar Rimda boʻlgani haqida hech narsa yozilmagan. Agar Butrus Rimdan turib maktub bitgani boʻlsa ham, bu shunchaki Butrus xuddi Korinfga tashrif buyurgandek, Rimga ham kelib ketgan paytida yozilgani turgan gap.


Butrusning 1 Maktubi yozilish uslubi jihatidan Pavlusning maktublarini eslatib yuboradi. Bunda biz ayniqsa nutq oborotlari va tuzilishlari jihatidan Rimliklarga va Efesliklarga Maktublarni koʻz oldimizga keltirishimiz mumkin. Pavlusning Butrusga taʼsir oʻtkazganiga ajablanmaslik kerak, chunki ular ancha yillardan buyon tanish boʻlishgan va bu taʼsir Gal. 2:11-21 oyatlarda oʻz tasdigʻini topadi. Butrus Pavlusning maktublaridan xabardor boʻlgan (2 Butr. 3:15-16) . Boz ustiga, Butrusning kotibi boʻlgan Silvan (1 Butr. 5:12) Pavlusning hamkori va yordamchisi Silaga oʻxshab ketadi, shu boisdan ham Butrus Pavlusning taʼlimotini u orqali osonlikcha oʻzlashtirib olgan boʻlishi mumkin.


Butun maktub azob chekish mavzusi bilan sugʻorilganiga qaramay, unga qarama-qarshi mavzu ham chetda qolib ketmagan: “Xudoning haqiqiy inoyati” (1 Butr. 5:12) . Azob chekishga rozi boʻlgan imonlining yuragida Xudoning inoyati yanada avj oladi. Bu soʻz salomlashuv qismida (1:2), paygʻambar soʻziga yakun sifatida (1:10), sodir boʻlajak hodisotlarni kutish sifatida (1:13), imonli nohaq ranj-alam tortgan payt ham yaxshi xulq bilan oʻrnak koʻrsatishi kerakligi sifatida (2:19,20; yunoncha matn), ibodatga toʻliq marhamat bilan javob berish sifatida (3:7), ruhiy xizmatda asqotadigan aslaha-anjom sifatida (4:10), Xudoning oldida kamtar turganlarga U koʻrsatadigan iltifot sifatida (5:5) uchraydi.


#### REJA


BUTRUSNING 1 MAKTUBI: AZOB CHEKISH ORQALI QUTQARILISH


I. Kirish qismi 1:1,2
II. Qutqarishning xususiyati: saqlash 1:3-12
III. Qutqarishdan maqsad: muqaddas qilish 1:13-2:10


Shaxsiy: “jonlaringiz” 1:13-22a


Ijtimoiy: “birodarlik” 1:22b-25


Jamoat ichida: “ruhiy bino” 2:1-10


IV. Qutqarilganlarning yurish-turishi 2:11-3:12


Dunyoga nisbatan 2:11,12


Davlatga nisbatan 2:13-17


Uydagilarga nisbatan 2:18-3:17


Xulosa 3:8-12


V. Qutqarilganlarning ishonch hissi 3:13-4:11


Himoya ostiga olinganiga ishonch 3:12-22


Xulq-atvordagi ishonch 4:1-6


Xizmatdagi ishonch 4:7-11


VI. Qutqarilganlarga maslahat (azob-uqubatlar bila bogʻliq) 4:12-5:11


Azob-uqubatdagi sobitlik 4:12-19


Azob-uqubatdagi xizmat 5:1-11


VII. Yakuniy salomlar 5:12-14


#### MAKTUBNING MAZMUNI


Bu maktubda Iso Masihni tanib-bilgan Butrusning shaxsiy tajribasi berilgan boʻlib, u oʻz tajribasini yuz berishi muqarrar boʻlgan quvgʻinlarga duchor boʻluvchi yoru-doʻstlari bilan oʻrtoqlashgan. Isoni oʻldi, deb ishongan payt, boshidan oʻtkazgan ojizlik hissi Butrusga tanish boʻlgan, lekin Iso oʻliklardan tirilgach, uning umidi ham qayta jonlangan (1:3). Uning Iso Masihni sevish kerakligi haqida aytgan soʻzlari (1:8) Isoning unga bergan savolini: “sen Meni ulardan koʻproq sevasanmi?” (Yuh. 21:15 va keyingi oyatlar) va topshirigʻini esga soladi: “Xudoning suruvini yaxshi boqinglar” (1 Butr. 5:2) – bu Iso bergan topshiriqning aks sadosidir (Yuh. 21:15-17) . Isoning “oʻzingizni kamtar tutinglar” (1 Butr. 5:6) deb aytgan soʻzlari “egningizga qullik fartugini taqib olinglar” degan maʼnoni bildiradi va Isoning Oʻzi beliga sochiq bogʻlab, shogirdlarining oyogʻini yuvgan holatni (Yuh. 13:4) yodga soladi. Xuddi Getsemaniyadagi voqealar va Isoning xochga mixlanishi xotirasida oʻchmas iz qoldirganday, Butrus Masihning chekkan azoblarini besh marta tilga olib oʻtadi (1 Butr. 2:23; 3:18; 4:1; 4:13; 5:1) .


Bu maktubning ajoyib xususiyati shundan iboratki, undagi gaplar asosan buyruq maylida tuzilgan. Kirish qismidan keyin yozilgan 1:13 oyatdan boshlab, to maktubning oxirigacha buyruqlar ketma-ketligini koʻrishimiz mumkin.


1. Hushyor boʻlinglar 1:13
2. ... inoyatga mutlaqo umid bogʻlanglar 1:13
3. Muqaddas boʻlinglar 1:15
4. Musofirchilik davringizda Xudodan qoʻrqib yashanglar 1:17
5. Bir-biringizni ... sevinglar 1:22
6. Sof ona sutini tusaganday... orzu qilinglar 2:2
7. Har xil insoniy tartib-intizomga boʻysuninglar 2:13
8. Hamma odamlarni hurmat qilinglar 2:17
9. Imonli birodarlaringizni sevinglar 2:17
10. Xudodan qoʻrqinglar 2:17
11. Podshohni ehtirom qilinglar 2:17
12. Xizmatkorlar xoʻjayinlarga itoat qilinglar 2:18
13. Xotinlar oʻz erlaringizga boʻysuninglar 3:1
14. Erlar xotinlaringizga oqilona munosabatda boʻlinglar 3:7
15. Xullas, oʻzaro hamfikr, hamdard boʻlinglar 3:8
16. Qoʻrqmanglar 3:14
17. Dovdiramanglar 3:14
18. Rabbingiz Masihga yuraklaringizdan muqaddas joy beringlar 3:15
19. Vaqtingizni ... Xudoning irodasini oʻylab oʻtkazinglar 4:2
20. Aql bilan ish tutinglar 4:7
21. Hushyor boʻlinglar 4:7
22. Ajib voqea, deb hayron boʻlmanglar 4:12
23. Xursand boʻlinglar 4:13
24. Hech kim ... azob chekmasin 4:15
25. Uyalmasin 4:16
26. Xudoni ulugʻlasin 4:16
27. Parvardigorga jonlarini bagʻishlasinlar 4:19
28. Xudoning suruvini yaxshi boqinglar 5:2
29. Oqsoqollarga itoat qilinglar 5:5
30. Oʻzingizni kamtar tutinglar 5:6
31. Hushyor boʻlinglar 5:8
32. Bedor boʻlinglar 5:8
33. Iblisga qarshi turinglar 5:9


Mana shunday buyruq ohangida yozilgan koʻpgina gaplar maktubga dangallik va oddiylik baxsh etadi va vaʼz qilish usulini eslatib yuboradi. Aytish mumkinki, Butrus matnni shunchaki yozmagan, u bu soʻzlarni chin qalbdan qogʻozga tushirgan. Mana shu asarda uning shaxsiyatidagi eng kuchli jihatlarni koʻrishimiz mumkin. U bunga qanday erishgani haqida ham yozib oʻtgan: “U ... Iso Masihning tirilishi asosida bizni yangidan tugʻiltirib, tirik bir umidga ega qildi” (1:3). Bu orqali biz Butrusni kuchli tomonlari orqali koʻra olamiz.


#### BERILGAN BAHO


Bu maktubning bebaholigi shundaki, u imonli kishiga adovatli dunyoda oqlangan hayot bilan qanday yashash kerakligini koʻrsatib beradi. Najot azob-uqubatga olib kelishi mumkin, lekin shu bilan birgalikda u insonga Xudoning inoyati oshib borishiga qarab, umid ham beradi.


1 Butr. 3:18-22 oyatlar hamisha talqin qilish uchun qiyinchilik tugʻdirib kelgan. Bu Iso Masih oʻlimi va qayta tirilishi orasida koʻrinmas ruhiy olamda vaʼz aytganini bildiradimi? Agar bu haqiqat boʻlsa, u holda Masih ularga “ikkinchi imkoniyatni” berganmi yoki Oʻzi chekkan azob-uqubatlar natijasini shunchaki eʼlon qilgan xolosmi? Mana shu parcha “zindonda qamalgan ruhlar” toʻfon paytida nobud boʻlib, tana qobigʻidan ozodlikka chiqqan odamlar ekanini anglatadimi? Yo boʻlmasa suvga choʻmish oʻz-oʻzidan najot keltiradi degan fikrga olib keladimi? Garchand son-sanoqsiz javoblar berilgan boʻlsa-da, bu kabi koʻplab savollar paydo boʻlaveradi. Qizigʻi, har bir olimning bu borada oʻz qarashi mavjud.


Shunga qaramay, Butrus ishlatgan til, nutq oborotlari “ikkinchi imkoniyat” haqidagi taʼlimotning tomir otishiga yoʻl qoʻymaydi. “Vaʼz aytdi” (yunoncha “keryssein”) soʻzi aynan “eʼlon qilmoq”, “hammaga bildirmoq” maʼnolarini anglatadi. Bu soʻz Yangi Ahdda Injil Xushxabarining vaʼz qilinishini anglatish uchun ishlatiladigan odatiy soʻz emas (Luqo 12:3; Rim. 2:22; Vah. 5:2 lar bundan mustasno). Baʼzi bir tafsirchilar bu soʻzning “betaraf” maʼnosiga ishora qilib, Masih yovuz ruhlar ustidan Oʻz gʻalabasini tantana qilganini taxmin qilishadi (1 Butr. 3:22) . Boshqa tafsirchilar buni Injil Xushxabarining eʼlon qilinishi deb tushunishadi, biroq ana shu ruhlar haqiqatdan tavba qilib, najotga erishganligi haqidagi savolni ochiq qoldirishadi.


Suvga choʻmish masalasiga kelsak, Nuh va uning farzandlari suv bilan emas, balki suv orqali najot topishgan. Suv ular uchun jiddiy xavf tugʻdirgan, lekin Xudoga boʻysunishgani uchun suvdan olib oʻtilishgan. Suvga choʻmgan paytida suv insonga najot beradi deyish, notoʻgʻri albatta. Lekin oʻlim va qayta tirilishni anglatuvchi suvdan oʻtib, imonli kishi shon-shuhratga toʻla hayotga kirib boradi. Shu sababdan ham Butrus 2:24 oyatda suvga choʻmish Masihning gunohni yuvishiga oʻxshaydi, deb aytadi, “Biz gunoh qarshisida oʻlib, endi solihlik bilan yashashimiz uchun U xochda gunohlarimizni Oʻz badaniga singdirdi”. Mana shu joy Pavlus Rim. 6 bobda keltirib oʻtgan timsolga oʻxshaydi.


### 20 BOB, YAHUDIYLIKDAN AJRAB KETISH: IBRONIYLARGA MAKTUB


UMUMIY VAZIYAT

MUALLIF

YOZILGAN VAQTI

MAKTUB REJASI

MAKTUBNING MAZMUNI

BERILGAN BAHO


#### UMUMIY VAZIYAT


Na oʻtmishi va na eʼtiqodi bilan yahudiy diniga aloqador boʻlgan gʻayriyahudiylarning jamoatlari jadallik bilan oʻsishi faqatgina ana shu ikki eʼtiqodning keskin va uzil-kesil ajrab ketishiga olib kelardi. Yahudiy jamoat aʼzolari esa garchand najot topish uchun Iso Masihga umid bogʻlashgan boʻlishsa-da, baribir oʻz urf odatlari va Ilohiy Qonunga amal qilishdan voz kechishmagan edi. Masihiylik tarixining dastlabki oʻttiz yilida yahudiylar va gʻayriyahudiylar oʻrtasida yuzaga kelgan keskinlik sinagogalarga oʻz tarafdorlarining soni jihatdan raqobatlasha oladigan jamoatlarning dunyo boʻylab koʻpayib ketishi oqibatida yanada kuchayib ketgan. Yahudiylar Injil Xushxabariga shu darajada bepisandlik bilan qarashganki, natijada Pavlus butun yahudiy xalqini tavbaga chaqirish fikridan qaytgan. Pavlus: “Oʻz qarindoshu qondoshlarim boʻlgan isroilliklar tufayli men hatto Masihdan mardudu malʼun boʻlmoqchi edim” (Rim. 9:3) degan boʻlsa-da, keyin ulardan yuz oʻgirib, shunday soʻzlarni aytgan: “Shuni bilib qoʻyinglar: Xudoning bu najoti endi boshqa xalqlarga yuborilgan; ular esa eshitadilar” (Hav. 28:28) .


Taʼkidlash kerakki, ikkita omil sababli oʻzaro ajralish jarayoni yanada kuchayib ketgan. Dastavval Butrus Quddusdagi toʻplanib turgan yahudiylarga qarata: “Chunki Rabbimiz – Xudovand bu vaʼdani sizlar bilan farzandlaringiz va shuningdek, hamon uzoqlardan chorlamoqchi boʻlgan hamma odamzod uchun bergan” (Hav. 2:39) degan mahal, u bu orqali Injil Xushxabari barcha xalqlar uchun moʻljallanganini eʼlon qilgan edi. Yahudiylar hamisha oʻzlarini boshqa xalqlardan ustun hisoblashardi, shuning uchun ham ular majusiylar bilan oʻzaro munosabat qilish, ular yahudiylikni qabul qilishmasa ham, ular bilan birlashish fikrini beʼmanilik deb oʻylashgan (masalan, Butrusga tegishli sanalgan Hav. 10:14, 28 oyatlarda ularning xato fikrlari yaqqol koʻrinib turadi). Mil. 70 yilda Quddusning qulashi butkul ajralib ketishga sabab boʻlgan ikkinchi omil deyishimiz mumkin. Yahudiylik din sifatida ham, siyosiy tizim sifatida ham yaxlit tushunchani hosil qilgan edi, shu bois siyosiy tizim barbod boʻlgan payt yahudiylar davlatsiz, maʼbadsiz va oʻzlari boshqarib turgan hokimiyatsiz qolib ketishgan. Ular yashash uchun tayanch vazifasini oʻtab beruvchi eng muhim asosni yoʻqotib qoʻyishgan edi. Yahudiylik barcha ana shu tashqi vositalardan voz kechishga majbur boʻlib, Xudoga faqatgina Ilohiy Qonunni oʻrganish orqali sajda qila boshlagan va buning natijasida qonunparastlik har doimgidan ham avj olib ketgan.


Mana shu keskin munosabatlar natijasida yahudiy imonlilar oʻziga yarasha bir qator muammolarga duch kelishgan. Barcha masihiylar Yangi Ahd ilohiy nufuzga ega ekanini eʼtirof etishgan va undan imon-eʼtiqod hamda amaliy hayot asosi sifatida foydalanishgan. Xoʻsh, mana shu Muqaddas Yozuvlarni endi qanday tafsir qilish kerak? Ravvinlar oʻzlarining qotib qolgan talqinlariga ergashsinmi yoki Iso Masih olib kelgan yangicha ochiqlik nuqtayi nazaridan butun Muqaddas Kitobni koʻrib chiqishsinmi?


Boz ustiga, millat masalasi boʻyicha ular qaysi yoʻlni tanlashlari kerak edi? Agar ravvinlar Isoning, Quddusdan biror gʻisht qolmaydi, deb Zaytun togʻida aytgan soʻzlariga ishonadigan boʻlishsa (Matto 24:2; Luqo 19:41-44) , ular shaharning vayron boʻlishini oʻz Shohlarini rad etishgani uchun xalq ustiga kelgan Xudoning muqarrar hukmi sifatida qabul qilishardi. Bordiyu, ular Ilohiy Qonunni tashlab, inoyatga, Xudoga sajda qilinadigan markaziy joy – Quddusdan voz kechib, jamoatga yuz bursalar, u holda ularning Ilohiy Qonunga ergashuvchi vatandoshlari ularga xoin deb qarashgan boʻlardi. Mabodo ular yana qonunparastlikka qaytadigan boʻlishsa, unda Isoni tashlab, U olib kelgan barcha narsadan mahrum boʻlishardi.


Ha deganda bir qarorga kelinmagan, chunki bu oson emasdi, shuning uchun ham koʻpchilik ikki oʻt orasida qolib ketgan edi. Bu turar joyga sira ham bogʻliq emasdi – turli joylarga tarqalib ketgan yahudiylarga ham, Falastinda istiqomat qiluvchilarga ham birday qiyin boʻlgan. Muhim qaror qaror qabul qilish zarur edi, chunki jamoatning taqdiri ana shunga bogʻliq boʻlib qolgan edi. Umuman olganda, gʻayriyahudiy imonlilarga qaraganda, yahudiy imonlilar bu borada ancha yetuk edilar, chunki ular Muqaddas Yozuvlardan xabardor boʻlishgan, yaʼni ular Xudoga ongli ravishda eʼtiqod qoʻyishgan. Shuning uchun ham ular tanlaydigan yoʻl – yangicha eʼtiqodga sadoqat yoki sadoqatsizlik – butun masihiylik targʻibotining natijasiga ulkan taʼsir oʻtkazishi mumkin edi. Oʻzlarini, qolaversa oʻsib borayotgan Jamoatning manfaatini koʻzlagan holda ular bir narsani tushunib yetishlari kerak boʻlgan, yaʼni Xudo Oʻz maqsadiga koʻra qandaydir yangi narsani yaratayotgan edi, ular esa ortga chekinmay, aksincha ishonch bilan Unga ergashishlari talab qilinardi.


Ibroniylarga Maktub aynan mana shu qiyin vaziyatdan chiqib ketish maqsadida yozilgan. U kimga yozilgani nomaʼlum, chunki odatiy salomlashuv soʻzlari berilmagan, eng qadimgi qoʻlyozmalarga kelsak, ulardan maktubning nomi shunchaki “Ibroniylarga” deb atalgan. Maktubni olishi kerak boʻlgan odamlar Eski Ahdni va maʼbaddagi qurbonlik keltirish tizimini besh qoʻlday bilishgan. Bundan tashqari ular Injil bilan tanish boʻlishgan hamda Xushxabarni Muqaddas Ruh inʼomlariga ega boʻlgan, Masih hayotiga guvoh boʻlgan guvohlardan eshitishgan edi (Ibr. 2:3, 4) . Bu odamlar ancha kuchli imonli boʻlishgan, ular yangi eʼtiqodlari tufayli ham jismoniy, ham hissiy quvgʻinlarni boshidan oʻtkazishgan (10:32-34). Boshqacha aytganda, ularni imonda gʻoʻr deb boʻlmasdi.


Ular qayerda yashashgani bizga nomaʼlum, biroq 13 bobda berilgan jumladan bunga javob topish mumkin: “Italiyaliklarga sizlarga salom yoʻllayaptilar” (13:24). Bu soʻzlar muallif Italiyadan turib, boshqa biror joyda yashovchi yahudiy imonlilarga salom yoʻllaganidan darak beradimi? Balki maktubni olishi kerak boʻlganlar Italiyada yashashgandir, ularning italiyalik doʻstlari esa yoʻlda yoki uydan olisda boʻlib, uyga salom yoʻllagan boʻlib chiqar? Qizigʻi, asl nusxadagi “apo” predlogi ikkinchi taxmin toʻgʻri ekanini tasdiqlaydi.


