Author: Институт перевода Библии
Date: 2025-10-31T01:36:46.404469+00:00

Muxaddes Kitap: Jaratılıs

Muxaddes Kitap: Jaratılıs

1. Alǵí sóz

1. Jaratılıs

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Jaratılıs

Jaratılıs

1. Alǵí sóz

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

Alǵí sóz

Jaratılıs kitabı

Kitap haqqında maǵlıwmat

Jaratılıs kitabı Tawrattıń birinshi kitabı bolıp, onda dúnyanıń jaratılıwı, adamzattıń payda bolıwı, gúnaǵa batıwı, adamzattıń tariyxı, sońınan Quday tańlap alǵan Ibrayım hám onıń urpaqları haqqında sóz etiledi.

Jaratılıs kitabınıń birinshi bóliminde (1–11 baplar) dúnyanıń hám adamzattıń Ibrayımǵa deyingi dáwiri gúrriń etiledi. Quday hámme nárseni ájayıp qılıp jaratqan edi, biraq eń birinshi jaratılǵan eki adam – Adam-ata menen Hawa-ene Qudayǵa boysınbay, dúnyaǵa gúna alıp keledi.

Adamlar sonshelli gúnaǵa batqanlıqtan, Nux hám onıń xojalıǵınan basqa pútkil adamzattı qırıp taslaw ushın, Quday jer júzine topan suwın jiberiwdi sheshedi. Topan suwınan keyin, xalıqlar jer júzi boylap tarqala baslaydı. Biraq olardıń kópshiligi Qudayǵa jáne boysınbay qoyadı.

Jaratılıs kitabınıń qalǵan bólegi (12–50 baplar) Ibrayım hám onıń urpaǵına baylanıslı bolǵan waqıyalardı bayanlaydı. Quday Ibrayımdı shaqırǵanda, oǵan wáde berip, bılay dedi: «Men sennen ullı xalıq dóretemen. Seni jarılqayman hám atıńdı mártebeli qılaman… Jer júzindegi barlıq xalıqlar sen arqalı jarılqanadı» (12:2-3).

Ibrayım hám Sara Qanan jerine kóship baradı. Sebebi Quday sol jerdi olardıń urpaqlarına beriwdi wáde etken edi. Ibrayım hám Sara qartayǵan shaǵında perzentli bolıp, onıń atın Ísaq dep qoyadı. Keyin Ísaqtan Yaqıp hám Esaw atlı eki perzent tuwıladı.

Kitaptıń aqırında Yaqıp hám onıń ulları xojalıqları menen birge Mısırǵa kóship barıp, sol jerde jasaydı. Sebebi Yaqıptıń ullarınıń biri Yusup Mısırǵa qul bolıp satılıp, keyin ala Mısırdıń húkimdarı boladı. Qudaydıń bir kúni Óz wádesin orınlaytuǵının bilgen Yusup óz aǵa-inilerine Qudaydıń olardı sol jerden alıp shıǵıp, wáde etken jerine alıp baratuǵının aytadı.

1

Dúnyanıń jaratılıwı

1^1Eń basta Quday aspan hám jerdi jarattı+. 2Jer túr-tússiz qańırap atırǵan bolıp, tuńǵıyıq ústin qarańǵılıq qaplaǵan edi. Al Qudaydıń Ruwxı bolsa, suwlardıń ústinde ushıp júr edi.

3Sonda Quday: «Jaqtılıq bolsın!» – dep buyırdı hám jaqtılıq payda boldı. 4Quday jaqtılıqtıń jaqsı ekenin kórdi hám onı qarańǵılıqtan ajırattı. 5Solay etip, Quday jaqtılıqtı «kúndiz», al qarańǵılıqtı «tún» dep atadı. Kesh bolıp, tań attı. Bul birinshi kún edi.

6Quday: «Suwlar ortasında bir gúmbez payda bolıp, suwlardı bir-birinen ayırıp tursın!» – dep buyırdı. 7Bul bılay boldı: Quday aspan gúmbezin jaratıp, gúmbez astındaǵı suwlardı gúmbez ústindegi suwlardan ayırdı. 8Quday gúmbezdi «aspan» dep atadı. Kesh bolıp, tań attı. Bul ekinshi kún edi.

9Quday: «Aspan astındaǵı suwlar bir jerge toplanıp, qurǵaqlıq kórinsin!» – dep buyırdı. Solay boldı da. 10Quday qurǵaqlıqtı «jer» dep, al toplanǵan suwlardı «teńiz» dep atadı. Quday bunıń jaqsı ekenin kórdi.

11Quday: «Jer jasıl shóplerdi, tuqım shashatuǵın ósimliklerdi hám tuqımı miywesinde bolǵan jemis aǵashların túr-túrine qaray óndirsin!» – dep buyırdı hám solay boldı da. 12Jer jasıl shóplerdi, túr-túrine qaray tuqım shashatuǵın ósimliklerdi hám tuqımı miywesinde bolǵan jemis aǵashların óndirdi. Quday bunıń da jaqsı ekenin kórdi. 13Kesh bolıp, tań attı. Bul úshinshi kún edi.

14Quday: «Kúndiz benen túndi bir-birinen ayırıw ushın hám máwsimlerdi, kúnlerdi, jıllardı belgilew ushın, aspan gúmbezinde jaqtırtqıshlar payda bolsın. 15Olar aspan gúmbezinde turıp, jer júzin jaqtı qılsın!» – dep buyırdı. Solay boldı da. 16Quday úlken eki jaqtırtqıshtı: kúndizdi basqarıw ushın úlken jaqtırtqıshtı hám túndi basqarıw ushın kishi jaqtırtqıshtı, jáne de, juldızlardı da jarattı. 17-18Jer júzin jaqtı qılıp turıw ushın, kúndiz benen túndi basqarıw ushın hám jaqtılıqtı qarańǵılıqtan ayırıw ushın, Quday olardı aspan gúmbezine jaylastırdı. Quday bunıń da jaqsı ekenin kórdi. 19Kesh bolıp, tań attı. Bul tórtinshi kún edi.

20Quday: «Suwlar janlı janıwarlarǵa tolsın! Jer ústinde aspan gúmbezi boylap quslar ushsın!» – dep buyırdı. 21Quday aybatlı teńiz janıwarların, suwlarda tolıp tasqan pútkil janıwarlardı hám hár túrli quslardı jarattı. Quday bunıń da jaqsı ekenin kórdi. 22Quday olardı jarılqap: «Ósip-ónip, kóbeyińler, teńiz suwların toltırıńlar. Jer júzinde quslar kóbeysin!» – dedi. 23Kesh bolıp, tań attı. Bul besinshi kún edi.

24Quday: «Jer túrli-túrli janlı janıwarlardı: mallardı, jabayı haywanlardı hám jer bawırlawshılardı óndirsin!» – dep buyırdı. Solay boldı da. 25Quday túrli-túrli haywanlardı, mallardı hám jer bawırlawshılardı jarattı. Quday bulardıń da jaqsı ekenin kórdi.

26Quday: «Óz kórinisimizdey qılıp, Ózimizge uqsatıp, adamdı jaratayıq. Olar teńizdegi balıqlar, aspandaǵı quslar, mallar, jer bawırlawshılar hám jer betindegilerdiń hámmesi ústinen hákimlik etsin!» – dedi. 27Quday adamdı Ózine uqsatıp jarattı. Olardı erkek hám hayal etip jarattı+. 28Quday olardı jarılqap: «Ósip-ónip, kóbeyińler. Jer betin toltırıp, onı iyelep alıńlar. Teńizdegi balıqlar, aspandaǵı quslar, jer betinde háreket etiwshi barlıq haywanatlar ústinen hákimlik etińler!» – dedi.

29Quday jáne bılay dedi: «Mine, Men sizlerge jer júzindegi tuqım shashatuǵın barlıq ósimliklerdi, tuqımı miywesinde bolǵan barlıq jemis aǵashların berdim. Olar sizlerge azıq boladı. 30Al jer betindegi jabayı haywanlarǵa, aspandaǵı quslarǵa, jer bawırlawshılarǵa, ulıwma jer betinde tirishilik etiwshi barlıq haywanatlarǵa azıq ushın kók shóplerdi berdim». Solay boldı da.

31Quday barlıq jaratqanlarına qarap, olardıń hámmesiniń de júdá jaqsı ekenin kórdi. Kesh bolıp, tań attı. Bul altınshı kún edi.

2

2^1Usılayınsha aspan hám jer, olardaǵı pútkil barlıq jaratılıp bolındı. 2Quday Óz islerin jetinshi kúnge deyin tamamlap, jetinshi kúni barlıq islerinen dem aldı. 3Ol jetinshi kúndi jarılqap, onı muxaddes etip ayırdı. Sebebi Ol usı kúni Óziniń barlıq jaratıwshılıq islerinen dem aldı.

4Mine, aspan hám jerdiń jaratılıw tariyxı usınday.

Adam-ata hám Hawa-ene

Quday Iye aspan menen jerdi jaratqanda, 5jer betinde ele birde bir dala putası yamasa birde bir dala shóbi óspegen edi. Óytkeni Quday Iye ele jerge jawın jawdırmaǵan bolıp, jerdi tárbiyalaytuǵın adam da joq edi. 6Biraq jerden bulaq suwı shıǵıp, pútkil jer júzin suwǵarıp turatuǵın edi. 7Sońınan Quday Iye jerdiń topıraǵınan adamdı jaratıp, onıń murnına ómir demin úpledi. Solay etip, adam[*] tiri jan boldı+.

8Quday Iye shıǵısta, Edende bir baǵ ornatıp, Ózi jaratqan adamın sol jerge jaylastırdı. 9Keyin Quday Iye kózdiń jawın alatuǵın, jewge jaqsı túrli-túrli miywe aǵashların jerden ósirip shıǵardı. Al baǵdıń ortasına ómir teregin hám jaqsılıq penen jamanlıqtı biliw teregin ósirip shıǵardı+.

