# Сыйлы Китап

Институт перевода Библии

## Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

## Ал сёз


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт


Москва


2020


СЫЙЛЫ КИТАПЛА


Даниял файгъамбар


Рут


Эстер


Малкъар тилде

Малкъар тилге кёчюрюлген Сыйлы Китапланы электрон эм аудио чыгъармаларын Сыйлы Китапны кёчюрген Институтну сайтындан алыргъа боллукъду:

https: ibt.org.ru/media?id=BLK

ISBN 978-5-93943-278-8

© Институт перевода Библии, 2020

Бу басмада Эски Кесаматны юч китабы барды: «Даниял файгъамбар», «Рут» эм «Эстер». Эски Кесамат Жангы Кесамат бла бирге ёмюрден ёмюрге бек кёп окъулгъан «Сыйлы Китапланы» къурайды. Эски Кесамат дунияны, адамны жаратылгъаныны юсюнден, чюйют халкъны эм башха бурун миллетлени тарыхларын бла ниет жолларын кёргюзтеди.

Бу басмагъа кирген юч китап уллу тюйюлдюле. Алай Сыйлы Китапланы ичинде аланы магъаналары бек сейир болгъанлары себепли, ала энчи турадыла.

Даниял файгъамбарны китабы бир асыл тукъумдан чыкъгъан яхудалы жашны жашаууну бла файгъамбар кёрюнюулерини юсюнден айтады. Аны, бирсиле бла бирге жесир этип, Бабилге элтгендиле.

Башха эки китап – «Рут» бла «Эстер» – Сыйлы Китапланы ичинде, баш магъаналары тиширыулагъа берилгени себепли, энчи турадыла.

Бу басмагъа дери Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт малкъар тилде бу китапланы чыгъаргъанды:

• Марк жазгъан Сыйлы Инжил (1978),
• Масих Иссаны жашауу (1981),
• Лука жазгъан Сыйлы Инжил (1993, 1999),
• Сыйлы Инжил бла Забур (1994, 2000),
• Сыйлы Китап (1996).

Андан сора, бир ненча жылны ичинде «Кюнчыгъышда Жарыкъ» биригиу малкъар тилде Эски Кесаматны тюрлю китапларын кёчюрюп басмалагъанды:

• Сюлемен файгъамбарны насийхатлары (2000, 2016),
• Бар болуу (2008),
• Мисирден чыгъыу (2008),
• Иешая файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремия файгъамбарны китабы (2011),
• Иеремияны жиляу китабы (2011),
• Жюнюс файгъамбарны китабы (2011),
• Айюп файгъамбарны китабы (2016).

Сыйлы Китапланы кёчюрген Институт кёчюрюучюлеге, редакторлагъа эм бу китапны чыгъарына болушхан адамлагъа ыразылыгъын билдиреди.

Бу китапны Институтну сайтында (ibt.org.ru) табаргъа боллукъду.

## Рут

### Рут

Рут


[1]

[2]

[3]

[4]


Рут


Ал сёз

«Рут» китапда айтылгъан затла Исраилде адепсизлик бла артыкълыкъ ишле тюбей тургъан заманда болгъандыла. Китап, ата журтун къоюп, къайын анасы Наймат бла Исраилге тебиреген мажюсю жаш тиширыу Рутну юсюнден сейирлик хапар айтады. Анда ол кесини даражасы болгъан жууугъу Боазгъа эрге барады. Китап Уллу Аллахны халкъыны санына кириу къанынг бла неда туугъанынг бла тюйюл, Анга кертичилигинг бла эм бойсунууунг бла келгенин айтады.

Китапны баш магъанасы жулунууду. Аллах, жюрюген жорукъгъа кёре, кесини жууукъ тиширыулары Наймат бла Рут ючюн жууаплылыкъ жюрютген Боазны хайырланнганды. Боаз, Найматны жер юлюшюн сатып алып, Рут бла бир юйюр къурап, аны тукъуму юзюлмезча этгенди. Рут бла бир юйюрлю болуп, ол анга къайгъыргъанды, аны къоркъуусуз этип, жамауатда анга жашау онг бергенди.

Китапны ахырында Рутну туудукъларыны тизмеси бериледи. Рут Исраилни эм уллу патчахы Дауутну къарт атасыны анасы болгъанын биз андан билебиз. Адам Аллахха жюрекден ийнанса эм Аны фарызларын тутуп жашаса, аны къайсы миллетден неда тукъумдан чыкъгъаныны башхалыгъы жокъду.

Магъанасы:

I. Элимелекни эм аны юйюрюню Моабха кёчюую (1:1-5).
II. Наймат Бейтлехемге къайтады (1:6-22).
III. Рут Боазгъа тюбейди (2:1-23).
IV. Рут бла Боаз ындыр басхан жерде (3:1-18).
V. Боаз Рут бла бир юйюрлю болады (4:1-12).
VI. Дауут патчахны тукъум тарыхы (4:13-22).

### 1


Элимелекни эм аны юйюрюню Моабха кёчюую

1Исраилде сюдюле оноу этген заманны бир кезиуюнде къыралгъа ачлыкъ келгенди. Яхуданы жериндеги Бейтлехем шахарда бир адам юй бийчеси бла, эки жашы бла да Моаб[*] къыралына жашаргъа кетгенди. 2Ол адамны аты Элимелек эди, юй бийчесини – Наймат, эки жашыны да – Махлон бла Килион. Ала Яхуданы къыралында болгъан Бейтлехем шахардан Эфрат тайпасындан[*] эдиле. Ала, Моабха келип, анда жашагъандыла.

3Талай замандан Найматны баш иеси, Элимелек, ёлюп, ол эки жашы бла къалгъанды. 4Ала моаблы тиширыулагъа юйленнгендиле, бирини аты – Орпа, бирсини – Рут. Ала анда он жылгъа жууукъ жашагъандан сора, 5Махлон бла Килион да ёлгендиле, алай бла Наймат баш иесиз да, жашсыз да къалгъанды.


Наймат Бейтлехемге къайтады

6Наймат Моабда болгъанда, РАББИЙ[*] кесини халкъына болушургъа келгенин, бай тирлик бергенин эшитеди, эмда келинлери бла юйюне къайтыргъа хазырланады. 7Ала бла бирге ол, жашагъан жерин къоюп, аланы артха, Яхуданы жерине элтирик жолгъа чыгъады.

8Жолда уа Наймат келинлерине былай айтады:

– Экигиз да ата юйлеригизге къайтыгъыз. Сиз ёлген баш иелеригизге[*] бла манга хатерли болгъанча, РАББИЙ сизге хатерли болсун. 9РАББИЙ сизни хар биригизге да жангы баш иелеригизни журтларында ырахатлыкъ тапдырсын.

Сора аланы уппа этди. Ала къаты жиляп, 10анга:

– Биз сени бла бирге сени халкъынга барлыкъбыз, – дедиле.

11Алай Наймат:

– Къайтыгъыз юйлеригизге, къызларым, – деди. – Сиз мени бла келип не этесиз? Мени энтта да башха жашларыммы боллукъдула, мен сизни келин этерча?[*] 12Къайтыгъыз юйлеригизге, къызларым; мен асыры къартма, башха адамгъа эрге барырча. Мени бир тюрлю бир умутум болса да, – бюгече мен баш ием бла болсам да, артда жашла тапсам да, 13сизге ала ёсгюнчю сакълап турургъа боламыды? Ол заманны ичинде сизге баш иесиз турургъа жарармы? Угъай, къызларым. Мени ачыуум асыры ауурду сиз кётюрюрча, нек десегиз РАББИЙни къолу ургъанды мени!

14Былайда ала жангыдан къаты жилядыла. Сора Орпа, къайын анасындан айырыла, аны уппа этип кетди, Рут а аны биргесине къалды.

15– Къара, – деди Наймат, – сени апсынынг кеси халкъына, кеси аллахларына къайтады. Сен да аны биргесине бар[+].

16Алай Рут былай жууап этди:

– Мени къоюп кет, менден кери бол деп тилеме менден. Сен къайры барсанг да, мен ары барлыкъма, сен къалайда тохтасанг да, мен да анда тохтарыкъма. Сени халкъынг мени да халкъым болур, сени Аллахынг да мени Аллахым болур. 17Сен къайда ёлсенг, мен да анда ёлюрме, анда асыралырма. Ёлюмден башха мени сени бла бир зат айырса, сора РАББИЙ манга бек уллу азап салсын.

18Наймат, Рутну аны бла бармай тохтамазлыгъын ангылагъандан сора, аны тюшюндюрюуюн къойду.

19Эки тиширыу да андан ары тебиредиле, Бейтлехемге келгинчи бардыла. Ала келгенде, битеу шахар да къайгъыгъа къалды. Андагъы тиширыула да:

– Бу Найматмыды? – деп, сейирсине эдиле.

20– Манга Наймат («сюйдюмлю») демегиз, – деди ол алагъа. – Манга Мара («ачы») дегиз, хар не да къолундан келген Аллах мени жашаууму ачы этгенди. 21Мен мындан нем да болуп кетген эдим, алай РАББИЙ мени артха къурулай къайтарды. Манга Наймат дерге неге керекди? РАББИЙ мени жарсытды[*], хар не да къолундан келген Аллах манга палах берди.

22Алай бла, Наймат Моабдан моаблы келини Рут бла къайтды. Ала Бейтлехемге арпа[*] орулуп башланнган заманда келдиле.

### 2


Рут Боаз бла тюбешеди

1Найматны баш иесини жанындан, Элимелек бла бир тайпадан Боаз деп бай эм онглу жууугъу бар эди[+].

2Моаблы тиширыу Рут Найматха:

– Манга жаны ауругъан биреуню ызындан къалгъан мирзеу бюртюклени жыярча, мени сабаннга ий, – деди.

– Бар, къызым, – деди анга Наймат.

3Рут чыкъды да, сабанда оракъчыланы ызларындан акъгъан мирзеуню жыйып башлады. Алай бла, ол сабанны Элимелекни тайпасындан Боаз ие болгъан кесегине келди.

4Тамам ол сагъатда ары Бейтлехемден Боаз келди да, оракъчылагъа салам бере:

– РАББИЙ сизни бла болсун! – деди.

– РАББИЙ санга ыразы болсун! – деп жууапладыла ала.

5Боаз оракъчыланы таматаларындан:

– Бу жаш тиширыу кимникиди? – деп сорду.

6Тамата:

– Бу Наймат бла Моаб къыралдан келген моаблы тиширыуду. 7Ол: «Тилейме, манга оракъчыланы ызларындан къалгъан мирзеу бюртюклени жыяргъа эркин эт», – деп тилегенди. Келип, сабанда эрттенликден бу заманнга дери ишлейди, бир кесек жапма тюбюнде солугъанын санамасакъ, – деп жууап берди.

8Сора Боаз Рутха:

– Сёзюме тынгыла, къызым, – деди. – Мирзеу бюртюкле жыяргъа башха сабаннга барма, былайдан кетме. Мени жумушчу къызларым бла былайда тур. 9Къара да, мени жумушчуларым къайсы сабанда оракъ ора эселе да, анда бол – къызланы ызларындан бар. Мен жумушчуларыма санга тиймесинле деп, аллай буйрукъ бергенме. Суу ичеригинг келсе уа, бар да, ол мени жумушчуларым толтургъан къошунладан ич.

10Рут, жерге дери ийилип, баш урду да:

– Не зат ючюн боласа былай халал манга, нек къайгъыраса быллай бир тыш адамгъа? – деди.

11Боаз жууаплады:

– Манга сен, баш иенг ёлгенден сора, къайын ананга къалай болгъанынгы айтхандыла: сен, ата-анангы да, туугъан жеринги да къоюп, алгъын танымагъан халкъынга жашаргъа къалай келгенинги. 12РАББИЙ санга этген игилигинги къайтарсын. Сен РАББИЙни, Исраилни Аллахыны, къанат тюбюнде ышыкъ табаргъа сюйюп келгенсе да, РАББИЙден санга уллу саугъа берилсин.

13– Мындан ары да халал болгъа эдинг манга, жюйюсханым, – деди Рут. – Сен мени жапсардынг, мен жумушчуларынгы бирини даражасын тутмай тургъанымлай да, мени бла – кесинги къулунг бла – ариу сёлешдинг.

14Тюш азыкъны заманында Боаз анга:

– Былай кел. Гюттю ал да, аны мысты чагъыргъа[*] булгъап аша, – деди.

Рут оракъчыланы къатларына олтургъанда, Боаз аны къууурулгъан мирзеу бла сыйлады. Ол сюйгени тенгли бир ашады, дагъыда артыкъ къалды. 15Ол андан ары мирзеу тюшгенни жыяргъа къопханда, Боаз кесини жумушчуларына буйрукъ берди:

– Ол кюлтелени[*] арасында жыйса да, жанына тиймегиз[+]. 16Кесигиз жыйгъандан анга мирзеу башла ата барыгъыз, ол аланы жыярча, аны ючюн тырман этмегиз.

17Алай бла, Рут сабанда мирзеу бюртюклени ингирге дери жыйды. Ол аланы айыргъанда, арпасы бир машок чакълы болду. 18Ол аны шахаргъа келтирди да, къайын анасы аны кёп мирзеу жыйгъанын кёрдю. Дагъыда Рут, чыгъарып, анга тюш азыгъындан къалгъанын берди.

19Къайын анасы:

– Сен бюгюн къалайда жыйгъанса? Къайда ишлегенсе? Ол сени къайгъынгы кёрген адамгъа Аллах ыразы болсун! – деди.

Сора Рут къайын анасына къайда ишлегенин айтды:

– Мен бюгюн сабанында ишлеген адамны аты Боазды, – деди.

20– РАББИЙ анга ыразы болсун! Ол сауланы, ёлгенлени да хатерсиз къоймады, – деди Наймат келинине. Сора былай къошду: – Ол адам бизни бла къысха жууукълукъдады, сора, Таурат айтханча, бизни ючюн къайгъырыргъа борчлуду.[*]

21Сора моаблы Рут айтды:

– Ол манга былай окъуна айтханды: «Мени ишчилерим мирзеуюмю жыйгъынчы, ала бла тур», – деп.

22Наймат кесини келини Рутха:

– Сен аны жумушчулары бла боллугъунг игиди, къызым, нек десенг бир башха сабанда сени жанынга тиерге боллукъ эдиле, – деди.

23Сора Рут, Боазны жумушчулары бла бирге болуп, арпа, будай оруу бошалгъынчы, мирзеу башланы жыйып турду.[*] Жашагъан а къайын анасында эте эди.

### 3


Рут бла Боаз ындырда

1Бир жол Рутну къайын анасы, Наймат, анга былай айтды:

– Къызым, санга иги болур ючюн, мен санга жашар жер излерге керек тюйюлмеми? 2Ол сен жумушчу къызлары бла бирге ишлеген Боаз бизге жууукъ тюйюлмюдю? Бюгече ол ындырда арпа сууурады. 3Алайды да, жууун да, юсюнге да ариу ийисли жаула сюрт эм ариу кийимлеринги кий. Сора ындыргъа[*] бар, алай, ол ашап-ичип бошагъынчы, анга кёрюнме. 4Ол жатханлай, аны жатхан жерин эсле. Артда уа, бар да, аны аякъ жанында жабыуну ачып, аны жанына жат.[*] Не этеринги ол айтыр.

5– Мен хар нени да сен айтханлай этерме, – деп жууаплады Рут.

6Ол, ындыргъа барды да, къайын анасы айтхан затланы барын да этди.

7Боаз ашап-ичип бошагъанда, кёлю кётюрюлдю да, ол, барып, узакъ мюйюшде гебен тишни къатында жатды. Рут, акъырынчыкъ келип, аны аякъ жанында жабыуну ачып, жанына жатды. 8Кече ортасында Боаз элгенди да, бурулуп къараса, аякъ жанында тиширыу жатып турады.

9– Сен кимсе? – деп сорады.

– Мен сени къулунг Рутма, – деди ол. – Мени къоруула[*], сен бизни къысха жууукъларыбызданса, бизни ючюн къайгъырыргъа борчлуса.

10– РАББИЙ санга ыразы болсун, къызым, – деп жууаплады Боаз. – Бу сен этген зат алгъыннгы игиликлерингден кёп да уллуду: сен жаш эр кишилени ызларындан чабып айланмадынг – не байланы, не жарлыланы. 11Энди къоркъма, къызым. Мен сени ючюн не да этерме, сени тилегинги толтурурма. Сени даражалы тиширыу болгъанынгы битеу шахарым да биледи. 12Мен сени къысха жууугъунг болгъанлыкъгъа, менден къаршы жууугъунг да барды. 13Кече былайда къал, эрттенликде уа, ол адам сени къайгъынгы кёрюрге унаса, игиди – болсун алай. Ол унамаса уа, мен этерме аны. РАББИЙни барлыгъыча кертиди ол. Былайда тангнга дери жукъла.

14Тангнга дери Рут аны аякъ жанында жатды, сора адам адамны алыкъа танымаз чакъда къопду. «Ындыргъа тиширыу келгенин киши да билмесин», – деп ойлады Боаз.

15Сора айтды анга:

– Манга ол юсюнгдеги ботаны узат да, аны тутуп тур.

Ол алай этгенде, ол жабыугъа алты ёлчем[*] арпа къуйду, сора анга ол жюкню аркъасына атаргъа болушду. Андан сора Боаз шахаргъа къайтды.

16Рут къайын анасына келгенде, Наймат:

– Къалай болдунг, къызым? – деп сорду.

Рут анга Боаз не этгенин, къалай болгъанын айтды, 17сора:

– Ол манга: «Къайын ананга къуру къол бла къайтма», – деп, алты ёлчем арпа бергенди, – деп да къошду.

18Сора Наймат анга:

– Бу иш не бла бошаллыгъын билгинчи сакъла, къызым. Ол адам бюгюн окъуна ишни оноуун этгинчи тынчаймаз, – деди.

### 4


Боаз бла Рут бир юйдегили боладыла

1Боаз а ол сагъатда шахар къабакъла[*] таба тебиреди да, келип, алайда олтурду. Ол айтхан жууугъу жаны бла озуп баргъанлай, Боаз анга:

– Бери бир бурул, шуёхум, олтур, – деди.

Ол бурулду да, олтурду.

2Боаз шахар таматаладан онусун чакъырды да, алагъа:

– Олтуругъуз былайгъа, – деди.

Ала олтурдула.

3Андан сора Боаз жууугъуна:

– Моабдан къайтхан Наймат ахлубуз Элимелекге жетген жер юлюшню сатады. 4Мен оюм этгенме да, ол хапарны санга билдирип, ол жер юлюшню сатып ал деп, бу былайда тургъан адамланы, халкъымы таматаларыны къатларында айтама. Алай, сен аны сатып аллыкъ болмасанг, манга айт, мен аны билирча. Сатып алыргъа сени эркинлик кезиуюнг биринчиди, мени кезиуюм а сени ызынгданды.

– Мен аны сатып алама, – деди жууугъу[+].

5Ол заманда Боаз:

– Найматдан жерни сатып алгъан кюнюнгде сен дагъыда аны ёлген жашыны юй бийчеси моаблы Рутну алыргъа керексе. Сизге жаш тууса, ёлгенни мюлк жери аны юйюрюне къалырча, – деди[+].

6Алай жууугъу:

– Алай эсе, мен ол жер юлюшню алалмам, нек десегиз ол заманда мени кесими мюлк жериме къоркъуу тюшерикди. Кесинг сатып ал, мен ол затны эталлыкъ тюйюлме, – деди.

7(Эртте заманлада Исраилде бир тюрлю бир затны сатып алыр ючюн неда башхагъа ётдюрюр ючюн, сатыу-алыу этгенлени бири женгил чуругъун тешип, бирсине бере эди. Исраилде сатыу-алыуну алай бла бегитген адет бар эди.)[+]

8Жууугъу Боазгъа:

– Кесинг сатып ал, – деди да, женгил чуругъун тешип, Боазгъа берди.

9Ол заманда Боаз таматалагъа бла кесини халкъына былай айтды:

– Мен Найматдан Элимелекге, Килионнга бла Махлоннга жетген мюлкню сатып алгъаныма сиз бюгюн шагъат болдугъуз. 10Дагъыда мен, ёлгенни жери аны юйюрюне къалыр ючюн, аны аты жууукъларыны арасындан къурумаз ючюн, аны шахарыны къабыргъаларында унутулмаз ючюн, моаблы Рутну, ёлген Махлонну къатынын, кесиме юй бийчеге алдым. Сиз бюгюн анга шагъатсыз![+]

11Ол заманда таматала, къабакъ къатында болгъанла бары да:

– Биз шагъатбыз, – дедиле. – РАББИЙ ол сени юйюнге кирген тиширыуну, ол Исраилде юйюн къурагъан Рахелге бла Леягъа[*] ушатып, кёп сабийли этсин. Эфрат тайпасында байлыкъ жый, Бейтлехем шахарында махтаулу бол[+]. 12РАББИЙ бу тиширыудан санга берлик тёлюню юсю бла сени тукъумунг Тамар Яхудадан тапхан Пересни тукъумуна ушасын.[*][+]


Дауут патчахны тукъум тарыхы

13Алай бла, Боаз Рутну алды, сора ол Боазны юй бийчеси болду. Боаз аны бла жатды, сора РАББИЙ Рутха сабий берди, ол жаш тапды[+].