Mana shu beqaror asoslardan, qolaversa Klimentning Rimda yozgan birinchi maktubida Ibroniylarga Maktubdan havola keltirilganidan kelib chiqqan holda, ayrim olimlar Maktub Rimda yashayotgan imonli yahudiylarga yozilgan degan xulosaga kelishadi. Bu yahudiylar na Masihga ergashishni, na sinagoga qaytishlarini bilmay, kalovlanib turishgan. Bundan ham eskiroq nazariya boʻyicha aytadigan boʻlsak, maktub xuddi shu sabablarga koʻra falastinlik yahudiylarga yozilgan.


#### MUALLIF


Maktub muallifi kim boʻlgani biz uchun yanada kattaroq jumboq. U oʻz ismini aytmagan, qolaversa oʻsha paytdagi biror bir vaziyatga ishora ham qilmagan. Boz ustiga, u oshna-ogʻaynilari haqida gap ochmagani uchun uning kim boʻlganini aniq va bexato aytish qiyin. Maktub chuqur oʻrganib chiqilgach, shunday xulosaga kelinganki, bu inson adabiyot sohasida katta iqtidorga ega boʻlgan va yozish uslubi klassik yunon tiliga juda ham oʻxshaydi. Bu jihatdan u qolgan barcha Yangi Ahd mualliflaridan ustun hisoblanadi. Yana bir muhim tomoni, u Isoga toʻgʻridan toʻgʻri shogird sanalmagan (Ibr. 2:3) . Aftidan, muallif Eski Ahddan durustgina voqif boʻlgan va Septuagintadan foydalanib, undan bir qancha sitatalar keltirib oʻtadi. u yahudiy boʻlgan boʻlsa, ajabmas, chunki u yahudiy kitobxonlarga murojaat qilgan payt tez-tez birinchi shaxs, koʻplik shaklini ishlatgan. U nafaqat Timoʻtiyning doʻsti boʻlgan, balki Pavlusga oshno boʻlganlar orasiga ham kirgan (13:23). Uning Habaqquq paygʻambar kitobidan keltirgan oyati (Hab. 2:4): “Toʻgʻrilar esa Xudoga boʻlgan sadoqati tufayli tirik qoladi” (Ibr. 10:38) , – Pavlus Rim. 1:17 va Galat. 3:11 da keltirgan oyatlar bilan mos tushadi.


Uning shaxsini aniqlash yuzasidan bir nechta taxminlar ilgari surilgan, lekin ularning birortasida ham hamohanglik yoʻq. Misol uchun, Luqo uchinchi Xushabar bilan Havoriylar kitobi muallifi boʻlgani borasida ziddiyatlar uchramaydi. Sharq jamoati qadimdan bu maktubni bevosita boʻlmasa-da, baribir Pavlusga tegishli, deb hisoblab kelgan. Yevseviy Kliment Aleksandriyskiyning soʻzlaridan kelib chiqib, shuni taʼkidlagan, yaʼni bu maktub Pavlus tomonidan eski yahudiy tilida yozilgan, Luqo esa uni yunon tiliga oʻgirishga jazm qilgan. Origen bu maktubdan foydalangan payt, uni Pavlusga tegishli deb bilgan, lekin shunga qaramay u oʻz shaxsiy fikrini ham bildirib oʻtgan: “Bordiyu qaysidir jamoat bu maktubni Pavlusga mansub deb hisoblasa, u tahsinga sazovordir, sababi qadimgilardan hech kim, asossiz ravishda uni qanday boʻlsa, shundayligicha tasavvur etmagan. Biroq baribir ushbu maktubni kim bitgani yolgʻiz Xudoga ayon”. Taʼkidlash lozimki, maktubdagi dalillar qay tartibda keltirilgani, uning yozilish uslubi va ohangiga qarab, maktub Pavlusga tegishli deyish qiyin.


Ibroniylarga Maktubning taxminiy mualliflari sifatida bir qator ismlar keltirilgan. ularning orasida eng asosiylari Tertullianning fikricha, Barnabo boʻlsa, Martin Luterning taxminicha – Appolosdir. Barnabo yahudiy, levi hamda Pavlusning doʻsti boʻlgani, qolaversa uning taʼlimoti Pavlusnikini yodga solib turgani uchun maktub muallifi Barnabo deyish mumkin. Bundan tashqari Barnabo yahudiylar bilan bir qatorda majusiylarga ham xizmat qilgani ehtimoldan holi emas. U uzoq vaqt rahbar boʻlib, katta tajriba toʻplaganini hisobga olinsa, maktubda bejizga koʻplab turli pand-nasihatlar berilmagani oydinlashadi. Hech bir qadimiy rivoyatlar Appolosning foydasiga gapirmaydi. Aslida u ham yahudiy Muqaddas Yozuvlarga oʻrgatilgan iskandariyalik yahudiylardan boʻlgan, qolaversa u yahudiylar orasida samarali xizmat qilgan. Shuningdek u ham Pavlusning doʻsti boʻlib, Pavlus soʻnggi kunlarini yashayotgan payt juda faollik mehnat qilgan (Tit. 3:13) .


Xullas, hech bir taxmin muammoni toʻla-toʻkis yechib berishga qodir emas. Xeynsning aytishicha, faqat bir narsa aniq: “Garchand muallif kimligi bizga qorongʻu boʻlsa-da, lekin maktubning ilohiy ilhom bilan yozilganiga hech qanday shubha yoʻq”.


#### YOZILGAN VAQTI


Maktub masihiylarning ikkinchi avlodi yashayotgan payt yozilgan (Ibr. 2:1-4) . Maktubni oluvchilar Isoga imon keltirishganiga ancha vaqt boʻlib ulgurgan edi (5:12). Ular “avvalgi kunlarni” esdan chiqarib qoʻygandilar (10:32), aksiga olib ularning yoʻlboshchilari ham olamdan oʻtib ketishgandi (13:7). Timoʻtiy qamoqda boʻlgan (13:23), u hali tirik boʻlib, tez orada ozodlikka chiqishi kerak edi. Yahudiy ruhoniylari haqida gap ketganidan maʼbad hali vayron etilmaganini bilish mumkin, lekin yahudiy diniy xizmatiga chek qoʻyilishiga uncha koʻp vaqt qolmagan edi (12:27). Quvgʻinlar ham yaqinlashib qolgan edi (10:32-36: 12:4). Maktub Rimdagi jamoat quvgʻin azoblaridan vahimaga tushgan, yahudiy davlatining qulashi aniq boʻlib qolgan payt, yaʼni 60-yillarning oxirlarida yuzaga kelgan notinch vaziyat bilan ancha mos keladi.


#### MAKTUB REJASI


Maktubning asosiy mavzusi “oliy” soʻzi va uning oʻzagidan tashkil topgan soʻzlar atrofida qurilgan. Bu soʻzlar Xudoning Iso Masih orqali bergan vahiysi Muso Qonuni orqali, ayniqsa levilar ruhoniyligi koʻrinishida namoyon boʻlgan vahiydan ustun ekanini koʻrsatib berish uchun qilingan muqoyasalarda tilga olinadi. Vahiyning oʻzi, uning oʻz zamonasi uchun haqiqat hisoblangani sira ham inkor etilmaydi; aksincha Ibroniylarga Maktubning aksariyat dalillari Eski Ahdga asoslanadi. Iso Masihdagi yangi vahiy eski, soya va timsol sifatidagi vahiydan ustunlik qildi ... . Mana soya emas, balki haqiqat sanalmish Isoning Oʻzi zuhur boʻldi va soya oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.


Kitob yuqorida aytilganidek, ketma-ket tarzda berilgan taqqoslashlardan iborat boʻlib, ularning har biridan keyin ogohlik qoʻngʻirogʻi va turli pand-nasihatlar kirish soʻz shaklida berib borilgan. Kitob xuddi mana bunday nutqqa oʻxshaydi, yaʼni u turli fikr va daʼvolar bilan boshlanib, ular bir talay dalillar asosida qoʻllab-quvvatlanadi, vaqti-vaqti bilan ushbu dalillar kitobxonlarning ehtiyoji bilan bogʻlanadi va nihoyat u ajoyib kulminatsiya bilan oʻz yakuniga yetadi. 13 bobni hisobga olmaganda, bu maktubni uslubi jihatdan xat emas, nutq deb atash toʻgʻriroq boʻlardi.


IBRONIYLARGA MAKTUB: OLIY NARSANING YUBORILISHI


I. Oliy vakil: Oʻgʻil 1:1-2:18


Uning sifatlari 1:1-3


Iso Masih farishtalardan oliy 1:4-14


Qoʻshimcha: beparvolik xavfi 2:1-4


Xudoning inson tanasida gavdalanishi 2:5-18


II. Oliy havoriy 3:1-4:13


Iso Masih – Muso paygʻambardan oliy 3:1-6


Qoʻshimcha: imonsizlik xavfi 3:7-19


Xudo farogʻatining ustun ekani 4:1-10


Qoʻshimcha: itoatsizlik xavfi 4:11-13


III. Eng aʼlo oliy ruhoniy 4:14-7:28


Isoning Horun bilan taqqoslanishi 4:14-5:4


Malkisidq martabasi boʻyicha 5:5-7:25


Tayinlangan 5:5,6


Najot olishimizning sababchisi 5:7-10


Qoʻshimcha: imonda gʻoʻrlik xavfi 5:11-6:12


Darakchi 6:13-20


Tirik oliy ruhoniy 7:1-17


Kasam ichib tasdiqlangan 7:18-25


Qurbonlikka munosabat 7:26-28


IV. Eng aʼlo Ahd 8:1-9:28


Ahdning tasdiqlanishi 8:1-13


Eski Ahdning mazmuni 9:1-10


Iso Masih va Yangi Ahd 9:11-28


V. Eng sara qurbonlik 10:1-31


Ilohiy Qonunning kuchsizligi 10:1-4


Iso Masihning qurbonligi 10:5-18


Qoʻshimcha: rad qilish xavfi 10:19-31


VI. Eng odil yoʻl: imon 10:32-12:29


Imonning zarurligi 10:32-39


Imon namunalari 11:1-40


Imonning mashqi 12:1-17


Imonning maqsadi 12:18-24


Qoʻshimcha: bosh tortishning xavfi 12:25-29


VII. Xulosa: imonni amalda qoʻllash 13:1-25


Imonni odamlar bilan munosabatda ishlatish (ijtimoiy munosabat) 13:1-6


Imonni ruhiy aloqalarda ishlatish 13:7-17


Shaxsiy salomlar 13:18-25


#### MAKTUBNING MAZMUNI


Yuqorida keltirilgan dalil quvgʻinlar bosimi ostida qolgan va Ilohiy Qonunning avvalgi vahiysiga ishtiyoqi balandligi sababli imondan kechishga tayyor boʻlgan bir guruh birodarlarga dalda berish uchun moʻljallangan edi. Muallifning ularga koʻrsatishicha, farishtalar qoʻli bilan Muso paygʻambarga Ilohiy Qonunni bergan Xudo endilikda Oʻgʻli orqali gapirmoqda. Iso Masih insonlar hayotiga mukammal tarzda kirib, mana shu hayotning ishtirokchisiga aylanish uchun farishtalardan bir muddat oʻzini past olishga qaror qilgan (2:9,10,14-18). U ham Xudo, ham inson boʻlgani tufayli oliy ruhoniy martabasini egallash huquqiga ega va u bu maqomda Horundan ancha ustunroq koʻrinadi. Oʻlim Uning ruhoniyligiga chek qoʻya olmaydi (7:24), Uning xizmat doirasi osmondagi muqaddas dargohda, yaʼni Xudoning huzurida joylashgan (9:11,12). Shuningdek U bir marotaba keltirgan qurbonlik qayta takrorlanishga ehtiyoj sezmaydi. Uning Oʻzi bir vaqtning oʻzida ham qurbonlik, ham oliy ruhoniy sifatida Xudoga toʻla manzur keladi, qolaversa U hoh Ilohiy Qonun ostida, hoh inoyat ostida qilingan jinoyat sabab yuzaga chiqadigan aybdorlik hissini olib tashlashga qodir (9:15; 10:10,19). U qoʻlga kiritgan abadiy najotni imon bilan qabul qilish kerak. Bu shunday imonki, u Eski Ahdda hikoya qilingan, oʻz nasliga ruhiy yoʻlboshchi boʻlgan kishilarda namoyon boʻlgan. Maktubni oʻquvchi birodarlarning sharoitida tadbiq qilingan ana shu imon ularga dadillik, sabr-toqat va tebranmas Shohlikka kirish yoʻlini taqdim etadi.


Imonli kishiga tahdid soluvchi xavf-xatarlar roʻyxatidagi har bir ogohlik qoʻngʻirogʻi yanada jiddiyroq jaranglaydi. Ana shu xavflarning har biri masihiyni imondan ayirish uchun avvalgisiga qaraganda ancha keskin ahamiyat kasb etadi. Dastlabki xavf – “qaytmaslik” soʻzi bilan ifodalab berilgan beparvolik illatidir (2:1). Bu yerda qarshilik koʻrsatish emas, balki loqaydlik nazarda tutilgan. Ikkinchi xavf – Zabur 94 sanoda qisqacha ifoda etilgan imonsizlikdir. Bu jihat oʻz navbatida Isroil xalqi Falastin yeri haqidagi Xudoning vaʼdasiga qanday munosabatda boʻlishganini koʻrsatib beradi. Ular dushmanlaridan keladigan xavfni oshirib, Xudo namoyon qilgan kuch-qudratga eʼtiborsizlik qilishgani holda huquqiy jihatdan meros qilib olishlari kerak boʻlgan barcha narsani, qolaversa Xudo hozirlab qoʻygan marhamatni ham qoʻldan boy berishgan. Itoatsizlik xavfi qariyb bir maʼnoni anglatuvchi imonsizlik bilan oʻzaro bogʻliq. Yangi ochiqlikka itoat qilmaslik ruhiy oʻsish uchun yoʻlida oʻlim bilan tengdir.


Imonda gʻoʻrlik hamda rad qilish xavflari bir-biri bilan deyarli oʻxshash. Ularning ikkisi ham jiddiy teologik kelishmovchiliklarning paydo boʻlishiga sababchi boʻlgan. Ogohlik qoʻngʻiroqlari aftidan bir narsani, yaʼni imonli kishi itoat qilishdan bosh tortsa yoki imonidan voz kechsa, qaytib boshqa imonga kela olmasligidan darak beradi (6:6; 10:26). Mana shu oyatlarning ikkisida ham bilmay xato qilib, undan afsus chekayotgan aybdor haqida emas, balki Iso Masihdan ataylab yuz oʻgirgan kishi haqida gap boradi. Loqaydlik xavfining ahamiyatini kamsitmagan holda shuni aytish mumkinki, mana shu ogohlik qoʻngʻiroqlari ongsiz ravishda ruhan yiqilganlarga emas, balki oʻz ixtiyori bilan Masihdan voz kechganlarga qaratilgan. Eng soʻnggi va eng jiddiy xavf bu – Xudoning Oʻgʻil orqali bergan ochiqligini toʻgʻridan-toʻgʻri rad qilishdir. “Ehtiyot boʻlinglar, soʻzlayotgan Xudodan yuz oʻgirmanglar!” (12:25). Shuningdek “Hobilning qonidan koʻra ulugʻroq maʼnoni ifodalovchi Isoning qoni...” (12:24) haqida gap boradi, chunki mana shu qon bizni oʻch olishga emas, balki najot topishga chaqiradi. Agar inson bu ovozni qabul qilmasa, u oʻlimga yuz tutishi muqarrar.


Matnda ahyon-ahyonda paydo boʻladigan ogohlik chaqiruvlari bilan bir qatorda biz imonlilarni ijobiy oʻzgarishlarga chaqirilganini va ularga pand-nasihatlar berilganini ham koʻrishimiz mumkin. Yunoncha matnda ular birinchi shaxs koʻplik shaklining istak maylida ishlatilgani bilan ajralib turishadi va oʻzbek tiliga tegishli ravishda tarjima qilingan. Quyida roʻyxat ana shu pand-nasihatlar matnlarda qanday joylashganini koʻrsatib beradi.


1. Xavotirlanamiz 4:1
2. Kirishga jon kuydiraylik 4:11
3. Tan olgan eʼtiqodimizni mahkam tutaylik 4:14
4. Inoyat taxtiga ... yaqinlashaylik 4:16
5. Kamolotga intilaylik 6:1
6. Yaqinlashaylik 10:22
7. Umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik 10:23
8. Bir-birimizga eʼtibor beraylik 10:24
9. Har bir ogʻirlikni ... bir chetga uloqtirib tashlaylik 12:1
10. Sabr-toqat bilan chopaylik 12:1
11. Xudodan minnatdor boʻlaylik 12:28
12. Uning oldiga chiqaylik 13:13
13. Hamdu-sano qurbonlarini bagʻishlaylik 13:15


Xavotir haqida soʻz borgan birinchi nasihatdan tashqari, qolgan barchasi imonlini ruhiy kamolotning yuqori choʻqqisiga olib chiqish uchun berilgan. Ularning kulminatsion nuqtasi – Iso Masih va Uning xochiga sodiq qolish uchun haddan tashqari kuchli sinovdan oʻtishdir – “Endi bizlar ham Uning xoʻrligini oʻzimizga olib, manzildan tashqariga – Uning oldiga chiqaylik” (Ibr. 13:13) . Mana shu oʻn uchta pand-nasihatning sakkiztasi soʻnggi uch bobda paydo boʻladi, shuning uchun ham mana shu maʼno-mazmun matnning oxiriga mustahkam oʻrnashib olgan. Qolgan beshtasi jiddiyroq ogohlantirish choralari bilan bogʻliq oʻlib, ular faqat qoʻrquv hukm surishi kerak boʻlgan joylarda imonlilarga dalda va yupanch soʻzlarini tortiq qiladi.


#### BERILGAN BAHO


Ibroniylarga Maktub muhim ahamiyatga ega, chunki u Masihning xizmati va ruhoniyligi haqidagi taʼlimot mavjud. Yangi Ahdda Uning samoga koʻtarilishi va Otaning oʻng tomonidan joy egallashi haqida koʻp gapirilgan, ammo Rim. 8:34 oyatdan tashqari hech qayerda U bu ishni hali ham davom ettirayotganiga izoh berilmagan. Ibroniylarga Maktubda Masihning kelishi haqidagi Zab. 109:4 oyat talqin qilingan: “Egamiz ont ichgan, qarorin oʻzgartirmas: Sen toabad ruhoniysan Malkisidq martabasi boʻyicha”. Bu talqin Iso Masihga imon qoʻygan barcha insonlarga ishonch va dadillikning yangicha asosini tuhfa etadi. Horunning ruhoniylik xizmatida qurbonliklar va shafoat ibodatlari Qonunga amal qilgan Eski Ahd doirasidagi imonli uchun qanday xizmat qilgan boʻlsa, xuddi shunday Iso Masih ham, koʻrintirmay boʻlsa-da, inoyat ostidagi imonlilarga undanda koʻproq xizmat qilmoqda. Yahudiylarga tegishli ruhoniylik xizmatining tugatilishiga guvoh boʻlgan kishilar, qolaversa bu orqali Xudo bergan najot imkoniyati ham yoʻqolib ketdi, deb oʻylaganlar quyidagicha taʼlimotdan dalda olishlari mumkin edi: “Ammo Iso boqiy qolgani uchun, oʻtib ketmaydigan ruhoniylikka molikdir” (Ibr. 7:24) .