10Edennen bir dárya aǵıp, baǵdı suwǵardı hám arı qaray tórt tarmaqqa bólinip ketti. 11Olardıń birinshisiniń atı – Pishon bolıp, ol altın káni bolǵan pútkil Xawila jerin aylanıp aǵadı+. 12Altını jaqsı bolǵan ol jerde xosh iyisli shayır hám oniks tası bar. 13Ekinshi dáryanıń atı – Gixon bolıp, ol pútkil Kush jerin aylanıp aǵadı. 14Úshinshi dáryanıń atı Tigr bolıp, ol Ashshurdıń shıǵıs tárepinen aǵıp ótedi. Tórtinshi dáryanıń atı – Evfrat edi+.

15Solay etip, Quday Iye Eden baǵın tárbiyalawı hám ǵamxorlıq qılıwı ushın adamdı sol jerge ornalastırıp, 16oǵan: «Sen bul baǵdaǵı qálegen teregińniń miywesinen jey alasań. 17Biraq jaqsılıq hám jamanlıqtı biliw tereginen jeme, jeseń sózsiz óleseń», – dep buyırdı.

18Sońınan Quday Iye: «Adamnıń jalǵız bolǵanı jaqsı emes, oǵan ılayıqlı járdemshi jarataman», – dedi. 19Quday Iye jerdegi haywanlardıń, aspandaǵı quslardıń hámmesin topıraqtan jaratıp, olarǵa qanday at beretuǵının biliw ushın, olardı adamǵa alıp keldi. Adam hár birine qanday at qoysa, sol janlı janıwar solay atalatuǵın boldı. 20Adam barlıq mallarǵa, aspandaǵı quslarǵa hám jabayı haywanlarǵa at qoydı. Biraq adamnıń ózine ılayıqlı járdemshi tabılmadı.

21Sonda Quday Iye adamǵa tereń uyqı berdi hám ol uyıqlap atırǵanda, onıń bir qabırǵasın alıp, ornın et penen jawıp qoydı+. 22Quday Iye adamnıń qabırǵasınan hayaldı jaratıp, onı adamǵa alıp keldi.

23Sonda adam bılay dedi:

«Meniń súyeklerimnen alınǵan súyek,

Etimnen alınǵan et minekey-ǵo!

Ol hayal adam[*] dep atalsın,

Óytkeni ol er adamnan alındı».

24Sonlıqtan er adam ata-anasın qaldırıp, óz hayalına qosıladı hám ekewi bir dene boladı+.

25Adam da, onıń hayalı da jalańash edi, biraq olar bir-birinen uyalmadı.

3

Adamnıń gúna islewi

3^1Quday Iye jaratqan jabayı haywanlardıń ishindegi eń hiylekeri jılan edi. Jılan hayaldan:

– Haqıyqattan da, Quday baǵdaǵı hesh bir terektiń miywesinen jemeń dedi me? – dep soradı+. 2Hayal jılanǵa bılay dep juwap berdi:

– Bizler baǵdaǵı tereklerdiń miywelerinen jey alamız. 3Biraq Quday: «Baǵdıń ortasındaǵı terektiń miywesinen jemeń, oǵan qol tiygizbeń, bolmasa ólip qalasız», – degen edi+.

4Jılan hayalǵa:

– Yaq, hasla ólmeysiz! 5Sebebi sol terektiń miywesinen jegenińizde kózlerińiz ashılıp, jaqsılıq penen jamanlıqtı biletuǵınıńızdı hám Quday sıyaqlı bolatuǵınıńızdı Quday biledi, – dedi.

6Hayal terektiń miywesiniń jewge jaqsı hám kózge jaǵımlı ekenin kórip, onnan bilim alıwǵa bolatuǵının bilgenlikten, háwesi keldi. Sonlıqtan ol miyweni úzip alıp jedi hám janındaǵı kúyewine de berdi. Kúyewi de jedi+. 7Sol waqıtta-aq ekewiniń de kózleri ashılıp, ózleriniń jalańash ekenin bildi. Olar ánjir aǵashlarınıń japıraqların bir-birine tigip, ózleri ushın japqıshlar isledi.

8Olar kúnniń ıssılıǵı qaytqan waqıtta, baǵdıń ishinde Quday Iyeniń júrgenin esitti hám Onnan tasalanıp, baǵdaǵı tereklerdiń arasına jasırındı. 9Biraq Quday Iye adamdı dawıslap shaqırıp:

– Qay jerdeseń? – dedi.

10Sonda adam:

– Baǵda júrgenińdi esitkenimde qorqıp kettim. Men jalańash bolǵanlıqtan jasırındım, – dedi.

11Quday Iye adamnan:

– Jalańash ekenligińdi saǵan kim ayttı? Ya bolmasa, Men jeme dep buyırǵan terektiń miywesinen jediń be? – dep soradı.

12Adam:

– Sen maǵan bergen hayal terektiń miywesinen berdi, men de jedim, – dep juwap berdi.

13Quday Iye hayalǵa:

– Bul ne qılǵanıń? – dedi.

Hayal:

– Jılan meni aldadı, sonlıqtan men jedim, – dedi.

14Sonda Quday Iye jılanǵa bılay dedi:

– Sen bul isiń ushın barlıq mallar hám jabayı haywanlar arasınan shetletilip, náletiy bolasań. Ómiriń boyı jer bawırlap, topıraq jeyseń. 15Men seniń menen hayaldı, onıń urpaǵı menen seniń urpaǵıńdı bir-birine dushpan etip qoyaman. Onıń urpaǵı seniń basıńdı ezedi, al sen onıń tabanın shaǵasań+.

16Sońınan Quday Iye hayalǵa:

– Hámiledarlıq waqtıńda awır azap shektiremen, qıynalıp tuwatuǵın bolasań. Sen kúyewińe qushtar bolasań, ol seni basqaratuǵın boladı, – dedi+.

17Al adamǵa bılay dedi:

– Hayalıńnıń sózin tıńlap, Men jeme dep buyırǵan terektiń miywesinen jegeniń ushın, jer sen sebepli náletlenedi. Ómiriń boyı awır miynet etip, jerden azıǵıńdı tawıp jeytuǵın bolasań. 18Sen dala shóplerin awqat eteseń, jer sen ushın sheńgel hám oshaǵan ósiredi. 19Jerge qaytqanıńsha, nanıńdı mańlay terińdi tógip tabatuǵın bolasań. Óytkeni sen topıraqsań, topıraqtan jaratılǵanıń sebepli jáne topıraqqa aylanasań+.

20Adam óziniń hayalın Hawa[*] dep atadı, sebebi ol pútkil adamzattıń túp anası boldı.

21Quday Iye Adam hám onıń hayalı ushın teriden kiyim islep, olardı kiyindirdi. 22Sońınan Quday Iye bılay dedi: «Mine, adam jamanlıq penen jaqsılıqtı bilip, Bizlerdiń birimiz sıyaqlı boldı. Endi ol ómir teregine qolın sozıp, onıń miywesin alıp jemesin hám máńgilik ómir súrmesin»+.

23Solay etip, óz denesi jaratılǵan topıraqtı tárbiyalaw ushın, Quday Iye adamdı Eden baǵınan shıǵarıp jiberdi. 24Ol adamdı quwıp shıǵarıp jiberdi hám ómir teregine baratuǵın joldı qorǵaw ushın Eden baǵınıń shıǵıs tárepine kerublardı[*] hám hár tárepke aylanıp turatuǵın otlı qılıshtı qoydı.

4

Kain hám Abıl

4^1Adam hayalı Hawa menen jaqınlasqannan soń, hayalı hámiledar bolıp, Kaindı tuwdı. Sonda Hawa: «Men Jaratqan Iyeniń járdemi menen adamdı dúnyaǵa keltirdim», – dedi. 2Sońınan ol taǵı da Kainnıń inisi Abıldı tuwdı. Abıl shopan, al Kain diyxan boldı. 3Aradan bir neshe waqıt ótkennen soń, Kain jerdiń óniminen Jaratqan Iyege qurbanlıq berdi. 4Abıl da óziniń súriwindegi tuńǵısh tóllerdiń bir neshesin ákelip, olardıń maylı bóleklerin qurbanlıqqa berdi. Jaratqan Iye Abıldı hám onıń qurbanlıǵın qabıl etti. 5Biraq Kaindı hám onıń qurbanlıǵın qabıl etpedi. Sonda Kain qattı ashıwlanıp, qabaǵı qarıs jawıldı.

6Jaratqan Iye Kainǵa:

– Sen ne ushın ashıwlanasań? Nege qabaǵıń qarıs jawıladı? 7Eger niyetiń jaqsı bolsa, basıńdı kóterip júrmes pe ediń? Biraq, eger niyetiń jaman bolsa, esik aldında gúna jatır. Ol seni ózine tartadı, biraq sen onnan ústem bol, – dedi+.

8Kain inisi Abılǵa:

– Júr, atızǵa barayıq! – dedi.

Olar atızda bolǵan waqıtta Kain inisi Abılǵa topılıp, onı óltirdi.

9Jaratqan Iye Kainnan:

– Iniń Abıl qay jerde? – dep soradı.

Ol:

– Bilmeymen, men ne inimniń qarawılıman ba? – dep juwap berdi.

10Sonda Jaratqan Iye bılay dedi:

– Sen ne islep qoydıń? Inińniń qanı Maǵan jerden nala etip atır. 11Seniń óz qolıń menen óltirgen inińniń qanın ishiw ushın awzın ashqan jerden endi sen quwıp jiberilip, náletiy bolasań. 12Bunnan bılay, tárbiyalaǵan jeriń ónim bermeytuǵın boladı hám sen jer betinde turaqlay almay, gezendege aylanasań.

13Kain Jaratqan Iyege:

– Meniń jazam kótere almaytuǵın dárejede awır. 14Búgin Sen meni bul jerlerden quwıp atırsań, endi men Seniń kózińnen tasa bolıp, bir jerde turaqlay almay, gezendege aylanaman. Meni dus kelgen adam óltirip ketiwi múmkin-ǵo, – dedi.

15Sonda Jaratqan Iye oǵan:

– Yaq! Eger kim de kim seni óltirse, onnan jeti ese ósh alınadı, – dedi.