14Тиширыула Найматха:

– РАББИЙге махтау болсун! Ол сени туудукъсуз къоймады. Жашчыкъ Исраилде иги бла айтылсын! 15Ол сени жашауунгу жангыртыр эмда къартлыгъынгда керегинги тапдырыр. Аны сени сюйген келининг, санга жети жашдан да иги болгъан келининг тапханды, – дей эдиле.

16Сора Наймат жашчыкъны алды, аны къойнунда тутду, ёсдюрдю. 17Анда жашагъан тиширыула анга Обед деп атадыла. Ала:

– Найматха жаш туугъанды! – дедиле.

Обед Ишайны атасы, Дауутну аппасы болду.

18Ма Пересни тукъум ызы былайды:

Перес Хесронну атасы эди[+].

19Хесрон – Рамны атасы,

Рам – Аминадабны атасы,

20Аминадаб – Нахшонну атасы,

Нахшон – Салмонну атасы,[+]

21Салмон – Боазны атасы,

Боаз – Обедни атасы,

22Обед – Ишайны атасы,

Ишай а – Дауутну атасы.

## Эстер

### Эстер

Эстер


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эстер


Ал сёз

«Эстер» китап Перс империяны чюйютлюлери тюбеген уллу къоркъуулукъну, андан ол халкъ бир чюйютлю тиширыуну болушлугъу бла къалай къутулгъаныны юсюнденди. Бизни эрагъа дери VI-чы ёмюрде чюйютлюлени асламы жесирге алынып, Бабил[31] империягъа сюрюлген эди. Персия Бабилни хорлагъандан сора, жангы орналгъан патчах алагъа юйлерине къайтыргъа эркинлик бергенде окъуна, аланы кёбюсю анда къалгъанды.

«Эстер» китапда жазылгъан ишле, Шушан деген жерде, перс патчахланы къыш туруучу мекямында Ксеркс патчахны заманында (бизни эрагъа дери 486-465 жж.) болгъандыла.

Перс къуллукъчу Аман, патчахха империяда болгъан чюйютлюлени барын да къырыр муратын айтып, андан эркинлик алгъанды. Мордокай деп бир чюйютлю аны намысын сындыргъан эди да, бу ол миллетни адамларына кесини дертин жетдирирге сюйгенди. Болсада Аллах, чюйютлюлени къоруулар ючюн эм Аманнга азап сынатыр ючюн Мордокайны бла аны къаршы жууугъу Эстерни сайлагъанды. Мордокай патчахны къабакъ эшигини сакълаучусу эди, Эстер а алгъаракъда Персияны патчах бийчеси болгъан эди.

Аллахны юсюнден «Эстер» китапда ачыкъ айтылмаса да, битеу болгъан ишлени Аллах бардыргъаны, айтылгъан хапарлада баям билинип турады. Бола тургъан ишлени Ол Кесини умутун толтуруугъа бурады; патчах къызны эркинлиги сыйырылгъанын (1-чи башы), таша тиллешип этилген оноуну ачылгъанын (2:19-23), патчахны жукъусу къачханын (6-чы башы) эм аны кибик башха болумланы хайырланып, Аллах Кесини къутхарыу муратын болдурады. Мордокай бла Эстер къадарларына ие тюйюл эдиле, Аллах аланы азат этерин сакълагъан халкъны къуллары эдиле (10:3). Аллахха кертичи болгъанлары бла бойсуннганлары себепли, Аллах аланы хайырланнганды.

Китап, мында айтылгъан ишлеге аталгъан, байрым айда неда тотурну ал айында (февральда-мартда) этилиучю Пурим байрамны сылтауун ангылатады. Чюйютлюле бу байрамда «Эстер» китапны окъугъанлары тёреге айланнганды.

Магъанасы:

I. Эстер патчах бийче болады (1:1–2:18).
II. Мордокай патчахха къажау таша тиллешиуню ачыкълайды (2:19-23).
III. Аманны чюйютлюлеге къажау таша тиллешиую (3:1-15).
IV. Мордокайны бла Эстерни чюйютлюлени къутхарыу муратлары (4:1–5:14).
V. Мордокайны кётюрюлгени; Аманны асып ёлтюргенлери (6:1–7:10).
VI. Чюйютлюлени къутхарылыулары (8:1–9:19).
VII. Пурим байрамны тёреге салыу (9:20–10:3).

### 1


Патчах бийче Астинни азабы

1Бу китапда айтылгъан ишле Ксеркс патчахны [*] заманында болгъандыла. Ол Индиядан Эфиопиягъа дери жюз жыйырма жети провинция оноуунда тургъан Ксеркс эди[+]. 2Ол кезиуде Ксеркс империясына[†] Шушан къаладагъы тахтасындан оноу эте эди. 3Патчахлыгъыны ючюнчю жылында[*] ол кесини уллу оноучуларына, бай къауумгъа аш къангалы байрам этгенди. Анда Персияны бла Мидияны аскер таматалары, белгили бай адамла, провинцияланы жарым патчахлары да болгъандыла. 4Сау жюз бла сексен кюнню ичинде ол кесини патчахлыгъыны уллу байлыгъын, кесини уллулугъуну махтаулугъун, жарыгъын кёргюзтгенди.

5Ол кюнле озгъандан сора, уллу-гитче айырмай, патчах ол Шушанда болгъанлагъа патчах къаланы жабылып тургъан терек бахчасында жетикюнлюк байрам этгенди. 6Терек бахча акъ эм къызыл баула бла мермер багъаналада кюмюш тогъайлагъа тагъылгъан акъ, кёксюл жабыула бла жасалып эди. Порфир, мермер, перламутр эм башха багъалы ташла бла тышланнган бийигирек жерде таяныргъа, олтурургъа деп, алтын эм кюмюш сыйлы жерле хазырланып эдиле. Патчахны халаллыгъы бла экиси бирге ушамагъан алтын аякъла бла 7чагъыр ёлчемсиз берилгенди. 8Аны оноуу бла, ким къаллай бир сюйсе да, аллай бир ичерге эркин эди, патчах жумушчуларына кимге да чагъыр къуяргъа буюргъанды. 9Астин патчах бийче да Ксерксны къаласында тиширыулагъа байрам этгенди.

10Жетинчи кюн чагъырдан жарыкъ болуп тургъан Ксеркс анга къуллукъ этген жети бичилген жумушчугъа – Мехуманнга, Бизтагъа, Харбонагъа, Бигтагъа, Абагтагъа, Зетаргъа бла Каркасха –[+] 11Астин патчах бийчени патчах тажы бла анга келтирип, аны ариулугъун халкъгъа, уллу оноучулагъа да кёргюзтюрге буюргъанды, аны сыфаты алай ариу эди. 12Алай патчах бийче Астин ол буйрукъгъа бойсунургъа унамагъанды. Ол заманда патчах мардасыз бек ачыуланнганды. 13Ол акъылманла бла, жорукъланы билгенле бла кенгеш къурагъанды (нек десенг патчах жорукъланы, тёрелени билгенле бла оноулашыучу эди), 14анга жууукъла уа патчахлыкъда бек бийикде тургъан, патчахха къаршы болгъанла Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена эм Мемукан – Персияны бла Мидияны жети уллу оноучусу эдиле. Ол алагъа былай соргъанды:

15– Патчахны бичилген жумушчуланы юсю бла берген буйругъун толтурмагъаны ючюн, жорукъгъа кёре Астин патчах бийчеге не этерге керекди?

16Мемукан патчахха, уллу оноучулагъа да былай айтханды:

– Патчах бийче Астин жаланда патчахны аллында угъай, Ксеркс патчахны битеу уллу къуллукъчуларыны эм аны провинцияларыны халкъларыны алларында терсди. 17Энди патчах бийчени бу этгенини юсюнден битеу тиширыула да билликдиле да: «Ксеркс патчах Астинни – патчах бийчени, чакъыргъанда, ол барыргъа унамагъанды», – деп, кеслерини эрлерин ыспассыз этерикдиле. 18Бюгюн окъуна Персияны бла Мидияны белгили тиширыулары, патчах бийчени этгенин эшитип, эрлерине къажау сюелликдиле, ол заманда тиширыуланы аланы хыликкя этиулери бла эр кишилени ачыуланнганларыны ахыры боллукъ тюйюлдю! 19Ол себепден, патчах ыразы эсе, ол бегим этсин да, Астин мындан арысында бир заманда да кёрюнмесин Ксеркс патчахны кёзюне. Бу зат Персияны бла Мидияны тюрлендирилмезлик жорукъларына кирсин. Патчах а аны патчах даражасын башхагъа – андан игиге берсин[+]. 20Патчахны бегими битеу уллу патчахлыкъгъа белгили болса, ол заманда уллу-гитче демей, битеу тиширыуланы бири къалмай баш иелерине намыс этерикдиле.

21Бу оноуну патчах да, аны уллу оноучулары да жаратхандыла эм патчах Мемукан айтханча этгенди. 22Ол патчахлыгъыны хар жерине да, хар провинциясына, хар бир халкъына да, аланы тиллеринде, ким да окъуялырча харфла бла жазып, хар эр киши да юйюнде оноучу, ие болургъа керегини юсюнден къагъыт ийгенди. Аны юсюнден хар тилде да билдиргендиле.

### 2


Эстер патчах бийче болады

1Бир кесек заман ётюп, Ксеркс патчахны ачыуланнганы чёкгенден сора, ол Астинни этгенин, ол кеси аны юсюнден чыгъаргъан буйругъун да эсине тюшюргенди[+]. 2Ол заманда патчахха анга къуллукъ этген жумушчулары былай айтхандыла:

– Патчахха ариу жаш къызла излесинле. 3Патчах кесини патчахлыгъында хар провинциягъа, сайлап, энчи адамла буюрсун. Ала уа битеу ариу къызланы Шушан къалада тиширыулагъа къарагъан бичилген жумушчу Хегайны оноууна гаремге жыйсынла, алагъа, санларын ариу тутарча, ариу ийисли жаула берилсинле. 4Патчах жаратхан къыз Астинни орунуна патчах бийче болсун.

Патчах, ол оноуну жаратып, аны бла хайырланнганды. 5Шушан къалада Мордокай атлы бир чюйютлю бар эди. Ол Бенямин тукъумдан Шимейни жашы, Шимей да Кишни жашы эди 6Аны Иерусалимден Яхуданы патчахы Иекония бла бирге патчах Набухаднасар[*] жесир этген эди. 7Мордокай, атасы-анасы болмагъан экиге айланнган эгечи Хадассаны, башха аты Эстер, ёсдюрген эди. Къыз ариу эм сюйдюмлю эди. Атасы-анасы ёлгенде, аны Мордокай кесине къыз этип тутханды.

8Патчахны буйругъу бла бегими билдирилгенден сора, Шушан къалагъа Хегайны оноууна кёп къыз келтиргендиле. Эстер да, сайланып, патчах къалагъа тюшгенди, гаремни къараучусу Хегайны оноууна берилгенди. 9Ол къызны бек жаратханды, анга иги болгъанды. Ол олсагъатдан къызгъа аш-суу, этин-санын ариу этерча, ариу ийисли жаула да бергенди. Аны жумушун этерге деп, Хегай, патчах къалада сайлап, жети къарауаш айырып, аны къарауашла бла бирге гаремни бек иги мекямына орнатханды. 10Эстер, Мордокай юйретгенча, не халкъыны, не жууукъларыны юсюнден жукъ айтмагъанды. 11Мордокай, Эстерни къалай болгъанын эм анга къалай къарагъанларын билир ючюн, кюн сайын гаремни арбазыны къатында айланып тургъанды. 12Кезиую жетип, Ксеркс патчахха кирирни аллында хар къыз онеки айны ичинде, тиширыулагъа кереклисича, алты айны мирра жау бла, алты айны да духбарий ийисли эм башха затла бла кесине къарап турургъа керек эди. 13Къыз патчахха кирген заманда, анга гаремден патчах къалагъа биргесине не алыргъа сюйсе, аны бере эдиле. 14Ингир ала ол ары кете эди, эрттенликде уа гаремни бирси бёлюмюне тос къатынлагъа оноу этген бичилген патчах жумушчу Шаашгазны къарамына тюше эди. Къыз андан ары, патчах, ыразы болуп, атын айтып чакъырмаса, анга къайтмай эди.

15Мордокай къыз этип ёсдюрген, аны ата къарындашы Абихайылны къызы Эстерни патчахха кирирге кезиую жетгенде, ол бичилген патчах жумушчу, гаремге къараучу Хегай айтхандан башха бир зат да тилемегенди. Эстер аны кёргенлени барысыны да ыразылыкъларын алгъанды[+]. 16Аны Ксеркс патчахны тоханасы тургъан къалагъа онунчу айда, тебет айда, аны патчахлыгъыны жетинчи жылында[*] элтгендиле.

17Патчах Эстерни ол кёрген тиширыуларыны барындан да бек жаратханды, ол аны ыразылыгъын, байламлыгъын да башха къызладан аслам алгъанды. Ксеркс, башына патчах таж кийдирип, Эстерни Астинни орунуна патчах бийче этгенди. 18Патчах, кесини уллу оноучуларын бла байланы чакъырып, Эстерге атап, уллу той этгенди. Ол битеу провинциялагъа да байрам[*] болгъанын билдиргенди эм патчах халаллыгъы бла саугъала юлешгенди.


Мордокай патчахха къажау таша тиллешиуню ачыкълайды

19Къызланы экинчи кере жыйгъанда, Мордокай патчах къабакъ эшиклени жанында олтуруп эди. 20Эстер кесини жууукъ-ахлуларыны, халкъыны юсюнден, Мордокай юйретгенча, жукъ да айтмай эди, нек десенг ол Мордокайны айтханына ол аны ёсдюрген замандача тынгылай эди.

21Патчах къабакъ эшиклени жанында олтуруп тургъанда, аны босагъасын сакълагъан бичилген патчах жумушчула Бигтан бла Тереш, ачыуланып, Ксеркс патчахны ёлтюрюрге деп, таша тиллеше болгъандыла. 22Мордокай, ол жашырын ишни билип, патчах бийче Эстерге аны юсюнден айтханды, ол а Мордокайны атындан ол таша тиллешиуню юсюнден патчахха билдиргенди. 23Ол иш тинтилип, сюзюлюп, керти болгъаны билинип, ол эки бичилген жумушчуну асмакъгъа[*] асхандыла. Ол болуннган ишлени юслеринден, патчах кеси да тургъанлай, тарых китапха жазылгъанды[+].

### 3


Аманны чюйютлюлени къырыр мураты

1Бир кесек заман озуп, Ксеркс патчах Агаг[*] тукъумундан Хаммедата улу Аманны кётюрюп, анга башха уллу оноучуладан бийик, сыйлы жер бергенди. 2Патчахны буйругъу бла битеу аны къуллукъчулары, патчах къабакъны аллында Аманнга намыс эте, тобукълана башлагъандыла. Мордокай а тобукъланмагъанды, анга сый бермегенди.

3Патчах къабакъны аллында патчах къуллукъчула Мордокайдан:

– Сен патчахны буйругъун нек бузаса? – деп соргъандыла.

4Ала анга аны кюнден-кюннге айта, эсгерте тургъандыла, алай ол алагъа тынгыламагъанды. Ол заманда Мордокайны анга сый берирге унамагъаныны юсюнден Аманнга жетдиргендиле, ол аны этгенине тёзерми деп, Мордокай а чюйютлю болгъанын айтхан эди.

5Мордокай тобукъланмагъанын, анга сый бермегенин кёргенде, Аман къылыкъсыз ачыуланнганды. 6Алай, Мордокай не халкъдан болгъанын билгенде, жангыз аны ёлтюрюр умутда тохтамагъанды. Аны орунуна ол Мордокайны Ксерксны патчахлыгъында болгъан битеу халкъын – чюйютлюлени жокъ этерге мадарла излеп башлагъанды.

7Ксеркс патчахны патчахлыкъ этиуюню онекинчи жылында, биринчи айда, нисан айда[*]. Аманны аллында бир белгили айны, кюнню сайлар ючюн, «пур» атхандыла, «чёп» деген магъанада. Чёп онекинчи айгъа, адар айгъа[*] тюшгенди[+].

8Аман Ксеркс патчахха:

– Сени патчахлыгъынгы битеу провинцияларында башха халкъланы араларына атылып, анда чачылып тургъан бир халкъ барды, – дегенди. – Аланы жорукълары башха адамланы жорукъларына ушамайдыла, патчахны жорукъларына да бойсунмайдыла ала. Алагъа тёзген патчахха тийишли тюйюлдю. 9Патчах ыразы эсе, аланы ёлтюрюрге бегим чыкъсын, мен а патчах хазначыланы къолларына он минг талант[*] кюмюш тюшюрюрме, аны ала патчахны хазнасына къошарча.

10Патчах кесини жюзюгюн, бармагъындан тешип, Агагны тукъумундан Хаммедата улу Аман, чюйютлюлени душманларына, бергенди[+].

11– Ол халкъ да, аны кюмюшю да сенидиле, – дегенди патчах Аманнга. – Не сюйсенг да эт ала бла.

12Биринчи айны онючюнчю кюнюнде[*] патчах жазыучуланы чакъыргъандыла. Ала Аманны патчах сатраплагъа[*], провинциялада жарым патчахлагъа, тюрлю-тюрлю халкъланы бийлерине этген буйрукъларын хар бир провинцияны халкъларына да, аланы тиллеринде, ким да окъуялырча харфла бла жазып ийгендиле. Ол буйрукъла Ксеркс патчахны кесини аты бла жазылып, алагъа аны жюзюгюндеги мухур салыннганды[+]. 13Ол къагъытла, битеу да чюйютлюлени – жашланы, къартланы, тиширыуланы, къагъанакъ сабийлени иш да – бир кюнню ичинде, онекинчи айны онючюнчю кюнюнде, адар айда[*] ёлтюрюрге, жокъ этерге, ырысхыларын да тонаргъа деген буйрукъ бла, битеу да патчах провинциялагъа жиберилген эдиле[+]. 14Бегимни копиясы, хар бир провинциягъа да жорукъча берилип, хар ким да эшитирча, ала ол кюннге хазыр болурча, къайсы халкъны адамына да билдирилирге керек эди. 15Ол бегим Шушан къалада белгили болгъанлай, патчахны буйругъу бла атлы къодучула жолгъа ашыгъышлы атланнгандыла. Сора патчах бла Аман къууанч къангада ашаргъа-ичерге олтургъандыла, Шушан шахар а уллу ауарада эди[+].

### 4


Мордокай Эстерден болушлукъ тилейди

1Мордокай, болгъан затланы билгенде, юсюнде кийимлерин да жыртып, зыбыр кийим кийип, башына да кюл къуюп, къычырыкъ эте, ачы жиляй, шахаргъа чыкъгъанды. 2Алай ол жаланда патчахны къабакъ эшиклерине дери келгенди, нек десенг, былай зыбыр кийимли болуп, ары киши да кираллыкъ тюйюл эди. 3Ол патчах бегим эм патчах буйрукъ келген хар бир провинцияда чюйютлюледе уллу бушуу бла ораза, жиляу-сыйыт болгъанды, кёпле, зыбыр кийинип, кюлде жатхандыла[+].

4Эстерни къарауашлары бла бичилген къуллары келип, анга Мордокайны хапарын айтхандыла, патчах бийчени уллу къайгъы бийлегенди. Ол, зыбыр кийимлени орунуна быланы кий деп, Мордокайгъа кийимле ийгенди, алай ол аланы алмагъанды. 5Ол заманда Эстер патчахны бичилген жумушчуларындан бирин, анга къуллукъ этерге салыннган Хатакны чакъыргъанды. Ол анга Мордокайны не зат эм нек къыйнагъанын билирге буюргъанды.