Ibroniylarga Maktub – ilk Masih jamoatiga mansub boʻlgan taʼlimotning ajoyib namunasidir. Pavlusning aksariyat maktublaridan farqli ravishda, unda oʻzaro uncha bogʻlanmagan turli masalalar muhokama qilinmaydi, qolaversa u turli doiradagi tinglovchilar eʼtiboriga havola etiladigan Injil vaʼzidan ham iborat emas. Bu maktubda faqat birgina mavzu yoritiladi: Xudoning yangi ochiqligi, bu ochiqlik Eski Ahd yozuvlariga asoslanadi va bu yozuvlarda ana shu haqiqat yashiringan. Maktubda bu mavzu ajoyib tarzda tashkil qilingan nutq koʻrinishida rivoj topib, kulminatsion nuqtagacha olib chiqilgan. Sitatalarning ishlatilishi orqali biz Eski Ahddagi tegishli oyatlarni bilib olamiz va dastlabki asrda masihiy ustozlar foydalangan tafsir usullaridan voqif boʻlamiz.


Ibroniylarga Maktubda berilgan taʼlimot Pavlusning maktublari bilan mos keladi, lekin unda boshqacha frazeologiya ishlatilgan. Unda koʻtarilgan mavzu xuddi Rimliklarga va Galatiliyalliklarga maktubdagi bilan oʻxshash – Iso Oʻzini qurbon qilganiga imon qoʻyish orqali najot topish. Ibroniylarga maktubda Ibrohimning imonidan keltirilgan namunaga koʻp joy ajratilgan va bu Pavlus ham uni ana shunday ishlatgani bilan mos keladi. Iso Masihning hayoti bilan bogʻliq baʼzi voqealarning esga olinishi Luqo Xushxabari bilan toʻgʻri keladi (Ibr. 2:3, Luqo 1:2; Ibr. 2:18, Luqo 4:13; Ibr. 5:7, Luqo 22:44; Ibr. 12:2, Luqo 9:51; Ibr. 12:24, Luqo 22:20) , biroq ular maktub muallifi aynan kim boʻlishini isbot etadigan darajada oʻzaro juda oʻxshash emas. Ibroniylarga Maktub – gʻayriyahudiylar jamoati qoʻlga kiritgan mustaqillikning mustahkamlanishi va Masih orqali barcha xalqlarga kelgan umumbashariy ochiqlik haqidagi ajoyib guvohlikdir.


Ibroniylarga Maktubda berilgan xristologiyada ahd vaʼdasi bilan bogʻliq boʻlgan gunohni yuvish taʼlimotiga koʻpgina qoʻshimchalar kiritilgan. Yangi Ahdning ahamiyati toʻgʻrisida bu maktub Yeremiyo kitobidan (Ibr. 8:8-12, Yerem. 31:31-34) va hatto Isodan koʻra mukammalroq izoh berib oʻtgan. Bu maktub Xudoning inson qiyofasida gavdalanishini gunohni yuvish bilan bogʻlaydi (Ibr. 2:14-17) .


Ibroniylarga Maktub Eski Ahdni oʻrganish uchun ajoyib qoʻllanma vazifasini oʻtaydi, chunki u levilar xizmatining ramziy ifodalarini tushuntirib beradi va ular nima maqsadda tayin etilganini tushunishgan yordam beradi. Maktub qurbonlik tizimi va baryamlar bilan bogʻliq barcha ikir-chikirlarni izohlab berishga urinmaydi, lekin undagi Iso Masih haqidagi paygʻambar bashoratlarining tasdigʻi Eski Ahd xazinalarini ochib berishga qodir kalit boʻlib xizmat qiladi. Maktub mana shu mavzu haqidagi eng yaxshi talqin deyish mumkin.


Ibroniylarga Maktubdagi eng mashhur joy soʻzsiz 11 bob hisoblanadi. Unda Muqaddas Kitobdan olingan misollar yordamida imonda kamol topishning xomaki rejasi berilgan. Rimliklarga Maktub Habaqquq paygʻambar kitobida yozilgan soʻzlarni olib, “oqlash” soʻzining maʼnosini tushuntirib beradi va kim qay tarzda oqlanishi haqida maʼlumot yetkazadi. Galatiyaliklarga maktub esa inoyat tufayli yashash aslida nimadan iborat ekanini va ruhiy ozodlikni mashq qilish sirlarini koʻrsatib beradi hamda bu orqali “hayot kechirish” haqidagi kishi tasavvurini ancha kengaytirishga urinadi. Ibroniylarga Maktub imonning ahamiyatini va uning qay yoʻsin rivoj topishini namoyon qilib beradi. Ogohlikka chaqiruvchi soʻzlari, chaqiruvlari va pand-nasihatlari, qolaversa bir qator misollar yordamida bu maktub “imon” nima ekani, u qanday harakat qilishi va qanaqa natijalarga erishishiga ishora qiladi. Rimliklarga, Galatiyaliklarga va Ibroniylarga Maktublar trilogiyani[1]hosil qiladi. Bu trilogiya imonga asoslangan masihiycha hayotning mazmun-mohiyatini izohlab beradi.

### 21 BOB, BIDʼATLARNING XAVFI: BUTRUSNING 2 MAKTUBI, YAHUDONING MAKTUBI, YUHANNONING 1,2,3 MAKTUBLARI


UMUMIY VAZIYAT

BUTRUSNING IKKINCHI MAKTUBI

YAHUDONING MAKTUBI

YUHANNONING 1,2 VA 3 MAKTUBLARI: UMUMIY VAZIYAT

YUHANNONING BIRINCHI MAKTUBI

YUHANNONING BIRINCHI MAKTUBI: ABADIY HAYOTGA BOʻLGAN KOMIL ISHONCH

YUHANNONING IKKINCHI MAKTUBI

YUHANNONING IKKINCHI MAKTUBI: MASIHIYCHA SADOQAT

YUHANNONING UCHINCHI MAKTUBI

YUHANNONING UCHINCHI MAKTUBI: AMALDAGI HAQIQAT


#### UMUMIY VAZIYAT


Asrlar qaʼridan bizgacha yetib kelgan maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, Jamoat I asrning soʻnggi qirq yili ichida “bidʼatlardan azob chekib”, “turli boʻlaklarga boʻlinib ketgan”. Barcha yoʻnalishlarda haqiqatdan chetga chiqish holatlari koʻzga tashlangan, shuning uchun ham imonlilar oʻz eʼtiqodlarini pok saqlash uchun doimo sergak turishlari shart boʻlgan.


Soxta taʼlimotlarning paydo boʻlishi yangilik yoki tasodif emasdi. Qonunparast masihiylar Pavlusning butun xizmati davomida unga tashvish keltirishgan va ularning Antioxiya shahrida boshlagan turli darajadagi bahs-munozaralari bugungi Jamoatda ham mavjud boʻlgan har-xil xato fikrlarning debochasi boʻlgan. Masalan, korinflik imonlilar orasida oʻliklarning tirilishi ishonmaganlar ham bor edi (1 Kor. 15:12) . Aftidan, adashgan imonlilar oʻsha kezlarda ham oʻzlarini masihiy deb bilishgan boʻlsa-da, tanaviy tirilishni rad etib kelishgan. Pavlus esa, aksincha, bu haqiqat masihiylik eʼtiqodining negiziga borib taqalishini taʼkidlab oʻtgan. U Militda yoru-birodarlar bilan vidolashgan payt yahudiy oqsoqollarni ehtiyotkorlikka chaqirgan, chunki u ketgach, birodarlar ichiga suruvni ayab oʻtirmaydigan vahshiy boʻrilar suqilib kirishi, qolaversa ularning orasidan imonlilarni oʻziga ogʻdirish uchun haqiqatni buzib koʻrsatuvchi odamlar qoʻzgʻalib chiqishi mumkin boʻlgan (Hav. 20:29, 30) . Pavlus Timoʻtiy hamda Titusga yozgan maktublarida aniq taʼlimot masalasiga jiddiy eʼtibor qaratgan va kelajakda baʼzilar yoʻldan ozdiruvchi ruhlarga, shaytonning taʼlimotlariga quloq osib imondan qaytishlarini bashorat qilgan (1 Tim. 4:1) . Boz ustiga, uning yana bashorat qilishicha, jamoatning oʻzi shu darajada yomon tomonga oʻzgarib ketadiki, hatto sogʻlom taʼlimotga chidash berolmay qoladi va qulogʻini haqiqatdan berkitib, afsonalarga buriladi (2 Tim. 4:4) . Lekin mana shunday holat asrimiz oxirlarida kutib turgani ham rost, chunki u birinchi asrda faqat qisman namoyon boʻlgan deyish mumkin.


Beshta qisqa maktub (Butrusning ikkinchi maktubi, Yahudo, Yuhannoning 1, 2, 3 maktublari) Jamoat ichidagi soxta taʼlimotga boʻlgan ragʻbatni bir yoqli qilish uchun yozilgan. Bu maktublarning maqsadi soxta ustozlar bilan bahslashishdan iborat emas, qolaversa ular nafaqat turli bidʼatlarga qarshi kurashish uchun bagʻishlangan. Ular salbiy, emas balki ijobiy xarakterga ega, bu hatto ulardagi rejalardan ham koʻrinib turibdi. Lekin baribir ularda oʻsha paytlarga oid boʻlgan jamoat tahdid soluvchi barcha xavf-xatarlar aks ettirilgan. Bular ichki – jamoatga kirib kelgan majusiycha odat va eʼtiqodlar va tashqi tahdidlar – quvgʻin paytida roʻparadan qilingan hujumlardan iborat.


Mana shu maktublar bartaraf qilmoqchi boʻlgan xato tushunchalarni jamoat otalari ham taʼkidlab oʻtgan baʼzi bidʼatlar bilan oʻxshash ekanligi bahsli masala hisoblanadi. Baʼzi olimlar Yuhannoning maktublarida doketizm namoyon boʻlganini koʻrishadi. Doketizm – bidʼat boʻlib, u Isoning tarixda haqiqatdan ham yashab oʻtganini inkor etadi va Uni avvaliga inson koʻrinishida zuhur boʻlgan, keyinchalik esa gʻoyib boʻlgan sharpa deb hisoblaydi. Ikkinchi asrda mavjud boʻlgan koʻplab bidʼatlar Yangi Ahdning oxirgi kitoblarida aytib oʻtilgan bidʼatlar bilan oʻxshash boʻlmagani aniq, lekin ulardagi xato fikr va asosiy yanglish tushunchalar oʻsha-oʻsha edi. Asrlar oʻtadi hamki, lekin yanglish tushunchalar xuddi inson tabiati singari deyarli oʻzgarmaydi. Xato tushunchalarning nomi oʻzgaradi, ammo ularning oʻzi qolaveradi.


Bu maktublarning har birini ular yozilgan davrdagi sharoitdan kelib chiqqan holda tahlil qilish lozim. Bu kitoblar aynan qachon yozilgani nomaʼlum boʻlsa-da, ular 60 yillardan keyingi davrga borib taqalishi hech kimga sir emas.


#### BUTRUSNING IKKINCHI MAKTUBI


Umumiy vaziyat


Mana shu maktubni aynan Butrus yozgani haqidagi maʼlumotlar Yangi Ahdning boshqa kitoblarini kim yozgani toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan ancha kam deyish mumkin. Hech bir jamoat otasi undan aniq bir sitata keltirib oʻtmagan, lekin baʼzi masalalarda Yerma, Rimlik Kliment, Psevdo-Kliment yozgan kitoblar hamda Didaxe, yaʼni “oʻn ikki havoriy taʼlimoti”da oʻxshashliklarni koʻrish mumkin. Yevseviy Origenning (mil. 220 yillar) asaridan quyidagi soʻzlarni keltirib oʻtadi: “Butrus ... bir maktubni qoldirib ketganki, uni sira ham rad qilib boʻlmaydi. Ikkinchi maktubni ham u yozgan deb faraz qiling, biroq bunga baʼzi shubha-gumonlar bor”. Origen bu maktub chindan ham mavjud boʻlganini bilgan, shuning uchun ham u yuqorida bildirib oʻtgan fikrdan kelib chiqib, Origen maktubning haqiqiy ekanini tan olmagan, deyish nooʻrin. Origen soʻzlaridan shunday xulosaga kelish mumkinki, Butrusning ikkinchi Maktubini butun Jamoat birmuncha eʼtirozlar bilan qabul qilgan.


Taʼkidlash joizki, bu narsa faqatgina Butrusning ikkinchi Maktubiga tegishli emas. Oʻsha vaziyatda Origenning taʼkidlashicha, Yuhannoning ikkinchi va uchinchi maktublarini ayrim jamoatlar tan olmagan, lekin u bu boradagi bahs-munozaralarga chek qoʻyadi, chunki maktublar qisqa boʻlgani bois unchalik katta ahamiyatga ega emas, degan xulosaga kelinadi. Dastlab, bu maktublar qisqa, qolaversa kimga yozilgani noaniq boʻlgani ularning imonlilar orasida keng tarqalishiga birmuncha toʻsqinlik qilgan, ammo keyinchalik ular yana paydo boʻlgan payt Masih jamoatlari ularning haqiqiy ekaniga shubha bilan qarashgan.


Albatta, Butrusning ikkinchi maktubi anonim xat hisoblanmaydi, qolaversa unda tilga olingan biografik maʼlumotlar Butrusning hayoti bilan mos tushadi. U his-tuygʻuga berilgan holda eski gunohlardan tozalanish (1:9) haqida soʻz yuritgan. Maktubda Butrusning oʻlimi yaqinlashib qolganiga ishora qilingan (1:13). Bu haqda unga Isoning Oʻzi ham aytib ketgan edi (2 Butr. 1:14 va Yuh. 21:18, 19) . Muallif va unga aloqador boʻlgan kishilarning hayotidagi muhim bosqich sifatida Iso qiyofasining oʻzgarishi hodisasi qayd etilgan (2 Butr. 1:16-18) . Oʻsha manzilga joʻnatilgan avvalgi maktub ham esga olingan (3:1). Maktubni olishi kerak boʻlgan imonlilarga Pavlusdan ham xat kelib turgan. Butrus bu maktublarni “tushunish qiyin” deb aytgan, biroq ularni “muqaddas yozuv” sifatida albatta tan olgan (3:15,16). Butrusning mana shu luqmasidan kelib chiqib aytish mumkinki, bu maktub ancha keyin yozilgan, chunki u Pavlusga tegishli maktublarning yozilgani va keng tarqalganiga ishora qiladi. Shunday boʻlsa-da, unda “sevikli birodarimiz Pavlus” jumlasi (3:15) mavjud, yaʼni bu orqali muallif Pavlusni uzoq oʻtmishdagi kanonlashtirilgan[1]avliyo deb emas, balki hurmat-ehtiromga loyiq boʻlgan oʻz zamondoshi sifatida eʼtirof etgan.

Butrusning birinchi va ikkinchi maktublari oʻrtasida yozilish uslubi va nutq borasida ulkan tafovutlar koʻzga tashlanadi. Ikkinchi maktub qoʻpol va dagʻal yunonchada bitilgan. Ehtimol buni boshqa bir kotib qogʻozga tushirgan yoki Butrusning oʻzi qayta yozib chiqqan.


Butrusning ikkinchi maktubi haqiqiy ekanini tasdiqlovchi tashqi dalillar xuddi Yangi Ahdning boshqa kitoblaridagi singari aniq va ishonchli boʻlmasa ham, uning mazmunidan kelib chiqib, bu maktub haqiqiy ekani haqida bir qancha asoslarga ega boʻlamiz. Maktub har qanday bidʼatdan holi; unda Butrus yozishi mumkin boʻlmagan narsalar ham yoʻq; u turli xayoliy biografik tafsilotlar bilan boʻrttirilmagan, bu kabi holat apokrifik kitoblarda juda koʻp uchraydi. Maktub qalbaki ekaniga dalilimiz boʻlmagani uchun uni haqiqiy deb hisoblaymiz va mana shu nuqtayi nazardan tahlil qilamiz.


Agarda maktub Butrus tomonidan yozilgani aniq boʻlsa, u holda uning xizmati haqida aytilgan gaplar uning hayotiga toʻla mos keladi. Bu Butrus oʻz oʻlimi oldidan jamoatlarga yozgan soʻnggi asardir. U bu jamoatlarga birinchi maktubini ham joʻnatgan edi. Aftidan, oʻsha paytlar quvgʻinga uchrash xavfi ancha kamaygan boʻlsa kerak, chunki masihiylarning qaygʻusi haqida hech narsa yozilmagan. Mabodo maktub Rimdan mil. 65-67 yillar orasida yuborilgan boʻlsa, Pavlus turli provinsiyalarga tahdid solgan xavf-xatarlar faqatgina mahalliy xarakterga ega boʻlganini anglab yetgan boʻlishi mumkin. Qayd etish kerakki, darhol eʼtiborni oʻziga jalb qiluvchi bir qancha muammolar paydo boʻla boshlagan: Jamoat uchun ichki dushman, tashqi dushmanga qaraganda ancha xavfli koʻrinish olgan.


Oʻzini xalq rahnamosi sanagan bir qator soxta ustozlar tufayli Jamoatga kirib kelgan turli xato fikr va shubha-gumonlar juda tahlikali boʻlgan. “Isroil xalqi orasida soxta paygʻambarlar boʻlgani kabi, sizlarning orangizda ham soxta ustozlar boʻladi. Oʻzlarini qullikdan sotib olgan egalarini ular inkor etib, orangizda juda zararli bidʼatlarni tarqatadilar...” (2:1). Imon-eʼtiqoddan aynan nima uchun chetga chiqib ketilgani haqida toʻliq aytilmagan, lekin Iso Masih gunohni yuvganini, Uning hokimiyatini rad etish haqida soʻz borgani yaqqol koʻrinib turibdi (2:1). Bunga yana ahloqiy meʼyorlarga bepisandlik va ruhiy jaholat natijasida oʻz qadr-qimmatini dagʻallik bilan namoyon qilish kabi illatlar qoʻshimcha qilingan (2:10-12).


Mana shu illatlar hali toʻliq namoyon boʻlmaganini Butrus juda yaxshi bilardi (2:1), lekin u jamoat aʼzolarining ongiga oʻrnashib borayotgan turli shubha va nodonliklar natijasida kelib chiqadigan xavfni koʻra olgan. Butrus ular oʻzlariga oʻrgatilgan haqiqatni esga olishlari kerakligini ikki bor taʼkidlagan (1:12; 3:1,2). Birinchidan, Muqaddas Yozuvlar inson ongining uydirmasi yoki uning fikri natijasida vujudga kelmagan. Unda Muqaddas Ruh tomonidan berilgan yuqori nufuzga ega ochiqlik mavjud (1:19,21). Ikkinchidan, koʻpchilik uchun hali-veri yuz bermaydigan va noaniq boʻlib tuyulgan Rabbimizning qaytib kelish kuni “kechasi oʻgʻri qanday kelsa” xuddi shunday yuz beradi (3:10). Butrusning ikkinchi Maktubi masihiylar imonga sodiq qolishi va ularga dalda berish uchun yozilgan. Ularga Masihning ikkinchi kelishi choʻzilib ketgandek tuyulgan va shu sabab ularning umidi soʻnib borayotgan edi.


Maktubning mazmuni


Butrusning birinchi Maktubi Masih uchun azob chekish mavzusida boʻlsa, ikkinchi Maktub bilim mavzusini yoritib berishga qaratilgan. Baʼzi adashgan birodarlar bilimi tufayli magʻrurlanib ketishgan va ana shu bilimni oʻz ustunliklarini namoyon qilish uchun asos qilib olishgani uchun Butrus haqiqiy bilim doimo soxta bilimga javob boʻlib kelganini isbotlamoqchi boʻlgan. “Tanib-bilmoq” va “bilim” qabilidagi soʻzlar maktub matnlarida 16 marta uchraydi, shulardan 6 tasi Iso-Masihni tanib-bilish maʼnosida ishlatilgan. Butun maktubda yoritib borilgan bu mavzu uni yaxlit holga keltiradi va maktubning mazmuniga davomiylik baxsh etadi.