Solay etip, Kainǵa duslasqan hesh bir adam onı óltirmewi ushın, Jaratqan Iye oǵan bir belgi saldı+. 16Kain Jaratqan Iyeniń janınan ketip, Edenniń shıǵısındaǵı Nod[*] degen jerge ornalastı.

Kainnıń urpaqları

17Kain hayalı menen jaqınlasqannan soń, hayalı hámiledar bolıp, Xanoxtı tuwdı. Sol waqıtta Kain bir qala salıp atır edi. Ol qalaǵa ulı Xanoxtıń atın qoydı. 18Xanoxtan Irad tuwıldı. Iradtan Mexuyael, Mexuyaelden Metushael, Metushaelden Lamex tuwıldı.

19Lamex eki hayal aldı: birinshisiniń atı – Ada, ekinshisiniń atı – Silla edi. 20Ada Yabaldı tuwdı. Ol shatırlarda jasawshı sharwalardıń túp babası boldı. 21Inisiniń atı Yubal edi. Ol barlıq lira[*] hám sıbızǵı shertetuǵınlardıń túp babası boldı. 22Al Silla Tubal-Qayındı tuwdı. Ol barlıq qola hám temir quralların islewshi boldı. Tubal-Qayınnıń qarındası Naama edi.

23Lamex hayallarına bılay dedi:

«Háy, Ada hám Silla, meni tıńlańlar!

Lamextiń hayalları,

Sózime qulaq salıńlar!

Meni jaraqatlaǵanı ushın bir er adamdı,

Urǵanı ushın bir jas jigitti óltiremen.

24Eger Kain ushın ósh alınsa jeti ese,

Lamex ushın ósh alınar jetpis ese».

Shet hám Enosh

25Adam hayalı menen taǵı jaqınlasqannan soń, hayalı bir ul tuwdı. Ol: «Quday Kain óltirgen Abıldıń ornına maǵan basqa perzent berdi», – dep, balaǵa Shet[*] dep at qoydı. 26Shetten de bir ul tuwılıp, onıń atın Enosh dep qoydı.

Adamlar sol waqıttan baslap Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqıra basladı.

5

Adam-atadan Nuxqa deyingi urpaqlar

5^1Adamnıń shejiresi mınaday:

Quday adamdı jaratqanda, onı Ózine uqsatıp jarattı. 2Olardı erkek hám hayal qılıp jarattı hám sol kúni olardı jarılqap, olarǵa «adam» dep at qoydı+.

3Adam bir júz otız jasqa shıqqanda, ózine uqsas, óziniń biynesindey bir balalı bolıp, oǵan Shet dep at qoydı+. 4Shet tuwılǵannan soń, Adam jáne segiz júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 5Adam barlıǵı bolıp toǵız júz otız jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

6Shet bir júz bes jasqa shıqqanda, ulı Enosh tuwıldı. 7Enosh tuwılǵannan soń, Shet jáne segiz júz jeti jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 8Shet barlıǵı bolıp toǵız júz on eki jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

9Enosh toqsan jasqa shıqqanda, ulı Kenan tuwıldı. 10Kenan tuwılǵannan soń, Enosh jáne segiz júz on bes jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 11Enosh barlıǵı bolıp toǵız júz bes jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

12Kenan jetpis jasqa shıqqanda, ulı Mahalalel tuwıldı. 13Mahalalel tuwılǵannan soń, Kenan jáne segiz júz qırıq jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 14Kenan barlıǵı bolıp toǵız júz on jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

15Mahalalel alpıs bes jasqa shıqqanda, ulı Ered tuwıldı. 16Ered tuwılǵannan soń, Mahalalel jáne segiz júz otız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 17Mahalalel barlıǵı bolıp segiz júz toqsan bes jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

18Ered bir júz alpıs eki jasqa shıqqanda, ulı Enox tuwıldı. 19Enox tuwılǵannan soń, Ered jáne segiz júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 20Ered barlıǵı bolıp toǵız júz alpıs eki jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

21Enox alpıs bes jasqa shıqqanda, ulı Metushelax tuwıldı. 22Metushelax tuwılǵannan soń, Enox úsh júz jıl dawamında Quday menen tıǵız baylanısta jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 23Enox barlıǵı bolıp úsh júz alpıs bes jıl jasadı. 24Ol Quday menen tıǵız baylanısta jasadı. Sońınan ol jer betinen ǵayıp boldı. Óytkeni Quday onı Óziniń janına alǵan edi+.

25Metushelax bir júz seksen jeti jasqa shıqqanda, ulı Lamex tuwıldı. 26Lamex tuwılǵannan soń, Metushelax jáne jeti júz seksen eki jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 27Metushelax barlıǵı bolıp toǵız júz alpıs toǵız jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

28Lamex bir júz seksen eki jasqa shıqqanda, bir balalı boldı. 29Ol: «Jaratqan Iyeniń náletlegen jeri sebepli shekken azabımızdı hám miynetimizdi bul bala jeńilletip, ráhát beredi», – dep balaǵa Nux[*] dep at qoydı+. 30Nux tuwılǵannan soń, Lamex jáne bes júz toqsan bes jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı. 31Lamex barlıǵı bolıp jeti júz jetpis jeti jıl ómir súrip, qaytıs boldı.

32Nux bes júz jıl jasaǵannan soń, ulları Sam, Xam hám Yafet tuwıldı.

6

Nux hám onıń keme soǵıwı

6^1Jer betinde adamlar kóbeye basladı. Olardan qızlar da tuwıldı. 2Iláhiy barlıqlar[*] adamlardıń qızlarınıń sulıw ekenin kórip, ózleri unatqanların hayallıqqa aldı+. 3Sonda Jaratqan Iye: «Meniń Ruwxım adamzatta máńgi qalmaydı, óytkeni olar barı-joǵı bir adam. Adamnıń ómiri bir júz jigirma jıl boladı», – dedi+.

4Iláhiy barlıqlar adamlardıń qızlarına úylenip, balalı bolǵan kúnlerde hám sol kúnlerden keyin de jer júzinde dáwler bar edi. Olar áyyemgi zamannıń ataqlı qaharmanları hám ataqlı adamları boldı+.

5Jaratqan Iye qarap, jer júzinde adamzattıń jaman isleriniń kóp ekenin, olardıń kewlindegi oy-niyetleriniń bárhama jawızlıqqa tolı ekenin kórdi+. 6Ol jer betinde adamzattı jaratqanına ókinip, júregi ǵamǵa toldı+. 7Sonda Jaratqan Iye bılay dedi: «Ózim jaratqan adamzattı, haywanlardı, jer bawırlawshılardı hám quslardı jer betinen qırıp taslayman. Sebebi Men olardı jaratqanıma ókinemen». 8Biraq Nux Jaratqan Iyeniń miyrimine eristi.

9Nuxtıń ómir tariyxı mınaday: Nux zamanlasları arasında haq hám minsiz adam bolıp, Quday menen tıǵız baylanısta jasaytuǵın edi+. 10Ol Sam, Xam hám Yafet degen úsh ullı boldı.

11Qudaydıń kóz aldında jer júzi buzılıp, jawızlıqqa tolǵan edi. 12Quday jer júzine qarap, onıń sonshelli buzılǵanın kórdi. Óytkeni adamlar joldan shıqqan edi. 13Sonda Quday Nuxqa bılay dedi: «Men pútkil adamzattı joq etemen, óytkeni olar sebepli jer jawızlıqqa toldı. Men olarǵa qosıp, jer betin de joq etemen. 14Sen ózińe gofer aǵashınan bir keme soq. Onı bólmelerge bólip, ishi-sırtın qara may menen mayla. 15Sen kemeni bılay soǵıwıń kerek: onıń uzınlıǵı úsh júz shıǵanaq, eni eliw shıǵanaq, biyikligi otız shıǵanaq bolsın. 16Al bastırmasın bir shıǵanaq joqarı qılıp isle. Qapısın qaptaldan qoy hám kemeniń tómengi, ortanǵı hám joqarǵı qabatları bolsın. 17Minekey, Men jer júzine topan suwın jiberip, aspan astındaǵı hámme tiri jandı joq etemen. Jerdegi barlıq nárse qırılıp qaladı. 18Biraq Men seniń menen Óz kelisimimdi dúzemen: sen óz ullarıń, hayalıń hám kelinleriń menen birge kemege kir. 19Aman qalıwı ushın, óziń menen birge kemege barlıq janıwarlardıń erkek hám urǵashısınan jup-juptan alıp kir. 20Aman qalıwı ushın, quslardıń, haywanlardıń hám jer bawırlawshılardıń hár qıylı túrleri jup-juptan saǵan keledi. 21Ózińe hám olarǵa azıq bolatuǵın hár qıylı awqatlıq zatlardı jetkilikli etip jıynap qoy».

22Nux Qudaydıń buyırǵanlarınıń barlıǵın orınladı.

7

Topan suwı

7^1Jaratqan Iye Nuxqa bılay dedi: «Pútkil xojalıǵıń menen kemege kir. Óytkeni Men zamanlaslarıń ishinde tek seniń ǵana Meniń aldımda haq ekenińdi kórdim. 2Óziń menen birge hadal dep esaplanǵan haywanlardıń túrlerinen, erkek hám urǵashısınan jeti juptan, haram dep esaplanǵan haywanlardıń túrlerinen, erkek hám urǵashısınan eki juptan al. 3Jáne de, tuqımı jer betinde saqlanıp qalıwı ushın, quslardıń hár qıylı túrlerinen erkek hám urǵashısınan jeti juptan al. 4Óytkeni Men jeti kúnnen keyin jerge qırıq kún, qırıq tún jawın jawdıraman. Ózim jaratqan hár bir tiri jandı jer betinen qırıp taslayman».

5Nux Jaratqan Iyeniń buyırǵanlarınıń barlıǵın orınladı.

6Jerdi topan suwı basqanda, Nux altı júz jasta edi. 7Nux, onıń ulları, hayalı hám kelinleri topan suwınan qutılıw ushın kemege kirdi. 8-9Qudaydıń Nuxqa buyırǵanınday, hadal hám haram dep esaplanǵan hár túrli haywanlar, quslar hám jer bawırlawshılardıń erkegi hám urǵashısı jup-jup bolıp Nuxqa kelip, kemege kirdi. 10Jeti kúnnen soń, jer betin topan suwı qaplay basladı.