6Хатак Мордокайгъа тюбер умутда патчах къабакъ эшиклени аллындагъы шахар майданнга чыкъгъанды. 7Мордокай анга не болгъанын, Аман, чюйютлюлени къырып, патчах хазнагъа къаллай бир кюмюш тюшюрюрге дегенин да айтханды[+]. 8Ол Хатакга патчахны чюйютлюлени къырыуну юсюнден Шушанда халкъгъа ачыкъ этилген бегим къагъытын да бергенди, аны Эстерге кёргюзт, аны тюшюндюр, Эстер, патчахха барып, андан кесини халкъына жазыкъсыныу тилесин дегенди[+]. 9Хатак, къайтып, Эстерге Мордокай билдиргенни айтханды. 10Ол заманда Мордокайгъа Хатакдан былай айтдыргъанды: 11«Битеу патчахны къуллукъчулары, патчах провинцияланы халкъы да биледиле, тиширыу, эр киши болса да, патчахны ич арбазына чакъырылмай ким кирсе да, анга жаланда бир жорукъ барды – аны ёлюм сакълайды. Ёлмей жаланда патчах алтын таягъын узатхан адам къалады. Мени ахыр кере патчах чакъыргъанлы отуз кюн болады»[+].

12Мордокайгъа Эстерни сёзлерин билдиргенде, 13Мордокай анга былай жууап бергенди: «Патчах къалада тургъанлыгъынга, чюйютлюледен жангыз кесинг сау къаллыкъ сунма. 14Сен бусагъатда тынгылап къойсанг, чюйютлюлеге эркинлик эм къутхарылыу бир башха жерден келир, алай сен да, ата тукъумунг да жокъ болурсуз. Ким биледи, санга патчах даража бу кюн ючюн берилген эсе уа?»

15Ол заманда Эстер Мордокайгъа былай айтханды: 16«Бар, битеу Шушандагъы чюйютлюлени бирге жый да, мени ючюн ораза тутугъуз. Юч кюнню ичинде не кече, не кюн ашамагъыз, ичмегиз. Мен да, сизнича, кесими къарауашларым бла ораза тутайым. Андан сора, ол жорукъгъа келишмесе да, патчахха барайым, жоюлсам – жоюлурма».

17Мордокай барып, Эстер буюргъанны барын да этгенди.

### 5


Эстерде той

1Алай бла, ючюнчю кюн Эстер, патчах кийимлерин да кийип, къаланы ич арбазында патчахны тахтасы тургъан уллу отоугъа къарап сюелгенди. Патчах, тахтасында олтуруп, эшикге къарап тура эди[+]. 2Ол, арбазда сюелип тургъан патчах бийче Эстерни кёргенде, анга жаны ауруп, къолундагъы алтын таягъын аны таба узатханды. Эстер келип, къолу бла патчахны алтын таягъыны къыйырына тийгенди[+].

3Патчах анга:

– Патчах бийче Эстер, санга не керекди? Не тилейсе? Не айтсанг да, ол боллукъду, патчахлыгъымы жартысы окъуна, – дегенди[+].

4– Патчах ыразы эсе, – деп жууаплагъанды Эстер, – бюгюн, Аманны да биргесине алып, мен патчахны сыйына атап этген тойгъа келсин.

5– Эстерни тилегин толтурур ючюн, болжалгъа салмай, Аманны алып келигиз, – дегенди патчах.

Алай бла, патчах бла Аман Эстер къурагъан тойгъа келгендиле. 6Ала чагъыр иче туруп, патчах Эстерден:

– Сен не зат сюесе? – деп соргъанды. – Айтханынг боллукъду. Неди сени тилегинг? Патчахлыгъымы жартысын десенг да – излегенинги барын да аллыкъса!

7Эстер былай жууап этгенди:

– Мени излегеним, тилегим да буду: 8мен патчахны ыразылыгъын тапхан эсем, ол манга мен сюйген затны берирге дей эсе, мени тилегими толтурургъа дей эсе, патчах бла Аман тамбла да келсинле мен алагъа атап къурагъан тойгъа. Ол заманда мен патчахны соруууна жууап этерме[+].


Аманны Мордокайны ёлтюрюр мураты

9Аман ол кюн жарыкъ кёллю болуп, отоудан чыкъгъанды. Алай, патчах къабакъ эшиклени къатында Мордокайны кёрюп, ол, анга ёрге турмай, андан къоркъмагъанын билдиргенинде, бек ачыуланнганды[+]. 10Болсада Аман, кесин тыйып, юйюне кетгенди. Сора шуёхларын, юй бийчеси Зерешни да бирге жыйып,[+] 11Аман алагъа уллу байлыгъы, кёп жашлары болгъаны бла, патчах анга берген сыйла бла, ол аны битеу уллу оноучуладан, къуллукъчуладан ёрге кётюргени бла махтаннганды[+].

12– Андан сора да, – деп къошханды Аман. – Патчах бийче Эстер патчахны биргесине жангыз мени чакъыргъанды кеси къурагъан тойгъа. Тамбла да чакъыргъанды ол мени патчах бла ары. 13Алай а патчахны къабакъ эшиклерини къатында олтургъан чюйютлю Мордокайны кёрюп тургъан къадарымда мени бир зат да къууандырмайды.

14Юй бийчеси Зереш, битеу шуёхлары да анга былай айтхандыла:

– Элли къары[*] чакълы бийиклиги болгъан асмакъ[*] ишлет да, эрттенликде уа патчахдан Мордокайны анда асайыкъ деп тиле. Сора къууанып, патчахны биргесине тойгъа бар.

Аман бу оюмну жаратханды да, асмакъ къураргъа буюргъанды[+].

### 6


Мордокайгъа сый бериледи

1Ол кече патчах, жукъусу къачып, анга кеси патчахлыкъ этген заманны юсюнден айтылгъан эсгериу жазмаланы чулгъамын келтирирге буюргъанды[+]. 2Анда ол Мордокай патчах босагъаны сакълагъан бичилген къулла Бигтан бла Терешни, Ксеркс патчахны ёлтюрюрге деп, анга къажау таша тиллешиу этгенлерин ачыкълагъан жазыуну тапханды[+].

3– Не сыйгъа, не къуллукъгъа тийишли болгъан эди Мордокай бу иши ючюн? – деп соргъанды патчах.

– Бир затха да угъай, – деп жууаплагъандыла анга къуллукъ этген жумушчулары.

4Патчах:

– Ким барды бусагъатда арбазда? – деп соргъанды.

Аман а, Мордокайны анга деп ишленнген асмакъгъа асыуну юсюнден сёлешир ючюн, тюз да олсагъатчыкъда кирген эди патчах тохана тургъан къаланы тыш арбазына[+].

5Жумушчулары:

– Арбазда Аман сюелип турады, – дегендиле.

– Кирсин, – деди патчах.

6Аман киргенде, патчах андан былай соргъанды:

– Патчах сый берирге сюйген адамына не этерге керекди?

Аман ичинден: «Менден башха кимге сый берирге сюерикди патчах?» – деп оюм этгенди. 7Сора ол патчахха былай жууап бергенди:

– Патчах, ыразылыгъын билдирип, сый берирге сюйген адамгъа 8патчах кеси кийген кийимледен келтирсинле, патчах кеси минип айланнган атны сайласынла, ма ол башында патчах тажы болгъан атны. 9Андан сора ол кийимлени да, атны да бек уллу патчах оноучуладан бирине берсинле. Ол оноучу кийимлени патчах сый береме деген адамгъа кийдирсин; атын да, жюгенинден тутуп: «Патчах бир адамгъа сый берирге сюйсе, ма былай этеди!» – деп къычырып, шахар орамлада айландырсын.

10– Бусагъатчыкъдан барып, – деп буюргъанды патчах Аманнга, – кийимлени, атны да ал да, къабакъ эшиклени жанында олтуруп тургъан чюйютлю Мордокайгъа тюз бусагъатчыкъда кесинг айтханча эт. Ол санагъанларынгдан бир затчыкъны да унутма.

11Аман кийимлени, атны да алгъанды. Ол, Мордокайны кийиндирип, атны да жюгенинден тутуп, хар ким да эшитирча: «Патчах бир адамгъа сый этерге сюйсе, ма былай болады!» – деп къычыра, шахар майданда айландыргъанды.

12Андан сора Мордокай патчахны къабакъ эшиклерине къайтханды. Аман а, ачыудан башын жабып, юйюне ашыкъгъанды, 13сора айтханды юй бийчеси Зерешге, битеу кесини шуёхларына да анга болгъан ишни юсюнден. Аны кенгешчилери, юй бийчеси Зереш да анга:

– Ол сени жолунгу артха бургъан Мордокай чюйютлю эсе, сен анга къажау жукъ да эталлыкъ тюйюлсе, ёлмей къалмазса! – дегендиле[+].

14Ала аны бла ушакъларын да бошагъынчы, бичилген патчах жумушчула келип, аны Эстер къурагъан тойгъа ашыкъдыра башлагъандыла.

### 7


Аманны ёлтюрюу

1Патчах бла Аман патчах бийче Эстер къурагъан тойгъа баргъандыла[+]. 2Ала экинчи кюн чагъыр иче туруп, патчах жангыдан:

– Сен не зат сюесе, патчах бийче Эстер? Айтханынг боллукъду, неди сени тилегенинг? – деп соргъанды. – Патчахлыгъымы жарымын десенг да – излегенинги аллыкъса!

3Сора патчах бийче Эстер былай жууап этгенди:

– О патчах, мен сени ыразылыгъынга тийишли болгъан эсем, сен аны тап кёре эсенг, манга жашау саугъа эт – ма аны излейме мен. Мени халкъыма жан аурут – ма олду мени тилегим[+]. 4Мен да, мени халкъым да ёлюмге, жокъ этилиуге, тамырыбыз бла кетерилирге берилипбиз. Бизни жаланда къул-къарауашла этип сатсала, тынгылап къалыр эдим, аны патчахны тынгысыз этер затха санамай[*][+].

5Ксеркс патчах:

– Кимди ол? Алай этерге ким базынды?! – деп соргъанды патчах бийче Эстерден.

6Эстер айтханды:

– Ол душман, ол жау – сыйсыз, харам адам Аманды.

Сора Аман патчахны бла патчах бийчени алларында къоркъгъандан къалтырагъанды[+]. 7Патчах, ачыуланып, олтургъан жеринден къобуп, чагъырны къоюп, патчах къаланы бахчасына чыкъгъанды. Аман а, патчах аны къадарыны оноуун этип бошагъанын ангылап, патчах бийче Эстерден аны къорууларын тилерге къалгъанды. 8Аман, тилек эте, патчах бийче Эстер таянып тургъан сыйлы жерни аллында баш ийип тургъанлай, тамам ол кезиуде патчах бахчасындан къайтханды.

Патчах:

– Неди бу?! Энди мени патчах къаламда патчах бийчеге артыкълыкъ этергеми тюшгенди муну эсине?! – деп къычыргъанды.

Тюз да патчахны ауузундан ол сёзле чыкъгъанлай, Аманны бетин жапхандыла. 9Сора Харбона, патчахны бичилген жумушчуларындан бири:

– Аманны юйюню жанында элли къары[*] чакълы бийиклиги болгъан асмакъ сюелип турады; ол аны сёзю бла патчахны къутхаргъан Мордокайгъа хазырлагъанды, – дегенди.

Патчах:

– Ма анга асыгъыз Аманны кесин! – дегенди[+].

10Сора Аманны, ол Мордокайгъа деп къурагъан асмакъгъа асхандыла, патчахны чексиз ачыуланнганы да чёкгенди[+].

### 8


Патчах чюйютлюлеге кеслерин къорууларгъа эркинлик береди

1Ол кюн окъуна Ксеркс патчах бийчеси Эстерге чюйютлюлени душманлары Аманны мюлк жерин бергенди. Мордокай а патчахны аллына чыкъды, нек десенг Эстер Мордокай анга къалай жууукъ болгъанын айтханды патчахха. 2Патчах Амандан сыйыргъан жюзюгюн, къолундан тешип, Мордокайгъа саугъагъа бергенди. Эстер а аны Аманны мюлк жерине къараучу этгенди[+]. 3Андан сора Эстер жангыдан патчахха баргъанды да, аны аякъларын къучакълап, жилягъанды, андан Агагны тукъумундан Аманны чюйютлюлеге къажау этген ниетлерин тыярын тилегенди[+]. 4Патчах Эстерге кесини алтын таягъын узатды, сора ол туруп, патчахны аллына сюелгенди[+].

5– Патчах аны тап кёре эсе, – дегенди ол, – мен андан ыразылыкъ тапхан эсем, ол аны тюзге санай эсе, мени да жарата эсе, Агагны тукъумундан Хаммедата улу Аман, чюйютлюлени жокъ этер муратда битеу да патчах провинциялагъа жиберген къагъытланы артха чакъырсын да, ала кючсюз болгъанларына бегим чыгъарсын. 6Мен кесими халкъымы къыйынлыгъына сансыз къалай къарап тураллыкъма? Кесими ахлуларымы ёлгенлерине къалай къарап тураллыкъма?

7Патчах Ксеркс патчах бийче Эстерге бла чюйютлю Мордокайгъа:

– Аман чюйютлюлени ызларындан болгъаны ючюн, мен Эстерге аны мюлк жерин бердим, кесин а асмакъгъа асдырдым. 8Сиз патчахны атындан энчи, кесигиз сюйгенча, чюйютлюлеге тап келген бегим жазыгъыз да, аны патчах жюзюкдеги мухур бла бегитигиз, нек десегиз патчахны аты бла жазылып, аны мухуру салыннган къагъытны артха чакъырыр онг жокъду, – дегенди[+].

9Сора чакъырылгъандыла ол заманда – ючюнчю айны, сиван айны, жыйырма бла ючюнчю кюнюнде[*] патчах къагъытчыла. Ала чюйютлюлеге, сатраплагъа, Индиядан Эфиопиягъа дери жетген жюз жыйырма жети провинцияны жарым патчахларына бла бийлерине Мордокай къурагъан бегимлени жазгъандыла. Ол бегимле хар бир провинцияны халкъларыны кеслерини тиллеринде, ала окъуялырча харфла бла жазылгъандыла, чюйютлюлеге да – кеси тиллеринде, ала окъуялырча харфла бла[+]. 10Мордокай Ксеркс патчахны атындан буйрукъла жазып, алагъа аны жюзюгюндеги мухурну уруп, къагъытланы патчахха деп ёсдюрюлген женгил атлада жюрюген къодучулагъа берип, жайгъанды[+].

11Патчах бегим не шахарда да чюйютлюлеге жыйылыргъа, кеслерин къорууларгъа: алагъа чапхан къайсы халкъны да, къайсы провинцияны да аскерин, тиширыуларын, сабийлерин да къошуп, ёлтюрюрге, жокъ этерге эм душманларыны ырысхыларын тонаргъа эркинлик бере эди. 12Ксеркс патчахны провинцияларында ол затха деп чюйютлюлеге адар айны, онекинчи айны, онючюнчю кюню[*] белгиленнгенди. 13Чюйютлюле ол кюннге хазыр болур ючюн, душманларына дерт жетдирир ючюн, ол бегимде айтылгъан затла хар бир провинциягъа да жорукъ болургъа, эшитилирге керек эдиле.

14Ол патчах атлада айланнган къодучула, патчах бегим ашыкъдырып, жолгъа атланнгандыла. Бегим Шушан къалада жашагъанлагъа да белгили болгъанды[+].

15Мордокай патчах къаладан кёксюл, акъ патчах кийимле, уллу алтын таж эм жукъа гетенден этилген къып-къызыл мантия кийип чыкъгъанды. Сора Шушан шахарда уллу байрам башланнганды. 16Чюйютлюлеге ол жарыкъ, къууанчлы эм хурметли заман болгъанды. 17Патчах бегим жетген хар бир провинцияда, хар бир шахарда да чюйютлюле къууанч тойла, байрамла этгендиле. Андан арысында башха халкъладан да кёпле, къоркъуудан толуп, чюйют динни алгъандыла.

### 9


Чюйютлюлени къууанчлары

1Адар айны, онекинчи айны, онючюнчю кюнюнде[*] патчах бегим толтурулургъа керек эди. Ол кюн душманлары чюйютлюлени малтар умут эте эдиле, алай башха тюрлю болгъанды: чюйютлюле хорлагъандыла душманларын[+]. 2Ксеркс патчахны хар бир провинциясында, хар бир шахарында чюйютлюле алагъа аманлыкъ излегенлеге чабаргъа жыйылгъандыла. Алагъа къажау киши сюелалмагъанды, нек десенг башха халкъланы битеу адамлары да къоркъгъандыла аладан. 3Мордокайдан асыры къоркъгъандан, провинцияланы бийлери, сатраплары, жарым патчахлары эм патчах оноучулары да болушхандыла чюйютлюлеге. 4Мордокай патчах къалада кётюрюлгенди; ол кючлюден кючлю бола, аны юсюнден хапар битеу провинциялагъа да жайылгъанды.

5Чюйютлюле кеслерини душманларын къылычла бла кесгендиле, ёлтюргендиле, къанлы жаулары бла не сюйселе аны этгендиле. 6Шушан къалада чюйютлюле беш жюз адамны ёлтюргендиле, жокъ этгендиле. 7Ала Паршандатаны, Далфонну, Аспатаны, 8Поратаны, Адалияны, Аридатаны, 9Пармаштаны, Арисайны, Аридайны эм Вайзатаны – 10Хаммедата улу Аманны, чюйютлюлени жауларыны, он жашын ёлтюргендиле. Алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла.

11Шушан къалада ёлгенлени юсюнден ол кюн окъуна патчахха билдиргендиле.

12Патчах бийчеси Эстерге:

– Шушан къалада беш жюз адамны ёлтюргендиле чюйютлюле, жокъ этгендиле, Аманны он жашын да. Башха патчах провинциялада уа ала не этгендиле? Алайды да, не сюйсенг да тиле, ол санга берилликди. Сени тилегинг, къаллай болса да, толлукъду, – дегенди[+].

13– Патчах аны тап кёре эсе, – деп жууаплагъанды Эстер, – чюйютлюлеге Шушанда бу бегимни бюгюн бла тамбла болдурургъа эркинлик берсин, Аманны он жашыны ёлюклерин а асмакълагъа ассынла.

14Сора патчах алай болсун деп буюргъанды. Шушанда буйрукъ берилгенди, Аманны он жашыны ёлюклерин да асмакълагъа асхандыла. 15Шушанда жашагъан чюйютлюле айны онтёртюнчю кюнюнде[*] жыйылып, Шушанда юч жюз адам ёлтюргендиле, алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла.

16Ол чакъда башха провинциялада жашагъан чюйютлюле да кеслерин къорууларгъа, душманларын жокъ этерге жыйылгъандыла. Ала жетмиш беш минг адам ёлтюргендиле, алай аланы ырысхыларын а кеслерине алмагъандыла. 17Бу иш адар айны онючюнчю кюнюнде[*] болгъанды, экинчи кюн а ала солугъандыла, къууанч той этгендиле.

18Алай Шушанда чюйютлюле онючюнчю эм онтёртюнчю кюнледе жыйылып, онбешинчи кюнде солугъандыла, ол кюнню сыйланыу, къууанч кюн деп белгилегендиле.

19Ма ол себепден, къорууланмагъан шахарлада жашагъан чюйютлюле къууанч эм той кюннге, байрамгъа адар айны онтёртюнчю кюнюн санап, ол кюн бир бирге аш саугъала этгендиле.


Пурим байрамны тохташдырыу

20Мордокай бу болгъан ишлени юсюнден жазып, Ксеркс патчахны узакъ, жууукъ провинцияларында да жашагъан битеу чюйютлюлеге къагъытла ийгенди, 21ала жыл сайын адар айны онтёртюнчю эм онбешинчи кюнлеринде[*] байрам этерча, 22ол кюнледе чюйютлюле жауларындан къутулгъанлары ючюн, ол айда аланы бушуу-ачыулары къууанчха айланнганы ючюн, жиляулары уа – байрамгъа. Ол алагъа бу кюнлени тойлада, къууанчлада ётдюрсюнле, бир бирлерине аш саугъала этсинле, жарлылагъа садакъа берсинле деп жазгъанды.

23Алай бла, чюйютлюледе Мордокай жазгъанны этген адет чыкъгъанды. 24Нек десенг, битеу да чюйютлюлени жаулары Агаг тукъумундан чыкъгъан Хаммедата улу Аман, алагъа къажау болуп, аланы ёлтюрюрге сюйгенди, эм аланы жокъ этерге деп, пур (чёп) атханды[+]. 25Алай Эстер келип патчахны аллында сюелгенде, ол Аман чюйютлюлеге къажау болуп этген палах оюм аны кесине жетерча, аны жашларын да асмакъгъа асарча, жазыу аллай буйрукъ бергенди. 26Ол кюнлеге «пур» деген сёзден Пурим кюнле деп аталгъанды. Ол къагъыт ючюн, кеслери кёрген, сынагъан затлары ючюн, 27чюйютлюле кеслерине, туугъан-туудукъларына да, алагъа къошулгъанлагъа да жыл сайын ол эки кюнню, жазылгъаныча, белгили заманда, алай ётдюрюрге тёре этгендиле. 28Ол кюнлени унутмазгъа, хар келген тёлюде, хар юйюрде, хар провинцияда, хар шахарда эсде тутаргъа эм белгилерге керекди. Чюйютлюледе Пурим байрамны кюнлерин тюрлендирирге жарамайды, келлик тёлюле аланы эсде тутаргъа керекдиле.