Quyiroqda keltirilgan rejadan koʻrinib turibdiki, maktubni uchta asosiy qismga boʻlish mumkin. Birinchisi bilimning haqiqiy tabiatini ochib beradi va bu tabiat Xudoning qudrati (1:3) va Uning bergan vaʼdalari (1:4) orqali Undan kelgan inʼomdir. Bu narsa imonlini Xudoning borligʻiga aloqador qiladi, shu tufayli u ruhan oʻsib, endi keladigan samoviy Shohlikka kirishga shaylanadi. Ushbu bilimga Iso Masihni tanib-bilganlarning shaxsiy guvohligi va Muqaddas Ruh boshqaruvidagi Muqaddas bitiklarning ochiqligi asos boʻlishi kerak.


Ikkinchi qism jamoatda paydo boʻlishi mumkin boʻlgan adashgan kimsalarni paygʻambar soʻzlari bilan fosh qilishdan iborat. Ularning gumroh ishlari ahloqiy buzuqlik bilan ifoda etilib, odamlar orasiga nifoq soladi, qolaversa Iso Masihning gunohni yuvish xizmati va hukmronligini yoʻqqa chiqaradi. Maktubda tarixda boʻlib oʻtgan voqealardan saboq tilga olingan, unda Xudo mana shunday betavfiq odamlarni hukm qilgani aytiladi. Matnda ishlatilgan taʼsirchan til (2:10b-19) ularning hatti-harakatini va ularga tegishli taʼlimot qayerdan kelib chiqqanini aniq koʻrsatib beradi. Yuz berishi muqarrar boʻlgan falokatning vaʼda qilinishi “solihlik yoʻlini bilgandan keyin, tan olgan muqaddas amrdan yuz oʻgirgandan koʻra, bu yoʻlni hech bilmagan ular uchun yaxshiroq boʻlar edi” (2:21) Rabbimiz Isoning Yahudoga aytgan soʻzlarini yodga soladi: “U odamning tugʻilmagani yaxshiroq boʻlar edi” (Matto 26:24) .


Butrusning ikkinchi Maktubida, ayniqsa oxirgi bobda oxirzamon haqida koʻp aytiladi. Birinchi bobda oʻlimning tilga olinishi (1:13-15) Butrusning abadiyatga boʻlgan munosabatini bildirsa, paygʻambarchilik haqidagi oyat (1:21) uni kelajak bilan bogʻlaydi. Ikkinchi qismda yaqin kelajakda yuz beradigan xatoliklar va imondan toyish holatlari haqida soʻz boradi. Uchinchi bob bizga shuni maʼlum qiladiki, kelajakka umid faqatgina Xudoning rejasini chinakamiga tanib-bilish va uni amalga oshirish yoʻlidagi sabr-toqatdan iborat. Mazax qiluvchilar Rabbimizning ikkinchi kelishini tan olmaydilar, vaholanki koʻplab paygʻambar va havoriylar bu haqda ishonch bilan gapirishgan edi. Muallif ham oʻzini ana shu havoriylar safiga kiritib oʻtgan (1:1). Tarixdan keltirilgan saboq shuni koʻrsatadiki, tabiatdagi hodisalar bir taxlitda yuz beravermaydi, boz ustiga bundan avval ham Xudoning hukmi turli halokatlarga sabab boʻlgan edi. Shu yoʻsin Rabbimiz ham oʻgʻri kechasi qanday kelsa, xuddi shunday bexosdan kelib qoladi – bu iborani Pavlus ham ishlatgan (1 Salon. 5:2) – mavjud tuzumning kelgusida yoʻq qilinishi orqali “adolat hukm suradigan yangi yer va yangi osmon” (2 Butr. 3:13) uchun yoʻl ochiladi.


Reja


BUTRUSNING 2 MAKTUBI: XUDONI HAQIQATDAN TANIB-BILISH


I. Salomlashuv 1:1
II. Haqiqiy bilimning xususiyati 1:2-21


Xudoning inʼomi 1:2-4


Xudoni tanib-bilishda ulgʻayish 1:5-11


Mustahkam ishonchga asos 1:12-21


III. Bilimdan voz kechishning xavfli tomonlari 2:1-22


Xato fikrlarning kirib kelishi 2:1-3


Xato fikrlarga misollar 2:4-10a


Xato fikrlarning faollashuvi 2:10b-19


Xato fikrlarning xavfi 2:20-22


IV. Haqiqiy bilimning umidi 3:1-18


Oʻtmish sabogʻi 3:1-7


Kelajak haqidagi vaʼda 3:8-13


Sabr bilan kutish 3:14-18


Berilgan baho


Mana shu maktubning Yangi Ahd taʼlimotiga qoʻshgan asosiy hissasi unda berilgan Muqaddas Yozuvlar toʻgʻrisidagi soʻzlarda mujassamlashgan: “Eng avvalo shuni bilinglarki, paygʻambar kitoblarida uchraydigan bashoratlarning birortasi ham birovning xususiy tafsiriga bogʻliq emas. Hech bir paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu aziz odamlar Muqaddas Ruh tomonidan harakatga keltirilib, Xudoning soʻzlarini gapirib berganlar” (2:20,21). “Xususiy”, “bogʻliq emas” va “harakatga keltirilib” soʻzlari mana shu oyatlarga aniqlik kiritib beradi. “Xususiy” ( idias ) degan soʻz “oʻziniki” yoki “aynan oʻziga tegishli” kabi maʼnolarda keladi. “Bogʻliq emas” ( epilyseos ) soʻzi “tushuntirmoq”, “yoritib bermoq” degan maʼnoni anglatadi. Shunday boʻlsa-da, yuqoridagi aytilgan soʻzlar inson mustaqil ravishda Muqaddas Yozuvlarni tafsirlashi mumkin emas, degan tushunchani bermaydi, ammo bu oʻziga xos ehtiyotkorlik boʻlib, Muqaddas Kitobdagi hech bir jumlani ruhiy maʼnodagi kontekstidan shundaygina yulib olish notoʻgʻri ekanini bildiradi, Muqaddas kitobning haqiqiy muallifi Muqaddas Ruhdir va aynan U mukammal tafsir qilish imkoniga ega. “Harakatga keltirilib” soʻzi ( pheromenoi ) xuddi oqim boʻylab olib ketilayotgan kemani bildiradi. Bunda haqiqiy kuch harakatlanayotgan kemada emas, balki uni harakatga keltirayotgan okean oqimining kuch-qudratida mujassamlashgan. Pavlusning maktublariga qilingan havoladagi “muqaddas yozuvlar” (3:16) soʻzi Yangi Ahd kanonining shakllana boshlaganini nazarda tutadi. Pavlusning oʻzi oʻz maktublariga qanday baho bergan boʻlsa, Butrus ham uning maktublariga shunday baho bergani maʼlum (1 Salon. 2:13) . Butrusning 2 maktubi Timoʻtiyga 2:15 va 3:16 bilan birlashib, shuni koʻrsatadiki, Eski Ahdda yozilgan vahiy Xudoning azaliy rejasi va irodasiga tegishli vahiy boʻlgan va ilohiyotshunoslikka oid turli kelishmovchiliklar hamda maʼnaviy qashshoqlik davrlarida odamlar bu vahiyni imon va diyonatning mezoni sifatida qabul qilishgan.


#### YAHUDONING MAKTUBI


Umumiy vaziyat


Yahudo maktubi bilan Butrusning 2 maktubi oʻrtasidagi adabiy bogʻliqlik mazkur maktub qanday tarixiy oʻzgarishlar jarayonida yozilganini aniqlab beruvchi asosiy omil hisoblanadi. Shubhasiz, bular ikkita alohida maktub sanaladi, shunday boʻlsada, ularning yozilish sababi, ulardagi til va fikrlarning oʻzaro oʻxshash ekanini tasodifga yoʻyish qiyin. Ularni oʻzaro taqqoslash orqali grekcha yoki oʻzbekcha matnni mutolaa qilayotgan har qanday kishini bu ikki maktub oʻrtasida qandaydir bogʻliqlik bor ekaniga ishontirish mumkin. Xoʻsh bu bogʻliqlik nimadan iborat?


Bunga toʻrt xil javob topish mumkin.


1. Butrusning ikkinchi maktubi bilan Yahudo maktubi oʻrtasida umuman bogʻliqlik yoʻq, faqatgina ular tarixan bir xil vaziyatda yashagan odamlar tomonidan yozilgan. Bu javob mazkur maktublarning uslubiy jihatdan oʻxshash ekanini yetarlicha izohlab berolmaydi.
2. Butursning ikkinchi maktubida ham, Yahudo maktubida ham boshqa bir umumiy qoʻlyozma manbasi biroz oʻzgartirgan holda ifodalab berilgan. Bunga ishonish qiyin, chunki ikkala muallif ham oʻz maktubini yozishga qurbi yetgan, yana boshqa bir qoʻlyozma manbasining borligi esa ishni yanada chigallashtiradi xolos.
3. Butrusning ikkinchi maktubi koʻp narsani Yahudo maktubidan oʻzlashtirib olgan. Yahudo maktubida keltirilgan tarixiy havolalar ancha aniq va batafsil yoritib berilgan hamda tushunarli tarzda taqsimlangan. Uzunroq maktub qisqaroq maktubdan sitata keltirgan deyish qisqaroq maktub uzunrogʻining qisqacha bayoni deyishdan koʻra toʻgʻriroq boʻladi.
4. Yahudo oʻz maktubini mustaqil ravishda yozgan boʻlsa-da, lekin u Butrusning taʼsiri ostida boʻlgan.


Oxirgi taxmin mantiqan toʻgʻri boʻlib koʻrinadi va ilohiyotshunos San ham buni toʻla-toʻkis qoʻllab-quvvatlaydi. Maktubda aniq aytilganki, uning muallifi birodarlarga “mushtarak najot” haqida yozishni niyat qilgan, lekin bu niyat qandaydir yangicha qiziqarli sabab taʼsirida oʻzgarib ketgan. Bu esa ilohiyotshunoslikka oid yoki nasihatomuz asardan koʻra koʻproq apologetik ijod namunasining yaratilishiga olib kelgan (Yahudo 3). Uning yozishicha, birodarlar orasiga “baʼzi betavfiq odamlar oʻgʻrincha kirib olgan” va jamoatda turli gunoh ishlarni qila boshlashgan. 17 va 18 oyatlarda u Butrusning maktubiga bevosita murojaat qilib (2 Butr. 3:3) , bu soʻzlarni aytgan kishilarni “Rabbimiz Iso Masihning havoriylari” deb ataydi. Mana shu jumlalarga asoslangan holda oqilona xulosaga kelish mumkin, yaʼni Butrusning ikkinchi maktubi Yahudoning qoʻliga tushib qolgan va u oʻz kitobxonlariga jamoatda avj ola boshlagan va Butrus aytib oʻtgan imondan chekinish holatlari toʻgʻrisida yozishga ahd qilgan.


Ifoda etish tarzining juda puxtaligi hamda maktubning yaxshi tuzilganligi Yahudoga tegishli uslubning baʼzi jihatlari hisoblanadi.


Maktubning muallifi Isoning oʻgay ukasi (Mark 6:3) va Quddus jamoatining rahbari boʻlgan Yoqubning ukasi ekaniga shubha yoʻq. Aftidan, u ham Yoqub kabi Isoning Masih ekaniga Uning qayta tirilishidan keyin imon keltirgan va Hosil bayrami kuni Muqaddas Ruhning tushishini kutib turganlar orasida boʻlgan. Chamasi, Yahudo havoriylar jamoatida eʼtiborli oʻringa ega boʻlmagan. Uning maktubi uslub jihatidan Yoqubning maktubini yodga solib yuboradi. Ikkalasi ham jonli va loʻnda ifoda etilgan. Ikkalasi ham koʻpincha atrofdagi muhitdan oʻzlashtirilgan obrazli iboralarga suyanishadi. Ikkisi ham ahloqiy meʼyorlarga nisbatan talabchan boʻlishgani bilan xarakterlanadi.


Maktub muallifi Yahudo oʻzini havoriylar qatoriga qoʻymaydi (Yahudo 17).


Yozilgan vaqti va joyi


Maktubning oʻzida u qayerda va qachon yozilgani haqida aniq bir narsa aytilmagan. Agar Yahudo Falastindagi jamoatlarda xizmat olib borgan boʻlsa, u holda maktub faqatgina Quddusning qulashidan avval yozilgan, deya olamiz. Butrus jamoatlarga yozgan maktubida ularni ogohlantirgan holatlar Yahudo javobgar boʻlgan jamoatda allaqachon roʻy bera boshlagan, deb taxmin qilish mumkin. Agar bu paytga kelib Butrusning Maktubi endi tarqalgan edi, desak, u holda Yahudoning Maktubini bemalol mil. 67 yoki 68 yilda yozilgan deyish mumkin. Agarda Yahudoning kitobxonlar xotirasiga murojaati (17) Butrusning 2 maktubi allaqachon jamoatlarda tarqalib boʻlganini bildirsa, u holda Yahudo Maktubi mil. 80 yilda paydo boʻlgan deb xulosa qilish mumkin. Ancha kech yozilgan sana tufayli Maktub Quddusga yoʻllangan deya olmaymiz.


Maktubning mazmuni


Yahudoning aytishicha, u nasihat berishni niyat qilgan edi: “... Xudo bu imonni oʻz azizlariga umrbod omonatga topshirgan, men esa sizni shu yoʻlda yanada jonkuyarlik bilan kurashishga undamoqni lozim koʻrdim” (3). Maktubning shoshilinch ravishda yozilishiga masihiy birodarlar orasiga “betavfiq odamlar”ning suqilib kirishi sabab boʻlgan, “Bular Xudoning inoyatidan buzuqlik qilishda foydalanadi, yagona Ega Xudoni va Rabbimiz Iso Masihni esa rad qiladilar” (4). Bu bidʼatni taʼriflashdagi gapning tuzilishi Butrusniki bilan mos keladi, lekin Yahudoniki yanada aniqroq koʻrinadi. Aftidan, bu antinomizm bidʼati, yaʼni masihiylikka xos erkinlikni suistyemol qilish va Masihning hukmronligini rad etish haqidagi taʼlimot boʻlgan. Qonunparastlikdan yuz oʻgirgan bu bidʼat oʻz haddini bilmay qolgan, yaʼni u erkinlikni oʻzboshimchalikka aylantirib yuborgan, shuningdek oʻzini tiyish tushunchasi hamda qatʼiy belgilangan ahloqiy meʼyorlarga umuman rioya qilmay qoʻygan. Bu taʼlimot puch fikr-mulohazalardan iborat boʻlib, unda chiroyli gaplardan boshqa hech qanday insoniy burchlarga oʻtilmagan.


Yahudo oʻz dalil-isbotlarini yozganda Butrusning 2 maktubidagi mantiqiy tartibga ergashgan, lekin uning bergan taʼriflari ancha yorqinroq va hayotiyroq deyish mumkin. U tarixda yuz bergan Xudoning hukmlaridan uchta misol keltirib oʻtadi: Misrdan chiqib, Xanon yeriga umrbod kira olmagan itoatsizlarning halokati; “qadr-qimmatini saqlamagan” farishtalar hamda Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari. Ana shu uchta vaziyatning har birida oshkora va kechirilmas gunoh qilganlar ustiga Xudoning qaytarib boʻlmaydigan qahr-gʻazabi yogʻilgan. Yahudo imondan qaytgan kishilarni oʻsha uchiga chiqqan gunohkorlarga tenglashtiradi va ular “bu odamlar” yoki “bular” deb tilga olinadi (10,12,14,16,19). Ularning hurmatsizligi, jaholati, munofiqligi, bemaʼniligi va xudbinligi Yahudoning yorqin nutqi orqali kulgiga qoʻyiladi. Ular qilgan xatolar Tavrotda nomi chiqqan uchta isyonchining xatolariga tenglashtiriladi: qonsiz qurbonlik keltirgan Qobil; Xudo inson taqdirining xoʻjayini emas, balki uning injiqlik bilan qilgan talablarini bajaruvchi xizmatkor, degan oʻyga borgan Balʼom; va oʻz hoxishiga koʻra imonni oʻylab topgan takabbur Qoʻrah.


Yahudo Maktubining soʻnggida “bu odamlar” va “bular” degan soʻzlar “sizlar” bilan almashib, kitobxonlarga imondan qaytmaslik uchun oʻziga xos chora va vositalar taqdim etiladi. Birinchi navbatda ular havoriylar orqali yetkazib berilgan Masihning soʻzlarini yodda tutishlari kerak (bu xuddi Butrus oʻzidagi haqiqatni ularning “yodiga” solishni lozim topgan paytda aytgan soʻzlarining aks-sadosiga oʻxshaydi). Ikkinchidan, Yahudo ularga bir biriga nasihat qilish va ibodatlar orqali Xudoning sevgisida oʻzlarini saqlashni maslahat beradi (20,21). Nihoyat, imondan chekinishga qarshi kurashib, boshqalarni atrofdagi xato fikr-mulohazalardan qutqarish kerak, zero ularning shubha-gumonlari oxir-oqibat muqarrar halokatga olib kelishi mumkin (22,23).


Reja


YAHUDONING MAKTUBI: IMONDAN QAYTMASLIK UCHUN OGOHLANTIRISH


I. Salomlashuv 1,2
II. Kechiktirib boʻlmas pand-nasihatlarni eʼlon qilish 3,4
III. Tarixiy misollarga murojaat qilish 5,7
IV. Soxta ustozlarni, yaʼni eʼtiqoddan qaytganlarni ayblash 8-16
V. Imonlilarga maslahat berish 17-23
VI. Soʻnggi duolar 24,25


Berilgan baho


Mazkur maktubning oʻziga xos qiziqarli jihatlaridan biri – bu muallifning xayoliy uchliklarga[1]boʻlgan ishtiyoqidir. Bunda oltita asosiy qism boʻlim, ular uch juft qilib berilgan: dastlabkisi kirish qismi boʻlsa, keyingisida imondan qaytish mavzusi muhokama qilinadi va nihoyat uchinchisida xulosa yozilgan. Muallif oʻziga uch tomonlama taʼrif bergan: oʻzining asl ismini aytish orqali; Iso Masihning quli sifatida; Yoqubning ukasi sifatida va shu yoʻsinda u oʻzining masihiy jamoati bilan aloqasini ifodalamoqchi boʻladi. U oʻz kitobxonlariga “Xudo chorlagan”, “Iso Masih saqlagan”, “ey, sevganlarim” degan soʻzlar bilan yuzlanadi va oʻz salomnomasida ularga marhamat, tinchlik va muhabbat koʻpayishini tilaydi. Bulardan tashqari ham, muallif qoʻllab oʻtgan bunday “uchlik”lar koʻplab uchraydi va ularni har qanday kitobxon mustaqil ravishda topishi mumkin. Ehtimol, muallif ular orqali oʻzining aqliy qobiliyatini namoyon qilishdan boʻlak boshqa maʼnoni koʻzlamagan.