11Nux altı júz jasqa tolǵan jıldıń ekinshi ayınıń on jetinshi kúninde tereń tuńǵıyıqtıń barlıq bulaqlarınan suw atlıǵıp, aspan qaqpaqları ashılıp ketti. 12Jer júzine qırıq kún, qırıq tún jawın jawdı.

13Tap sol kúni Nux, onıń ulları Sam, Xam, Yafet, Nuxtıń hayalı hám úsh kelini kemege kirdi. 14Barlıq jabayı haywanlardıń, mallardıń, jer bawırlawshılardıń, barlıq quslardıń hám qanatlılardıń da hár qıylı túrleri olar menen birge kirdi. 15Hár túrli janlı janıwarlar jup-juptan Nuxqa kelip, kemege kirdi. 16Kemege kirgen haywanlar Quday Nuxqa buyırǵanınday erkek hám urǵashı edi. Sonnan keyin, Jaratqan Iye Nuxtıń izinen kemeniń qapısın japtı.

17Topan suwı qırıq kún dawam etti hám suwlar tasıp, kemeni jerden joqarıǵa kóterdi. 18Suw jer betinde sonshelli kóbeyip joqarı kóterilgenlikten, keme suw betinde júze basladı. 19Suwlardıń kóterilgeni sonshelli, jer betindegi barlıq bálent tawlar suw astında qaldı. 20Kóterilgen suwlar tawlardıń ústin on bes shıǵanaq joqarı qapladı. 21Jer júzindegi barlıq tirishilik: quslar, mallar, jabayı haywanlar, jer bawırlawshılar hám barlıq adamlar qırılıp qaldı. 22Qurǵaqlıqtaǵı tiri jannıń hámmesi ólip qaldı. 23Jer júzindegilerdiń hámmesi: adamlardan baslap mallarǵa deyin, jer bawırlawshılardan baslap quslarǵa deyin nabıt boldı. Tek Nux hám onıń menen birge kemede bolǵanlar ǵana aman qaldı. 24Topan suwı jer júzin bir júz eliw kún qaplap turdı.

8

Topan suwınıń aqırı

8^1Biraq Quday Nuxtı hám onıń menen birge kemede bolǵan jabayı haywanlar menen mallardı esine túsirip, jer betine samal estirdi. Sonda suwlar azaya basladı. 2Tuńǵıyıqtıń bulaqları hám aspannıń qaqpaqları jabılıp, jawın tındı. 3Suwlar áste-áste jer betinen qayta basladı hám bir júz eliw kúnnen keyin azayıp qaldı. 4Keme jetinshi aydıń on jetinshi kúni Ararat tawları ústinde toqtadı+. 5Suwlar onınshı ayǵa shekem azayıp, onınshı aydıń birinshi kúninde tawlardıń tóbeleri kórine basladı.

6Qırıq kúnnen soń, Nux ózi soqqan kemeniń áynegin ashtı. 7Ol bir ǵarǵanı ushırıp jiberdi. Jer betindegi suwlar qurıǵanǵa deyin ǵarǵa ushıp kelip-ketip turdı. 8Sońınan Nux jer betindegi suwdıń qaytqan-qaytpaǵanın biliw ushın bir kepterdi ushırıp jiberdi. 9Biraq kepter qonatuǵın jer taba almay, jáne Nuxqa, kemege qaytıp keldi. Sebebi ele jer betin suw qaplap tur edi. Nux qolın sozıp, kepterdi óz janına, kemege kirgizip aldı. 10Jeti kún kútip, Nux kepterdi kemeden jáne shıǵarıp jiberdi. 11Kepter keshte qaytıp kelgende, onıń tumsıǵında záytún aǵashınıń jańa julınǵan bir japıraǵı bar edi. Sonda Nux jer betindegi suwdıń qaytqanın túsindi. 12Nux jáne jeti kún kútkennen soń, kepterdi qaytadan shıǵarıp jiberdi. Bul ret kepter qaytıp kelmedi.

13Nux altı júz bir jasqa tolǵan jıldıń birinshi ayınıń birinshi kúni jer betindegi suwlar qurǵadı. Nux kemeniń tóbesin ashıp, jerdiń qurǵaǵanın kórdi. 14Ekinshi aydıń jigirma jetinshi kúni jer tolıq qurǵadı.

15Sonda Quday Nuxqa bılay dedi: 16«Hayalıń, ullarıń hám kelinleriń menen birge kemeden shıq. 17Óziń menen birge barlıq janıwarlardı: quslardı, haywanlardı hám jer bawırlawshılardı da shıǵar. Olar jer júzine taralıp, jer betinde ósip-ónip, kóbeysin»+.

18Nux hayalı, ulları hám kelinleri menen birge kemeden shıqtı. 19Barlıq haywanlar, jer bawırlawshılar, quslar – jer betinde tirishilik etiwshilerdiń hámmesi túr-túri boyınsha kemeden shıqtı.

Nuxtıń qurbanlıq beriwi

20Nux Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurdı. Sol jerde ol hadal dep esaplanǵan haywanlardıń hám quslardıń hámmesinen alıp, olardı qurbanlıqqa shalıp, jaǵıp jiberdi+.

21Jaratqan Iye jaǵımlı iyisti unatıp, Óz kewlinde bılay dedi: «Men endi jerdi adamlar sebepli náletlemeymen. Óytkeni adamnıń kewlindegi niyetler balalıǵınan-aq jaman boladı. Men usı islegenimdey, endi hesh qashan pútkil tirishilikti joq qılıp jibermeymen+.

22Endigiden bılay, dúnya turǵansha, egin egiw, onı orıw, ıssı hám suwıq, jaz hám qıs, kúndiz hám tún bola beredi».

9

Qudaydıń Nux penen dúzgen kelisimi

9^1Quday Nuxtı hám onıń ulların jarılqap bılay dedi: «Ósip-ónip, kóbeyińler hám jer júzin toltırıńlar+. 2Jerdegi haywanlardıń, aspandaǵı quslardıń, jer júzindegi tiri janlardıń hám teńizdegi balıqlardıń hámmesi sizlerden qorqıp, úrketuǵın bolsın. Olar sizlerdiń biyligińizge berilgen. 3Barlıq tiri janıwarlar sizlerge awqat boladı. Ósimliklerdi bergenim sıyaqlı, Men sizlerge hámmesin berip atırman+.

4Biraq olardıń qanın shıǵarmay turıp, góshin jemeń. Sebebi jan qannan ibarat+. 5Eger sizlerdiń de qanıńız tógilse, haqıńızdı sózsiz talap etemen. Adam janın qıyǵan hár qanday adam hám haywannan Men esap talap etemen. 6Kim adamnıń qanın tókse, onıń óziniń qanı da basqa adam tárepinen tógiledi. Sebebi Quday adamdı Ózine uqsatıp jarattı+. 7Al sizler ósip-ónip, kóbeyińler hám jer betine tarqalıp, artıp barıńlar».

8Quday Nuxqa hám onıń ullarına bılay dedi: 9«Men sizler menen, sizlerdiń keleshek urpaǵıńız benen kelisim dúzemen. 10Jáne de, sizler menen birge bolǵan barlıq janlı janıwarlar: quslar, mallar, jabayı haywanlar hám sizler menen kemeden shıqqan jer betindegi barlıq haywanlar menen kelisim dúzemen. 11Sizler menen dúzetuǵın kelisimim mınadan ibarat: endigiden bılay, pútkil tirishilik topan suwı menen joq etilmeydi hám jer júzin joq etetuǵın topan suwı endi qaytıp bolmaydı».

12Quday sózin dawam etip bılay dedi: «Meniń sizler hám hár bir janlı janıwar menen barlıq keleshek urpaqlar ushın máńgige dúzip atırǵan kelisimimniń belgisi mınaw: 13Men Óz ayqulaǵımdı bultlarǵa jaylastıraman hám ol Meniń menen jerde jasawshılardıń arasındaǵı dúzgen kelisimimniń belgisi boladı. 14Men jer ústine bult jibergenimde, bultlarda ayqulaq payda boladı. 15Sonda Men sizler menen hám hár bir tiri jan menen dúzgen kelisimimdi eske alaman. Pútkil tirishilikti joq etiwshi topan suwı endi qaytıp bolmaydı. 16Qashan bultlarda ayqulaq payda bolsa, Men onı kórip, jerde jasawshılardıń hámmesi menen Ózim dúzgen máńgilik kelisimimdi eske alaman».

17Sońınan Quday Nuxqa: «Meniń jerde jasawshı hár bir tiri jan menen dúzgen kelisimimniń belgisi – usı», – dedi.

Nuxtıń ulları

18Nuxtıń kemeden shıqqan ulları – Sam, Xam hám Yafet edi. Xam Qanannıń ákesi edi. 19Bular Nuxtıń úsh ulı edi. Jer júzindegi barlıq xalıqlar olardan tarqadı.

20Nux jerdi tárbiyalap, júzim egiwge kiristi. 21Ol sharap iship, más bolıp qaldı hám óziniń shatırında jalańash jattı+. 22Qanannıń ákesi bolǵan Xam ákesiniń jalańash jatırǵanın kórdi hám sırtqa shıǵıp, bul haqqında eki tuwısqanına aytıp berdi+. 23Sonda Sam menen Yafet bir shapandı iyinlerine tasladı da, teris qarap júriwi menen ishke kirip, ákesiniń jalańash denesin shapan menen japtı. Olar ákesiniń jalańash ekenin kórmew ushın júzlerin basqa tárepke burdı.

24Másligi tarqaǵannan soń, Nux kishkene ulınıń ne islegenin bilip, 25bılay dedi:

«Qananǵa nálet jawsın!

Ol tuwısqanlarınıń qullarınıń qulı bolsın!»

26Ol jáne bılay dedi:

«Samnıń Quday Iyesine alǵıslar bolsın!

Al Qanan Samnıń qulı bolsın!

27Quday Yafettiń jerlerin keńeytsin!

Ol Samnıń shatırlarında jasasın!

Al Qanan Yafettiń qulı bolsın!»