29Патчах бийче Эстер, Абихайылны къызы, чюйютлю Мордокай бла бирге, кеслерини оноулары бла Пуримни юсюнден бу экинчи къагъытны тюзге санап жазгъандыла[+]. 30Ксерксны патчахлыгъында тургъан жюз жыйырма жети провинциягъа мамырлыкъ бла къоркъуусузлукъ тилеген алгъыш къагъытла ийилгендиле,[+] 31тохташдырылгъан заманда, чюйютлюлеге чюйют Мордокай бла патчах бийче Эстер кеслерине, туугъан-туудукъларына буюргъанча, ораза тутаргъа эм тыхсыргъа, Пурим байрамны ол кюнлерин белгилерге буюргъандыла[+]. 32Эстерни буйругъу Пурим байрамны юсюнден бегимни къабыл этгенди, ол китаплада жазылып къалгъанды.

### 10


Мордокайны уллулугъу

1Ксеркс патчах битеу патчахлыгъына, аны бек узакъ къыйырларына да жасакъ салгъанды. 2Аны оноууну ишлери эм кючю, Мордокайны патчах анга тийишли кёрген уллулугъуну юсюнден хапар «Мидияны бла Персияны тарых китабында» жазылыпды[+]. 3Чюйютлю Мордокай Ксеркс патчахдан сора экинчи адам эди. Чюйютлюлени арасында ол бек бийик болгъанды. Ол халкъы ючюн кюрешгенди эм битеу миллетине ахшылыкъ излегенди. Аны ючюн ёз миллетини кёбюсю аны бек сыйлы кёргендиле[+].

## Даниял

### Даниял

Даниял


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


Даниял файгъамбарны китабы


Ал сёз

Даниял файгъамбарны китабы бир асыл тукъумдан чыкъгъан яхудалы жашны жашаууну бла файгъамбар кёрюнюулерини юсюнден айтады; аны, бирсиле бла бирге жесир этип, Иерусалим ойдурулгъунчу жыйырма жыл алгъа, бизни эрагъа дери 605-чи жылда Бабилге[103] элтгендиле (1:1-2). Аллахха тюзлюклю болгъаны себепли (1-чи башы), Даниял Бабил эм Перс империялада эм бийик къуллукълада тургъанды (1:19; 2:48; 5:29; 6:1-3,[28]). Аллах анга берген кёрюнюуле журтундан кёчюрюлген исраил халкъны кёллендире эдиле эм ахырзаманда боллукъ ишлени кёргюзте эдиле (8:17; 10:14; 12:4).

Даниял файгъамбар Иеремия бла Езекиил файгъамбарла бла бир кезиуде жашагъанды. Ол, 80 жыл чакълы жашап, бизни эрагъа дери 538-чи жылда исраилли жесирлени биринчи къауумуну ата журтларына къайтханларын кёргенди (1:21; 10:4).

Бу китапны баш магъанасы битеу жер юсюнде жашагъанлагъа жетген Аллаху-Тааланы башчылыгъыды. (2:44; 4:31-32; 5:21). Китапны биринчи бёлюмю (1–6-чы башлары), Даниял файгъамбарны бла аны шуёхларын юлгюге алып, бу гюняхлы дунияда жангызлай болуп, Аллахны махтауу амалтын Анга тюз къалыргъа адам къалай болаллыгъыны юсюнден айтады (2:47; 4:34). Ол, къыйын жыллада Аллах Кесини жесирленнген халкъына тюзлюклю болгъанын, амалсыз болумлада къутхарыу келтиргенин кёргюзтеди (2:18-19; 3:28; 6:22).

Китапны экинчи бёлюмюнде (7–12-чи башлары) Даниял файгъамбаргъа берилген кёрюнюулени юсюнден айтылады. Ала ахырзаман суратладан толудула. Ол кёрюнюуледе Аллахны Патчахлыгъына къажау тургъанланы жоюллукълары баям этиледи; ол Патчахлыкъны дунияны тарыхында айнырыгъы белгиленеди.

Ахырында Раббий Аллах «адам улуна ушагъан» энчи патчахны иерикди, эм аны ёмюрлюк бийлиги жалан Исраилге тюйюл, алай а битеу дуниягъа боллукъду.

Бу китапны асламысы чюйют тилде болмай, арам тилде жазылгъанды. Нек дегенде, арам тил Жууукъ Шаркъда тюрлю миллетлени арасында жюрюген тил болгъанды.

Магъанасы:

I. Даниял файгъамбар бла аны юч нёгери Бабилде (1:1–6:28).
1. Даниял файгъамбар бла аны юч нёгери патчах тоханада (1:1-21).
2. Даниял файгъамбар Набухаднасарны тюшюню магъанасын айтады (2:1-49).
3. Даниял файгъамбарны юч нёгери къызгъан печьде (3:1-30).
4. Даниял файгъамбар Набухаднасарны экинчи тюшюню магъанасын айтады; тюш толады, патчах тобагъа къайтады (3:31–4:34).
5. Аллах Белшасаргъа сюд этеди (5:1-31).
6. Даниял файгъамбар асланла болгъан уруда (6:1-28).
II. Даниял файгъамбаргъа болгъан кёрюнюуле (7:1–12:13).
1. Тёрт жаныуарны юсюнден тюш (7:1-28).
2. Къочхар бла текени юсюнден кёрюнюу (8:1-27).
3. Даниял файгъамбарны тилеги. Жетмиш ыйыкъны магъанасын ангылатыу (9:1-27).
4. Исраилни келлик заманда болуууну юсюнден Даниял файгъамбарны ахыр кёрюнюую (10:1–12:13).

### 1


Даниял файгъамбар бла аны юч нёгери Бабилде

1Яхуданы патчахы Иоакимни патчахлыгъыны ючюнчю жылында[*] Бабилни[†] патчахы Набухаднасар[*], Иерусалимни тийресине келип, аны къуршалагъанды. 2Раббий Набухаднасарны къолуна Яхуданы патчахы Иоакимни эм Аллахны табыныучу юйюню сауутларындан бир бёлегин бергенди. Набухаднасар сауутланы Бабилге элтип, кесини тейрисини табыныучу юйюню хазнасына салгъанды.

3Андан сора Бабилни патчахы жумушчуларыны башчысы Ашпеназгъа, Яхуданы патчах тукъумундан бла бий тукъумларындан бир ненча исраилли жашны келтирирге буюргъанды. 4Ол жашла, санларында бир тюрлю кемчиликлери болмай, ариу сыфатлы, тюрлю илмуланы ангылай билген, акъыллы эм патчах тоханада къуллукъ этерге жараулу болургъа керек эдиле. Ашпеназ аланы халдейлилени[*] китапларына бла тилине юйретирге керек эди. 5Патчах алагъа кеси ашагъан азыкъдан ашаргъа эмда кеси ичген чагъырдан ичерге буюргъанды. Ала, юч жылны окъуп, сора патчахха къуллукъ этерге хазыр болургъа керек эдиле.

6Аланы араларында Яхуда тукъумну уланларындан Даниял, Ханания, Мишайыл эм Азария болгъандыла. 7Жумушчуланы башчысы алагъа жангы атла бергенди: Даниялгъа – Белтешасар, Хананиягъа – Шадрах, Мишайылгъа – Мешах, Азариягъа уа Эбеднего деп атагъанды.

8Алай а Даниял патчахны хантындан бла чагъырындан харам болмазгъа таукел этгенди; аны себепли харам болмазын жумушчуланы башчысындан тилегенди. 9Аллахны буйругъу бла жумушчуланы башчысы Даниялны ариу кёрюп, анга мархаматлы болгъанды да,[+] 10анга:

– Мен жюйюсханым патчахдан къоркъама, сизге азыкъны да, суусунну да ол кеси буюргъанды, сиз анга тенглеригизден эсе осал кёрюнсегиз, патчах сизни ючюн мени башымы кесерикди, – деди.

11Даниялны, Хананияны, Мишайылны эм Азарияны кереклерине къараргъа жумушчуланы башчысы бир къалауурну салгъанды, сора Даниял ол адамгъа:

12– Сен къулларынгы он кюнню сынап бир кёр. Бизге ашаргъа тахта кёгетледен, ичерге да суудан башха бир зат берилмесин. 13Андан сора бизни бетлерибизни патчах буюргъан азыкъны ашагъан жашланы бетлери бла тенглешдир да, сора къулларынга сюйгенингча этерсе, – деди.

14Ол анга ыразы болгъанды да, аланы он кюнню сынагъанды. 15Он кюн озгъандан сора, ала патчахны азыгъын ашагъан жашладан эсе саулукълу эм токъ кёрюннгендиле. 16Сора ол къалауур, алагъа буюрулгъан азыкъны бла чагъырны алып, алагъа тахта кёгетле берип тургъанды.

17Аллах бу тёрт жашха хар тюрлю китапны бла илмуну билирге эм ангыларгъа фахму бергенди; Даниялгъа уа дагъыда хар тюрлю кёрюнюуню бла тюшню ангыларгъа фахму бергенди[+].

18Патчах буюргъан заман озгъандан сора уа, жумушчуланы башчысы ол жашланы Набухаднасарны аллына келтиргенди. 19Патчах ала бла сёлешгенди да, араларында Даниялгъа, Хананиягъа, Мишайылгъа эм Азариягъа тенг болгъан табылмагъанды, алай бла ала патчахны аллында къуллукъ этип башлагъандыла. 20Акъылманлыкъ бла ангылау керекли хар ишде, патчах аланы нени юсюнден сорса да, ол аланы битеу патчахлыгъында болгъан хыйнычыладан бла кёзбайлаучуладан эсе он къат акъыллы болгъанларын кёре эди[+].

21Алай бла, Даниял къуллукъда Кореш[*] патчахны биринчи жылына[*] дери тургъанды[+].

### 2


Набухаднасарны тюшю

1Патчахлыгъыны экинчи жылында[*] Набухаднасар бир кече тюшле кёргенди да, кёлю тынгысыз болуп, андан сора жукълаялмагъанды[+]. 2Сора патчах битеу хыйнычыланы, кёзбайлаучуланы, тасха билгичлени эмда жулдуз билгичлени чакъыртханды да, алагъа ол тюшню айтыргъа буюргъанды. Ала, келип, патчахны аллына тургъанларында, 3ол алагъа:

– Мен тюш кёргенме да, кёлюм тынгысызды, ол тюшню магъанасын билирге сюеме, – дегенди.

4Билгичле патчахха[*]:

– Ёмюрге жаша, патчах! Тюшюнгю къулларынга айт да, аны магъанасын биз ангылатырбыз, – дегендиле[+].

5Патчах билгичлеге жууапха:

– Мени буйругъум къатыды: сиз манга тюшню бла аны магъанасын кесигиз айтмасагъыз, мен сизни пара-чара этдирликме, юйлеригизни да чачарыкъма[+]. 6Тюшню бла аны магъанасын айтсагъыз а, менден саугъала эм уллу хурмет алырсыз. Алайды да манга тюшню бла аны магъанасын айтыгъыз, – дегенди[+].

7Ала дагъыда:

– Патчах къулларына тюшню айтса, биз аны магъанасын айтыр эдик, – дегендиле.

8Сора патчах:

– Мен ишексиз билеме: сиз мени буйругъум къаты болгъанын кёргенсиз да, энди заманны созаргъа кюрешесиз. 9Манга тюшню билдирмесегиз, сизге боллукъ баямды. Сиз мени буйругъум тюрленир деген мурат бла, манга ётюрюк эм жалгъан сёзле айтыргъа келишгенсиз. Алайды да, манга тюшню айтыгъыз да, сора мен сиз манга аны магъанасын да тюз айталлыгъыгъызны билирме, – дегенди[+].

10Билгичле патчахха жууапха:

– Патчахны буйругъун толтураллыкъ жер юсюнде бир инсан да жокъду! Аллай затны бир патчах да, не уллу эм кючлю болса да, бир хыйнычыдан неда кёзбайлаучудан, неда жулдуз билгичден сормагъанды. 11Патчах излеген иш асыры къыйынды. Тейриледен башха аны патчахха бир киши да ачаллыкъ тюйюлдю, ала уа адамла арасында жашамайдыла, – дедиле.

12Патчах бу сёзлеге бек ачыуланнганды эмда Бабилни[†] битеу акъылманларын къырыргъа буюргъанды[+]. 13Алай бла, акъылманланы ёлтюрюрге деген буйрукъ чыкъгъанды. Даниял бла аны нёгерлери да ёлтюрюллюклени арасында эдиле.

14Сора патчахны къалауурларыны башчысы Ариох Бабилни акъылманларын ёлтюрюрге чыкъгъан заманда Даниял анга жууаш эм акъыллы сёз бла сёлешгенди. 15Патчахны оноучусуна:

– Быллай къаты буйрукъ нек бергенди патчах? – деп сорду.

Ариох битеу болуннганны Даниялгъа айтды. 16Сора Даниял, патчахха барып, тюшню магъанасын патчахха билдирир ючюн, андан заман тилегенди.

17Юйге къайтып, Даниял бу ишни Ханания, Мишайыл эм Азария нёгерлерине билдиргенди[+]. 18Ала Бабилни бирси акъылманлары бла бирге ёлмез ючюн, Даниял алагъа, Аллаху-Таала бу тасханы ачар ючюн Андан мархамат тилерге буюргъанды. 19Сора кече белинде бу тасха Даниялгъа кёрюнюуде ачылгъанды.

Даниял Аллаху-Таалагъа шукур этди. 20Ол былай айтханды:

– Сени атынга ёмюрлеге шукур, Аллах!
Акъылманлыкъ да, кюч да Сендеди.
21Сен заманланы бла жылланы алышдыраса;
Патчахланы саласа эм кетересе.
Акъылманлагъа акъылманлыкъ,
ангылаулулагъа ангылау бересе;[+]
22Терендегин эм ташадагъын Сен ачыкъ этесе;
Къарангыны ичинде не болгъанын Сен билесе,
жарыкъ да Сени биргенгеди.
23Санга шукур этеме эм махтау салама, эй аталарым табыннган Аллах,
Сен манга акъылманлыкъ бла кюч бергенсе;
Сен манга биз тилегенни ачыкъ этгенсе,
Сен патчахны ишин бизге ачханса.


Даниял файгъамбар тюшню магъанасын айтады

24Андан сора Даниял, Бабилни акъылманларын жокъ этерге патчах анга буйрукъ берген Ариохха келип, анга:

– Бабилни акъылманларын ёлтюрме. Мени патчахха элт да, мен тюшню магъанасын анга айтырма, – дегенди.

25Ариох олсагъат Даниялны патчахха элтди да анга:

– Мен Яхудадан келген жесирлени арасында патчахха тюшню магъанасын айталлыкъ адамны тапханма, – деп айтды.

26Патчах Даниялгъа (аны башха аты Белтешасар эди):

– Сен манга тюшюмде кёргеними эм аны магъанасын айтыргъа болаллыкъмыса? – деп сорду.

27Даниял жууапха:

– Патчах сурагъан тасханы не акъылман адамла, не кёзбайлаучула, не хыйнычыла, не билгичле ачаргъа болаллыкъ тюйюлдюле. 28Алай а кёкледе, тасхаланы ачхан бир Аллах барды. Ол ахыр кюнледе не боллугъун Набухаднасар патчахха кёргюзтгенди. Сени тюшюнг эм тёшегингде жатып кёргенинг ма буду[+].

29Сен, патчах, жатхан жерингде мындан сора боллукъ затланы юсюнден ойлаша эдинг; Сырланы Ачыкъ этиучю Аллах а не боллугъун санга кёргюзтгенди. 30Манга уа бу сыр, мен башхаладан акъыллы болгъаным ючюн тюйюл, алай а сен, патчах, кёрюнюуню магъанасын билир ючюн эмда акъылынгда болгъан затланы ангылар ючюн ачылгъанды[+].

31Сен, патчах, аллынгда бир бийик статуя кёргенсе; ол статуя бек уллу эди, кёз къаматырча жылтырап жана эди, сыфаты уа бек къоркъунчлу эди. 32Ол статуяны башы таза алтындан эди, кёкюреги бла къоллары – кюмюшден, къарыны бла базыкъ бутлары – жезден, 33Балтырлары – темирден, аякъ тюплери уа кесеги темирден, кесеги кюйдюрюлген саз топуракъдан эдиле. 34Сен анга къарагъан заманда, адам къолу тиймегенлей, таудан бир таш юзюлгенди. Ол таш статуяны темирден бла саз топуракъдан болгъан аякъ тюплерине уруп, аланы ууатханды. 35Олсагъат темир да, кюйдюрюлген саз топуракъ да, жез да, кюмюш да, алтын да бирча ууалгъандыла да, жай ындырлада къууукълай болгъандыла. Аланы жел учуруп думп этгенди. Статуяны ургъан таш а, бир уллу тау болуп, битеу жер юсюн толтургъанды.

36Тюшюнг ма быллай эди, энди уа патчахха аны магъанасын да айтайыкъ. 37Сен, патчах, патчахланы патчахыса. Санга Аллаху-Таала онглулукъ да, кюч да, къудурет да, аламатлыкъ да бергенди; 38Ол сени къолунга адам улун да, жердеги жаныуарланы да, кёкдеги къанатлыланы да бергенди. Ала къайда жашасала да, Ол сени аланы барына да башчы этгенди. Ол алтын баш – сенсе!

39Сенден сора, сени патчахлыгъынгдан къарыусуз болгъан бир башха патчахлыкъ чыгъарыкъды. Андан сора уа ючюнчю патчахлыкъ, жез патчахлыкъ, чыгъарыкъды, ол битеу дуниягъа бийлик этерикди. 40Тёртюнчю патчахлыкъ а темир кибик къаты боллукъду; нек десенг, темир хар нени да къалай бузуп ууата эсе, ол да башха патчахлыкъланы, ууатыучу темир кибик сындырлыкъды эм ууатырыкъды[+]. 41Ол сен кёрген кесеги кюйдюрюлген саз топуракъдан, кесеги темирден болгъан аякъ тюпле бла бармакъла уа, ол бёлюннген патчахлыкъ боллукъду; анда бираз темирни къатылыгъы къаллыкъды, нек десенг, сен темир кюйдюрюлген саз топуракъ бла къатыш болгъанын кёргенсе. 42Аякъ бармакъла кесеги темирден, кесеги саз топуракъдан болгъаны кибик, ол патчахлыкъны да кесеги къаты, кесеги уа къарыусуз боллукъду. 43Сен темирни кюйдюрюлген саз топуракъ бла къатыш болгъанын кёргенинг кибик, ала да адам урлугъу бла къатыш боллукъдула, алай а, темир саз топуракъ бла бирге къошулмагъаны кибик, ала да бирликде тураллыкъ тюйюлдюле.

44Ол патчахланы кюнлеринде уа Аллаху-Таала ёмюрледе да оюлмазлыкъ эм башха миллетге берилмезлик патчахлыкъ орнатырыкъды. Ол битеу бу патчахлыкъланы ууатып думп этерикди, кеси уа ёмюрлеге турлукъду, 45нек десенг, адам къолу тиймегенлей таудан юзюлген, темирни, жезни, саз топуракъны, кюмюшню, алтынны да ууатхан ташны магъанасы олду.

Уллу Аллах патчахха мындан сора не боллугъун кёргюзтгенди. Бу тюш кертиди, аны магъанасы да тюздю!

46Сора Набухаднасар патчах Даниялны аллында бети бла жерге къапланды да, анга уллу сый берип, аны аллында къурман саугъала келтирирге эм ариу ийисли тютюн этген кырдыкла кюйдюрюрге буюрду.

47Сора патчах Даниялгъа:

– Сен бу сырны ачыкъ эталгъанынга кёре, кертиси бла сизни Аллахыгъыз – сырланы ачыучуду, аллахланы Аллахыды эм патчахланы Бийиди[+].

48Сора патчах, Даниялны сыйын кётюрюп, анга кёп багъалы саугъала бергенди. Ол аны битеу Бабил областьха башчы эм Бабилни битеу акъылманларына баш тамата этгенди. 49Даниял а патчахдан тилегенди да, патчах Бабил областьны ишлерине къараргъа Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону салгъанды, Даниял а патчах тоханада къалгъанды.

### 3


Даниял файгъамбарны юч нёгери къызыу жаннган печьде

1Набухаднасар патчах алтындан бир статуя ишлетгенди; аны бийиклиги алтмыш къары[*], кенглиги уа алты къары[*] эди; патчах аны Бабил[†] областьда, Деир тюзде сюегенди[+]. 2Сора Набухаднасар патчах сатрапланы[*], аскер башчыланы, келечилени, ёзюрлени, хазна сакълаучуланы, сюдюлени, шахар башчыланы эм битеу областьланы оноучуларын кеси сюеген статуяны къууанчлы ачылыууна чакъыртханды. 3Сатрапла, аскер башчыла, келечиле, ёзюрле, хазна сакълаучула, сюдюле, шахар башчыла эм битеу областьланы оноучулары, Набухаднасар патчах сюеген статуяны ачылыууна жыйылып, аны аллында сюелдиле.