Maktubning matnida apokrifik kitoblardan foydalanilganlik mazkur maktubga nisbatan bir qator gumonlarni keltirib chiqargan. 14 oyatda Hanoʻxning tilga olinishi Hanoʻx kitobida aytilgan barcha narsalar bilan mos keladi, bosh farishta Mikoil Musoning jasadi ustida iblis bilan tortishgani haqidagi havola “Musoning meʼroji” nomli apokrifik kitobda uchraydi. Ana shu ikkita kitob ham yahudiylar tomonidan birinchi asrda yozilgan boʻlib, bunda mualliflar Eski Ahddagi yoʻlboshchilarning nufuzidan foydalangan holda oʻz taʼlimotini mustahkamlab olishni maqsad qilishgan. Maktubda apokrifik kitoblardan sitata keltirilgani yana bir muammoni yuzaga keltiradi. Agarda Yahudo Maktubi ilohiy ilhom bilan yozilgan boʻlsa, u holda muallif bu kitoblardan jumlalar keltirish orqali ularga ham tegishlicha nufuz berib qoʻymayaptimi? Agar boshqa tomondan ularni ahamiyatsiz, tasodifiy sitatalar desak, nima sababdan Yahudo ularni yozishga uringan? Aytish mumkinki, bu yerda Pavlusning Afinadagi nutqi bilan oʻxshashlik mavjud. Bunda Pavlus oʻz nutqi salmoqli chiqishi uchun yunon shoiri Aratning asarlaridan sitata keltirib oʻtadi (Hav. 17:28) , chunki u bilardiki, uning aytadigan soʻzlari shu tariqa tinglovchilar uchun ahamiyatli va ishonchli boʻlardi. Pavlus bu orqali yunon shoirining yozgan asari ilohiy ilhom kasb etadi va ilohiyotshunoslik masalalarida oʻz nufuziga ega, degan fikrni ilgari surmagan. Shunday qilib, apokrifik yozuvlar ularga hurmat bilan yondashuvchi odamlarga biror bir vaziyatni yoki ahvolni tushuntirib berish uchun ishlatilgan. Ilk masihiy jamoatlarida ana shu yozuvlarning bir qanchasi izzat ikromda boʻlgan va foydali adabiyot hisoblangan. Yahudo Maktubini oʻqigan oʻsha odamlar bu kitoblardan xabardor boʻlishgani aniq, chunki muallif oʻsha sitatalardan tashqari, bunga shama qilib ham oʻtgan.


Maktubdan maʼlumki, oʻsha davrga kelib – mil. 85 yillargacha – allaqachon barcha tan olgan masihiylik, deb atalgan imon-eʼtiqod shakllanib boʻlgan. Imon taʼlimotining aniq ifodasi – juda sekin sayqallanadigan jarayon hisoblanadi, oxirgi ikki ming yillikdagi masihiylik tarixi esa – imon taʼlimoti haqidagi fikr va namunalarning rivoj topishi va tanazzulga uchrashi tarixidir. Ulardan baʼzilari keskin ifoda etilgan boʻlsa, boshqalari shunchaki yanglish fikrlar boʻlgan, shunday boʻlsa-da, ularning barchasi masihiylik deb atalmish tushunchaning umumiy oqimidan joy egallagan. Agarda Yangi Ahd imon taʼlimotiga muayyan bir chegara qoʻyadi, deyishga asos boʻlmaganida, yuqorida taʼkidlangan xilma xil fikr va namunalarning barchasi ahamiyatsiz, degan oʻyga borib qolishimiz hech gap emasdi. Insoniy nodonlik va aqliy hamda ruhiy cheklanganlikka ozgina yon bersa boʻladi, zero “biz hozir goʻyo xira oynaga qaragandek koʻryapmiz”, shuningdek “bizning bilimimiz hali toʻliqsiz, bashorat qilishimiz toʻliqsizdir” (1 Kor. 13:12, 9) . Xato fikrlar keng yoyilgan, kelishmovchiliklar esa endi avj ola boshlagan paytlarda yozilgan mana shu maktublarning oʻzida “sogʻlom taʼlimot namunasi”ga rioya qilish ham ochiqchasiga talab etiladi. Yahudo aniq aytadiki, “Xudo bu imonni oʻz azizlariga umrbod omonatga topshirgan, men esa sizni shu yoʻlda yana jonkuyarlik bilan kurashishga undamoqni lozim koʻrdim” (Yahudo 3), bu esa mustahkam andoza sanaladi.


Yahudo Maktubida mana shu andozadan ogʻib ketayotganlarga qanday munosabatda boʻlish haqida aytiladi. Yangi Ahd hech qachon bizni ana shunday kishilarni quvgʻin qilishga yoki turli bidʼatlar sabab ularni olovda yoqishga chaqirmaydi. Bidʼatchilar oʻz yoʻllarini oʻzlari tanlashadi. “Mana bular, – deydi Yahudo, – (yagona imonga) judolik soluvchi ... odamlardir” (19). Bu Maktub bidʼatchilarni quvgʻin qilishni emas, balki ularga rahm-shafqat koʻrsatishni va xato fikrlarga ilashib, sarosimaga tushib qolgan odamlarni qutqarishni tavsiya qiladi, lekin bidʼatning oʻziga kelsak, Maktub unga sira ham sabr-toqat qilmasligiga guvoh boʻlamiz.


Bu kitob butun Yangi Ahddagi eng hayajonli duoi-barakalar bilan yakun topadi. Bunda Masihning yakkahokimligiga va Uning Oʻz xizmatchilarini xato fikrlarga yoʻliqib qolishdan saqlashiga katta urgʻu berilgan. Bunday yakun butun boshli Yahudo maktubiga juda ham mos kelgan deyishimiz mumkin.


#### YUHANNONING 1,2 VA 3 MAKTUBLARI: UMUMIY VAZIYAT


Agar matn uslubi va undagi ishlatilgan soʻzlarning oʻxshash boʻlishi muallifni aniqlash uchun yetarli boʻlsa, u holda mana shu uchta qisqagina maktub bitta muallifga tegishli hisoblanadi. Shuningdek, u toʻrtinchi Xushxabar kitobini ham yozgan deya olamiz. Toʻrtala matnning barchasi taxminan bir vaqtda va bir joyda yozilgan. Yuhannoning birinchi maktubi qisqacha kirish soʻzi bilan boshlanadi: “Azaldan bor boʻlgan Hayot Kalomi borasida biz eshitib tamosho qilgan, koʻzlarimiz koʻrgan, qoʻllarimiz sezganini sizlarga maʼlum qilmoqdamiz” (1 Yuh. 1:1) , bu esa masihiycha haqiqatni hayotga tatbiq etishga asos boʻlib xizmat qiladi. Mana shu maktubning kirish qismi mazmuni va uslubi jihatdan toʻrtinchi Xushxabar Kitobining qisqacha bayonini oʻz ichiga oladi va bu oʻxshashlik maktubning boshidan oxirigacha saqlanib qolgan. Birinchi maktubning maqsadi quyidagi soʻzlar bilan ifodalangan: “Men bularni sizlar abadiy hayotga egaligingizni bilinglar, deb yozdim” (1 Yuh. 5:13) . Bu soʻzlar kitobxonni Xushxabar kitobida bitilgan soʻzlarga nisbatan yanada bir qadam oldinga yetaklaydi: “Bular esa Iso – Xudoning Oʻgʻli, Masih ekanligiga ishonishingiz uchun va ishonib, Uning nomi bilan hayotga erishishingiz uchun yozilgan” (Yuh. 20:31) . Xushxabar kitobi insonda imon uygʻotish maqsadida yozilgan boʻlsa, Yuhannoning birinchi maktubi oʻsha insonga ishonchni singdirish uchun bitilgan.


Gudspidning fikricha, ikkinchi va uchinchi maktublar “ilova maktubi” sifatida yozilgan boʻlib, bittasi “aziz xonim” deya murojaat qilingan holda jamoatga (2 Yuh. 1) , ikkinchisi jamoat choʻponi Gayga yoʻllangan (3 Yuh. 1) . Bu ikki maktub shaxsiy maslahat va salomlar uchun moʻljallangan boʻlsa, Xushxabar kitobi hamda uchinchi maktub taʼlimotni yetkazib berishi lozim edi.


Maktublarning qayerda va qachon yozilgani haqida hanuzgacha aniq maʼlumot yoʻq, lekin ularni Yuhanno jamoatlarga atab, Asiya viloyatida birinchi yuz yillikning oxirlarida yozgani haqiqatga yaqinroq. Bu paytga kelib jamoat sinagogadan allaqachon ajralib chiqqan edi. Imon yoki savob ishlar orqali oqlanish haqidagi bahs-munozaralar ham tinchib ketgan edi, biroq jamoatning imon taʼlimotiga majusiylarning oʻtmishdan qolgan falsafiy fikrlashi yopirilib kelib, oʻz taʼsirini oʻtkaza boshlagan. Aytish kerakki, ular Masihning shaxsi bilan qiziqa boshlashgan. U kim? Agar U Xudo boʻlsa, qanday qilib oʻlishi mumkin? Agar U oʻlgan boʻlsa, qay tariqa Xudo boʻla oladi? Bunday ikkilanishlarga koʻpgina javoblar taxmin qilingan, Masihning tabiati haqidagi bahslar esa jamoatdagi eʼtiborli kishilarni qiziqtirib qoʻygan va to V asrgacha jamoat kengashlarida koʻp marotaba muhokama qilingan. Bundoq olib qarasak, bu bahs bugungi kunda ham davom etmoqda.


Birinchi Yuhanno Maktubi bartaraf qilmoqchi boʻlgan xatolar, aftidan, gnostitsizmning boshlangʻich shakli, yaʼni II asrgacha Jamoatning eng xavfli dushmaniga aylangan bidʼat boʻlgan. Gnostitsizm alohida tizim emas, balki din falsafasi hisoblangan. Bu falsafa ruh – ezgulik, materiya esa – yovuzlik va ular oʻzaro mustahkam aloqaga ega boʻlishga qodir emas degan fikrga asoslangan edi. Shu bois materiya muhitidan, ruh muhitiga qochib oʻtish orqaligina najot topish mumkin deb hisoblangan. Bunga koʻpgina yoʻllar bilan erishish mumkin. Eng asosiy yoʻl esa bilimdir. Uning yordamida inson materiyaning dunyoviy zanjirlaridan xalos boʻlib, haqiqatni samoviy tushuncha bilan anglash darajasiga koʻtarilishi mumkin. Bu bilim yoki “gnosis” ga ( gnostitsizm atamasi kelib chiqqan yunoncha soʻz ) oʻzini oʻziga xos sir-sinoatlarga bagʻishlagan kishilargina erisha oladi. Gnostiklarning taʼlimoti uyushmagan, ammo yakdil kultni vujudga keltirishi kerak edi. Boz ustiga bu kult oʻz ichida boshliqlar yoki turli tabaqa vakillari bilan emas, balki barchaga taalluqli rasm-rusum va tushunchalar orqali oʻzaro hamjihatlikka erishishni koʻzlagan.


Masih shaxsi qanday tabiatga ega boʻlganini tushunib yetishga boʻlgan urinishlar paytida bu turdagi falsafa va masihiylik eʼtiqodi oʻrtasidagi ziddiyatlar yanada keskin tus olgan. Gnostiklar: “Xudo deb atalmish abadiy va pok ruh bilan materiyaga xos tana oʻrtasida qanaqa oʻxshashlik boʻlishi mumkin?”, – deb soʻrashardi. Ularning fikricha bunday birlashuv aqlga sigʻmasdi. Shu sabab ular ikkita yechimni oʻrtaga tashlashgan: Masih yo haqiqatdan inson boʻlmagan va shunchaki shunday boʻlib koʻringan, yoki Masih-ruh suvga choʻmishdan keyingina Masih-inson sifatida gavdalanib, Uni xochdagi oʻlim paytida qoldirib ketgan. Birinchi nazariya doketizm[1]deb atalgan boʻlsa, ikkinchisi – kerinfianizm[2]deb nomlangan.

Mana shu taxminlarning birortasi, mabodo masihiylikning meʼyoriga aylanib qolganida, Xushxabar zoye ketgan boʻlardi. Doketizm Isoni sharpa qilib koʻrsatmoqchi boʻlgan va bu orqali Iso odamlarga koʻringanday tuyulgan boʻlsa ham, aslida U mavjud boʻlmagan, degan yanglish tushunchani ilgari surgan. Kerinfianizm Isoning shaxsida gʻalati karama-qarshilikni vujudga keltirgan: inson hech qachon kim gapirayotgani-yu, kim yashayotganini bilishi mumkin boʻlmagan, yaʼni bu Masih-insonmi yoki ilohiy Masih-ruhmi? Albatta, Yuhanno yashagan davrlarda bu qarashlar hali toʻliq shakllanmagan va keng yoyilmagan boʻlishi mumkin, lekin Yuhannoning birinchi maktubidagi soʻzlarning ishlatilishidan koʻrinib turibdiki, gnostitsizmga oʻxshash taʼlimot allaqachon maʼlum boʻlgan.


Yuhannoning taʼkidlashicha, U targʻib etayotgan Masihni shogirdlar eshitgan, koʻrgan va qoʻllari bilan sezgan (1 Yuh. 1:1) . U yana aytadiki, kim Ota va Oʻgʻilni inkor etsa, dajjol oʻshadir (2:22). Keyin u: “Odam vujudi bilan dunyoga kelgan Iso Masihni tan olmovchi har qanday ruh Xudodan emas”, deb eʼlon qiladi (4:3). Bundan koʻrinib turibdiki, uning gʻanimlari doketik gnostitsizmga yaqin nuqtayi nazarni egallashgan.


Kichik maktublarda ham shunga oʻxshash muammolar bor, lekin bu jamoatning boshqaruv tarzi va undagi tartib-intizom bilan bogʻliq. Birinchi Yuhanno maktubida aytiladiki, “ular”, yaʼni soxta taʼlimotga ergashuvchilar “oʻzimizning oramizdan chiqdilar, lekin ular bizga qarashli emas. Agar bizga qarashli boʻlganlarida edi, biz bilan qolgan boʻlar edilar” (2:19). Oʻsha kezlarda bir qator jamoatlarda ixtiloflar roʻy berib, adashgan imonlilar ajralib oʻz guruhlarini tuzganlar. Ularning ayrimlari sayyor ustoz qiyofasini olib, zaifroq va gʻoʻr jamoatlarga suqilib kirish niyatida boʻlishgan. Ikkinchi Maktub bu haqda ogohlantirib oʻtgan:


“Vaholanki,inson vujudiga kirgan Iso Masihni tan olmovchi koʻp aldamchilar jahonning har tarafiga yoyilib ketganlar” (2 Yuh. 7)


Jamoat bunday ustozlar bilan soʻrashmaslik haqida ogoh etilgan:


“Chunki unga salom bergan kishi uning yomon ishlarida ishtirok etgan hisoblanadi” (2 Yuh. 11) .


Yuhannoning uchinchi maktubi ham oʻsha davr jamoatiga oid bir-ikkita qiziqarli tafsilotlarni oshkor qilib beradi. Chamasi, jamoatdagi xizmatning katta qismini sayohatchi voizxonlar oʻtkazishgan. Ular hamma jamoatlarni kezib chiqish barobarida, har bir jamoatda bir muddat ushlanib qolishgan va shaxsiy uylarda “uzundan uzoq yigʻilishlar” tashkil qilishgan. Shu tariqa, jamoat xizmatini suistyemol qilish oson boʻlgan va soxta taqvodorlar bundan foydalanib, tirikchilik uchun xalqning bor-budini shilib olishgan. Shu oʻrinda aytish lozimki, Yuhanno majusiylarga bepul xizmat qilgan voizxonlarni qoʻllab-quvvatlagani uchun Gayni maqtab oʻtadi (3 Yuh. 5, 8) .


Diotrefning soʻzlarida jamoatda “yulgʻich”larning paydo boʻlgani oʻz ifodasini topadi. U darbadar xizmatchilarni qabul qilishga roʻyxush bermagan va doimo ularga xizmat qilmoqchi boʻlganlarni jamoatdan chetlatishga ahd qilgan. Yuhannoning eʼtirozi va borib, Diotrefning vakolatini sinab koʻrishi haqida bergan vaʼdasi shuni koʻrsatadiki, oʻsha kezlarda ham jamoat boshqaruvida muammolar boʻlib turgan.


Xullas, Yuhannoning maktublari masihiylik eʼtiqodini yutib yuborishga shay, yangi falsafaga duch kelgan Jamoatga yozilgan edi. Jamoat oʻziga xos va oʻzgacha boʻlgan xabarini saqlab qolishi va uni bidʼatlardan himoya qilishi uchun qattiq kurashishiga toʻgʻri kelgan.


#### YUHANNONING BIRINCHI MAKTUBI


Mazmuni


Yuhannoga xos boʻlgan uslub uning birinchi maktubida yorqin namoyon boʻladi. Bu maktub qisqa boʻlgani uchun uning qanday tuzilganini aniq koʻrsatib berish biroz mushkul. Maktubning rejasi mantiqiy emas, balki ohangnamo koʻrinish hosil qilgan: u bahs-munozaralar olib borish uchun yaratilgan qisqacha yoʻriqnoma emas, balki musiqiy asar sifatida tuzib chiqilgandek tasavvur uygʻotadi. Mavzuni bosqichma-bosqich rivojlantirib borish oʻrniga (Pavlus Rimliklarga yozgan maktubida xuddi shunday qilgan) Yuhanno bitta mavzuni tanlab olgani holda butun kitobni oʻshanga asoslab yozadi. Shu munosabat bilan u mumkin boʻlgan turlicha variantlarni ham kiritib oʻtadi va mana shu variantlarning har biri alohida mavzuga aylanishga qodir. Shu bois Xushxabar kitobi hamda Maktubning asosiy mavzusini aniqlab olish qiyin kechsa, biron bir izchil reja yoki konspekt tuzib chiqish yanada mushkulroq hisoblanadi.


Bundan tashqari, Yuhannoning birinchi maktubida shaxsiy tajriba bilan bogʻliq boʻlgan jihatlar koʻp uchraydi. Bu maktub abadiy hayotga ega boʻlish uchun imonlida komil ishonch tugʻdirishga urinadi (5:13) va bir qancha sinovlarni taqdim etadiki, har birimiz mana shu komil ishonchga ular yordamida erishishimiz mumkin boʻladi. Asl nusxada ikki xil feʼl bilan berilgan “bilmoq” soʻzi komil ishonchni bildirish uchun 13 bor ishlatilgan. Bu ishonchga tajriba orqali erishiladi yoki ruhan anglashiladi (2:3,5,29; 3:14,16,20, 24; 4:13,16; 5:15,18,19,20).


Bu maktubda Yuhannoga xos boʻlgan ikki soʻz, yaʼni “nur” va “sevgi” soʻzlari farqlanib turadi. Ikkalasi ham Xudoga taʼrif berishda qoʻllangan (1:5; 4:8) va mana shu ikkita mavzuning rivojlanib borishi maktubning asosiy qismini tashkil etadi. Ular Xushxabar kitoblarida uchraydigan mavhum tushunchalarga aniqlik kiritib, ularni hayotda qoʻllashimiz uchun har birimizga tushunarli qilib beradi.