28Nux topan suwınan soń jáne úsh júz eliw jıl ómir súrdi. 29Ol barlıǵı bolıp toǵız júz eliw jıl jasaǵannan soń, qaytıs boldı.

10

Nuxtıń ullarınıń urpaqları

10^1Nuxtıń ulları Sam, Xam hám Yafettiń shejiresi mınaday: topan suwınan keyin olardan balalar tuwıldı.

2Yafettiń ulları: Gomer, Magog, Maday, Yawan, Tubal, Meshex hám Tiras.

3Gomerdiń ulları: Ashkenaz, Rifat hám Togarma.

4Yawannıń ulları: Elisha, Tarshish, Kittim hám Dodanim+.

5Bulardan teńiz jaǵalarında jasawshı xalıqlar órbidi. Olar óz úlkelerinde hár qıylı tillerde sóylep, xalıqları hár qıylı qáwimlerge bólindi.

6Xamnıń ulları: Kush, Mısır, Put hám Qanan.

7Kushtıń ulları: Seba, Xawila, Sabta, Raama hám Sabtexa.

Raamanıń ulları: Sheba hám Dedan+.

8Kushtıń jáne Nimrod degen de bir ulı bar edi. Ol jer júzindegi birinshi kúshli jawınger boldı. 9Nimrod Jaratqan Iyeniń aldında kúshli ańshı bolǵanlıqtan: «Jaratqan Iyeniń aldında Nimrod sıyaqlı kúshli ańshı», – degen sóz kelip shıqqan. 10Ol dáslep Shınar[*] jerindegi Babıl[*], Erex, Akkad hám Kalne qalalarında patshalıq etti. 11Sońınan ol sol jerden Ashshurǵa ketip, Nineviya, Rexobot-Ir, Kalax qalaların,+
12sonday-aq Nineviya menen Kalax arasındaǵı Resen qalasın qurdı. Ol ullı qala boldı.

13Mısırdan lud, anam, lehab, naftux, 14patrus, kaslux hám kaftor xalıqları, al kaslux xalqınan filist xalqı kelip shıqtı.

15Qanannan tuńǵısh ulı Sidon, keyin Xet tuwıldı. 16Sonday-aq ebus, amor, girgash, 17xiw, arq, sin, 18arwad, semar hám xamat xalıqları da Qanannan kelip shıqtı. Keyin ala qanan qáwimleri átirapqa tarap jayılıp ketti. 19Qanan xalqınıń jerleri Sidonnan Gerar tárepke qaray Gazaǵa shekem, onnan Sodom, Gomora, Adma, Seboyım tárepke qaray Leshaǵa shekem sozılıp jattı.

20Bular óz úlkelerinde hám xalıqlarında hár túrli qáwimlerge hám tillerge bólingen Xamnıń urpaqları edi.

21Yafettiń ájaǵası Samnıń da balaları boldı. Ol barlıq Eber urpaqlarınıń túp babası boldı+.

22Samnıń ulları: Elam, Ashshur, Arpaxshad, Lud hám Aram.

23Aramnıń ulları: Us, Xul, Geter, Mash.

24Arpaxshadtan Shelax, Shelaxtan Eber tuwıldı.

25Eberdiń eki ulı bolıp, olardıń biriniń atı Peleg[*] edi, óytkeni sol waqıtta jerler bólingen edi. Al ekinshisiniń atı Ioqtan edi.

26Ioqtannan Almodad, Shelef, Xasarmawet, Erax, 27Hadoram, Uzal, Dikla, 28Obal, Abimael, Sheba, 29Ofir, Xawila hám Iobab tuwıldı. Bulardıń bári Ioqtannıń ulları edi+.

30Olar shıǵısta, Meshadan Sefarǵa shekem sozılǵan tawlı úlkede jasaytuǵın edi.

31Bular óz úlkelerinde hám xalıqlarında hár túrli qáwimlerge hám tillerge bólingen Samnıń urpaqları edi.

32Topan suwınan soń, pútkil jer júzine xalıq-xalıq, urıw-urıw bolıp taraǵan bul adamlar Nuxtıń urpaqları edi.

11

Babıl minarası

11^1Sol waqıtları dúnyadaǵı barlıq adamlar bir tilde sóylep, birdey sózlerdi qollanatuǵın edi. 2Adamlar shıǵısta kóship júrgende, Shınar jerinde bir tegislik taptı hám sol jerge ornalastı+.

3Adamlar bir-birine: «Kelińler, ılaydan gerbish quyıp, olardı otqa pisireyik», – dedi. Olar tastıń ornına gerbish, ılaydıń ornına qara may qollandı. 4Sońınan olar: «Ózimizge bir qala qurayıq hám tóbesi aspanǵa jetetuǵın bir minara tiklep, dańqımızdı shıǵarayıq. Sonda bizler jer júzine tarap ketpeymiz», – desti.

5Jaratqan Iye adamlar qurıp atırǵan qalanı hám minaranı kóriw ushın tómenge tústi 6hám bılay dedi: «Mine, olar bir xalıq bolıp, bir tilde sóylegenlikten, usı isti basladı. Bunnan bılay olar oylaǵan oyların júzege asırmay qoymaytuǵın boladı. 7Qáne, tómenge túseyik, olar bir-birin túsinbey qalıwı ushın tillerin aralastırıp taslayıq».

8Solay etip, Jaratqan Iye olardı jer júzine taratıp jiberip, qala qurılısın toqtatıp tasladı+. 9Sonlıqtan bul qala Babıl[*] dep ataldı. Sebebi Jaratqan Iye sol jerde barlıq adamlardıń tillerin aralastırıp taslap, olardı pútkil jer júzine taratıp jibergen edi.

Samnıń Ibrayımǵa shekemgi urpaqları

10Samnıń shejiresi mınaday: topan suwınan eki jıl ótkennen soń, Sam júz jasta bolǵanda, ulı Arpaxshad tuwıldı. 11Arpaxshad tuwılǵannan soń, Sam jáne bes júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

12Arpaxshad otız bes jasqa shıqqanda, ulı Shelax tuwıldı. 13Shelax tuwılǵannan soń, Arpaxshad jáne tórt júz úsh jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

14Shelax otız jasqa shıqqanda, ulı Eber tuwıldı. 15Eber tuwılǵannan soń, Shelax jáne tórt júz úsh jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

16Eber otız tórt jasqa shıqqanda, ulı Peleg tuwıldı. 17Peleg tuwılǵannan soń, Eber jáne tórt júz otız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

18Peleg otız jasqa shıqqanda, ulı Reu tuwıldı. 19Reu tuwılǵannan soń, Peleg jáne eki júz toǵız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

20Reu otız eki jasqa shıqqanda, ulı Serug tuwıldı. 21Serug tuwılǵannan soń, Reu jáne eki júz jeti jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

22Serug otız jasqa shıqqanda, ulı Naxor tuwıldı. 23Naxor tuwılǵannan soń, Serug jáne eki júz jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

24Naxor jigirma toǵız jasqa shıqqanda, ulı Terax tuwıldı. 25Terax tuwılǵannan soń, Naxor jáne bir júz on toǵız jıl jasadı. Onıń basqa da ulları hám qızları boldı.

26Terax jetpis jasqa shıqqannan soń, onnan Ibram[*], Naxor hám Haran degen ullar tuwıldı.

Teraxtıń urpaqları

27Teraxtıń urpaqlarınıń tariyxı mınaday: Teraxtan Ibram, Naxor hám Haran tuwıldı. Al Harannan Lut tuwıldı. 28Ákesi Teraxtıń kóziniń tirisinde, Haran óziniń tuwılǵan jeri bolǵan kaldeylerdiń Ur qalasında qaytıs boldı. 29Ibram da, Naxor da úylendi. Ibramnıń hayalınıń atı Saray[*], al Naxordıń hayalınıń atı Milka edi. Milka Iskanıń ákesi Harannıń qızı edi. 30Saray násilsiz bolıp, balası joq edi.

31Terax ulı Ibramdı, Harannıń ulı bolǵan aqlıǵı Luttı hám Ibramnıń hayalı bolǵan kelini Saraydı alıp, Qanan jerine barıw ushın kaldeylerdiń Ur qalasınan jolǵa shıqtı. Biraq olar Xaran jerine jetkende, sol jerge ornalasıp qaldı.

32Terax eki júz bes jıl ómir súrip, Xaranda qaytıs boldı.

12

Ibramnıń shaqırılıwı

12^1Jaratqan Iye Ibramǵa: «Óz elińdi, aǵayin-tuwǵanlarıńdı hám ákeńniń úyin qaldırıp, Men saǵan kórsetetuǵın elge bar+. 2Men sennen ullı xalıq dóretemen. Seni jarılqayman hám atıńdı mártebeli qılaman. Sen basqalarǵa jarılqaw bolasań. 3Seni jarılqaǵanlardı Men jarılqayman. Seni náletlegenlerdi Men náletleymen. Jer júzindegi barlıq xalıqlar sen arqalı jarılqanadı», – dedi+.

4Ibram Jaratqan Iyeniń buyrıǵı boyınsha jolǵa shıqtı. Lut ta onıń menen birge ketti. Ibram Xarannan shıqqan waqıtta jetpis bes jasta edi. 5Ol ózi menen birge hayalı Saraydı, inisi Luttı, Xaranda jıynaǵan mal-múlkin hám xızmetshilerin aldı da, Qanan jerine qaray jolǵa shıqtı. Olar Qanan jerine jetip barǵanda, 6Ibram el boylap júrip, Shexemdegi Moreniń terebinf tereginiń janına bardı. Sol waqıtları usı elde qanan xalqı jasaytuǵın edi. 7Sonda Jaratqan Iye Ibramǵa kórinip: «Men bul jerdi seniń urpaǵıńa beremen!» – dedi. Ibram ózine kóringen Jaratqan Iyege arnap, sol jerde qurbanlıq orın qurdı.

8Keyin ol Beyt-El qalasınıń shıǵıs jaǵındaǵı tawlı jerge qaray júrip, batıs jaqtaǵı Beyt-El qalası menen shıǵıs jaqtaǵı Ay qalasınıń ortasına shatırın tikti. Sol jerde Ibram Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurıp, Onıń atın aytıp shaqırdı. 9Sońınan ol qubla tárepke, Negebke qaray jolın dawam etti.