4Сора къодучу уллу ауаз бла былай къычырды:

– Эй халкъла, миллетле эм хар тюрлю тиллени адамлары, сизге быллай буйрукъ бериледи: 5сиз зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа, гыбыт къобуз эм башха хар тюрлю музыка керекле сокъгъанларын эшитген заманда, тобукъланып, Набухаднасар сюеген алтын статуягъа сежда этигиз. 6Ким тобукъланып сежда этмесе уа, ол адамны олсагъат къызыу жаннган печьге атарыкъдыла.

7Аны себепли битеу халкъла, миллетле эм хар тюрлю тиллени адамлары, зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа эм башха музыка керекле сокъгъанларын эшитгенлей, тобукъланып, Набухаднасар патчах сюеген алтын статуягъа сежда этдиле.

8Ол кезиуде билгичлени бир къаууму келип, яхудалыладан тил этгендиле[+]. 9Ала Набухаднасар патчахха:

– Патчах, ёмюрлеге жаша! – дегендиле. – 10Сен, патчах, хар адамгъа, зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа, гыбыт къобуз эм башха музыка керекле сокъгъанларын эшитгенлей, тобукъланып, алтын статуягъа сежда этерге буйрукъ бергенсе. 11Ким тобукъланып сежда этмесе уа, аны къызыу жаннган печьге атаргъа буюргъанса. 12Алай а сен Бабил областьны ишлерине къараргъа салгъан бир яхудалыла бардыла: Шадрах, Мешах эм Эбеднего; бу адамла сени буйругъунга бойсунмайдыла. Ала сени тейрилеринге къуллукъ этмейдиле эмда сен сюеген алтын статуягъа сежда этмейдиле[+].

13Набухаднасар, бек ачыуланып, Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону келтирирге буюргъанды да, аланы патчахха келтиргендиле[+]. 14Сора Набухаднасар алагъа былай айтды:

– Шадрах, Мешах эм Эбеднего, сиз мени тейрилериме къуллукъ этмеген эм мен сюеген алтын статуягъа сежда этмеген хапар тюзмюдю? 15Энди сиз хазыр эсегиз зурна, сыбызгъы, къыл къобуз, саз, арфа, гыбыт къобуз эм башха музыка керекле сокъгъанларын эшитгенлей, тобукъланып, мен ишлеген статуягъа сежда этигиз. Сиз анга сежда этмесегиз а, сизни олсагъат къызыу жаннган печьге атарыкъдыла. Сора мени къолумдан сизни къайсы тейри къутултурукъду?

16Шадрах, Мешах эм Эбеднего патчахха жууапха:

– Эй Набухаднасар, муну юсюнден биз сени аллынгда кесибизни жакъларгъа керекли тюйюлбюз, – дедиле. – 17Бизни къызыу жаннган печьге атсала да, биз къуллукъ этген Аллах бизни андан къутхараллыкъды эм сени къолунгдан да къутултурукъду, патчах. 18Ол алай болмаса да, санга белгили болсун, патчах: биз сени тейрилеринге къуллукъ этерик тюйюлбюз эм сен сюеген алтын статуягъа сежда этерик тюйюлбюз.

19Сора Набухаднасар Шадрахха, Мешахха эм Эбеднегогъа асыры ачыуланнгандан, аны бети чамланыудан тюрленнгенди. Ол печьни, хар заманда къыздыргъанларындан эсе жети къат кючлю къыздырыргъа буйрукъ берип,[+] 20аскеринден эм къарыулу аскерчилерине, Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону байлап, къызыу жаннган печьге атаргъа буюргъанды. 21Сора бу кишилени, юслеринде къапталлары, шалбарлары, башлыкълары эм башха кийимлери да болгъанлай байлап, къызыу жаннган печьге атхандыла. 22Патчахны буйругъу къаты болгъаны себепли, печь асыры бек къызыу жаннганындан, Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону атхан аскерчилени отну къызыуу кюйдюрюп, ёлтюрюп къойгъанды. 23Ол юч адам а, Шадрах, Мешах эм Эбеднего, къызыу жаннган печьге къаты байланнганлай тюшгендиле.

24Сора Набухаднасар патчах, сейир этип, жеринден секирип къопду да, ёзюрлерине:

– Биз от ичине, байлап, юч адамны атмагъанмы эдик? – деп сорду.

Ала жууапха:

– Кертиси да алайды, патчах! – дедиле.

25Ол а алагъа:

– Ма, мен от ичинде жюрюген тёрт байланмагъан адамны кёреме, алагъа бир заран жетмейди; тёртюнчюню сыфаты уа тейрини сыфатына ушайды, – деди.

26Сора Набухаднасар, къызыу жаннган печьни ауузуна жууукълашып:

– Шадрах, Мешах эм Эбеднего, Аллаху-Тааланы къуллары, чыгъыгъыз! Былай келигиз! – деди.

Сора Шадрах, Мешах эм Эбеднего отну ичинден чыкъгъандыла. 27Сатрапла, келечиле, аскер башчыла эм патчахны ёзюрлери аланы тёгереклерине жыйылгъандыла. Ала ол адамланы санларына от бир тюрлю заран этмегенин, бир чач тюкню да юйютмегенин кёргендиле. Аланы кийимлерине да от тиймегенди, аладан кюйген ийис окъуна билинмей эди.

28Сора Набухаднасар былай айтды:

– Шадрах, Мешах эм Эбеднего табыннган Аллах алгъышлыды! Ол, Кесини мёлегин ийип, Кесини къулларын къутхаргъанды! Ала, Анга ийнанып, патчахны буйругъуна бойсунмадыла, кеслери табыннган Аллахдан башха бир тейриге къуллукъ эм сежда этмез ючюн, жан берирге да хазыр эдиле. 29Ол себепден мен хар халкъны, миллетни эм тилни адамларын, ким Шадрах, Мешах эм Эбеднего табыннган Аллахха къажау сёлешсе, аны пара-чара этерге, юйлерин да ояргъа буйрукъ береме, нек десегиз алай къутхарыргъа амалы болгъан бир Аллахдан башха жокъду![+]

30Сора патчах Бабил областьда Шадрахны, Мешахны эм Эбеднегону бийик къуллукълагъа салгъанды.


Набухаднасарны экинчи тюшю

31Набухаднасар патчах битеу жер юсюнде жашагъан халкълагъа, миллетлеге эм хар тилни адамларына:

– Сизде ырахатлыкъ бла берекет кёп болсун![+]

32Аллаху-Таала мени юсюмде этген илишанланы бла сейир ишлени сизге билдирирге манга иги кёрюндю.

33Аны илишанлары къалай уллудула,
Аны сейир ишлери да къалай къудуретлидиле!
Аны патчахлыгъы ёмюрлюк патчахлыкъды,
Аны бийлиги тёлюледен тёлюлегеди![+]

### 4

1Мен, Набухаднасар, юйюмде, кеси тоханамда тынч-ырахат эдим. 2Алайлай мени къоркъутхан бир тюш кёргенме. Тёшегимде жатханымда тюшюмде келген сагъышла бла кёрюнюуле мени къоркъутуп, тынгысыз этгендиле[+]. 3Сора мен, ол тюшню магъанасын ала манга айтыр ючюн, Бабилни[†] битеу акъылманларын манга келтирирге буюргъанма. 4Сора хыйнычыла, кёзбайлаучула, билгичле эм таш салыучула келгенде, мен алагъа тюшюмю айтдым, алай а ала манга аны магъанасын айталмагъандыла[+]. 5Ахырында манга Даниял келгенди да, мен анга да айтханма тюшню. (Аны аты мени тейрими атына кёре Белтешасарды эм анда сыйлы Аллахны нюрю барды)[+].

6Мен анга былай айтдым:

– Белтешасар, билгичлени башчысы, сенде сыйлы Аллахны нюрю болгъанын эм санга ачаргъа къыйын тасха болмагъанын мен билеме. Мени тюшюме тынгыла да, аны магъанасын манга ангылат. 7Тёшегимде жатханымда, манга быллай тюш кёрюннгенди: мен, къарап, жер юсюню арасында тургъан бир бек бийик терекни кёргенме. 8Ол терек ёсюп уллу эм кючлю болгъанды, аны тёппеси кёкге дери жете эди, кеси да жерни къыйырларына дери жайыла эди. 9Аны чапыракълары бек ариу эдиле, кёгетлери да кёп эди эм аны юсюнде хар кимге да аш бар эди. Аны тюбюнде жердеги жаныуарла ауана таба эдиле, къанатлыла уа аны бутакъларында жашай эдиле эм хар жан да аны кёгетлеринден ашай эди.

10Андан сора, тёшекде жатханымда, тюшюмде мен кёкден бир мёлекни, сыйлы къалауурну эннгенин кёргенме. 11Ол кючлю ауаз бла былай къычыргъанды: «Бу терекни уруп тюшюрюгюз да, бутакъларын кесип айырыгъыз, чапыракъларын жулкъугъуз эм кёгетлерин чачыгъыз. Тюбюнден жаныуарла къачсынла, бутакъларындан да къанатлыла учуп кетсинле. 12Алай а аны тюккючю тамырлары бла темир эм жез бугъоулада жерде кырдык арасында къалсын. Аны кёкден тюшген чыкъ сугъарып турсун эмда ол жаныуарла бла хансла ичинде жашасын. 13Андан адам акъыл кетсин да, анга жаныуар акъыл берилсин, алайлай жети жыл озсун. 14Бу оноу къалауурланы бегимлерине кёре билдириледи, бу сёз да мёлеклени буйрукъларына кёре бериледи, нек дегенде, Аллаху-Таала адам патчахлыкълагъа бийлик этгенин, аланы кимге сюйсе бергенин, башчыгъа адамла арасында эм сыйсызны окъуна салгъанын жашагъанла билсинле».

15Мен, Набухаднасар патчах, быллай тюш кёргенме. Алай бла, Белтешасар, аны магъанасын манга сен айт, нек десенг, мени патчахлыгъымы акъылманларындан аны магъанасын бири да айталмагъанды. Сен а аны ачаргъа болаллыкъса, нек десенг, сенде сыйлы Аллахны нюрю барды[+].


Даниял файгъамбар тюшню магъанасын айтады

16Сора Даниял (аны башха аты – Белтешасар) бир талай заманны бек абызырап турду да, кеси оюмларындан анга къоркъуу кирди.

Сора патчах:

– Белтешасар! Бу тюш да, аны магъанасы да сени абызыратмасынла, – деди.

Белтешасар жууапха былай айтды:

– Жюйюсханым, сени жауларынга кёрюннге эди бу тюш эм сени душманларынга болгъа эди аны магъанасы! 17Ол сен кёрген бийик эм кючлю ёсген, тёппеси кёклеге жетген, кеси да жерни къыйрына дери жайылгъан, 18чапыракълары бек ариу, кёгетлери кёп эм барына да азыкъ берген, жаныуарлагъа къысылыр жер берген, бутакъларында уа кёкдеги къанатлылагъа уяла берген терек – 19Ол сенсе, патчах! Сен уллу эм кючлю болгъанса, сени уллулугъунг ёсюп кёклеге жетгенди, бийлигинг а жерни къыйырына дери жайылады.

20Сен, патчах, кёкден эне тургъан сыйлы къалауурну кёргенсе эм аны: «Терекни уруп кесигиз да думп этигиз, жаланда аны тюккючюн темир эм жез бугъоула бла байлап, кырдык арасында къоюгъуз, тамырлары да жер ичинде къалсынла. Аны кёкден тюшген чыкъ сугъарсын; жети жыл озгъунчу ол кийик жаныуарлача жашасын», – деп айтханын эшитгенсе.

21Ма аны магъанасы, патчах эмда ма Аллаху-Тааланы бегими бла жюйюсханым патчахха боллукъ зат: 22Сен, адамла арасындан къысталып, кийик жаныуарла бла жашарыкъса, ёгюз кибик кырдык отларыкъса, юсюнгю да кёкден тюшген чыкъ жууарыкъды. Сен, Аллаху-Таала адам патчахлыкълагъа бийлик этгенин эм аланы кимге сюйсе бергенине тюшюннгюнчю, жети жыл озарыкъды.

23Тюккючню тамырлары бла къояргъа буйругъʼа, барына да Кёкдеги Аллах оноу этгенине сен тюшюннгенден сора, патчахлыгъынг санга къайтырын кёргюзтеди. 24Аны себепли, патчах, мен айтханны жюрегинге ал: сен, тюз ишле этип, гюняхларынгы жуудур, законсузлукъларынгы да зулму сынагъанлагъа мархаматынг бла тюзет. Аны бла сени ырахатлы жашауунг юзюлмей, узакъ болургъа болур.


Тюш толады

25Бу бары да Набухаднасар патчахны башына келгенди. 26Онеки ай озгъандан сора, Бабилдеги тоханасыны башында айлана, патчах:

27– Бу аламат ара шахарны, Бабилни, кеси кючюм бла эм кеси уллулугъуму махтаууна ишлеген мен тюйюлмеми? – деди.

28Ол сёзле алыкъа патчахны ауузунда болгъанлай, кёкден бир ауаз эшитилди:

– Эй Набухаднасар патчах, сени юсюнгден быллай бегим этиледи: патчахлыгъынг сенден сыйырылгъанды. 29Сен, адамла арасындан къысталып, кийик жаныуарла бла жашарыкъса, ёгюз кибик кырдык отларыкъса. Аллаху-Таала адам патчахлыкълагъа бийлик этгенине эм аланы кимге сюйсе бергенине сен тюшюннгюнчю, жети жыл озарыкъды.

30Набухаднасарны юсюнден айтылгъан бу сёз олсагъат толгъанды. Ол, адамла арасындан къысталып, ёгюз кибик кырдык ашап тургъанды. Аны санларын кёкден тюшген чыкъ жуууп тургъанды, чачлары ёсюп къуш тюклеча узун болгъандыла, тырнакълары да къанатлыланы тырнакълары ушаш болгъандыла.

31Бу кюнлени ахырында мен, Набухаднасар, кёкге къарагъанма да, акъылым манга къайтханды. Ол заманда мен Аллаху-Таалагъа алгъыш этгенме; Ёмюрге Жашагъаннга махтау эм шукур этгенме.

Аны бийлиги – ёмюрлюк бийликди;
Аны патчахлыгъы – тёлюледен тёлюлегеди[+].
32Дунияда жашагъанла
Аны аллында къарыусуздула.
Ол ишлени Кесини оноуу бла этеди;
кёкдеги къудуретле бла да,
дунияда жашагъанла бла да.
Аны къолун тыяргъа амалы болгъан жокъду;
Анга: «Алай нек этдинг?» – деп айталлыкъ да жокъду.

33Ол заманда, манга акъылым къайтханда, манга патчахлыкъ сыйым да, намысым да, онглулугъум да къайтхандыла. Ёзюрлерим да, бийлерим да манга къайтып, жангыдан мени патчах этгендиле. Сора мен алгъындан да бийикге кётюрюлдюм. 34Энди мен, Набухаднасар, кёклени Патчахын махтайма, алгъышлайма эм анга шукур этеме; Аны битеу ишлери хакъ кертидиле, битеу жоллары да тюздюле. Ёхтемленип жюрюгенлени бойсундурургъа, Аны кючю кёпдю.

### 5


Къабыргъада сейир жазыу

1Бир ненча жылдан Белшасар патчах, кесини ышаннган адамларындан минг кишиге уллу той этип, ала бла бирге чагъыр ичип болгъанды[+]. 2Чагъырдан кеф болуп, Белшасар, уллу атасы Набухаднасар Аллахны Иерусалимдеги табыныучу юйюнден алгъан алтын эм кюмюш аякъланы келтирирге буюргъанды. Патчах кесини ышаннган адамлары бла, кесини къатынлары бла эм тос къатынлары бла аладан ичерге умут эте эди[+]. 3Сора Иерусалимден, Аллахны юйюнден алыннган алтын эм кюмюш аякъланы келтиргендиле да, патчах кесини ышаннган адамлары бла, кесини къатынлары бла эм тос къатынлары бла аладан ичгендиле. 4Ала, чагъыр ичип, алтындан, кюмюшден, жезден, темирден, агъачдан эм ташдан ишленнген тейрилеге махтау салгъандыла.

5Олсагъат бир инсан къолну бармакълары кёрюннгендиле да, патчах тохананы къабыргъасында, чыракъны къаршысында жазып башлагъандыла. Ол къол жазгъан заманда патчах анга къарап тургъанды. 6Аны бети агъарып къалгъанды да, ол асыры къоркъгъандан, аны тобукълары къалтырап, санлары къыйылып къалгъандыла.

7Патчах, къаты къычырып, кёзбайлаучуланы, билгичлени эм таш салыучуланы келтирирге буюргъанды да, Бабилни[†] ол акъылман адамларына:

– Бу жазыуну окъуп, аны магъанасын манга ким ангылатса, анга къызгъылдым кийим кийдирликдиле, боюнуна да алтын сынжыр саллыкъдыла эмда ол патчахлыкъда ючюнчю башчы боллукъду, – деди[+].

8Ол кезиуде патчахны битеу акъылман адамлары киргендиле, алай а жазыуну не окъургъа, не магъанасын айтыргъа болалмагъандыла[+]. 9Сора Белшасар патчах андан да бек къоркъгъанды, бети да андан да бек агъаргъанды. Аны ышаннган адамлары да бек абызырагъандыла.

10Патчахны бла аны ышаннган адамларыны ауазларын эшитгенде, той болгъан отоугъа патчахны анасы киргенди.

– Эй патчах, ёмюрлеге жаша! – дегенди ол. – Ойларынг сени къоркъутмасынла, бетинг да агъармасын![+] 11Сени патчахлыгъынгда анда сыйлы Аллахны нюрю болгъан бир адам барды. Сени уллу атангы заманында ол кесини билимлилиги, ангылауу эм акъылманлыгъы ючюн белгили болгъанды. Эмда сени уллу атанг, Набухаднасар патчах кеси аны тасха билгичлеге, хыйнычылагъа, жулдуз билгичлеге эм таш салыучулагъа башчы этген эди[+]. 12Ол адамда, патчах анга Белтешасар атагъан Даниялда жютюлюк, билим, акъыл эм тюшлени бла тасхаланы магъанасын ачхан, къыйын ишлени тындыргъан акъыл табылгъанды. Алайды да, Даниялны чакъырсынла да, ол санга жазыуну магъанасын билдирир[+].

13Сора Даниялны патчахны аллына келтиргендиле да, патчах анга былай айтды:

– Мени уллу атам Набухаднасар патчах Яхудадан келтирген жесирледен бири болгъан Даниял сенмисе? 14Мен эшитгеннге кёре, сенде Аллахны нюрю барды эмда билимлилик, ангылау эм бийик акъылманлыкъ сенде табылгъандыла. 15Ма бу жазыуну окъуп, манга аны магъанасын айтыр ючюн, манга акъылман адамланы бла хыйнычыланы келтирген эдиле, алай а ала болалмагъандыла. 16Сени юсюнгден эшитгениме кёре уа, сен тасхаланы магъанасын айтыргъа да, къыйын ишлени тындырыргъа да болаласа. Алайды да, сен, бу жазыуну окъуп, магъанасын манга билдиралсанг, санга къызгъылдым кийим кийдирликдиле, боюнунга да алтын сынжыр саллыкъдыла эм патчахлыкъда ючюнчю башчы боллукъса.

17Патчахха жууап бере, Даниял былай айтды:

– Саугъаланы кесингде къой, хурметни да башхагъа эт. Жазыуну патчахха мен ансыз да окъурма, магъанасын да анга билдирирме.

18Патчах! Аллаху-Таала сени уллу атанг Набухаднасаргъа патчахлыкъ, бийиклик, хурмет, махтау да бергенди. 19Ол анга берген бийикликни аллында битеу халкъла, миллетле, хар тюрлю тилни адамлары да титиреп эм къоркъуп тургъандыла. Патчах, ёлтюрюрге сюйгенин ёлтюре эди, сау къояргъа сюйгенин сау къоя эди; кётюрюрге сюйгенин кётюре эди, чёкдюрюрге сюйгенин чёкдюре эди. 20Алай а, аны жюреги ёхтемленип, кёлю да уятсызлыкъгъа дери къаты болгъанда, ол патчах тахтасындан тюшюрюлюп, махтауу андан сыйырылгъан эди[+]. 21Ол адамладан айырылгъан эди да, аны акъылы жаныуарны акъылы кибик болгъан эди; ол кийик эшекле бла жашап, ёгюз кибик кырдык отлап тургъанды; аны санларын кёкден акъгъан чыкъ жуугъанды. Сора Аллаху-Таала, адам патчахлыкълагъа бийлик этгенин эм алагъа башчылыкъгъа кимни сюйсе салгъанына тюшюннгюнчю, патчах ол халда тургъанды[+].