Reja


#### YUHANNONING BIRINCHI MAKTUBI: ABADIY HAYOTGA BOʻLGAN KOMIL ISHONCH


I. Kirish: hayotning tarixda namoyon boʻlishi 1:1-4
II. Nurda yurish orqali ishonchga ega boʻlish 1:5-2:29


Shaxsiy ruhiy yurish-turishda 1:5-2:6


Odamlar bilan munosabat qilishda 2:7-11


Dunyodan ajralishda 2:12-17


Haqiqatda yurishda 2:18-29


III. Sevgida yurish orqali ishonchga ega boʻlish 3:1-4:21


Sevgini ahloqiy jihatdan isbotlash 3:1-12


Sevgini ijtimoiy munosabatlarda isbotlash 3:13-24


Sevgini ilohiyotshunoslik orqali isbotlash 4:1-6


Sevgini his-tuygʻular bilan isbotlash 4:7-21


IV. Imonni mashq qilish orqali ishonchga ega boʻlish 5:1-12
V. Xulosa: hayotga boʻlgan yakuniy ishonch 5:13-21


#### YUHANNONING IKKINCHI MAKTUBI


Umumiy vaziyat


Yuhannoning ikkinchi maktubi yozilgan paytdagi umumiy vaziyat birinchisinikidan deyarli farq qilmaydi. Bu xat shaxsiy xususiyatga ega, chunki u “aziz xonim va uning bolalariga” yoʻllangan. Bu salomnomaning tarjimasi biroz mushkullik tugʻdiradi, chunki mana shu murojaat uch xil, yaʼni “Elekta xonim”, “tanlangan Kiriya” yoki odatdagiday “aziz xonim”, deb tarjima qilinishi mumkin, lekin bu narsa salomnomada atoqli otning bor-yoʻqligi borasidagi tarjimonning fikriga bogʻliq hisoblanadi. Uning talqini tarjimaga qaraganda yanada mujmalroq. Bu yerda aniq bir shaxsni tushunish kerakmi yoki “xonim” soʻzini koʻchma maʼnoda Jamoat, “bolalar” soʻzini uning aʼzolari deb qabul qilish kerakmi? Yo boʻlmasa, bu aniq biror kishi boʻlsa kerak, balki uning uyida imonlilar yigʻilib turishgandir, shu sababli ham ular uning “bolalari”dir. Shu oʻrinda yahudiylarning Sion togʻiga boʻlgan his-tuygʻulari bilan oʻxshash bir jihatni eslab oʻtish mumkin. Pavlus bu yerda Sion togʻini “hammamizga ona” (4:26), deb aytgan. Ueskottning aytishicha, “bu jumboqni bugungi kundagi bilim darajasi orqali yechish imkonsizdir”. Boz ustiga, hozirgi paytdagi aksariyat mualliflar ham bu haqda biror bir yangi narsa aytishmaydi. Eng muhimi, Yuhanno kimga maktub yoʻllagan boʻlsa, oʻshalar soxta ustozlarning taʼsiriga tushib qolish xavfida boʻlishgan. Yuhanno vasvasaga duchor boʻlmaslik uchun ular doimo sergak turishlarini istagan.


Maktubning mazmuni va rejasi


Ikkinchi maktubdagi taʼlimot birinchi maktubdagisi bilan deyarli bir xil. Haqiqatda yurishning zarurati va Masihning tabiatiga eʼtiborsizlik xavfli ekani kitobxonlarga yana bir bor uqtiriladi.


#### YUHANNONING IKKINCHI MAKTUBI: MASIHIYCHA SADOQAT


I. Salomlashuv 1-3
II. Quyidagilarga chorlov 4-11


Sevgi


Itoatgoʻylik


Sergaklik


Yanglishishmaslik


III. Xulosa 12,13


#### YUHANNONING UCHINCHI MAKTUBI


Maktubning mazmuni va rejasi


Jamoat choʻponi Gayga yoʻllangan ushbu maktub avvalgi ikkisidan farqli ravishda ilohiyotshunoslikka oid haqiqatlardan koʻra koʻproq maʼmuriy ishlarni hal etishga bagʻishlangan. Maktubda xushxabarchi birodarlarni yaxshi kutib olish va ular xizmat safariga chiqib, turli jamoatlarga borganda ularni qoʻllab-quvvatlash kerakligi haqida, qolaversa Diotrefning yomon munosabati hamda bu uchun unga tanbeh berish lozimligi toʻgʻrisida aytilgan.


#### YUHANNONING UCHINCHI MAKTUBI: AMALDAGI HAQIQAT


I. Kirish 1-4
II. Haqiqat xizmatchilariga dalda berish 5-8
III. Haqiqat dushmanlarini fosh qilish 9-11
IV. Haqiqat haqidagi guvohliklarni madh qilish 12
V. Xulosa 13,14


Berilgan baho


Yuhannoning maktublari, ayniqsa birinchisi, shaxsiy ruhiy yutuqlarni aks ettirish nuqtayi nazaridan juda bebaho sanaladi. Ularda haqiqat eʼlon qilinadi va uqtiriladi; ularda uzundan-uzoq gaplarni yoki ilohiyotshunoslikka oid dalillarni uchratmaysiz. Xushxabarda gavdalangan tarixiy haqiqat Yuhannoning birinchi maktubida har bir imonliga alohida qoʻllangan, abadiy hayotga ega boʻlish haqidagi dalil-isbotlar shunchalik aniq ifodalab berilganki, natijada har bir imonli haqiqatdan ham imonda turgan-turmaganini bexato bilib oladi.


Taʼlimotda ishlatilgan yumshoq ohangni noaniq eʼtiqod yoki taʼlimotdagi ikkilanish sifatida qabul qilmaslik kerak. Maktublarning barchasida haqiqat va yolgʻon, solihlik va munofiqlik, nur va zulmat, qolaversa sevgi va nafrat oʻrtasidagi farqlar aniq belgilab berilgan. Ular imonlidan aniq va muayyan yoʻlni tutishni talab qiladi. “Kimki Xudoning Oʻgʻliga ega boʻlsa, hayotga egadir. Kim Xudoning Oʻgʻliga ega boʻlmasa, hayotga ega emas” (1 Yuh. 5:12) . Maktublar Masihdagi abaliy hayotning aniq va mukammal ochiqligini koʻrsatib berishga intiladi. Mana shu jihat imondan saboq beruvchi haqiqat meʼyorini tashkil etadi, buni esa yo qabul qilish yoki rad qilish lozim boʻladi. Uni qabul qilgan kishining majburiyatlari va qabul qilishning oqibatlari tushunarli qilib taʼriflangani bois imonlilar: “Biz oʻlimdan hayotga oʻtdik”, deya olishadi.


Bu maktublar turli bidʼat va anglashilmovchiliklarga qarshi olib boriladigan ruhiy jangda ilgʻor pozitsiyalarni mustahkam egallab turishadi. Biroq ulardan nafaqat bahs-munozaralar, balki yaratuvchanlik ham oʻrin olgan, chunki ular xushxabar taʼlimotini oʻzlarida aks ettirishadi. Yuhanno yozgan maktublarning maqsadi turli naqllarning ayrim joylari ustida bahs yuritish emas, balki Iso Masihga ishongan imonlilarning muqaddas hayot kechirib, yetuk fikrga ega boʻlishidir. Bidʼat va xatolarga qarshi boʻladigan bahslarda haqiqatni himoya qilish barobarida, mana shu maktublar har bir imonli oʻzini iblisning qoʻlidan saqlay olishi uchun ruhan oʻsish va kamol topishda ularga koʻmak berish uchun tayinlangan (5:18).


### 22 BOB, UMIDVOR JAMOAT: VAHIY


UMUMIY VAZIYAT

TURLI TALQINLAR

VAHIY KITOBINING TALQINI

KITOBNING MAZMUNI


#### UMUMIY VAZIYAT


Vahiy kitobi – Muqaddas Kitobdagi soʻnggi kanon kitobi boʻlib, unda Yangi Ahd tarixi yakuniga yetadi. Bu eng soʻnggi yozilgan kitobmi yo yoʻqmi, bundan qatʼiy nazar u mazmun-mohiyati jihatidan yakunlovchi sanaladi, chunki bu kitobda jamoatning orzu-umidlari mujassam boʻlgan. Bu jamoat esa bu paytda murakkab yoʻlga qadam tashlab, oʻziga yuklatilgan vazifani va ana shu yoʻlning tugashini sabrsizlik bilan kutayotgan edi.


Vahiy koʻp jihatdan oʻziga xos kitobdir. Bu toʻliqligicha bashoratlarga bagʻishlangan Yangi Ahddagi yagona kitob sanaladi. Undagi timsollarning deyarli barchasi Eski Ahdning paygʻambar kitoblarida uchraydigan timsollar bilan oʻzaro bogʻliq, mazmunining katta qismi esa kelajakdagi voqealarni bashorat qilish xususiyatini oʻzida aks ettiradi. Muallif aniq aytadiki, unga soʻnggi vahiyni olib kelgan vakil samodan tushgan: “Aziz paygʻambarlarni ruhlantirgan Xudoyi Taolo yaqin orada yuz berishi muqarrar boʻlgan voqealarni oʻz qullariga bildirish uchun farishtasini yubordi” (Vah. 22:6) . Keyingi oyatda esa u “bu kitobning bashoratli” soʻzlari haqida soʻz yuritadi.


Vahiy kitobi apokaliptik adabiyotlar sirasiga kiradi. Apokaliptik kitoblar, asosan, quvgʻin va jabr-zulm kuchaygan davrda imon uchun azob chekkan birodarlarga dalda berish maqsadida yozilgan. Apokaliptik kitoblarning boshqalardan ajratib turuvchi belgilari quyidagilar sanaladi: (1) bugungi kundagi mushkul ahvol va kelajakda Xudoning aralashuviga boʻlgan kuchli umid; (2) gaplar, tushlar hamda vahiylarning ramziy maʼnoga egaligi; (3) Xudo qoʻygan maqsadlarga erishish yoʻlida samoviy, qolaversa shaytoniy kuchlarni xabarchi va ishtirokchi sifatida qoʻllash; (4) fosiqlar keladigan fojiali hukm, solihlarning esa gʻayritabiiy ravishda omon qolishi; hamda (5) muallif koʻpincha oʻz ismini yashirib, Muqaddas Kitobdagi taniqli shaxslarning ismidan foydalanadi, masalan, Ezra (Ezraning 2 kitobi) yoki Hanoʻx (Hanoʻx kitobi). Vahiy kitobiga kelsak, u mana shu belgilarning aksariyatiga ega, faqatgina bunda muallif oʻz ismini yozib qoldirgan, xolos. Shu oʻrinda aytish lozimki, u oʻzini oʻtmishning mashhur kishisi deb emas, balki yozgan asarini oʻqishi kerak boʻlgan imonlilarning hayotida faol ishtirok etuvchi kishi, deb faraz qiladi.


Vahiy kitobi qanday sharoitlarda yozilganini bilish uchun uning mazmunini oʻqib chiqish kifoya qiladi. Bu kitob Asiya viloyatida maʼlum bir davrdan beri faoliyat yuritayotgan yettita jamoat uchun yozilgan. Oʻsha kezlarda ularda ruhiy oʻsish va pasayishlar kuzatilgan. Bu jamoatlarga yoʻllangan maktublarda quvgʻinlar yaqinlashayotgani yoki ular allaqachon boshlanganiga ishora qilib oʻtilgan. Smirnadagi jamoat “boshga tushadigan azob-uqubatlardan hech qoʻrqma”sligi va “oʻn kungacha azob” chekishi kerak edi (2:10). Antipa esa Pergam shahrida shahid boʻlgan (2:13). Filadelfiya shahridagi Masih jamoati “vasvasa soatidan” himoya qilinishi aytilgan (3:10). Mana shu taʼkidlangan joylarni kelajak bilan bogʻlagan taqdirda ham Vahiy kitobining muhiti atrofdagi dunyoning keskin adovati va siquvlarini koʻrsatib berganiga guvoh boʻlamiz. Kitobning katta qismida ocharchilik, urush, turli epidemiyalar, iqtisodiy boʻhron hamda quvgʻin kabi hodisalar dunyodagi normal holatlar sifatida idrok qabul qilinadi.


Rim imperiyasi Vahiy kitobida masihiylikka dushman sifatida koʻrsatilgan davlat hokimiyati boʻlganiga shak-shubha yoʻq. “Har bir qabila, xalq, til va millat ustidan hokimlik qilish iqtidori” berilgan hayvon (13:7) imperatorlar davrida dunyo ustidan hukmron boʻlgan Rim bilan mos keladi. Kitobda yana oldi-sotdi qilish huquqiga ega boʻlishi uchun hamma hayvonning tamgʻasi bosilishi kerak, deb yozilgan (13:16,17). Ana shu tamgʻa soʻzi bilan imperatorning muhri degan soʻz bilan bir xil boʻlgan. Bu muhr oʻsha kezlarda turli vasiyatnoma, shartnoma, vasiqa va shunga oʻxshash hujjatlarni qonuniy qilib qoʻyish uchun ularga bosilgan. Buyuk Bobil deb atalgan fohisha Xudo azizlari va shahidlarning qonini ichib, yettita togʻ ustiga joylashib oladi (17:9). Mana shu yettita togʻ Rimdagi yettita tepalikning soni bilan toʻgʻri keladi. Oxirzamon Rimga nisbatan talqin qilinganmi yo yoʻqmi, bundan qatʼiy nazar dastlabki imonlilar bu kitobni oʻqiganda uni xuddi shunday tushunishgan. Ular aynan Rimni “Buyuk Bobil” deb oʻylashgan.


Bu asar qachon va qanday sharoitda yozilganiga doir ikki xil fikr-mulohaza boʻlib, ularni ikkita maktab olimlari yoqlab kelishadi. Bir guruh olimlarning fikricha, Vahiy kitobi Neron paytida Rimda yongʻin yuz berib, masihiylar quvgʻinga uchragan kezlarda yozilgan. Bunday nuqtayi nazar ikkita mulohaza bilan qoʻllab-quvvatlanadi. Birinchisi – mabodo Zabadiy oʻgʻli Yuhanno koʻpchilik oʻylagandek, Vahiy, Xushxabar kitobi hamda Maktublarni yozgan boʻlsa, unda ular oʻrtasidagi nutqiy va uslubiy tafovutlarni izohlab berish oson kechadi. Lekin bunda Vahiy kitobi birinchi boʻlib yozilgan, deb taxmin qilishimiz lozim boʻladi. Chunki muallif yunon tilinini mukammal tarzda ishlata olmagan. U qolgan asarlarini, yaʼni Xushxabar kitobi va uchta maktubni ancha keyin – yunon tilidagi bilimlarini oshirib, adabiy uslubini esa yanada takomillashtirgach yozishga tutingan. Ikkinchisi – taxmin qilinadiki, sirli raqam boʻlmish 666 (13:18) yahudiycha harflarning raqam bilan ifodalangan maʼnolar yigʻindisini aks ettiradi. Ular esa “Qaysar Neron” degan soʻzlarning tarkibiga kirgan, shuning uchun bu bobda Neron taʼrif berish oʻrinli boʻladi. Vahiy kitobi Neron davrida yozilganini tasdiqlash uchun bunday fikr-mulohazalar uncha ham ishonarli va asosli boʻla olmaydi, ayniqsa hech bir naql buni tasdiqlamaganiga guvohmiz.


Ikkinchi nuqtayi nazar (boshqa maktab olimlari) Vahiy kitobini birinchi asrning oxirgi yillariga joylashtirishga urinadi. Bu paytda, aniqrogʻi mil. 81-96 yillarda imperator Domitsian hukmronlik qilgan edi. Ushbu qarashning ustunlik tomoni shundaki, unda tashqi dalil-isbotlar mavjud. Irineyning aytishicha, Yuhanno “bir muddat oʻtib, deyarli biz yashagan kunlarda, yaʼni Domitsian hukmronligining oxirlarida” vahiy koʻrgan. Garchi Domitsian davrida uzluksiz quvgʻinlar yuz bermagan boʻlsa-da, u barchadan xudo sifatida unga sigʻinishlarini talab qilgan edi. Diktatorligi natijasida ortib borayotgan jabr-zulm uni masihiylik dushmaniga aylantirib qoʻygan. Qolaversa bu holat Vahiy kitobida ijtimoiy-iqtisodiy hamda diniy talablarning ortib ketishi haqida yozilgan bashoratlardan dalolat bergan.


Demak, Vahiy kitobi jamoat hamda rim davlati oʻrtasida kuchayib borayotgan adovatni koʻrsatib beradi. Kitobda Rim davlati masihiylarni barcha yerda quvgʻin qilish siyosatini amalga oshirgan degan fikr ilgari surilmagan. Shunday boʻlsada, majusiylar davlati bilan masihiy jamoat oʻrtasida hech qanday murosa yoʻli tanlanmasligi aniq ifoda etilgan. Majusiylikning mantiqiy yakuni totalitarizmdir. Bunda butun siyosiy faoliyatni, barcha iqtisodiy resurslarni, diniy marosimlarni, shaxsiy hurmat-ehtirom va sigʻinishni nazorat qiluvchi hukmdorga sajda qilish talab etiladi. Rim avvaliga masihiylarga beparvo qaragan boʻlsa, keyinchalik Pavlus hamda boshqa masihiy voizxonlar yahudiy arboblari tomonidan sudga chaqirilgan payt ulardan shubha-gumon qila boshlagan. Oxir-oqibat esa mana shu shubha-gumonlar nafrat va jirkanishga aylangan. Birinchi asr oxiriga kelib masihiylar hamma yerda oʻzlarini himoya qilishdan oʻzga chora topolmay qolishgan. Ular Isoning soʻzlari haqiqat ekanini aniq anglay boshlashgan: “Sizlar bu dunyoniki boʻlsangiz edi, dunyo sizlarni oʻziniki kabi sevar edi. Holbuki, sizlar bu dunyoniki emassizlar; Men sizlarni dunyodan tanlab oldim. Ana shu sababdan dunyo sizlardan nafratlanadi” (Yuh. 15:9) .


Vahiy kitobi dunyoning kuchayib borayotgan adovatini his qilib turgan jamoatlarga dalda berish hamda dunyoviy boʻlib ketayozgan beparvo va begʻam masihiylarni bundan omon saqlash uchun yozilgan edi. Bu tugayotgan asrning soʻnggi sadosi edi.


Muallifning soʻzlaridan kelib chiqib aytadigan boʻlsak, uning ismi Yuhanno boʻlgan va u kitobda bayon qilingan hamma narsani oʻz koʻzi bilan koʻrgan (Yuh.1:1, 2) . U Gretsiya yaqinidagi Patmos degan toshloq orolga surgun qilingan (1:9). Oʻsha yerda u kitobida yozgan vahiylarni koʻrgan va koʻrgan barcha narsasini Asiyadagi yetti jamoatga yetkazish haqidagi koʻrsatma olgan (1:10). Kitobda aytilishicha, u bu jamoatlarni besh qoʻlday bilgan.


Vahiyni yozishda yunon tilidan yaxshi foydalanilmagan, baʼzan savodsizlik ham uchrab qoladi. Lekin shuni yodda tutish (va tushunish) kerakki, muallif inson tili bilan taʼriflab boʻlmaydigan koʻrinishlarni insoniy tilda yetkazib berishga uringan. Buning natijasida unda grammatik xatolarga yoʻl qoʻyilgan, qolaversa soʻz boyligi ham yetarli darajada ishlatilmagan. Boz ustiga, uning ona tili oromiy tili boʻlgani uchun ham oʻz fikrini yunoncha ifodalash qiyin kechgan boʻlishi mumkin. Agar Xushxabar kitobini hamda maktublarni yozishda unga kotibi yordam bergan boʻlsa, Vahiy kitobini yolgʻiz oʻzi yozishiga toʻgʻri kelgan. Shuning uchun baʼzi tafovutlarni tushuntirib berish osonroq boʻladi.


Vahiy kitobini talqin qilish mumkin. Kitobda Eski Ahddan bevosita olingan jumlalar boʻlmasa-da, lekin unga 400 martadan ortiq havola qilingan. Kitobdagi timsollar, qolaversa kitobning tuzilishi ham Eski Ahd paygʻambarlari yozgan kitoblar bilan juda oʻxshash. Bu kitob shuningdek ana shu paygʻambar yozuvlarini dunyodagi yangi tuzumning umumiy yoʻnalishi bilan va Xudo hamda inson oʻrtasidagi yangi aloqalar davri bilan chambarchas bogʻlaydi. Vahiy kitobi Asiya viloyatidagi yettita jamoat ustidan hukm chiqarib, jamoat hayoti qay darajada ekaniga baho bermoqchi boʻladi. Soʻnggi bir nechta ochiqliklar, qanday talqin etilishidan qatʼiy nazar, Xudo rejasi yakuniga yetganini bildiradi. Kitobda berilgan ramziy ishoralar qanchalik gʻalati boʻlmasin, butun Yangi Ahd boʻyicha aynan mana shu kitob kelajakda yuz beruvchi voqealarni bir tartibda bashorat qilishga urinadi.