Ibram Mısırda

10Sol waqıtta elde kúshli ashlıq bolǵanlıqtan, Ibram waqtınsha jasap turıw ushın Mısırǵa ketti+. 11Olar Mısırǵa jaqınlaǵanda, Ibram hayalı Sarayǵa bılay dedi:

– Men seniń sulıw hayal ekenińdi bilemen. 12Mısırlılar seni kórgende: «Bul onıń hayalı», – dep, meni óltirip, al seni tiri qaldıradı. 13Olarǵa: «Onıń qarındasıman», – dep ayt. Sonda sen sebepli olar maǵan jaqsı qatnasta boladı hám men aman qalaman+.

14Ibram Mısırǵa kelgende, mısırlılar onıń hayalınıń júdá gózzal ekenin kórdi. 15Faraonnıń xızmetkerleri hayaldı kórip, faraonǵa onıń sulıwlıǵın maqtap aytıp berdi. Hayal faraonnıń sarayına alındı. 16Faraon Saray sebepli Ibramǵa jaqsı qatnasta boldı. Ibram iri hám mayda mallarǵa, erkek hám urǵashı esheklerge, qul hám shorılarǵa, túyelerge iye boldı.

17Biraq Jaratqan Iye Ibramnıń hayalı Saray sebepli faraondı hám onıń úy-ishin awır apatlarǵa duwshar etti. 18Sonda faraon Ibramdı shaqırtıp oǵan bılay dedi: «Sen nege maǵan bulay islediń? Ne sebepten maǵan, onıń hayalıń ekenin aytpadıń? 19Ne ushın onı qarındasım dediń? Men onı hayallıqqa alayın dep qaldım-ǵo. Hayalıńdı al da, ket!» 20Solay etip, faraon óz adamlarına Ibramdı hayalı hám barlıq jıyǵan-tergenleri menen shıǵarıp salıwdı buyırdı.

13

Ibram menen Luttıń bir-birinen bóliniwi

13^1Ibram hayalın hám óziniń barlıq mal-múlkin aldı da, Mısırdan shıǵıp, Negebke ketti. Lut ta olar menen birge ketti. 2Ibram mallarǵa, gúmis hám altınlarǵa oǵada bay edi. 3Ol Negebten Beyt-Elge shekem kóship-qonıp júrdi hám Beyt-El menen Ay qalasınıń ortasındaǵı burın ózi shatır qurǵan orınǵa keldi. 4Sol jerde burın ózi qurǵan qurbanlıq orınǵa barıp, Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqırdı.

5Ibram menen birge kóshken Luttıń da iri hám mayda malları, shatırları bar edi. 6Olardıń mal-múlki sonshelli kóp bolǵanlıqtan jer jetispey, birge jasaw múmkin bolmay qaldı. 7Sonlıqtan Ibram menen Luttıń shopanları arasında jánjel payda boldı. Sol waqıtları qanan hám periz xalıqları da usı elde jasaytuǵın edi.

8Sonda Ibram Lutqa: «Bizlerdiń aramızda da, shopanlarımızdıń arasında da jánjel bolmasın. Aqırı, bizler tuwısqanbız-ǵo!+
9Barlıq jer seniń kóz aldıńda. Kel, bólineyik. Eger sen solǵa ketseń, men ońǵa ketemen. Eger sen ońǵa ketseń, men solǵa ketemen», – dedi.

10Lut átirapına qarap, pútkil Iordan tegisliginiń Soarǵa shekemgi mol suwlı jerlerin kórdi. Jaratqan Iye Sodom hám Gomoranı joq etpesten aldın, bul jerler Jaratqan Iyeniń baǵınday, Mısır jerindey edi+. 11Lut pútkil Iordan tegisligin tańlap, shıǵısqa qaray ketti. Solay etip, olar bir-birinen bólindi. 12Ibram Qanan jerinde qaldı, al Lut tegisliktegi qalalardıń arasına jaylasıp, Sodomǵa jaqın jerge shatır qurdı. 13Sodom xalqı jawız bolıp, Jaratqan Iyege qarsı kóp gúnalar isleytuǵın edi+.

14Lut Ibramnan bólingennen soń, Jaratqan Iye Ibramǵa bılay dedi: «Óziń turǵan jerden arqaǵa hám qublaǵa, shıǵısqa hám batısqa qara! 15Óziń kórip turǵan jerdiń hámmesin saǵan hám seniń urpaqlarıńa máńgige beremen+. 16Urpaqlarıńdı jerdiń qumı sıyaqlı kóbeytemen. Kim de kim jerdegi qumlardı sanay alsa, seniń urpaqlarıńdı da sanay aladı+. 17Qánekey, bar da, Meniń saǵan beretuǵın jerlerimdi bastan ayaǵına shekem aylanıp shıq».

18Ibram Xebronǵa jaqın jerdegi Mamreniń terebinf terekligi janına shatırların kóshirip aparıp ornalastı. Sol jerde ol Jaratqan Iyege arnap qurbanlıq orın qurdı.

14

Ibramnıń Luttı tutqınlıqtan qutqarıwı

14^1Sol waqıtları Shınar patshası Amrafel, Ellasar patshası Aryox, Elam patshası Kedorlaomer hám Goyım patshası Tidal birigip, 2Sodom patshası Beraǵa, Gomora patshası Birshaǵa, Adma patshası Shinabqa, Seboyım patshası Shemeberge hám Bela patshasına, yaǵnıy Soar patshasına qarsı urıs ashtı. 3Al sońǵı atalǵan bes patsha birigip, Siddim oypatlıǵında, yaǵnıy házirgi Óli teńiz jaylasqan orında awqam dúzdi+. 4Bul patshalar on eki jıl Kedorlaomerdiń qol astında bolıp, on úshinshi jılı oǵan qarsı bas kóterdi.

5On tórtinshi jılı Kedorlaomer hám onıń menen awqamlas bolǵan patshalar kelip, Ashterot-Qarnayımdaǵı refa, Hamdaǵı zuz, Shawe-Kiryatayımdaǵı em xalıqların,+
6jáne de, tawlı Seir jerindegi xor xalqın shól shetindegi El-Paranǵa deyin qıyratıp, jeńiliske ushırattı. 7Olar sol jerden izge qaytıp, En-Mishpatqa, házirgi Qadeshke keldi hám amaleklerdiń barlıq jerlerin basıp alıp, Xaseson-Tamarda jasawshı amorlardı qıyrattı+.

8Bes patsha – Sodom, Gomora, Adma, Seboyım hám Bela, yaǵnıy Soar patshaları Siddim oypatlıǵına shıǵıp,+
9tórt patshaǵa, yaǵnıy Elam patshası Kedorlaomerge, Goyım patshası Tidalǵa, Shınar patshası Amrafelge hám Ellasar patshası Aryoxqa qarsı atlandı. 10Siddim oypatlıǵında qara may kánleri kóp edi. Sodom hám Gomora patshaları qashıp baratırǵanda olardıń adamlarınıń geybirewleri sol kánlerge túsip ketti, al qalǵanları tawǵa qashtı. 11Jeńgen tórt patsha Sodom hám Gomoranıń pútkil baylıǵın hám azıq-awqatların alıp ketti. 12Olar jáne sol waqıtta Sodomda jasap atırǵan Ibramnıń inisi Luttı hám onıń mal-múlkin de alıp ketti.

13Ol jerden qashıp qutılǵan bir adam kelip, evrey Ibramǵa bolǵan waqıyanı xabarladı. Sol waqıtta Ibram Eshkol menen Anerdiń tuwısqanı bolǵan, amor xalqınan bolǵan Mamreniń terebinf terekligi qasında jasap atır edi. Bulardıń hámmesi Ibramnıń awqamlasları edi. 14Ibram inisiniń tutqınǵa túskenin esitip, úyinde tuwılıp ósken, urısqa jaramlı úsh júz on segiz adamdı qurallandırdı da, tórt patshanıń izinen Dan qalasına shekem quwıp bardı+. 15Ibram adamların toparlarǵa bólip, túnde dushpanǵa qarsı hújim jasadı hám olardı qıyratıp, Damasktiń arqa tárepindegi Xobaǵa shekem quwıp bardı. 16Ol oljaǵa alınǵan pútkil mal-múlikti, inisi Luttı, onıń mal-múlkin, hayallardı hám tutqın bolǵanlardı qaytarıp alıp keldi.

Melkisedektiń Ibramǵa pátiyasın beriwi

17Ibram Kedorlaomer hám onıń awqamlasları ústinen jeńiske erisip qaytıp kiyatırǵanda, Sodom patshası onı kútip alıw ushın Shawe oypatlıǵına[*], yaǵnıy Patsha oypatlıǵına shıqtı+.

18Quday Taalanıń ruwxaniyi bolǵan Salim[*] patshası Melkisedek nan hám sharap alıp shıqtı+. 19Ol Ibramǵa pátiyasın berip, bılay dedi:

«Aspan hám jerdi jaratqan Quday Taala

Ibramdı jarılqasın.

20Dushpanlarıńdı táslim ettirgen

Quday Taalaǵa alǵıslar bolsın».

Sonda Ibram Melkisedekke ózindegi barlıq nárselerden onnan birin berdi+.

21Al Sodom patshası Ibramǵa:

– Adamlarımdı maǵan qaytarıp ber, al oljalardı ózińde qaldıra ber, – dedi.

22-23Biraq Ibram Sodom patshasına bılay dedi:

– Sen: «Men Ibramdı bayıttım», – dep aytıp júrmewiń ushın, men Jaratqan Iyeniń, yaǵnıy aspan hám jerdi jaratqan Quday Taalanıń aldında saǵan tiyisli hesh nárseni, hátte, bir sabaq ta, ayaq kiyimniń bawın da almaytuǵınımdı aytıp, ant ishemen. 24Biraq tek adamlarımnıń iship-jegeni hám meniń menen birge urısqa barǵan Aner, Eshkol hám Mamreniń óz úlesleri buǵan kirmeydi. Olar óz úleslerin alsın.