22Алай а сен, аны туудугъу Белшасар, муну барын билгенликге, кесинги жууаш этмегенсе! 23Сен кесинги Кёклени Раббийине къажау кётюргенсе. Сен, Аны сыйлы юйюнден алыннган сауутланы келтиртип, бийик адамларынг бла, къатынларынг бла эм тос къатынларынг бла бирге аладан ичгенсе. Сен кюмюшден, алтындан, жезден, темирден, агъачдан эмда ташдан ишленнген, кёзлери кёрмеген, къулакълары эшитмеген, акъыллары болмагъан тейрилеге махтау салгъанса. Сени жашауунгу бла битеу жюрюген жолларынгы къолунда тутхан Аллахха уа сен хурмет этмегенсе. 24Ол себепден Андан бу къол аяз ийилгенди эм бу жазыу жазылгъанды.

25Алайды да, жазылгъаны буду:

МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ эмда ПАРСИН.

26Бу сёзлени магъанасы уа буду:

МЕНЕ – Аллах сени патчахлыгъынгы кюнлерин санап, аны тыйгъанды.
27ТЕКЕЛ – сен базманда чегилгенсе да, женгил болгъанынг билиннгенди.
28ПЕРЕС[*] – сени патчахлыгъынг бёлюнюп, мидиялылагъа бла персиялылагъа берилгенди.

29Сора Белшасарны буйругъу бла Даниялгъа къызгъылдым кийим кийдиргендиле, боюнуна да алтын сынжыр салгъандыла эмда аны патчахлыкъда ючюнчю башчы этилгенин халкъгъа билдиргендиле.

30Ол кече окъуна Бабилни патчахын Белшасарны ёлтюргендиле да, 31алтмыш эки жылы болгъан мидиялы Дарий патчахлыкъ этип башлагъанды[+].

### 6


Даниял файгъамбар асланла болгъан уруда

1Дарий, битеу патчахлыкъгъа башчылыкъ этер ючюн, жюз жыйырма сатрапны салыргъа оюм этгенди, 2алагъа башчылыкъгъа уа юч бийни салыргъа сюйгенди, аладан бири уа Даниял эди. Патчахны бир тюрлю къайгъысы болмаз ючюн, сатрапла ол бийлеге эсеп берирге керек эдиле. 3Даниялны уллу фахмусу болгъаны себепли, ол бирси бийледен бла сатрапладан эсе жетишимли болуп, патчах аны битеу патчахлыкъгъа башчы этерге мурат эте эди[+]. 4Сора бирси бийле бла сатрапла патчахны жумушларын этиуде Даниялны терслерге сылтау излеп башлагъандыла. Алай а болалмай эдиле: Даниял, тюзлюклю болуп, аны ишлеринде бир кемчилиги неда терслиги жокъ эди. 5Ахырында ол адамла:

– Даниялны терслер ючюн, бир амал табаллыкъ тюйюлбюз, жаланда аны Аллахыны законунда тапмасакъ ансы, – дегендиле.

6Сора битеу ол бийле бла сатрапла бары бирге патчахха келип, анга былай айтдыла:

– Дарий патчах! Ёмюрлеге жаша![+] 7Патчахны битеу бийлери, аскер башчылары, сатраплары, ёзюрлери эм келечилери келишгенлерине кёре, отуз кюнню ичинде сенден болмаса, патчах, бир тейриден, не адамдан тилек этген хар адамны асланла тургъан уругъа атаргъа деген буйрукъ берирге керекди. 8Алай бла, патчах, сен буйрукъ бер да, ол мидиялыланы эм персиялыланы законлары кибик тюрленмезлик болур ючюн, сен бегим эт да анга къол сал[+].

9Дарий патчах бегим этип, анга къол салгъанды.

10Даниял, ол бегим чыкъгъанын эшитгенде, юйюне барып, огъары отоууна чыкъгъанды, аны терезелери уа Иерусалим таба ачыла эдиле. Алгъындан болгъан адетиндеча, ол, кюн сайын юч кере тобукъланып кесини Аллахына тилек эм шукур эте эди. 11Ол адамла уа, ташадан къарап, Даниялны кеси Аллахыны аллында дууа этгенин эм мархамат тилегенин кёргендиле. 12Сора ала, патчахха келип, аны буйругъун эсгере былай айтдыла:

– Патчах, сен отуз кюнню ичинде сенден башха бир тейриден неда адамдан бир зат тилеген хар адамны асланла тургъан уругъа атсынла деген бегимге къол салмагъанмы эдинг?

Патчах жууапха:

– Ол сёз, мидиялыланы бла персиялыланы закону кибик къатыды эм тюрленмезликди, – деди.

13Сора ала патчахха:

– Яхудалы жесирледен бири Даниял не санга, патчах, не сен къол салгъан бегимге къарамайды. Ол алгъынча кюн сайын юч кере тилек этгенлей турады, – дедиле[+].

14Аны эшитгенде, патчах бек мудах болгъанды; ол Даниялны къутхарыргъа оюм этип, кюн батхынчыгъа дери окъуна аны къутултургъа бек кюрешгенди.

15Алай а ол адамла бары да бирге патчахха келип анга:

– Эсингде болсун, патчах, мидиялыланы бла персиялыланы законуна кёре, патчах бегитген буйрукъну неда бегимни тюрлендирирге жарамайды, – дегендиле.

16Сора патчах буйрукъ берди да, Даниялны, келтирип, асланла тургъан уругъа атхандыла. Ол кезиуде патчах Даниялгъа:

– Сен тохтаусуз къуллукъ этген Аллахынг сени къутхарсын! – деди.

17Сора бир таш келтирип, аны бла уруну ауузун жапхандыла, патчах да, Даниялны бир адам эркин этмез ючюн, кесини мухур жюзюгю бла эм бийик адамларыны мухур жюзюклери бла ол ташны мухурлагъанды. 18Андан сора патчах, тоханасына къайтып, ингир азыгъын ашамай жатханды, кесин булжутургъа унамагъанды, кече да аны жукъусу келмей эди.

19Танг жарыгъанлай патчах къобуп асланла тургъан уругъа ашыгъып баргъанды. 20Уругъа жууукълашып, жалыннган ауаз бла Даниялны чакъырып:

– Даниял, керти Аллахны къулу! Сен Анга тохтаусуз къуллукъ этген Аллахынг сени асланладан къутхаралгъанмыды? – деди.

21Даниял жууапха:

– Эй патчах, ёмюрлеге жаша! – деди. –[+] 22Мени Аллахым мёлегин ийип асланланы ауузларын байлагъанды. Ала манга бир заран этмегендиле, нек десенг мени Аны аллында бир терслигим жокъду. Сени аллынгда да, патчах, мен бир заманда бир аманлыкъ этмегенме.

23Патчах, Даниял ючюн бек къууанып, аны урудан чыгъарыргъа буюргъанды. Даниялны урудан чыгъаргъанда, аны бир жарасы жокъ эди, нек дегенде ол Аллахына ийнаннганды[+].

24Сора патчах буюргъанды да, ол Даниялны терслеген адамланы келтирип, аланы сабийлери бла эм къатынлары бла бирге асланла тургъан уругъа атхандыла. Ала уруну тюбюне тюшгюнчю, асланла аланы тутуп пара-чара этгендиле[+].

25Андан сора Дарий патчах битеу дунияда жашагъан хар халкъгъа, миллетге, хар тилни адамларына да былай жазгъанды:

«Сизде ырахатлыкъ бла берекет кёп болсун![+]

26Мени патчахлыгъымы хар тийресинде жашагъан адамла Даниялны Аллахындан титиресинле эм къоркъсунла.

Ол хакъ керти Аллахды,
ёмюрлюкде Бар Болгъан Аллахды;
Аны патчахлыгъы бузулмазлыкъды,
Аны башчылыгъы ахырсызды[+].
27Ол къутултады эм къутхарады,
кёкде да, жерде да
сейирликле бла илишанла этеди,
Ол Даниялны къутхаргъанды
асланланы жаякъларындан»[+].

28Алай бла, Дарий патчахлыкъ этген заманда да, персиялы Кореш патчахлыкъ этген заманда да, Даниял жетишимли болуп жашагъанды.

### 7


Даниял файгъамбарны тёрт жаныуарны юсюнден тюшю

1Бабил[†] патчахы Белшасарны патчахлыгъыны биринчи жылында[*] Даниял жатхан жеринде тюшюнде файгъамбарлыкъ кёрюнюуле кёргенди. Ол тюшюнде кёргенлерин жазгъанды да, ма аны хапары:[+]

2«Мен, Даниял, кече тюшюмде кёрген кёрюнюуюмде тёрт жел кёкден уруп уллу тенгизни толкъунлатхандыла. 3Сора тенгизден бири бирине ушамагъан тёрт уллу жаныуар чыкъгъанды.

4Биринчиси асланнга ушаш эди, алай а аны къуш къанатлары бар эди. Мен къарап тургъанда, аны къанатларын юзгендиле, кесин а жерден кётюргендиле да, ол, адам кибик, эки аякъ юсюне тургъанды эм анга адам акъыл берилгенди.

5Андан сора айыугъа ушашлы экинчи жаныуар чыкъгъанды. Ол бир жанына таянып сюеле эди, ауузунда да, тишлерини арасында, юч азау тиши бар эди. Анга: „Тур, этни кёп аша!“ – деп айтылгъанды.

6Андан сора мен барсха ушагъан бир башха жаныуарны кёргенме. Аны сыртында чыпчыкъ къанатла кибик тёрт къанаты бар эди. Ол жаныуарны тёрт башы бар эди, анга башчылыкъ этерге эркинлик берилген эди.

7Андан сора мен кече кёрген кёрюнюулеримде тёртюнчю жаныуарны кёргенме, – ол къоркъунчлу, эриши эм бек къарыулу эди. Аны уллу темир тишлери бар эди; ол жутуп эм ууатып, къалгъанын аякълары бла малтай эди. Ол алгъыннгы жаныуарлагъа ушамай эди эм аны он мюйюзю бар эди.

8Мен ол мюйюзлеге къарап тургъанымда, аланы араларында дагъыда бир гитче мюйюз чыкъгъанды, алгъыннгы мюйюзледен ючюсю аны аллында тамырлары бла тартып алыннгандыла. Ол мюйюзню адам кёзле кибик кёзлери эм уллу кёллю сёлешген бир ауузу бар эдиле[+].

9Ахырында мени кёргеним буду:

Тахтала салыннгандыла,
Ёмюрден бери болгъан Аллах олтургъанды;
Аны кийими къар кибик акъ эди,
башында чачлары уа ариу акъ жюн кибик эди.
Аны тахтасы от кибик жана эди,
тахтаны чархлары да жаннган от кибик эдиле.
10От баргъан сууча жайыла эди,
аны чыкъгъан жери Аны аллында эди.
Минг-мингле Анга къуллукъ эте эдиле,
тул-туманла Аны аллында сюеле эдиле.
Къадыла олтургъандыла,
эм китапла ачылгъандыла[+].

11Мен, къарап туруп, ол мюйюз уллу кёллю сёзле айтханына тынгыладым. Мен ол жаныуарны ёлтюрюлгенин, мыллыгын да халек болуп отха атылгъанын кёрдюм. 12Бирси жаныуарладан оноучулукълары сыйырылгъанды, алай ала бир талай заманнга сау къоюлгъандыла.

13Мен кече кёрген кёрюнюулеримде къарадым да, ма, адам улуна ушагъан Биреу кёклени булутлары бла келе эди. Ол Ёмюрден бери болгъан Аллахха жетгенди да Анга келтирилгенди. 14Эмда битеу халкъла, миллетле эм хар тюрлю тилни адамлары Анга къуллукъ этсинле деп, Анга бийлик, хурмет эм патчахлыкъ берилгендиле. Аны бийлиги – ахыры болмагъан ёмюрлюк бийликди эмда Аны патчахлыгъы бузуллукъ тюйюлдю[+].


Тюшню магъанасы

15Мени, Даниялны, кёлюм тынгысыз болгъанды, мен кёрген кёрюнюуле мени абызыратхандыла[+]. 16Мен, алайда сюелгенледен бирине жууукълашып, андан битеу бу затланы керти магъанасы неди деп соргъанма. Ол манга кёрюнюуню магъанасын ангылатханды: 17„Ол тёрт уллу жаныуар – жер юсюнде чыгъарыкъ тёрт патчахлыкъды. 18Алай а андан сора патчахлыкъ Аллаху-Тааланы сыйлы халкъына берилликди, ол халкъ патчахлыкъны ёмюрледен ёмюрлеге тутарыкъды“.

19Сора мен тёртюнчю жаныуарны юсюнден тамам ангылауну излегенме; ол бирсилеге ушамай эди эм бек къоркъунчлу эди, аны тишлери темирден, тырнакълары уа жезден эдиле, ол пара-чара этип эм жутуп, къалгъанын аякълары бла малтай эди. 20Дагъыда мен аны башындагъы он мюйюзню юсюнден эм ол жангы чыкъгъан, аллында мюйюзледен ючюсю сыннган, ол бирсиледен уллу кёрюннген, анда кёзле эм уллу кёллю сёлешген аууз болгъан мюйюзню юсюнден ангылауну излегенме. 21Мен ол мюйюз сыйлылагъа къажау уруш этип аланы хорлай тургъанын кёргенме[+]. 22Ахырында Ёмюрден бери болгъан Аллаху-Таала келип, Кесини сыйлылары ючюн тюз хукму этгенди эм патчахлыкъны сыйлыла алыргъа заман жетгенди.

23Аны юсюнден ол былай айтды: „Тёртюнчю жаныуар – жер юсюнде бир башха патчахлыкъгъа ушамагъан тёртюнчю патчахлыкъ боллукъду; ол битеу жерни малтап эм пара-чара этип жутарыкъды[+]. 24Он мюйюз а – ол патчахлыкъдан чыгъарыкъ он патчахды. Аладан сора алагъа ушамагъан бир башха патчах чыгъарыкъды да, юч патчахны бойсундурлукъду. 25Ол Аллаху-Таалагъа къажау сёзле айтырыкъды, Аны сыйлыларына азап чекдирликди эм байрам заманланы бла законну окъуна тюрлендирирге мурат этерикди. Сыйлыла аны къолуна жылгъа эм эки жылгъа, эм жылны жарымына берилликдиле. 26Андан сора хукмучула олтурлукъдула да, андан башчылыкъны сыйырлыкъдыла, аны бла аны башчылыгъы жоюллукъду. 27Патчахлыкъ, оноучулукъ эм кёкле тюбюнде битеу патчахлыкъланы даражалары уа Аллаху-Тааланы сыйлы халкъына берилликди. Аны патчахлыгъы ёмюрлюк патчахлыкъ боллукъду эмда битеу оноучула Анга къуллукъ этерикдиле эм бой саллыкъдыла“[+].

28Аны бла хапар бошалады. Мени, Даниялны, оюмларым мени бек тынгысыз этип, бетим да агъаргъанды, алай а муну барын мен жюрегимде сакълагъанма».

### 8


Къочхар бла текени юсюнден кёрюнюу

1Белшасар патчахны патчахлыгъыны ючюнчю жылында[*] мен Даниял, ол алгъын болгъан кёрюнюуден сора бир башха кёрюнюу кёргенме[+]. 2Ол кёрюнюуюмде мен Элам областьны Шушан шахарыны къаласында болгъанма; мен кесими Улай каналыны къатында болгъанча кёргенме[+]. 3Къарагъанымда, мен каналны къатында сюелген бир къочхарны кёргенме. Аны эки мюйюзю бар эди. Аны эки мюйюзю да узун эдиле, алай а бир мюйюзю бирсиден узун эди эм бирсиден артда ёсген эди. 4Мен ол къочхарны кюнбатышха, шималгъа эм къыбылагъа мюйюзлери бла ургъанын кёргенме. Анга къажау бир жаныуар да туралмай эди эм андан бир киши да къутхаралмай эди. Ол, сюйгенин этип, уллудан уллу болуп бара эди.

5Мен анга эс буруп къарап тургъанда, ма кюнбатышдан битеу жер юсюне бир теке терк келе эди, аны аякълары жерге жетмей эдиле. Ол текени кёзлерини арасында бир уллу мюйюзю бар эди. 6Ол, мен каналны къатында тургъанлай кёрген эки мюйюзлю къочхаргъа чабып, анга бек ачыуланып секиргенди. 7Сора ол, къочхаргъа жууукълашханды да, анга ачыуланып, аны ургъанды да, эки мюйюзюн да сындыргъанды. Анга къажау турургъа къочхарны кючю жетмегенди; теке аны жерге атып малтагъанды эмда къочхарны андан къутхараллыкъ болмагъанды[+]. 8Сора теке бек кётюрюлгенди, алай а, ол къарыулу болгъанда, аны уллу мюйюзю сыннганды да, аны жерине, дунияны тёрт жанына айланнган тёрт мюйюз чыкъгъанды[+].

9Аланы биринден бир башха мюйюз чыкъгъанды; ол алгъа гитче болуп, артда къыбылагъа эм кюнчыгъышха эм аламат жерге[*] бек ёсгенди[+]. 10Ол кёк аскерге дери кётюрюлгенди, ол аскерни бла жулдузланы бир кесегин жерге тюшюрюп аланы малтагъанды. 11Ол аскерни Башчысына окъуна къажау кётюрюлгенди: ол Андан харкюнлюк къурманны сыйыргъанды, табыныучу юйюн а харам этгенди[+]. 12Къозгъалыу амалтын аскер харкюнлюк къурман бла бирге аны къолуна берилгенди. Ол да, хакъ кертини жерге тюшюрюп, хар этген ишинде жетишимли болгъанды.

13Сора мен бир бири бла сёлеше тургъан эки мёлекни эшитгенме. Аладан бири:

– Бу кёрюнюуде харкюнлюк къурманны, халеклик келтирген къозгъалыуну эм сыйлы жерни бла аскерни сансыз этиуню юсюнден болгъаны не къадар заман боллукъду? – деп соргъанды[+].

14Башхасы уа:

– Эки минг юч жюз ингир бла эрттен, андан сора табыныучу жер тазаланырыкъды, – дегенди.


Кёрюнюуню магъанасы

15Мен, Даниял, ол кёрюнюуню кёрюп, аны магъанасын ангыларгъа кюрешгенимде, мени аллымда адамгъа ушагъан биреу сюелгенди. 16Сора Улай каналны башындан мен бир адам ауаз эшитгенме, ол:

– Жабраил! Бу кёрюнюуню анга ангылат! – дегенди[+].

17Сора Жабраил мен сюелген жерге жууукълашханды да, мен, къоркъуп, жерге беттёбен аугъанма. Ол а манга:

– Эй адам улу, бу кёрюнюу ахырзаманны юсюнден болгъанын ангыла! – дегенди.

18Ол манга сёлешген заманда, мен, бетим бла жерге къапланып, ойсурап къалгъанма. Алай а ол, манга тийип, мени аякъ юсюме сюегенди[+].

19Сора былай айтханды:

– Манга тынгыла да, мен санга Аллах мындан сора чамланыуун кёргюзтюрюк заманлада не боллугъун айтырма, нек десенг, бу кёрюнюу Ол буюргъан ахырзаманны юсюнденди[+]. 20Сен кёрген эки мюйюзлю къочхар – ол Мидияны бла Персияны патчахларыдыла. 21Ол чырпа теке уа – Грек патчахлыкъды; кёзлери арасында болгъан уллу мюйюз а – аны биринчи патчахыды[+]. 22Ол сыннгандан сора, аны орунуна чыкъгъан тёрт мюйюз – ол миллетден чыгъарыкъ, алай а анга тенг кючлери болмазлыкъ, тёрт патчахлыкъды.

23Аланы патчахлыкъларыны ахырында уа, къаугъачыла гюняхларыны ёлчеулерин толтургъанда, бир залим эм хыйлачылыкъгъа уста патчах чыгъарыкъды. 24Ол бек къарыулу боллукъду, алай а аны къарыуу кесинден боллукъ тюйюлдю. Ол сейирлик жоюлуу этерикди, хар этген ишинде жетиширикди. Ол кючлюлени бла сыйлы халкъны ёлтюрюп турлукъду[+]. 25Аны хыйлачылыгъы аны аман ниетлерине жетишимлик берликди, ол кесин уллугъа санарыкъды. Ала билмей тургъанлай ол кёплени ёлтюрлюкдю эм бийлени Бийине (Аллахха) окъуна къажау турлукъду. Алай а ол, анга адам къолу тиймегенлей, думп этилликди.