#### TURLI TALQINLAR


V ahiy kitobini talqin qilishga bel bogʻlagan zamonaviy tafsirchilar orasida 4 ta asosiy maktab mavjud.


Preteristik maktab


Bu maktabning fikricha, Vahiy kitobidagi ramziy ishoralar faqatgina oʻsha davrdagi voqea-hodisalarga tegishli. Muhr, karnay va kosa kabi barcha timsollarning kelajakka umuman aloqasi yoʻq. Kelajak hukmlari haqida aytgan muallif bu orqali bor-yoʻgʻi oʻsha davrdagi qabih ishlarga nisbatan olovlangan maʼnaviy-ruhiy gʻazabini ifodalab bermoqchi boʻladi. Aksariyat liberal ilohiyotshunoslarning fikri shunday, jumladan, R.X. Charlz va CH.CH. Torrey ham shu fikrni yoqlaydi. Bu nuqtayi nazarning ustun tomoni shundaki, u Vahiy kitobini oʻsha davr tafakkuri va tarixiy voqealari bilan bogʻlaydi. Oʻz navbatida, bu qarashning kamchiligi shuki, u bashoratlarga hech qanday imkoniyat qoldirmaydi.


Idealistik maktab


Mazkur maktab ilgari surmoqchi boʻlgan nuqtayi nazar baʼzida preteristlarning fikri bilan ham oʻxshaydi. Idealistik maktab tarafdorlari Vahiy kitobini ramziy maʼnoda kechadigan ezgulik va yovuzlik, masihiylik va majusiylik oʻrtasidagi toʻxtovsiz kurashga qiyoslaydi. Ularning fikricha, Vahiydagi ramziy ishoralarni tarixiy yoki kelajakda sodir boʻladigan voqealar bilan bogʻlash mumkin emas, chunki bu shunchaki niyat va gʻoyalar, xolos. Reymond Kalkins shunday yozadi:


“Ana endi biz “ochiqlik” degan soʻzning maʼnosini chuqurroq anglashimiz mumkin. Bu kelajakdagi oxirzamon sinoatlari, ming yil shohlik yoki Hukm kuni haqidagi ochiqlik emas. Shuningdek, u samo shuhratining yoki qutqarilganlarning saodatini ham bildirmaydi. Bu “ochiqlik” qutqarishga qodir boʻlgan barhayot Xudoning vahiysidir, qolaversa u Xudo xalqiga tasalli va dalda berib, har narsaga qodir Qutqaruvchining gʻolibona kuchi haqida bizga eslatib turadi...”


Talqin qilishda idealistik uslubning ustun tarafi shundaki, u kitobxonning bor eʼtiborini Vahiy kitobidagi ramziy ishoralar sabab roʻy beradigan bahs-munozaralarga emas, balki undagi ahloqiy va ruhiy jihatlarga qaratishga urinadi. Lekin boshqa tarafdan, bu maktab olimlari ramziy belgilarni kelajakni bashorat etish usuli, deb hisoblashmaydi. Shuning uchun idealistik maktab talqiniga xos boʻlgan ortiqcha “ruhlanish”, chetlab ketish, “dunyoning ustida boʻlish” kabi jihatlar Vahiy kitobidagi bashoratlarning ahamiyatini yoʻqqa chiqarish bilan birga, bir kun kelib oxirzamon aniq yuz berishi haqidagi mavzudan bizni uzoqlashtirib yuboradi. Ushbu nazariyadan kelib chiqib aytadigan boʻlsak, har safar qandaydir kattaroq ahloqiy muammo hal etilayotgan payt Hukm kuni keladi; Ilohiy tabiatga ega Masih koʻrinarli taxtga oʻtiradi, ammo bu kulminatsion nuqta emas.


Tarixiy maktab


Bu maktab olimlari Vahiy kitobida Jamoat tarixi Hosil bayramidan to Masihning ikkinchi kelishigacha ramziy maʼnoda ifodalangan, degan xulosaga kelishgan. Kitobdagi ramziy belgilar allaqachon sodir boʻlgan buyuk hodisalarni tartib bilan tasvirlab beradi. Muhrlar Rim imperiyasining qulashini anglatsa, tubsizlikdan chiqqan chigirtkalar musulmonlar bosqinini ifoda etadi va h.k. Shu tariqa Masihiylik tarixidagi har bir ulkan voqea-hodisa bashorat qilib qoʻyilgan, shuning uchun Vahiy kitobi koʻz oldimizda oldindan yozilgan voqealar kalendari sifatida gavdalanadi. Reformatsiya davrida Vahiy kitobi bilan shugʻullangan koʻpgina olimlar va ulardan avvalgi tafsirchilar, qolaversa bugungi kundagi Xushxabar voizchilarining aksariyati ham (A. D. Gordon va A. B. Simpson) mana shu fikrni qoʻllab-quvvatlab kelishadi. Ushbu fikr quyidagi oyat bilan tasdiqlanadi: “Bu yoqqa chiq, bundan keyin nima yuz berishini senga koʻrsataman” (4:1). Bu maktab vahiy kitobini idealistik maktabdan koʻra koʻproq soʻzma-soʻz talqin qilsada, baribir uning tarafdorlari alohida timsollarni tushunish borasida bir fikrga kela olishmaydi. Hatto bir qator savollar yuzasidan turlicha fikr-mulohazalar mavjud. Ayni damda mashhur jumlani biroz oʻzgartirib shunday deyish mumkin: “Qancha tafsirchi boʻlsa, shuncha fikr mavjud”. Shunisi aniqki, bu nuqtayi nazarlarning barchasi bir xilda toʻgʻri boʻla olmaydi. Ular oʻrtasidagi keskin farqlarni hisobga olgan holda tafsir qilish usulining oʻzi notoʻgʻri, degan xulosaga kelish mumkin.


Futuristik maktab


Bu maktab tarafdorlarining ishonishicha, Vahiy kitobining dastlabki 3 ta bobi yo mazkur kitobning qachon yozilgani bilan aloqador yoki Asiyadagi 7 ta jamoat jamoat tarixidagi 7 ta davrni bildiradi, yaʼni bu davr havoriylar zamonidan boshlanib, Masihning ikkinchi kelishigacha davom etadi. Bu jihatdan ularning nuqtayi nazari tarixiy maktab talqini bilan mos tushadi. “... bundan keyin nima yuz berishi” (4:1) dan boshlab futuristlar shuni alohida qayd etishadiki, kitobning qolgan qismi “Buyuk musibat” deb atalgan davrda yuz beruvchi voqealarga tegishli. Oʻz navbatida, “Buyuk musibat” Iso Masihning ikkinchi kelishigacha yuz beradi va turli fikrlar boʻyicha, taxminan uch yarim yildan yetti yilgacha davom etadi. Vahiy kitobidagi mana shu davr bilan bogʻliq hodisalar iloji boricha soʻzma-soʻz talqin qilinadi, qolaversa shundayligicha kelajakka taalluqli deb hisoblanadi. D.A.Seyss, CH.I.Skofild, A.K.Gebelayn, A.Ayronsayd kabi tafsirchilar futuristik maktab vakillari hisoblanishadi.


Ming yil shohlik tushunchasi bilan bogʻliq boʻlgan qarashlar


Vahiy kitobiga boʻlgan biroz boshqacha yondashuv undagi 20 bobning turli talqinlariga asoslangan (bu yondashuv esxatologik emas, balki tarixiy nuqtayi nazardan). Talqinning mohiyati quyidagi savolga qaratilgan, yaʼni “ming yil” ni soʻzma-soʻz tushunish kerakmi yoki ramziy maʼnoda? Boz ustiga ana shu “ming yil”lik davr Masihning ikkinchi kelishigacha yuz beradimi yoki undan keyinmi? Bu borada uchta yoʻl mavjud – postmillenarizm, amillenarizm va premillenarizm[1]. Postmillenarizm[2](“post” – keyin; yaʼni “ming yil shohlikdan keyin”) tarafdorlarining taxminicha, “ming yil” ramziy maʼnoga ega va bu Masihning ikkinchi bor kelishigacha boʻlgan uzoq davrni oʻz ichiga oladi. Mana shu davr boshida Xushxabar barcha xalqlar ustidan tantana qilib, tinch va osuda shohlikni joriy etadi. Bu shohlik to Masih ikkinchi bor yer yuziga kelguncha davom etadi va Iso Masih uzil-kesil Oʻz hukmini eʼlon qiladi. Amillenarizm[3](“a” – inkor yuklamasi) tarafdorlarining taxminicha, ming yil shohlik tom maʼnodagi davr emas, balki oʻlganlarning oʻtish holatidir. Iso Masih istalgan paytda kelib qolishi mumkin va U oʻshanda dunyoni hukm qilib, solihlarga yangi yeru-osmonni va abadiy saodatni hadya etadi. Premillenarizm[4](“pre” – dan avval; yaʼni ming yil shohlikdan avval Iso Masih qaytib keladi) tarafdorlarining fikricha, ming yil shohlik Iso Masih qaytib kelgach yuz beradi. Masih kelib shohlik qila boshlaydi, shunda solih boʻlib oʻlganlar qayta tiriladi va ular Iso Masih bilan birga yer yuzida ming yil davomida shohlik qiladilar. Undan keyin soʻnggi isyon yuz beradi, lekin bu isyon zudlik bilan bostiriladi. Fosiqlik qilib oʻlganlar ustidan hukm oʻqiladi va abadiy hayot boshlanadi.

Mana shu qarashlar va avvalroq tilga olingan xronologik talqinlar oʻrtasida oʻzaro aloqa boʻlishi shart emas. Odatda, “ming yil shohlik” masalasi faqatgina tarixiy va futuristik maktab tarafdorlari tomonidan jiddiy tahlil qilinadi, chunki qolgan ikkita maktab “ming yil”ni ramziy maʼnoda tushunadi. Quyida keltirilgan diagramma talqin etishning turli usullarini koʻrsatib beradi.


#### VAHIY KITOBINING TALQINI


Vahiy kitobi | 1-3 | 4-19 | 20-22
Preteristik maktab | Tarixiy jamoatlar | Hozirgi hayot sharoitlarining ramzlari | Samo va gʻalaba ramzlari
Idealistik maktab | Tarixiy jamoatlar | Ezgulik va yovuzlik oʻrtasidagi kurash ramzlari | Ezgulikning gʻalabasi
Tarixiy maktab | Tom maʼnodagi tarixiy jamoatlar | Tarixiy voqealar ramzlari: Rimning qulashi, islom dini, papa hokimiyati, reformatsiya | Oxirgi hukm Ming yil shohlik (?) Abadiyat
Futuristik maktab | Jamoat tarixidagi yettida davr | Keladigan musibat; imondan qaytgan jamoat va Dajjol ustidan hukm; Masihning qayta kelishi | Ming yil shohlik. Fosiq boʻlib oʻlganlar ustidan hukm Abadiyat
Postmilleranizm | Tarixiy jamoatlar | Asosan tarixiy maktab kabi | Masihiylik eʼtiqodining dunyo ustidan gʻalaba qozonishi
Amillenarizm | Tarixiy jamoatlar | Asosan tarixiy maktab kabi | Masihning qayta kelishi Hukm Abadiyat
Premillenarizm | Turli tarixiy davrlar mavjud boʻlgan tarixiy jamoatlar | Asosan futuristik maktab kabi | Tom maʼnodagi ming yil shohlik Buyuk oq taxt oldidagi hukm Yangi Quddus


#### KITOBNING MAZMUNI


Yuqorida aytib oʻtilgan nazariyalarning hech biri Vahiy kitobini talqin qilishda asqotuvchi kalitga ega emas. Bu kalit kitobning oʻzida, uning tuzilishida va ana shu kitob Iso Masih shaxsini qanday ochib berganligida mavjud. Kitobga berilgan nomning oʻziyoq yaʼni “ Bu kitob Iso Masihning vahiysidir” degan soʻzlar, shuningdek “Xudo tez orada yuz berishi muqarrar boʻlgan hodisotni Oʻz qullariga koʻrsatishi uchun Iso Masihga ushbu vahiyni berdi ” degan jumla Vahiy kitobining bosh mavzusini aniqlab beradi – Masihning shaxsi va Uning kelajak haqidagi vahiysi. Shu oʻrinda savol tugʻiladi: “Iso Masihning vahiysi” degan jumla nimani anglatadi? Bu uning shaxsi haqidagi vahiymi yoki Undan chiqayotgan, U berayotgan vahiyni bildiradimi? Agar kitobning nomini birinchi talqin belgilab bersa, u holda Vahiy – Iso Masih shaxsini ochib berilishidir. Faqat bunda Masihning shaxsi kelajak va unda Masihning tutgan oʻrni haqidagi ochiqlik bilan bab baravar ochib beriladi. Agar biz ikkinchi talqinni inobatga olsak, unda Iso Masihning kelajak haqidagi dasturi Uning Oʻzi orqali qanday amalga oshirilishi kitobning bosh mavzusiga aylanadi. Grammatik jihatdan ikkala talqinni ham qabul qilishi mumkin, chunki birinchisi ham ikkinchisi ham Masihni kitobning bosh markaziga qoʻyadi. Bundan kelib chiqib, turli maktab tarafdorlari matnni soʻzma-soʻz talqin qilish jihatidan Vahiy kitobiga yondashishganida va oʻz esxatologiyalarini xristologiyaga bogʻliq deb oʻylashganida, bir talay bahs-munozaralarni chetlab oʻtish mumkin boʻlardi.


Kalavaning yana bitta uchi borki, bu orqali bizga kitobning mazmuni toʻliqroq ayon boʻladi. Buning zamirida muallifning shaxsiy kechinmalari va tajribasi yotadi. Shunisi kunday ravshanki, kitob har biri tugallangan qismlardan iborat bir qator ochiqliklarni oʻz ichiga olgan. Koʻpgina kichik qismlar “... koʻrdim” yoki “... eshitdim” (5:1,11; 6:1,9 va h.z.) degan jumlalar bilan boshlangan paytda, toʻrtta asosiy va muhim boʻlim “... Ilohiy Ruhning taʼsirida” (1:10; 4:2; 17:1-3; 21:9-10) degan soʻzlar bilan boshlanadi. Ushbu boʻlimlar mazmuni va tarkibidagi oyatlar miqdori bilan farq qiladi, lekin aynan ular kitobning ibtidosini tuzib beruvchi muhim jihat boʻlib, asarga muayyan tashkiliy shakl beradi. Mana shu 4 ta boʻlim kirish qismi va xulosa bilan birga Vahiy kitobini 6 qismga ajratib beradi.


Butun Vahiy kitobi boʻylab “yetti” raqami bir necha bor paydo boʻlib, u vahiyda koʻrilgan hodisotlarni oʻzaro birlashtirib turadi: yetti jamoat (2:1,8,12,18; 3:1,7,14,), Xudoning yetti ruhi (4:5), yetti muhr (6:1,3,5,7,9,12; 8:1), yetti karnay (8:6,7,8,10,12; 9:1,13; 11:15), yettita momoqaldiroq (10:3), yettita kosa (16:1,2,4,8,10,12, 17), yettita asosiy qahramon (12;1,3,5,7; 13:1,11; 14:1), yettita saodat (1:3; 14:13; 16:15; 19:9; 20:6; 22:7,14). Mana shu yettiliklarning ayrimlari Vahiy kitobidagi adabiy strukturaning bir boʻlagi sanaladi va ketma-ket berilgan, boshqalari bilan bunday emas. Yetti raqamining qoʻllanishi kitobning asosiy mazmuniga ishora qiladi. Bu orqali biz Vahiy kitobi gʻalati ramzlar bilan toʻldirib tashlangan asardan koʻra koʻproq maʼnoga ega ekaniga amin boʻlamiz.


Boshqa birlik va raqamlar yakka holda uchraydi: 24 nafar oqsoqol (4:4), 4 ta hayvon (4:6), 4 chavandoz (6:1-8), 4 farishta (9:14), 144000 nafar qutqarilgan kishi (7:4; 14:1), Xudo shahridagi 12 ta darvoza (21:12), 12 ta poydevor (21:14), yiliga 12 marta hosil beradigan hayot daraxti (22:2) va h.z.

[1] Tribunlar – Qadimgi Rimda: turli mansabdor shaxs / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[2] Rimga davlat sifatida sigʻinish

[3] Pretorianlar – imperatorning doimo Rimda turuvchi gvardiyasi.

[4] Antisemitizm – hukmron ekspluatator sinflar tomonidan yahudiylarga nisbatan sunʼiy ravishda tugʻdiriladigan milliy dushmanlik siyosati. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[5] Legat – Qadimgi Rimda: viloyat hokimlari huzuridagi xodim. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[6] Prefekt – Qadimgi Rimda: turli harbiy va maʼmuriy mansablarning hamda mansabdorlarning nomi. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[7] Eskvilin tepaligi – Rim joylashgan yetti tepalikdan biri.

[8] Akr – Angliya va Shimoliy Amerikada 0,4047 gektarga teng yer oʻlchovi. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[9] 1 mila – 1609 metr (AQSH, Buyuk Britaniya va boshqa bir qator mamlakatlarda) – Tarj. izohi.

[10] Fut – 30,48 sm ga teng uzunlik oʻlchovi. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[11] Seneka, yaʼni Neron hukmronligining dastlabki yillaridagi yaqin maslahatchilaridan biri ham ushbu surgun va jazolar qurboni boʻldi.

[12] Plebs – Plebey, yaʼni qadimgi Rimda – erkin, ammo yuridik jihatdan hech qanday huquqqa ega boʻlmagan quyi sinfga mansub kishi. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[13] Termlar – Qadimgi Rimdagi jamoatchilik hammomlari. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[1] Boshqarmasi – tarj. iz.

[1] Ellinistik – Ellinizm, yaʼni miloddan avvalgi 3-1 asrlarda yunon va misr madaniyatlarining qoʻshilib rivojlangan davri. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[2] Ideal – Oliy maqsad, yuksak orzu. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[1] Haqiqatni turli obrazlar orqali anglashga urinish. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[2] Grotesk – Adabiyot va sanʼatda: ortiq mubolagʻa bilan boʻrttirib tasvirlash uslubi va shunday uslubga ega asar. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[3] Iskandariya – Aleksandriya shahri.

[4] Rafiya shahri – bugungi kundagi Gʻazo shahri yaqinida mavjud boʻlgan qadimiy shahar

[5] Gimnasiya – qadimgi yunon shaharlarida va ellinistik Sharqda mavjud boʻlgan oʻquv-tarbiyaviy davlat muassasasi.

[6] Uzurpator – Hokimiyatni yoki birovning huquqini qonunga gʻilof ravishda tortib olgan shaxs. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[7] Status – Huquqiy holati

[8] Koʻlami va kuchi jihatidan Bar-Qoxbaning qoʻzgʻoloni 66-70 yillardagi yahudiy urushi bilan tenglasha oladi. Bu qoʻzgʻolon uch yil (132-135) davom etib, oʻta shafqatsizlik bilan bostiriladi. Sirasini aytganda rimliklar besh yuz mingdan ortiq yahudiyni qirgʻin qilib, genotsid uyushtirishga urinib koʻrishgan edi.

[1] Aristokrat – aslzoda, oqsuyak, zodagon

[1] Plebey – q. 13 havola.

[1] Ekloga – hikoya yoki dialog shaklidagi qoʻy choʻponlari hayotiga oid sheʼr

[2] Ritorika – notiqlik sanʼati

[3] Epigramma – qisqacha hajviy sheʼr

[4] Akveduk – jarlik va chuqurliklar ustidan suv oʻtkazish uchun kanal-koʻprik tarzida qurilgan inshoot

[5] Barelef – tekis yuzaga ishlangan boʻrtma naqsh

[6] Fleyta – naysimon musiqa asbobi

[7] Svirel – sibizgʻa (nay); burgʻu

[8] Dastak – dastak yoki richag nazariyasi

[9] Gidrostatika – Gidromexanikaning suyuqliklar muvozanati haqidagi boʻlimi

[10] Planimetriya – geometriyaning tekislikdagi shakllarni oʻrganuvchi boʻlimi

[11] Eskulap – yunon va rimliklar topingan shifo xudosi

[1] Yaʼni, Oʻrta asrlarning boshidagi holatga qaraganda ham pastroq, odatda Oʻrta asrlarni yanglishib “zulmat asrlar” deb atashadi. – rus tilidagi tarj. iz.