15

Qudaydıń Ibram menen kelisim dúziwi

15^1Bul waqıyalardan soń, Jaratqan Iye Ibramǵa bılay dep ayan berdi:

– Qorqpa, Ibram. Men – seniń qalqanıńman. Saǵan beriletuǵın sıylıq oǵada ullı boladı+.

2Biraq Ibram bılay dedi:

– Quday Iye! Sen maǵan ne bereseń? Men ele biyperzentpen-ǵo! Meniń úyim damaskli Eliezerge qaladı. 3Sen maǵan perzent bermegeniń sebepli, úyimdegi bir xızmetshim miyrasxorım boladı.

4Sonda Jaratqan Iye Ibramǵa:

– Seniń miyrasxorıń ol emes, al ózińnen tuwılatuǵın balań boladı, – dedi. 5Sońınan Ibramdı sırtqa shıǵarıp bılay dedi:

– Aspanǵa qara! Eger juldızlardı sanay alsań, olardı sanap kór. Mine, seniń urpaqlarıń da sonday kóp boladı+.

6Ibram Jaratqan Iyege isendi, Jaratqan Iye isenimi ushın onı haq dep sanadı+.

7Sońınan Ol Ibramǵa:

– Bul jerdi saǵan menshik etip beriw ushın, seni kaldeylerdiń Ur qalasınan shıǵarǵan Jaratqan Iyeń Men bolaman, – dedi.

8Biraq Ibram Onnan:

– Quday Iye, bul jerlerdi menshik etip alatuǵınımdı qalay bilemen? – dep soradı+.

9Sonda Jaratqan Iye oǵan:

– Maǵan hár biriniń jası úsh jasar bolǵan qashar, eshki, qoshqar, jáne de, bir qumırı hám kepterdiń palapanın alıp kel.

10Ibram hámmesin alıp keldi hám olardı dál ortasınan bólip, bóleklerdi bir-birine qarama-qarsı qoydı. Al quslardı bólmedi+. 11Soyılǵan mallardıń denesine jırtqısh quslar ushıp kelip, qona basladı, biraq Ibram olardı quwıp jiberdi.

12Kún batar waqıtta, Ibram tereń uyqıǵa ketti. Sonda qorqınıshlı bir qara túnek onı qorshap aldı+. 13Jaratqan Iye Ibramǵa bılay dedi: «Mınanı jaqsı bilip qoy: seniń urpaqlarıń jat elde kelgindi bolıp jasaydı. Olar tórt júz jıl qulshılıqta bolıp, eziwshilik kóredi+. 14Biraq Men olardı qul etken xalıqtı jazalayman. Sonnan soń, olar sol jerden kóp mal-múlik penen shıǵıp ketedi+. 15Al sen ǵarrılıq dáwranın súrip, ólip jerleneseń hám tınıshlıq penen ata-babalarıńnıń janına barasań. 16Seniń urpaqlarıńnıń tek tórtinshi áwladı ǵana bul jaqqa qaytıp keledi, sebebi amorlardıń gúnası ele tolıw mólsherine jetken joq»+.

17Kún batıp, qarańǵılıq shókkende, ishi tútep turǵan ıdıs hám lawlaǵan jalın payda bolıp, bólingen mallardıń arasınan júrip ótti. 18Usı kúni Jaratqan Iye Ibram menen kelisim dúzip bılay dedi: «Men seniń urpaqlarıńa Mısır dáryasınan ullı Evfrat dáryasına shekem sozılǵan jerdi,+
19yaǵnıy ken, keniz, qadmon, 20xet, periz, refa, 21amor, qanan, girgash hám ebus xalıqlarınıń jerlerin beremen».

16

Ajar hám Ismayıl

16^1Ibramnıń hayalı Saray oǵan ele bala tuwıp bermegen edi. Saraydıń Ajar degen mısırlı shorısı bar edi. 2Saray Ibramǵa: «Minekey, Jaratqan Iye meni bala tuwıwdan mahrum etti. Sen meniń shorım menen jat, múmkin, ol arqalı balalı bolarman», – dedi.

Ibram Saraydıń sózine qulaq astı. 3Solay etip, Ibramnıń Qanan jerinde jasaǵanına on jıl bolǵanda, Saray óziniń mısırlı shorısı Ajardı Ibramǵa toqallıqqa alıp berdi. 4Ibram Ajar menen jatqannan soń, ol hámiledar boldı. Ajar óziniń hámiledar ekenligin bilgende, xanımın mensinbey qoydı.

5Saray Ibramǵa:

– Meniń jábir shegiwime sen ayıplısań. Men ózimniń shorımdı seniń qoynıńa saldım, al ol óziniń hámiledar ekenin bilgende, meni mensinbey qoydı. Seniń menen meniń aramda Jaratqan Iyeniń Ózi qazılıq etsin, – dedi+.

6Ibram Sarayǵa:

– Shorıń seniń qolıńda emes pe? Oǵan ne qılaman deseń de, óziń bileseń, – dedi.

Solay etip, Saray Ajarǵa qattı azap bere baslaǵanlıqtan, Ajar onnan qashıp ketti.

7Jaratqan Iyeniń perishtesi onı shóldegi bulaqtıń janınan, Shurǵa aparatuǵın joldıń boyınan tawıp:+

8– Saraydıń shorısı Ajar, qayaqtan kelip, qayaqqa baratırsań? – dep soradı.

Ol:

– Men xanımım Saraydan qashıp baratırman, – dep juwap berdi. 9Sonda Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan:

– Xanımıńa qaytıp bar hám oǵan boysın, – dedi. 10Perishte dawam etip:

– Men seniń urpaqlarıńdı sonshelli kóbeytemen, olardı hesh kim sanay almaytuǵın boladı, – dedi. 11Jaratqan Iyeniń perishtesi oǵan jáne:

– Minekey, sen hámiledarsań. Sen ul tuwasań. Onıń atın Ismayıl[*] dep qoyasań. Óytkeni Jaratqan Iye seniń zarıńdı esitti! 12Seniń ulıń qulanday boladı. Ol hámmege qarsı, hámme oǵan qarsı boladı hám ol barlıq tuwısqanları menen dushpan bolıp ómir súredi, – dedi.

13Ajar: «Men ózimdi kórip turǵan Qudaydı kórdim», – dep, ózi menen sóylesken Jaratqan Iyeni «El-Roiy»[*] dep atadı. 14Sonlıqtan Qadesh penen Beredtiń arasında jaylasqan bul qudıq «Beer-Laxay-Roiy»[*] dep ataladı.

15Ajar Ibramǵa ul tuwıp berdi. Ibram ulına Ismayıl dep at qoydı. 16Ajar Ismayıldı tuwǵanda, Ibram seksen altı jasta edi.

17

Súnnet – kelisimniń belgisi

17^1Ibram toqsan toǵız jasta bolǵanda, Jaratqan Iye oǵan kórinip:

– Men Qúdireti kúshli Qudayman. Meniń jolım menen júr hám minsiz bol. 2Men seniń menen Óz kelisimimdi dúzemen hám seniń urpaqlarıńdı esap-sansız qılıp kóbeytemen, – dedi.

3Ibram et betinen jıǵıldı. Sonda Quday oǵan bılay dedi:

4– Meniń seniń menen dúzetuǵın kelisimim mınaw: sen kóp xalıqlardıń babası bolasań. 5Endi seniń atıń Ibram emes, al Ibrayım[*] boladı. Sebebi Men seni kóp xalıqlardıń babası qılaman+. 6Men seniń násilińdi sansız etip kóbeytip, sennen xalıqlar dóretemen. Seniń urpaǵıńnan patshalar kelip shıǵadı. 7Men seniń menen hám sennen keyingi urpaqlarıń menen keleshek áwladlarǵa ótetuǵın máńgilik kelisim dúzemen: Men seniń hám sennen keyingi urpaqlarıńnıń Qudayı bolaman. 8Házir óziń kelgindi bolıp jasap atırǵan pútkil Qanan jerin saǵan hám sennen keyingi urpaqlarıńa máńgige menshik etip beremen hám Men olardıń Qudayı bolaman.

9Quday Ibrayımǵa jáne bılay dedi:

– Al sen hám sennen keyingi urpaqlarıń Meniń kelisimimdi áwladlar dawamında saqlawıńız tiyis. 10Meniń seniń menen hám seniń urpaqlarıń menen dúzgen kelisimim, yaǵnıy sizler orınlawıńız kerek bolǵan kelisim mınaw: sizlerdiń arańızdaǵı hár bir er adam súnnet etiliwi tiyis. 11Sizler súnnet etiliwińiz shárt. Súnnet aramızdaǵı kelisimniń belgisi boladı. 12Hár bir er bala, sonıń ishinde úyińizde tuwılǵan yamasa urpaǵıńızdan bolmay, qanday da bir shet elli adamnan satıp alınǵan qullar segiz kúnliginde súnnet etilsin. Bul áwladlar boyı dawam etsin+. 13Olar úyińde tuwılǵan bolsa da, satıp alınǵan bolsa da, súnnet etiliwi shárt. Deneńizdegi bul belgi Meniń máńgilik kelisimimniń belgisi boladı. 14Súnnet etilmegen hár bir erkek óz xalqı arasınan shıǵarılıp jiberilsin. Óytkeni ol kelisimdi buzǵan boladı.

15Quday Ibrayımǵa jáne bılay dedi:

– Endigiden bılay, hayalıńdı Saray dep emes, al Sara[*] dep shaqır. 16Men onı jarılqayman hám ol arqalı saǵan bir ul beremen. Men onı jarılqayman hám ol xalıqlardıń anası boladı. Onnan xalıqlardıń patshaları kelip shıǵadı.

17Ibrayım et betinen jıǵıldı. Ol: «Júz jasar ǵarrıdan bala tuwıla ma? Toqsan jasar Sara bala tuwa ma?» – dep oylap, kúlip qoydı. 18Soń ol Qudayǵa:

– Hesh bolmasa, Ismayıl aldıńda aman júrgey, – dedi.