26Ол эки минг юч жюз ингир бла эрттенни юсюнден кёрюнюу а тюздю, алай а сен ол кёрюнюуню жашыр, нек десенг ол кёп заман озгъандан сора келлик заманланы юсюнденди[+].

27Сора мен, Даниял, къарыусуз болуп бир ненча кюнню ауруп тургъанма. Андан сора, туруп, патчахны жумушлары бла кюрешип башлагъанма. Мен, ол кёрюнюуге бек сейирсинип, аны ангыламай тургъанма.

### 9


Даниял файгъамбарны тилеги

1Бабил[†] патчахлыкъгъа башчы этилген мидиялы Ахашверош улу Дарийни биринчи жылы бара эди[+]. 2Аны патчахлыгъыны биринчи жылында[*] мен, Даниял, китапланы окъуп, РАББИЙни[*] Иеремия файгъамбаргъа берген сёзюне кёре, Иерусалимни атылып къалгъаны жетмиш жыл боллугъун ангылагъанма. 3Сора мен, ораза да тутуп, зыбыр кийим да кийип, башыма кюл да къуюп, Раббий Аллахха тилек бла эм жалбарыу бла бетими айландыргъанма[+].

4Мен, РАББИЙ Аллахыма тилек этип, кеси гюняхымы бла халкъымы гюняхын ачыкъ эте, былай айтханма:

– Я Раббий, хар нени титиретген Аллаху-Таала! Сени сюйгенлеге эм Сени буйрукъларынгы толтургъанлагъа Сен, кесаматынга тюз къалып мархамат этесе![+] 5Биз а гюнях этгенбиз, аманлыкъ этгенбиз. Биз аманлыкъчыла эм къаугъачыла болгъанбыз, биз Сени фарызларынгдан бла буйрукъларынгдан тайгъанбыз. 6Бизни патчахларыбызгъа, бийлерибизге, ата-бабаларыбызгъа эм къыралыбызны битеу халкъына Сени атынг бла сёлешген файгъамбар къулларынга тынгыламагъанбыз.

7Я Раббий, Сен тюзлюклюсе, биз а бюгюн айыплы болгъанбыз, – хар яхудалыда, Иерусалимде жашагъанлада эмда битеу Исраилде, кими жууукъ болсун, кими узакъ, Сенден тайгъаныбыз ючюн Сен бизни ары къыстагъан битеу къыраллада жашагъанлада да. 8Я РАББИЙ! Биз да, патчахларыбыз да, бийлерибиз да, ата-бабаларыбыз да айыплы болгъанбыз, нек десенг биз Санга къажау гюнях этгенбиз. 9Раббий Аллахыбыз, Сен а мархаматлыса эм гюняхны кечерге хазырса, биз Санга къажау къозгъалгъанлыкъгъа, 10РАББИЙ Аллахыбыз, биз Санга тынгыламагъанбыз, Сен бизге файгъамбар къулларынгы юсю бла берген законланы тутмагъанбыз. 11Битеу Исраил Сени законунгу бузгъанды эм Сени ауазынга тынгыларгъа унамай, Сенден тайгъанды.

Ол себепден бизге, Аллахны къулу Мусаны Таурат китабында жазылгъан налатла бла ант сёзле башыбызгъа къуюлгъандыла, нек десенг биз Санга къажау гюнях этгенбиз[+]. 12Сен бизге эм бизни хукмучуларыбызгъа айтылгъан сёзлени толтургъанса. Иерусалимге болгъан ауур къыйынлыкъла кёкле тюбюнде бир да болмагъандыла. 13Мусагъа берилген Таурат Китабында жазылгъаны кибик, битеу бу къыйынлыкъ бизге келгенди, алай болгъанлыкъгъа, биз РАББИЙ Аллахыбызны мархаматын излемегенбиз, законсузлукъларыбызны къоймагъанбыз эм Сени хакъ кертинги эсибизге алмагъанбыз[+]. 14РАББИЙ бу къыйынлыкъны бизге сынатыргъа арсар болмагъанды: нек дегенде, РАББИЙ Аллахыбыз битеу этген ишлеринде тюзлюклюдю; алай а биз Аны ауазына тынгыламагъанбыз.

15Бюгюн да, я Раббий, халкъынгы Мисирден кючлю къол бла чыгъаргъан эм бюгюннге дери окъуна атынгы махтаулу этген Аллахыбыз, биз гюнях этгенбиз, биз аманлыкъ этгенбиз[+]. 16Я Раббий, битеу тюзлюклюгюнг ючюн Сен ачыуланыуунгу бла чамланыуунгу, Сени шахарынг Иерусалимден бла Сени сыйлы тауунгдан кери эт. Бизни гюняхларыбыз ючюн эм бизни аталарыбызны законсузлукълары ючюн Иерусалимни да, Сени халкъынгы да битеу аны тёгерегинде болгъанла кёрюп болмайдыла.

17Бюгюн да, эй Аллахыбыз, Сени къулунгу тилегине эм жалбарыууна тынгыла. Я Раббий, Сени тюп болгъан сыйлы жеринге Сени Кесинг ючюн жарыкъ бетинг бла къара[+]. 18Эй Аллахым, къулагъынгы салып эшит! Кёзлеринги ачып, Сени атынг аталгъан шахарны жоюлуп тургъанына къара! Биз Сенден бизни тюзлюгюбюзге ышанып тюйюл, алай а Сени уллу мархаматынга ышанып тилейбиз. 19Я Раббий, эшит! Я Раббий, кеч! Я Раббий, эс буруп, бир мадар эт! Сени Кесинг ючюн мычыма, эй Аллахым, нек десенг Сени шахарынга бла Сени халкъынга Сени атынг аталгъанды.


Жетмиш ыйыкъны юсюнден сёз

20Мен алай айтып, кеси гюняхымы бла Исраил халкъымы гюняхын ачыкъ этип тилек этгенде эм РАББИЙ Аллахымы Кесини сыйлы тауу ючюн тилегенимде – 21мен алыкъа тилек эте тургъан заманда, мен алгъын кёрюнюуде кёрген адам сыфатлы мёлек, Жабраил, терк учуп, ингир къурман заманда манга келгенди[+]. 22Ол манга былай ангылатды:

– Эй Даниял! Шёндю мен санга акъыл эм ангылау берирге келгенме. 23Сен тилек этип башлагъанлай окъуна жууап берилгенди да, мен аны санга айтыргъа келгенме, нек десенг Аллах сени бек сюеди. Алайды да, бу сёзге эс буруп тынгыла, кёрюнюуню магъанасын ангыла[+].

24Аллах сени халкъынга эм сыйлы шахарынга[*] жетмиш ыйыкъ[*] буюргъанды. Ол заманны ахырында аманлыкъла тохтарыкъдыла, гюняхланы ахыры келликди, законсузлукъла тёленирикдиле, ёмюрлюк тюзлюк келтирилликди, Аллахны файгъамбаргъа ачхан затлары толтуруллукъдула эм Сыйлыланы Сыйлысы майланырыкъды.

25Муну бил эм ангыла: Иерусалимни жангыдан къураргъа буйрукъ чыкъгъан замандан Масих Бийни келирине дери жети ыйыкъ бла алтмыш эки ыйыкъ озарыкъды. Шахар, орамлары бла жангыдан къураллыкъды, тёгерегинде индек ишленирикди, алай а ол къыйын заман боллукъду. 26Алтмыш эки ыйыкъ озгъандан сора уа Масих ёлтюрюллюкдю эм тас боллукъду. Келлик башчыны аскери уа шахарны бла сыйлы жерни бузарыкъды, барын да ырхы кибик жокъ этерикди. Уруш бла халекликле ахырына дери боллукъдула. 27Ол бир ыйыкъны ичинде кёплеге кесамат бегитирикди, ол ыйыкъны ортасында уа къурман этиулени бла саугъала келтириуню тохтатырыкъды. Сыйлы юйню башында халеклик келтирген харамлыкъ боллукъду, алай а халеклик келтиргенни алгъадан белгиленнген ахыры келликди[+].

### 10


Даниял файгъамбарны ахыр кёрюнюую

1Персияны патчахы Корешни ючюнчю жылында[*] Белтешасар аталгъан Даниялгъа билим ачхан айтыу берилгенди. Ол сёз кертиди, ол уллу урушну юсюнденди. Ол сёзню магъанасын ангылау Даниялгъа кёрюнюуде берилгенди[+].

2Ол кюнледе мен, Даниял, юч ыйыкъны ичинде къайгъыда болгъанма. 3Юч ыйыкъ толгъунчу, мен татлы азыкъны ашамагъанма, ауузум эт бла чагъыргъа тиймегенди, башыма ариу ийисли жаула да сюртмегенме.

4Биринчи айны[*] жыйырма тёртюнчю кюнюнде уа мен уллу Тигр черекни жагъасында болгъанма да,[+] 5кёзлерими кётюрюп кёрдюм: ма, гетен кийим кийген бир адам сюеледи, аны белинде уа таза алтындан ишленнген белибау. 6Аны чархы – топаз кибик, бети уа – шыбыланы сыфатыча эдиле; кёзлери – жаннган чыракъ кибик, къоллары бла аякълары – жылтырагъан жез кибик, сёлешгенини ауазы уа – кёп адамны ауазы кибик эдиле.

7Ол кёрюнюуню жаланда мен, Даниял, кёрген эдим; мени биргеме болгъан адамла аны кёрмей эдиле, алай а алагъа бир уллу къоркъуу келгенди да, ала, бугъунур амал излеп, къачып кетгендиле. 8Кесим жангыз къалып, мен ол сейир кёрюнюуге къарап турдум. Алай а мени къарыуум кетип, бетим да агъарып, мени таукеллигим къалмады. 9Сора мен аны сёлешгенин эшитгенме да, анга тынгылап сёзлерини тауушун эшитген заманымда, эсим кетип, жерге беттёбен аууп, жатып тургъанма[+].

10Алай а, манга бир къол тийип, къалтырай тургъанымлай, тёртаякъландыргъанды.

11Сора ол манга:

– Эй Даниял, Аллахны сюйюлюннген адамы! Ол мени бюгюн санга ийгенди да, сен, аякъ юсюнге туруп, мен айтырыкъ сёзлеге иги тынгыла, – дегенди.

Ол манга бу сёзлени айтхандан сора, мен, санларым къалтырап, ёрге тургъанма[+]. 12Сора ол манга былай айтханды:

– Къоркъма, Даниял. Сен ангылаугъа жетиширге эм Аллахынгы аллында жууаш болургъа жюрегингде акъыл этгенинги биринчи кюнюнден окъуна, Аллах сени тилеклеринги эшитген эди да, мен сени тилеклеринге жууап болуп келдим[+]. 13Алай а Персия патчахлыкъны жакълаучу мёлек жыйырма бла бир кюн манга къажау тургъанды; сора манга болушургъа тамата мёлекледен бири Микаел келгенди да, мен анда Персия патчахлыкъны жакълаучу мёлек бла къалгъанма[+]. 14Энди уа мен санга, сени миллетинге келлик заманда не боллугъун ангылатыргъа келгенме, нек десенг бу кёрюнюу келлик кюнлени юсюнденди[+].

15Ол манга бу сёзлени айтхан заманда мен бетим бла жерге къапланып, тилим тутулуп къалгъанды. 16Сора бир адам сыфатлы мёлек, мени ауузума тийгенди да, мен, ауузуму ачып, сёлешип башлагъанма. Сора мен аллымда сюелгеннге былай айтханма:

– Жюйюсханым, бу кёрюнюуден мен бек жарсыгъандан мени къарыуум къалмагъанды. 17Энди мен, аллай жюйюсханны къулу, аллай жюйюсхан бла къалай сёлешейим? Нек десенг, менде къарыу болмай, солугъан да кючден этеме.

18Сора биягъы ол адам сыфатлы мёлек, манга тийип, мени таукел этгенди.

19– Къоркъма, Аллахны сюйюлюннгени, – дегенди ол. – Ырахатлыкъ санга! Киши бол! Киши бол!

Ол манга алай сёлешген заманда мен таукел болгъанма да:

– Айт, жюйюсханым, сен мени таукел этгенсе, – дегенме[+].

20Ол а былай айтханды:

– Мени санга не ючюн келгеними билемисе? Мен, кёп турмай, Персияны жакълаучу мёлек бла уруш этерге къайтырыкъма да, мен аны хорлагъан заманда уа Грецияны жакълаучу мёлек келликди[+]. 21Болсада алгъа мен санга керти китапда жазылгъанны билдирликме. Эмда мен ала бла этген урушда сизни жакълаучу Микаел мёлекден башха манга болушлукъ этген жокъду.

### 11

1Мен а мидиялы Дарийни биринчи жылында анга таянчакъ бла жакълау болгъанма[+].


Шимал патчах бла къыбыла патчах

2Энди санга хакъ кертини айтайым: ма, Персияда энтда юч патчах чыгъарыкъды, аладан сора тёртюнчю патчах бирсилени уллу байлыкъ бла озарыкъды. Байлыкъны юсю бла къарыулу болуп, ол барын да Грек пачлахлыкъгъа къажау кётюрлюкдю[+]. 3Сора бир къудуретли патчах чыгъарыкъды, ол уллу власть бла башчылыкъ этерикди да, кеси сюйгенин этип турлукъду[+]. 4Алай а ол къарыу ала тургъан заманда окъуна аны патчахлыгъы оюлуп дунияны тёрт жанына бёлюнюрюкдю. Ол патчахлыкъ аны туудукъларына жетерик тюйюлдю, анга башчылыкъ аны кючю тенгли кюч бла этиллик тюйюлдю, нек десенг ол, бузулуп, башхалагъа кёчерикди.

5Сора къыбыла патчах бек кючлю боллукъду, алай аны баш аскерчилеринден бири, андан да кючлю болуп, аныкъындан уллу бир патчахлыкъгъа башчылыкъ этерикди. 6Бир ненча жылдан сора ала келиширикдиле. Келишиуню бегитир ючюн, къыбыла патчахны къызы шимал патчахха эрге чыгъарыкъды, алай а оноу аны къолунда къаллыкъ тюйюлдю, аны алгъанны тукъуму да тураллыкъ тюйюлдю. Ол къыз да, аны биргесине болгъанла да, аны туудугъу да, анга ол заманлада болушхан да сатлыкъ иш амалтын ёллюкдюле.

7Ол заманда къызны жууукъларындан бири, аны атасыны жерин алыр ючюн келликди. Ол шимал патчахны аскерине къажау барып аны къаласына кирликди, ала бла уруш этип, аланы хорларыкъды. 8Ол аланы тейрилерин, статуяларын, багъалы алтын эм кюмюш сауутларын сыйырып, аланы Мисирге элтирикди. Сора бир ненча жыл шимал патчахны къыйнамай турлукъду. 9Сора шимал патчах къыбыла патчахны къыралына уруш бла кирликди, алай а артха ыхтырылып, кеси жерине къайтырыкъды. 10Андан сора аны уланлары, урушха хазырланып, уллу аскер жыярыкъдыла, ол аскер ырхы кибик терк барып, урушну жауларыны къаласына дери бардырлыкъды.

11Сора къыбыла патчах ачыуланып чыгъарыкъды да, уллу аскер жыйгъан шимал патчахха уруш бла барып, ол аскерни хорларыкъды[+]. 12Ол аскер жоюлгъандан сора, къыбыла патчах, ёхтемленип, кёп минглени ёлтюрлюкдю, алай а онглулукъ анда къаллыкъ тюйюлдю. 13Шимал патчах, къайтып, алгъындан эсе уллу аскер жыярыкъды да, бир ненча жылдан сора иги сауутланнган уллу аскер бла чыгъарыкъды.

14Ол заманда къыбыла патчахха къажау кёпле турлукъдула. Сени халкъынгдан къаугъачыла да, кёрюнюуде айтылгъанны толтура чыгъарыкъдыла, алай а жетишимли боллукъ тюйюлдюле. 15Сора шимал патчах келликди да, бегитилген шахарны къуршалап аллыкъды. Къыбыла патчахны уа анга къажау турургъа къарыуу жетерик тюйюлдю; аны сайлама аскерчилерини окъуна анга чыдаргъа кючлери жетерик тюйюлдю. 16Кючлеучю кеси сюйгенин этерикди; анга къажау бир киши да тураллыкъ тюйюлдю. Ол аламат жерде[*] кесини ыстауатын саллыкъды, ол саулай аны оноуунда боллукъду[+]. 17Ол кесини патчахлыгъыны битеу кючлери бла келирге умут этерикди, келишиу бегитирикди. Кеси жаууну патчахлыгъын бузар ючюн, ол анга эрге кесини къызын берликди, алай а ол умут толлукъ тюйюлдю да, анга андан хайыр боллукъ тюйюлдю. 18Андан сора ол Жер арасы тенгизни жагъасындагъы жерлеге айланырыкъды да, аладан кёбюсюн къолуна аллыкъды; алай а бир аскер башчы аны уятсыз ишлерин тохтатырыкъды; кертиси бла, ол аны уятсызлыгъын кесини юсюне айландырлыкъды. 19Андан сора шимал патчах кеси къыралыны къалаларына айланырыкъды, алай а абынып жыгъыллыкъды да жокъ боллукъду.

20Аны орунуна тюшген адам патчахлыкъны кючлендирир амалтын жасакъ жыйыучуну иерикди. Алай а бир аз замандан ол да жоюллукъду, къозгъалыудан тюйюл, урушдан да тюйюл.


Аллахны халкъыны душманы

21Аны орунуна, патчахлыкъгъа тийишли болмагъан бир къолайсыз адам чыгъарыкъды. Ол, билдириусюз келип, патчахлыкъны къолуна хыйлачылыкъ бла аллыкъды. 22Аны аллында санаусуз аскер ырхыда кибик батдырыллыкъды; аны кесаматны башчысы бла бирге ёлтюрлюкдюле. 23Аны бла келишиу этгенден сора, ол ишни алдау бла бардырлыкъды да, аны жанлы адамла аз болгъанлыкъгъа, ол башчылыкъны къолуна аллыкъды. 24Ол, билдирмей, бай жерлеге кирликди да, аны ата-бабалары этмеген ишле этерикди. Ол тонагъан хазнасын бла байлыгъын кеси жанлы болгъанлагъа юлеширикди. Ол къалалагъа уруш бла барыргъа умут этерикди, алай а ол бары жаланда бир кезиуге боллукъду.

25Андан сора, уллу аскер бла кючюн жыйып, къыбыла патчахха къажау таукел чыгъарыкъды. Къыбыла патчах да урушну уллу эм бек кючлю аскер бла бардырлыкъды, алай а анга къажау этилген хыйлачылыкъ ишле ючюн ол чыдаяллыкъ тюйюлдю. 26Патчахны ашын ашагъанла окъуна аны ёлтюрюрге умут этерикдиле; аны аскери къырыллыкъды, урушда кёпле ёллюкдюле. 27Эки патчах да, жюреклеринде хыйлачылыкъ бла бир хант къангада олтуруп, бир бирин алдап турлукъдула, алай а жетиширик тюйюлдюле, нек десенг белгиленнген заманда бу ишлени ахыры келликди. 28Шимал патчах кеси къыралына уллу байлыкъ бла къайтырыкъды, алай а аны жюреги Сыйлы Кесаматха[*] къажау турлукъду. Ол анга къажау кюреширикди, андан сора уа кеси къыралына къайтырыкъды.

29Буюрулгъан заманда шимал патчах биягъы къыбыла жерлеге уруш бла кирликди, алай а бу жол ахыры алгъыннгыча боллукъ тюйюлдю. 30Аны жолун Киттимден келген кемеле тыярыкъдыла да, аны кёлю тюшерикди. Ол, артха айланып, ачыуун Сыйлы Кесаматха тёгерикди. Ол, къайтып, Сыйлы Кесаматдан тайгъанланы иги кёрлюкдю.

31Ол ийген аскерчиле сыйлы жерни бла къаланы кючлеп, харам этерикдиле. Ала, харкюнлюк къурманны тохтатып, халеклик келтирген харамлыкъны саллыкъдыла[+]. 32Сыйлы Кесаматдан тайгъанланы ол кёзбау сёзле бла терилтирикди, алай а, кеси Аллахларына тюз къалгъан адамла анга къажау таукел турлукъдула.

33Халкъны арасында акъыллы болгъанла кёплеге акъыл юйретирикдиле. Алай болгъанлыкъгъа, аланы бир кезиуге къылыч бла ёлтюрюп, отда кюйдюрюп, жесирге алып эм тонап турлукъдула[+]. 34Ала, азап чекгенде, болушлукъсуз къаллыкъ тюйюлдюле, алай а кёпле алагъа хыйлалыкъ бла къошуллукъдула. 35Ахырзаман келгинчи акъыллыладан окъуна бир ненчасы абынырыкъдыла, алай бла ала сыналыр, тазаланыр эм ариуланыр ючюн, нек десенг буюрулгъан кезиуге дери алыкъа заман боллукъду.