[2] Depressiya – ruhiy tushkunlik

[1] Koʻtarma – polotno, yaʼni koʻtarib qilingan xomaki yoʻl.

[2] Mediolan – bir qator qadimgi shaharlarning lotincha nomi. Ularning ichidagi eng mashhuri bugungi Milan shahri.

[3] Galera – 19 asrgacha: koʻp eshkakli kema

[1] Qishki quyosh turishi – bu paytda kunduzi eng qisqa, kechasi esa eng uzoq boʻladi / Tarj. izohi.

[1] Elevsin misteriyalari – Avvaliga Elevsin, keyinchalik Attika shahrida (Qadimgi Gretsiya) Ayol xudo Demetra va uning qizi Persefona sharafiga uyushtirilgan diniy bayram. Sentabr oxiri oktabr boshida nishonlangan. Bu bayramda odamlar Afinadan Elevsin shahriga muqaddas yoʻldan yurib, qizini yoʻqotgan Demetraning gʻam-qaygʻusi va u qaytib kelgan paytdagi quvonchni ifodalovchi tomoshalar, yaʼni misteriyalarni tasvirlashga intilishgan. / Tarj. iz.

[2] Isida – Qadimgi Misr mifologiyasidagi eng mashhur ayol xudolardan biri. U Osirisning xotini va singlisi, Gorning esa onasi. Isida er-xotinlik sadoqati va onalik timsoli; hosildorlik, suv va shamol, sehrgarlik, dengizda suzish xudosi va oʻlganlarning himoyachisi. Sigirning boshi yoki muguzi bor ayol qiyofasida tasvirlangan. – Tarj. iz.

[3] Osiris – Qadimgi Misr mifologiyasidagi oʻladigan va qayta tiriladigan tabiat xudosi, Isidaning eri va akasi, Gorning otasi, oʻliklarning homiysi va hakami. – Tarj. iz.

[4] Serapis – Ellinlashgan Misrdagi xudo boʻlib, unga m. av. 4 asrdan sigʻina boshlashgan. Misrliklar Serapisni xudo Osirisga tenglashtirishgan. – Tarj. iz.

[5] Mitraizm – Mitraga sigʻinish asosida vujudga kelgan qadimgi Eron dini. Mitra shartnoma va rozilik xudosi, odamlar oʻrtasidagi tinch va ezgu munosabatlar homiysi. 2-4 asrlarda Masihiylikning asosiy dushmanlaridan biri. – Tarj. iz.

[1] Okkultizm – Duoxonlik, aʼzayimxonlik, issiq-sovuq, afsun kabi xurofotlarga ishontiruvchi mistik taʼlimotlarning umumiy nomi. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[2] Sehr-jodu – yaʼni, magiya – bu sehrgar, afsungarning gʻayritabiiy qobiliyatiga taalluqli rasm-rusumlar va bu odamlarning boshqa insonlarga, hayvonlarga va tabiatga moʻjizakor kuchlar yordamida taʼsir qilishi.

[3] Astrologiya – ilmi nujum, yaʼni inson taqdiri va tarixiy hodisalar osmon jismlarining vaziyatiga bogʻliq deb bilgan va yulduzlarga qarab fol ochish bilan shugʻullangan soxta taʼlimot. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[1] Ilk obraz – biror narsaning eng avvalgi (dastlabki) koʻrinishi, ilk (dastlabki) obraz.

[2] Tushuncha – predmet, hodisaning aql bilan tushunib yetsa boʻladigan boqiy mazmun-mohiyati.

[3] Zenon hayotiga oid mazkur sanalar taxminiy keltirilgan boʻlib, boshqa manbalarda m. av. 332-262 yillar koʻrsatiladi. – Tarj. iz.

[4] “Kinizm” atamasi grekcha kynos – it soʻzidan olingan. Kiniklar bu hayvondan oʻrnak olsa boʻladi, chunki u tabiatan oddiy va boriga qanoat qiladigan jonzot deb hisoblashgan. Kiniklarning eng mashhuri – bu Antisfenning shogirdi Diogendir. Tarj. iz.

[5] Skeptitsizm – obyektiv haqiqatni, dunyoni bilish mumkinligiga shubha bilan qarovchi idealistik filosofik oqim. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[6] Mazkur keltirilgan parcha falsafaning vazifasi nimadan iborat ekanligi haqidagi chuqur qarashlarni oʻzida aks ettiradi. Platonning ayni damda Simmiy orqali aytayotgan gapi boʻyicha falsafaning vazifasi eng avvalo, borliqning eng muhim muammolarini hal qilishga qaratilgan tafakkurning imkoniyatlarini aniqlashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan dadil va oxirigacha olib boriladigan izlanishlardan iborat. Inson ongining cheklangan imkoniyatga ega ekanining aniqlanishi ushbu izlanishlarning asosiy natijasidir.

[1] Fatalist – Taqdirga ishonuvchi

[2] Premudrosti Solomona – 3:1, 5 .

[3] Gadash – rus tilida Gades, yaʼni diniy tushuncha boʻyicha, gunohkorlar oʻlgach, ularning joni abadiy qiynoqlarga duchor boʻladigan joy; jahannam, doʻzax.

[4] Kompilatsiya – boshqalarning asarlaridan ulab-qurab asar yozish/ Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[5] Psalmi Solomona

[1] Iosif Flaviy, Yahudiylar urushi, II.ix.3:II.xiv.3.

[2] Antiox Yepifan hukmronlik qilgan zamonlarda majusiylar maʼbadda choʻchqani qurbonlikka keltirib, uni harom qilishgan edi. Keyinchalik Yahudo Makkabey maʼbadni poklab, Xudoga qaytadan baxshida qilgan. Yahudiy rivoyatlarda aytilishicha, maʼbadni poklash marosimini oʻtkazish uchun, shamchiroq sakkiz kun davomida toza zaytun moyida yonib turishi talab etilgan. Biroq mavjud boʻlgan zaytun moyi bir kunga zoʻrgʻa yetgan, uni tayyorlashga esa uzoq vaqt ketgan. Biroq toʻsatdan moʻjiza yuz bergan: ozgina boʻlgan zaytun moyi sakkiz kun davomida oʻchmagan. Mana shu voqeaning sharafiga bayram paytida maxsus shamlar yoqiladi. – Tarj. izohi.

[3] Fors shohi Axashverash hukmronlik qilgan zamonlarda yahudiy xalqi butunlay qirilib ketish xavfi ostida qolgan, biroq yahudiylar xalos boʻlgach, buning sharafiga Purim bayramini nishonlab kelishgan. Fors shohligidagi yuqori mansabga ega boʻlgan amaldor Omon bu jinoyatni uyushtirmoqchi boʻladi, lekin Axashverashning ibroniy quli Mordaxay va uning jiyani Ester Omonning hiyla-makrini barbod qilishga muvaffaq boʻlishadi. – red. tarj. iz.

[1] Kazuistik – kazuistika soʻzidan: Qonunning umumiy moddalarini turli yuridik holatlarga tadbiq qilish. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[2] Buni turlicha tushunish mumkin. Yunoncha matnda tekton soʻzi ishlatilgan boʻlib, buni quruvchi yoki tosh teruvchi usta deb ham, duradgor (yaʼni taxtadan uy quruvchi) deb ham tarjima qilish mumkin. Lekin Falastindagi uylar yogʻochdan emas, balki toshdan qurilganini aytib oʻtish lozim. Yana bir qiziq tomoni shuki, Isoning soʻzlarida tosh teruvchi usta faoliyati bilan bogʻliq ramziy ifodalar duradgorlik sohasidagiga qaraganda ancha koʻp uchraydi.

[3] G.F.Moor Judaism, 322. Sitata keltirishga ruxsat berilgan (Ruscha tarjimada).

[1] Eski Ahdga oid 11 ta apokrifa ayrim hollarda rus pravoslavlariga tegishli Muqaddas Kitobga kiritiladi va aytish joizki, ularning ketma –ketligi Septuaginta bilan mos keladi. – Ruscha tarj. izohi.

[2] W.O. Oesterley, An introduction to the books of the Apocripha p. 24-25.

[3] Makkabeylarning uchinchi kitobi Muqaddas kitobning rus pravoslav cherkoviga tegishli nashrlarga kiritilgan, shu jumladan 3 Ezra kitobi ham. – rus. tarj. izohi.

[4] Hermann L. Strack. Introduction to the Talmud and Midrash Philadelphia. 1945. pp 5-7.

[1] Ilohiy Qonun, Paygʻambarlar va Yozuvlar – Eski Ahd kanonining anʼanaviy boʻlimlaridir. Ilohiy Qonun (Tavrot) Musoning besh kitobidan iborat; Paygʻambarlar (Nabiim) – barcha paygʻambar kitoblari, 1,2,3,4 shohlar, Yoshua, Hakamlar kitoblarini oʻz ichiga olsa, Yozuvlar (Ketubim) – Rut, 1,2 Solnomalar, Zabur, Ayub, Voiz, Hikmatlar, Sulaymonning goʻzal qoʻshiqlari, Yeremiyo yigʻisi kitoblarini hosil qiladi.

[1] Mishna ( The Mishna ) London. 1933. p. 446.

[2] G.F. Moore. Judaism Cambridge, 1927 – “Birlik va universallik ... ortodoksal teologiyaga emas, balki hammaning birdek Ilohiy Qonun talablarini bajarishiga asoslangan edi” (q. 111). Djekobsning (Jackobs) fikricha, yahudiylik eʼtiqodi uch asosiy taʼlimotdan iborat: Yagona Xudoga imon keltirish; Xudoning Tavrot orqali Isroilga ochilishi; Tavrotga muvofiq ravishda xalq boʻlib yashaydigan va shu orqali Xudoning irodasini bajo keltiradigan Isroil. Garchand bu taʼlimotlarni turli davrlarda turlicha talqin qilishgan va qoʻshimchalar kiritishgan boʻlsalar ham, ular asrlar davomida oʻzgarmay qolmoqda. Encyclopaedia Judaica, X. 378.

[3] Q. M. Hengel, Judaism and Hellinism Philadelphia, 1974.

[1] Reminissensiya – gʻira-shira xotirlash / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[2] Apokrifik adabiyotning qisqacha sharhi quyidagi kitobda ham mavjud: D.S. Russel Between the Testements Philadelphia, 1960. pp. 75-91.

[3] Maktubning asl nusxasida telos soʻzi ishlatilgan va u “maqsad” degan maʼnoni beradi.

[1] A .V. Filson “The Dead Sea Scrolls and The New Testament” in New Directions in Biblical Archaeology, Garden City, N.Y. 1971; M. Burrows The Dead Sea Scrolls New York, 1955. M . Borrouz ( M. Burrows ) ning taʼkidlashicha, “eramizdan avvalgi ikki yoki uch yuz yil davomida va eramiz boshilagi dastlabki yuz yillikda yahudiylik uchun nimalar muhim ahamiyat kasb etgan boʻlsa, xuddi ana shu narsalar masihiylik uchun ham oʻta muhim sanaladi”.

[1] Initsiatsiya – odamning yoki bir guruh shaxslarning boshqa guruhidagi odamga oʻtish marosimi (masalan, harbiylar orasidagi qasamyod qilish odati, turli birodarlik guruhlariga qabul qilinish marosimi va h.z.)

[2] M. Barrouz va V. Lasorlarning taʼkidlashicha, “Osmon shohligi” iborasi qumron qoʻlyozmalarida mutlaqo uchramaydi. M. Burrows More Light on the Dead Sea Scrolls New York. 1958. p. 93. W.S. LaSor. The Dead Sea Scrolls and The New Testament Grand Rapids, 1972. pp. 156.218.

[3] K.G. Kuhn “The Two Messishs of Aaron and Israel” in The Scrolls and the New Testament New York. 1957. pp. 63-64.

[4] R. Brown. “The Teacher of Righteosness and the Messiah(s)” in The Scrolls and Cristianity, p. 40.

[1] Yangi Ahd xronologiyasi bilan bogʻliq muammolar bugungi kunda ancha keng muhokama qilinmoqda. Bu mavzuga bagʻishlangan bir qator ilmiy ishlarni keltirib oʻtishimiz mumkin. G.B. Gaird, “Chronology of NT”, Interpreter’s Dictionary of the Bible, 1962: Finegan. Handbook of Biblical Chronology, Princeton, 1964: G. Ogg, The Chronology of the life Of Paul, Philadelphia, 1979.

[1] Iriney, Bidʼatlarga qarshi IV.xi,8.

[2] Iriney, Bidʼatlarga qarshi III.xi,9.

[3] B.F. Westcott, A General Survey of the History of the Canon of the New Testament, London, 1875. A. H. McNeil, An Introduction to the Study of the New Testament Oxford, 1972.

[1] Yevseviy, Jamoat tarixi III. 39.

[2] Yevseviy, Jamoat tarixi V.v,2-4; II.i.

[3] B.N. Streeter, The Four Gospels New York. 1925/1936.

[4] Nemis tilidan tarjima qilganda: “tarixning shakllanishi” yoki “hikoyaning shakllanishi” degan maʼnolarni beradi

[5] Ayni damdagi Yangi Ahd sharhini tuzib chiqishda Sinoptik muammoni batafsil koʻrib chiqish muallifning maqsadi emas edi. Bu yerda bor-yoʻgʻi qisqa maʼlumotlar keltirilgan. Muallifning bu xususdagi toʻliq fikrlari quyidagi kitobda berilgan M.C. Tenny, The Genuis of the Gospels, Grand Rapid, 1951, p. 1-119. Brusning ajoyib monografiyasi ham sinoptik muammoga ummuiy qarashlarni aks ettiradi. F.F. Bruce, Are the New Testament Documents Reliable? Grand Rapid, 1954, p. 28-47. Umuman olganda bu mavzuda bir talay ilmiy ishlar yozilgan, biroq shunday boʻlsa-da, olimlarning kamchiligi konservativ nuqtayi nazarni qoʻllab quvvatlashadi (ular qatorida muallif ham).

[1] Yevseviy, Jamoat tarixi III . xxxix .16

[2] Iriney, Bidʼatlarga qarshi III . i .1.

[1] Missiya – vazifa

[1] Oʻsha-oʻsha masallar faqat boshqacha qilib aytilgan, Luqo 14:16-24 va Luqo 19:12-27 .

[1] D.A. Heyes, The Synoptic Gospels and the Book of Acts, New York. p. 105.

[2] Yevseviy, Jamoat tarixi II.16.

[1] Yevseviy, Jamoat tarixi III.39.

[2] Yevseviy, Jamoat tarixi II. 15.

[3] Yevseviy, Jamoat tarixi VI .25.

[4] Yevseviy, Jamoat tarixi III . i .1.

[1] Har tomonlama

[2] “Xudoning Oʻgʻli” soʻzi qadimiy qoʻlyozmalarning barchasida ham uchramaydi.

[1] R.G. Knowling in Expositor’s Greek Testament New York, II, 501.

[1] Roʻyxatdan oʻchirish usuli – yaʼni, tahlil oʻtkazib toʻgʻri kelmaydiganlarni oʻchirish va yakunda toʻgʻri kelgan narsa yoki shaxs haqiqiy deb hisoblanadi.

[2] Bu Luqo 22:14 ni Iustin Shahidning Yahudiy Trifon bilan suhbat asaridagi parcha bilan solishtirishda koʻrinadi (SIII).

[1] William Ramsey, The Bearing of Recent Discoveries of the Trustworthness of the New Testament, London, 1920.

[2] Ekskurs – asosiy mavzudan chetga chiqib, shu temaga doir ikkinchi darajali masalalarni ham aytib oʻtish. / Ruscha – Oʻzbekcha lugʻat. OʻzSSR FA – T.: 1983 y.

[1] Yevseviy, Jamoat tarixi III.xxxix.124.127. Yuhanno haqiqatdan ham mana shu Xushxabarning mualllifi degan ijobiy xulosalarga olib keluvchi batafsil ilmiy tekshirishlar quyidagi kitoblarda mavjud. – D.E. Hiebert, an Introduction to the New Testament (Chicago, 1975).

[1] Frederick Kenyon, Our Bible and The Ancient Manuscripts, New York, 1940, p. 128.

[2] Erwin R. Goodenough, “John a Primitive Gospel” Journal of Biblical Literature, LXIV, (1945), Philadelphia, 1945.

[1] Yunoncha asl nusxaning mana shu oyatida yunoncha semeya , yaʼni “alomat”, “belgi” maʼnolarini bildiruvchi soʻz turibdi.

[1] Yevseviy, Jamoat tarixi, 6 va 7 tomlar

[1] Isoif Flaviy, Qadimdan qolgan yahudiy yodgorliklari, XVIII.iii.3.

[2] Tatsit, Solnomalar XV.44.

[3] Svetoniy, oʻn ikki Qaysarning (Sezar) hayoti , Neron XVI.

[4] Kichik Pliniy, Xatlar, X .96, M. Sergeyenkoning rus tiliga qilgan tarjimasi, Moskva, 1984.

[5] Lukian, Ziyoratchining sayohati 12-13.

[1] E.D. Burton, E.J. Goodspeed, A Harmony of the Synoptic Gospels New York, pp. 279.

[2] A.Huck, A Synopsis of the First Three Gospels pp. 213 Tubingen, 1936, p. 213.

[1] Yunoncha 60 stadiya

[1] Paradoks – umum tomonidan qabul qilingan fikrlarga, ilmiy qoidalarga mos kelmaydigan, shuningdek, sogʻlom aqlga zid fikr.

[2] Aksioma – isbotga muhtoj boʻlmagan haqiqat.

[1] Isoga ishongan yahudiylar. Ular Isoga ishonish bilan birga Ilohiy Qonunga ham amal qilish kerak deb hisoblashgan.

[1] Masihshunoslik – Xristologiya

[1] Xartiya – qadimgi qoʻlyozma, hujjat va shunday qoʻlyozma yozilgan material – pergament yoki qogʻoz.

[2] Ocherk – Hayotiy faktlarga asoslangan kichik adabiy asar.

[1] Lotin tilida – ruxsat

[2] Lotin tilida – taʼqiq

[1] Kliment Rimskiy

[1] Mazmunan bir-biriga bogʻlangan uchta mustaqil asar

[1] Kanonlashtirmoq – Jamoat (Cherkov) nomidan muqaddas deb eʼlon qilmoq, avliyolar qatoriga qoʻshmoq.

[1] Uchlik – asl. Triada degan soʻz boʻlib, uning maʼnosi uchta alohida boʻlak yoki qismdan iborat boʻlgan butunlik – yagona narsa demakdir.

[1] Dokeo – boʻlib koʻrinmoq, tuyulmoq degan feʼldan olingan.

[2] Uning asosiy tarafdori boʻlgan va I asrda yashagan Kerinf ismli shaxs nomidan olingan.

[1] Millenarizm – Masihning ming yil shohlik qilishi haqidagi taʼlimot

[2] Postmillenarizm – Masihning ikkinchi bor kelishi orqali oʻz nihoyasiga yetadigan Masihning yer yuzida ming yil shohlik qilishi haqidagi esxatologik taʼlimot

[3] Amillenarizm – Masihning ming yil shohlik qilishini jamoat davriga qiyoslaydigan esxatologik taʼlimot

[4] Premillenarizm – Masihning ikkinchi kelishi bilan boshlanadigan Uning yer yuzidagi ming yil shohlik qilish davri