Аллахны душманы – уллу кёллю патчах

36Ол патчах сюйгенин этип турлукъду. Кесин хар тейриден да бийик этип, тейриледен бийик Аллахха къажау аманла айтырыкъды. Ол, Аллах чамланнган заман бошалгъынчы жетишимли боллукъду, нек десенг буюрулгъан толургъа керекди[+]. 37Ол не ата-бабаларыны тейрилерине, не тиширыула сюйген тейриге, не бир башха тейриге хурмет этерик тюйюлдю, алай а аланы барындан да кесин бийик кётюрлюкдю. 38Аланы орунуна ол къалаланы тейрисине хурмет этерикди; аны ата-бабалары билмеген тейриге ол алтын бла эм кюмюш бла, багъалы ташла бла эм тюрлю багъалы саугъала бла хурмет этерикди. 39Бу башха тейрини болушлугъу бла ол эм къаты къалалагъа чабарыкъды. Аны къабыл этгенлени берекетлерин уллу этерикди да, кёплеге башчыла этип, саугъагъа жерле берликди.

40Заманны ахырында уа къыбыла патчах анга уруш этип барлыкъды. Алай а шимал патчах анга файтонла бла, атлыла бла эм кёп кемеле бла боран кибик айланырыкъды. Ол, кёп къыраллагъа кирип, аланы юслери бла ырхы кибик ётерикди. 41Ол аламат жерге[*] да кирликди. Ол кёп къыралланы хорларыкъды, алай а Эдом, Моаб эм Аммон улуланы башчылары аны къолундан къутхарыллыкъдыла. 42Ол кёп къыралланы кючлерикди, Мисир да къутуллукъ тюйюлдю. 43Ол Мисирни алтын, кюмюш хазналарын эм битеу байлыгъын сыйырлыкъды, Либияны бла Эфиопияны халкъы, анга бойсунуп, аны ызындан барлыкъдыла. 44Алай а кюнчыгъышдан бла шималдан келген хапарла аны тынгысыз этерикдиле да, ол, кёплени жояр эм ёлтюрюр ючюн, уллу чамланыу бла чыгъарыкъды. 45Ол патчах чатырларын тенгизни бла аламат сыйлы тауну арасында сюерикди. Алай а ол кесини ахырына келликди эм анга болушлукъ боллукъ тюйюлдю.

### 12


Ахырзаман

1Ол заманда сени халкъынгы жакълаучу уллу мёлек Микаел келликди. Ол, адамла жашагъанлы болмагъанча, къыйын заман боллукъду. Алай а ол заманда сени халкъынг къутуллукъду, аты китапда жазылгъан хар адам къутхарыллыкъды[+]. 2Жерни топурагъында жукълагъанладан да кёпле уянырыкъдыла: бирлери ёмюрлюк жашаугъа, бирсилери уа ёмюрлюк айыплыкъгъа бла бедишликге. 3Акъыллыла кёкню жарыгъы кибик жарырыкъдыла, кёплени тюзлюкге элтгенле жулдузла кибик ёмюрледен ёмюрлеге жарырыкъдыла[+]. 4Алай а сен, Даниял, ахырзаман келгинчи бу сёзлени жашыр, китапха да мухур сал. Кёпле ары-бери айланырыкъдыла, билим да кёбейирикди.

5Сора мен, Даниял, къарап, башха экеуленни сюелгенлерин кёрдюм – бири черекни бу жагъасында, башхасы уа черекни ол жанында. 6Сууну башында сюелген, гетен кийими болгъан адамгъа аладан бири:

– Бу сейир ишлени ахыры не заманда боллукъду? – деп соргъанды[+].

7Ол сууну башында сюелген, гетен кийими болгъан а онг къолун бла сол къолун кёкге кётюргенди да, мен аны ёмюрлеге Жашагъан бла ант этип былай айтханын эшитгенме:

– Бир жылдан бла эки жылдан бла жылны жартысындан сора. Сыйлы халкъны къарыуун сындыргъан жокъ болгъанда, бу бары тамам боллукъду.

8Мен аны эшитгенме, алай а ангыламагъанма. Сора мен:

– Жюйюсханым, муну барыны ахыры къалай боллукъду? – дегенме.

9Ол а жууапха былай айтды:

– Бар, Даниял. Бу сёзле ахырзаманнга дери жашырылыпдыла эм мухурланыпдыла. 10Кёпле тазаланырыкъдыла, ариуланырыкъдыла эм сыналлыкъдыла, аманлыкъчыла уа аманлыкъ этип турлукъдула. Аманлыкъчыладан муну бири да ангыларыкъ тюйюлдю, акъыллыла уа ангыларыкъдыла[+].

11Харкюнлюк къурман тохтатылгъандан сора эм халеклик келтирген харамлыкъ салыннган замандан сора бир минг эки жюз токъсан кюн озарыкъды[+]. 12Бир минг юч жюз отуз беш кюнню сакълагъан эм анга жетген насыплыды.

13Сен а ахырынга дери кеси жолунг бла бар. Сен ырахатлыкъ бла ёлюрсе да, ахыр кюнде тиргизилип юлюшюнгю алырса.

## География картала (Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер)

### География картала (Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер)

География картала (Сыйлы Китапла: Даниял файгъамбар, Рут, Эстер)


Вавилон (Бабил) империя

«Рут» китапда сагъыннган жерле

Перс империя


География картала

### Вавилон (Бабил) империя

Вавилон (Бабил) империя

### «Рут» китапда сагъыннган жерле

«Рут» китапда сагъыннган жерле

### Перс империя

Перс империя

Вавилон (Бабил) империя

* 1:1 Моаб – Тузлу тенгизден кюн чыгъыш табада, бусагъатдагъы Иорданияны кюн батыш жанындагъы кесегиндеги тау къыралды.

* 1:2 Тайпа: орус. клан.

* 1:6 РАББИЙ – оригиналда: Яхве. Ол ат бла Аллах Мусагъа бла Исраилни халкъына ачылгъанды.

* 1:8 Былайда, баям, бу тиширыула, баш иелери сау заманда, алагъа къалай болгъанларыны юсюнден айтылады, дагъыда ала, баш иелери ёлгенден сора да, аланы эсгериуге хурметли болсунла деп (къара 2:20). Яхудалыла ёлген жууукъларын, ата-бабаларын эсде тутуп, алагъа хурмет этип турур онглары болса да, Аллах ёлгенле бла байламлыкъны, алагъа баш урууну эркин этмегенди (Иеш. 8:19-20; Лук. 16:19-31 ).

* 1:11 Тауратны жорукъларына кёре, ким болса да сабийи болмай ёлсе, аны къарындашы неда жууугъу аны юйдегиси бла юйюр къураргъа керек эди. Аланы алай бла туугъан биринчи сабийлери ол ёлгенни сабийине саналып, ёлгенни мюлкю анга къала эди.

+ 1:15 Сан. 21:29

* 1:21 Неда: «манга къажау шагъат болгъанды».

* 1:22 Арпа – орус. ячмень.

+ 2:1 Леб. 19:9, Эсг. 24:19

* 2:14 Мысты чагъыр: орус. уксус.

* 2:15 Кюлте: орус. сноп.

+ 2:15 Леб. 19:10, Леб. 23:22, Эсг. 24:19

* 2:20 Тауратны жорукъларына кёре, къысха жууукъ борчлуду: 1) жууугъу жерин сатаргъа керек эсе, аны сатып алыргъа; 2) жууугъу къул-къарауашха тюшген эсе, аны сатып алыргъа; 3) ёлген жууугъу ючюн дерт жетдирирге; 4) жууугъу сабийсизлей ёлюп кетсе, «гюняхын жулуучу» къысха жууугъу аны юй адамын алыргъа. Алай болса, алагъа туугъан биринчи сабий ол ёлгенни баласына саналып, ёлгенни мюлкю анга къала эди.

* 2:23 Арпа бла будай оруу тотурну арт айыны (апрельни) аягъындан башлап, никкола айны (июньну) башына дери барыучу эди.

* 3:3 Ындыр: орус. ток, гумно.

* 3:4 Алай этиу «мени юсюмден къайгъырыуну кесинге ал» деген магъананы тутады.

* 3:9 Былайда бу сёзле некяхны юсюнден тилекни белгилейдиле.

* 3:15 20 килограммгъа жууукъ.

* 4:1 Шахар къабакъла: даулагъа къаралгъан жер.

+ 4:4 Леб. 25:25, Сан. 27:11,

+ 4:5 Эсг. 25:5

+ 4:7 Эсг. 25:9

+ 4:10 Эсг. 25:6

* 4:11 Рахел бла Лея – Исраил улуланы бабасы Якъупну къатынлары.

+ 4:11 Жар. 29:31, Рут 1:2

* 4:12 Тамар – Яхуданы къатыны эди. Перес аладан туугъанды. Пересни туугъаныны тарыхы былайда эсгерилгенини юч сылтауу болургъа боллукъду: 1) ол дуниягъа ёлген Эрни – Яхуданы жашыны, ол ёлгенден сора, мюлкюне ие боллукъ туугъанды; 2) Боаз Пересни туугъаны эди (къара 4:18-21); 3) Пересни туудукълары Бейтлехемде орналгъандыла.

+ 4:12 Жар. 38:27-29,

+ 4:13 Жар. 29:31

+ 4:18 Жар. 38:29

+ 4:20 Сан. 1:7

[31] Бабил: Вавилон.

* 1:1 Ксеркс атны чюйют тюрлюсю – Ахашверош. Ксеркс I – Уллу Дарий I-ни (Гистаспны) жашы, бизни эрагъа дери 486 жылдан 465 жылгъа дери Перс империяны патчахы болгъанды.

+ 1:1 Эст 8:9, Эст 9:30

* 1:3 Бизни эрагъа дери 483 жыл.

+ 1:10 Эст 7:9

+ 1:19 Эст 8:8, Дан 6:8

+ 2:1 Эст 1:19-20

* 2:6 Набухаднасар II, Бабил империяны бек уллу патчахы, бизни эрагъа дери 605-чи жылдан 562-чи жылгъа дери патчах болуп тургъанды.

+ 2:15 Эст 9:29

* 2:16 Бизни эрагъа дери 479 жылны къышыны аллында.

* 2:18 Неда: «жасакъдан эркин этиу».

* 2:23 Неда: «жютю къазыкъгъа олтуртдула»; дагъыда алай 5:14; 6:4; 7:9; 8:7; 9:13, 14,[25].

+ 2:23 Эст 6:2, Эст 10:2

* 3:1 Агаг бизни эрагъа дери 11-чи ёмюрде Амалек деген къыралны патчахы эди. Амалеклиле чюйютлюлени эрттегили душманлары эдиле. Мордокай ма бу себепден Аманнга сый бермеди.

* 3:7 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда жаз башны аллында.

* 3:7 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда къышны аягъында.

+ 3:7 Эст 9:24, Эст 9:26,

* 3:9 360 тонна.

+ 3:10 Жар. 41:42, Эст 8:2

* 3:12 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда, баям, тотурну арт айыны (апрельни) 17-чи кюнюнде.

* 3:12 Перс империя административ областьлагъа (сатрапиялагъа) бёлюнюп, алагъа сатрапла – империяда чиновниклени бек бийик даражада болгъанлары – оноу этгендиле. Сатрапияла кеслери да энчи провинцияладан къуралгъандыла.

+ 3:12 Эст 8:9

* 3:13 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

+ 3:13 Эст 8:10,

+ 3:15 Эст 8:14

+ 4:3 Дан 9:3

+ 4:7 Эст 3:9

+ 4:8 Эст 3:14

+ 4:11 Дан 2:9

+ 5:1 Эст 4:16

+ 5:2 Эст 4:11

+ 5:3 Эст 7:2,

+ 5:8 Эст 7:3

+ 5:9 Эст 3:1

+ 5:10 Эст 6:13

+ 5:11 Эст 9:7-10, Эст 3:1

* 5:14 25 метрге жууукъ.

* 5:14 Неда жютю къазыкъ.

+ 5:14 Эст 6:4, Эст 7:9-10

+ 6:1 Эст 2:23, Эст 10:2

+ 6:2 Эст 2:21-22

+ 6:4 Эст 5:14, Эст 7:9-10

+ 6:13 Эст 5:10

+ 7:1 Эст 5:3,

+ 7:3 Эст 5:8

* 7:4 Неда: «…тынгылар эдим, жауу патчахха этген хатасын тёлемесе да».

+ 7:4 Эст 3:9

+ 7:6 Эст 3:10

* 7:9 25 метрге жууукъ.

+ 7:9 Эст 1:10, Эст 5:14, Эст 6:4, Дан 6:24

+ 7:10 Жар. 40:22

+ 8:2 Жар. 41:42, Эст 3:10

+ 8:3 Эст 3:1

+ 8:4 Эст 5:2

+ 8:8 Эст 3:12

* 8:9 Бизни эрагъа дери 474-чю жылда, баям, никкола айны (июньну) 25-чи кюнюнде.

+ 8:9 Эст 1:1, Эст 3:12, Эст 1:22

+ 8:10 Жар. 41:42, Эст 3:10, Эст 3:13

* 8:12 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

+ 8:14 Эст 3:15

* 9:1 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

+ 9:1 Эст 3:13

+ 9:12 Эст 5:6, Эст 7:2

* 9:15 Бизни эрагъа дери 473-чю жылда, баям, тотурну ал айыны (мартны) 8-чи кюнюнде.

* 9:17 Баям, тотурну ал айыны (мартны) 7-чи кюнюнде.

* 9:21 Ол кюнле чюйютлюлени ай рузламаларына кёре тотурну ал айына (март айгъа) тюшедиле.

+ 9:24 Эст 3:7

+ 9:29 Эст 2:15

+ 9:30 Эст 1:1, Эст 8:9

+ 9:31 Эст 4:3

+ 10:2 Эст 2:23, Эст 6:1-2

+ 10:3 Жар. 41:40,

[103] Бабил: Вавилон.

* 1:1 Бизни эрагъа дери 605-чи жыл.

* 1:1 Набухаднасар II, Бабил империяны бек уллу патчахы, бизни эрагъа дери 605-чи жылдан 562-чи жылгъа дери патчах болуп тургъанды.

* 1:4 Халдейлиле: Бабил къыралны халкъы.

+ 1:9 Жар. 39:21

+ 1:17 Жар. 41:12

+ 1:20 Жар. 41:8, Жар. 41:24

* 1:21 Кореш (орусча: Кир) – Персияны патчахы.

* 1:21 Бизни эрагъа дери 538-чи жыл.

+ 1:21 Дан 6:28, Дан 10:1

* 2:1 Бизни эрагъа дери 603-чю жыл.

+ 2:1 Жар. 41:8

* 2:4 Оригинал текстде бу жерде «Арам тилде» деп жазылыпды. Аны магъанасы – бу жерден башлап китапны бир бёлеги (2:4–7:2) арам тилде жазылгъаныды.

+ 2:4 Дан 3:9, Дан 5:10, Дан 6:6, Дан 6:21

+ 2:5 Дан 3:29

+ 2:6 Дан 5:7, Дан 5:16

+ 2:9 Эст 4:11

+ 2:12 Дан 3:13, Дан 3:19

+ 2:17 Дан 1:6

+ 2:21 Дан 5:20

+ 2:28 Жар. 40:8, Дан 10:14

+ 2:30 Жар. 41:16

+ 2:40 Дан 7:7, Дан 7:23

+ 2:47 Эсг. 10:17,

* 3:1 30 метрге жууукъ.

* 3:1 3 метрге жууукъ.

+ 3:1 Жар. 11:2

* 3:2 Сатрап: область башчысы.

+ 3:8 Дан 6:12-13

+ 3:12 Дан 2:49

+ 3:13 Дан 2:12

+ 3:19 Дан 2:12

+ 3:29 Дан 2:5

+ 3:31 Дан 6:25,

+ 3:33 Дан 2:44

+ 4:2 Дан 2:1, Дан 7:15

+ 4:4 Дан 2:2, Дан 2:10-11

+ 4:5 Дан 1:7, Жар. 41:38, Дан 5:11, Дан 5:14

+ 4:15 Жар. 41:8

+ 4:31 Дан 2:44, Дан 6:26

+ 5:1 Дан 7:1, Дан 8:1, Жар. 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18,

+ 5:2 Дан 1:2

+ 5:7 Дан 2:2, Дан 4:6

+ 5:8 Жар. 41:8

+ 5:10 Дан 2:4

+ 5:11 Жар. 41:38, Дан 4:5, Дан 2:48

+ 5:12 Дан 1:7, Дан 4:5, Дан 1:17

+ 5:20 Дан 4:27-30

+ 5:21 Дан 4:31

* 5:28 «Перес» – «Парсин» деген сёзню жангызлыкъ санда формасыды.

+ 5:31 Дан 9:1

+ 6:3 Жар. 41:40, Эст 10:3

+ 6:6 Дан 2:4

+ 6:8 Эст 1:19, Эст 8:8

+ 6:13 Дан 3:8

+ 6:21 Дан 2:4

+ 6:23 Дан 3:25

+ 6:24 Эсг. 19:19, Эст 7:9,

+ 6:25 Дан 3:31

+ 6:26 Дан 4:31

+ 6:27 Дан 3:33

* 7:1 Бизни эрагъа дери 553-чю жыл.

+ 7:1 Дан 5:1, Дан 8:1

+ 7:8 Дан 8:9,

+ 7:10 Эсг. 33:2,

+ 7:14 Дан 7:27,

+ 7:15 Дан 4:2

+ 7:21 Дан 8:24,

+ 7:23 Дан 2:43

+ 7:27 Дан 7:14

* 8:1 Бизни эрагъа дери 551-чи жыл.

+ 8:1 Дан 5:1, Дан 7:1

+ 8:2 Эст 1:2

+ 8:7 Дан 11:11

+ 8:8 Дан 7:3

* 8:9 Аламат жерге: Исраилге.

+ 8:9 Дан 7:8

+ 8:11 Чыгъ. 29:38-42, Дан 11:31, Дан 12:11

+ 8:13 Дан 12:6

+ 8:16 Дан 9:21,

+ 8:18 Дан 10:9,

+ 8:19 Дан 11:36

+ 8:21 Дан 11:3

+ 8:24 Дан 7:21,

+ 8:26 Дан 10:14

+ 9:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 11:1

* 9:2 Бизни эрагъа дери 539-чу жыл.

* 9:2 РАББИЙ – оригиналда: Яхве. Бу ат бла Аллах Мусагъа эм Исраилни халкъына ачылгъанды. Бек сыйлы болгъаны себепли, бу ат кёчюрюлгенде, толусунлай уллу харфла бла жазылады.

+ 9:3 Эст 4:3

+ 9:4 Леб. 26:40, Эсг. 7:9

+ 9:11 Эсг. 8:19-20, Эсг. 28:15

+ 9:13 Леб. 26:14-45, Эсг. 28:15-68

+ 9:15 Чыгъ. 32:11

+ 9:17 Сан. 6:25

+ 9:21 Дан 8:16, Чыгъ. 29:39

+ 9:23 Дан 10:11, Дан 10:19

* 9:24 Сыйлы шахар: Иерусалим.

* 9:24 «Ыйыкъ» деген сёз мында жети жылны белгилейди.

+ 9:27 Дан 11:31, Дан 12:11,

* 10:1 Бизни эрагъа дери 537-чи жыл.

+ 10:1 Дан 1:7, Дан 4:5

* 10:4 Биринчи ай: март-апрель.

+ 10:4 Жар. 2:14

+ 10:9 Дан 8:18,

+ 10:11 Дан 9:23, Дан 10:19

+ 10:12 Дан 9:23

+ 10:13 Дан 10:21, Дан 12:1,

+ 10:14 Дан 2:28, Дан 8:26,

+ 10:19 Дан 9:23, Дан 10:11

+ 10:20 Дан 12:1

+ 11:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 9:1

+ 11:2 Дан 10:21

+ 11:3 Дан 7:6, Дан 8:5, Дан 8:21

+ 11:11 Дан 8:7

* 11:16 Аламат жер: Исраил.

+ 11:16 Дан 8:9

* 11:28 Сыйлы Кесамат: Аллахны халкъы бла сыйлы келишиую.

+ 11:31 Дан 8:11, Дан 9:27,

+ 11:33 Дан 12:3, Дан 12:10

+ 11:36 Эсг. 10:17, Дан 2:47, Дан 8:19

* 11:41 Аламат жер: Исраил.

+ 12:1 Дан 10:13, Чыгъ. 32:32, Чыгъ. 32:33, Дан 10:21,

+ 12:3 Дан 11:33, Дан 12:10,

+ 12:6 Дан 10:5, Дан 8:13

+ 12:10 Дан 11:35, Дан 11:33, Дан 12:3,

+ 12:11 Дан 8:11, Дан 9:27, Дан 11:31