19Sonda Quday oǵan bılay dedi:

– Yaq, hayalıń Sara saǵan ul tuwıp beredi. Sen onıń atın Ísaq dep qoyasań. Men onıń menen hám onıń urpaqları menen máńgilik kelisimimdi dúzemen. 20Al Ismayılǵa kelsek, seniń ol tuwralı aytqanlarıńdı esittim. Men onı jarılqap, ósip-óndiremen hám urpaqların esap-sansız qılıp kóbeytemen. Ismayıldan on eki kósem kelip shıǵadı. Men onnan ullı xalıq dóretemen. 21Biraq Men Óz kelisimimdi kelesi jılı usınday waqıtta Saranıń tuwatuǵın ulı Ísaq penen dúzemen.

22Quday Ibrayım menen sóylesip bolǵannan keyin, joqarıǵa kóterilip ketti.

23Ibrayım Qudaydıń aytqanınday, sol kúni-aq úyindegi barlıq erkeklerdi: ulı Ismayıldı, úyinde tuwılǵan hám satıp alınǵan er adamlardıń hámmesin súnnet ettirdi. 24Ibrayım ózi súnnet etilgende, toqsan toǵız jasta, 25al ulı Ismayıl on úsh jasta edi. 26Ibrayım hám onıń ulı Ismayıl da sol kúni-aq súnnet etildi. 27Olar menen birlikte Ibrayımnıń úyindegi barlıq erkekler: sol úyde tuwılǵanlar hám shet elli adamlardan satıp alınǵan qullar da súnnet etildi.

18

Qudaydıń Ibrayımǵa ul beriwdi wáde etiwi

18^1Kúnniń jáziyrama ıssısı waqtında, Ibrayım shatırdıń kirer awzında otırǵan edi. Sonda oǵan Mamreniń terebinf terekligi qasında Jaratqan Iye kórindi. 2Ibrayım basın kóterip qaraǵanda, qarsı aldında úsh adamnıń turǵanın kórdi. Ol dárhal otırǵan ornınan ushıp turdı da, olardı qarsı alıwǵa asıqtı hám jerge deyin iyilip, tájim etti.

3Sońınan Ibrayım bılay dedi:

– Mırzam, eger men miyrimińizge erisken bolsam, mendey qulıńızdı shetlep ótpeń. 4Ayaqlarıńızdı juwıwıńız ushın az-maz suw aldırayın. Mına terektiń astında dem alıńlar. 5Mendey qulıńız tárepke jolıńız túsken eken, hállenip alıwıńız ushın jeytuǵın bir nárseler ákeleyin. Soń jolıńızdı dawam etersiz.

Olar:

– Yaqshı, óziń aytqanıńday qıla ber, – dedi+.

6Ibrayım asıǵıslıq penen shatırǵa, Saranıń qasına kelip, oǵan:

– Tez sapalı unnan úsh tabaq qamır iylep, pátir pisir, – dedi.

7Sońınan Ibrayım padaǵa juwırıp bardı da, bir jas hám jaqsı baspaqtı alıp, onı xızmetshi jigitke berdi. Jigit onı tez tayarlawǵa kiristi. 8Ibrayım qatıq, sút hám pisirilgen baspaq góshin ákelip, qonaqlardıń aldına qoydı. Olar awqatlanıp otırǵanda, Ibrayım olardıń qasında, terektiń astında turdı.

9Olar Ibrayımnan:

– Hayalıń Sara qayaqta? – dep soradı.

– Usı jerde, shatırda, – dep juwap berdi Ibrayım.

10Sonda olardıń biri oǵan:

– Kelesi jılı usınday waqıtta Men seniń janıńa sózsiz qaytıp kelemen, sol waqıtta Sara ullı boladı, – dedi.

Al Sara Onıń art betinde, shatırdıń kirer awzında tıńlap turǵan edi+. 11Ibrayımnıń da, Saranıń da álle qashan jası ótip, qartayıp qalǵan edi. Sara bala tuwıw jasınan ótken edi. 12Sonlıqtan Sara ishinen kúlip: «Qartayıp qalǵan bolsam, bunday házlikke bólene alar ma ekenmen? Onıń ústine xojayınım da qartayǵan», – dep oyladı+.

13Sonda Jaratqan Iye Ibrayımǵa:

– Sara ne ushın: «Men haqıyqattan da, qartayǵanda bala tuwa alaman ba?» – dep kúldi. 14Jaratqan Iye ushın múmkin emes nárse bar ma? Men belgilengen waqıtta, kelesi jılı usınday waqıtta janıńa qaytqanımda, Sara ullı boladı, – dedi+.

15Sara qorqıp ketip:

– Kúlgenim joq, – dep ótirik sóyledi.

Biraq Ol:

– Yaq, kúldiń, – dedi.

Ibrayımnıń Sodom ushın jalbarınıwı

16Adamlar sol jerden shıǵıp, tómenge, Sodomǵa qaray ketti. Ibrayım da olardı shıǵarıp salıw ushın birge júrdi. 17Sonda Jaratqan Iye bılay dedi: «Men isleyjaq isimdi Ibrayımnan jasıraman ba+? 18Ibrayımnan ullı hám kúshli xalıq kelip shıǵıp, jer júzindegi barlıq xalıqlar ol arqalı jarılqanatuǵını sózsiz-ǵo+. 19Tuwrı hám ádil islerdi islep, jolım menen júriwdi balalarına hám urpaqlarına buyırsın dep, Men Ibrayımdı tańladım. Solay etip, Men oǵan bergen sózimdi orınlayman».

20Sońınan Jaratqan Iye jáne bılay dedi: «Sodom hám Gomora sebepli shegilgen nalalar oǵada kóp hám olardıń gúnaları da júdá awır+. 21Endi Men tómenge túsip, olardıń islegen isleriniń Men esitkendey dárejede jaman ba ekenligin kóreyin. Eger olay bolmasa, onı da bileyin».

22Eki adam burılıp, Sodomǵa qaray ketti. Biraq Ibrayım Jaratqan Iyeniń aldında turıp qaldı. 23Sońınan ol Jaratqan Iyege jaqınıraq kelip bılay dedi:

– Sen haq adamdı nahaq adam menen birge qırıp taslamaqshımısań? 24Múmkin, bul qalada eliw haq adam bar shıǵar? Sen haqıyqattan da, sol jerdi ishindegi eliw haq adam ushın keshirmey, qırıp taslayjaqsań ba? 25Bulay islewden awlaq bola gór! Haq adam menen nahaq adamnıń táǵdirin birdey qılıp, haq adamdı nahaq adamǵa qosıp óltiriwden awlaq bolǵaysań! Pútkil dúnyanı Húkim etiwshi ádil bolıwı kerek emes pe+?

26Jaratqan Iye oǵan:

– Eger Men Sodomnan eliw haq adam tapsam, olar ushın sol jerdi keshiremen, – dep juwap berdi+.

27Sonda Ibrayım dawam etip:

– Men topıraq hám kúl sıyaqlı birew bolsam da, júrek etip, O Iyem, Saǵan sóylep atırman: 28eger haq adam eliw bolıwı ushın besewi jetpese, sol besewi ushın Sen pútkil qalanı joq eteseń be? – dedi.

– Yaq, eger ol jerden qırıq bes haq adam tapsam, onı joq etpeymen, – dedi Quday.

29Ibrayım jáne:

– Eger ol jerden qırıq haq adam tabılsa she? – dedi.

Ol:

– Eger qırıq haq adam tabılsa da, olay islemeymen, – dedi.

30Sonda Ibrayım:

– O, Iyem, aytatuǵın sózime ashıwlanba, biraq eger ol jerden otız haq adam tabılsa she? – dedi.

Quday Ibrayımǵa:

– Eger ol jerden otız haq adam tabılsa da, olay islemeymen, – dedi.

31Ibrayım taǵı:

– O, Iyem, men Saǵan sóylewge júrek ettim: al eger ol jerde tek jigirma haq adam tabılsa she? – dedi.

Ol Ibrayımǵa:

– Jigirması ushın da qalanı joq etpeymen, – dedi.

32Sońınan Ibrayım bılay dedi:

– O, Iyem, men jáne bir mártebe sóylesem ashıwlanba: eger ol jerden tek ǵana on adam tabılsa she?

Ol:

– On adam ushın da qalanı joq etpeymen, – dep juwap berdi.

33Jaratqan Iye Ibrayım menen sóylesip bolǵannan keyin, sol jerden ketti. Ibrayım da óz úyine qayttı.

19

Sodom hám Gomora qalalarınıń qıyratılıwı

19^1Kesh bolǵanda, eki perishte Sodomǵa keldi. Lut qala dárwazasınıń janında otırǵan edi. Lut olardı kórgende, kútip alıw ushın ornınan turdı da, mańlayı jerge tiygenshe iyilip, tájim etti hám olarǵa:

2– Mırzalar, qulıńızdıń úyine kirińler. Ayaqlarıńızdı juwıńlar hám bizikinde qonıp qalıńlar. Sońınan erte azanda turıp, jolıńızdı dawam etersiz, – dedi.

Olar:

– Yaq, bizler túndi qala maydanında ótkizemiz, – dedi+.

3Biraq Lut jalınıp qoymaǵanlıqtan, olar Lutqa erip, onıń úyine keldi. Lut olar ushın awqat tayarladı hám ashıtqısız nan pisirdi. Olar awqatlandı.

4Olar ele jatıp úlgermey atırıp, Sodom qalasınıń hámme tárepinen barlıq erkekler, jaslardan baslap ǵarrılarǵa shekem Luttıń úyin qorshap aldı. 5Olar Luttı shaqırıp:

– Búgin keshte saǵan kelgen adamlar qay jerde? Olardı bizlerge shıǵarıp ber, olar menen jatayıq, – dedi+.

6Lut sırtqa shıǵıp, arqasınan qapını japtı da, 7olarǵa bılay dedi:

– Tuwısqanlar, bunday zulımlıqtı islemeńler! 8Minekey, meniń erkek qolı tiymegen eki qızım bar. Men olardı sizlerge shıǵarıp bereyin. Olarǵa qálegenińizdi isleńler. Tek bul adamlarǵa qol tiygizbeńler, óytkeni olar úyimnen baspana tapqan qonaǵım-ǵo!

9Sonda olar:

– Joldı bosat! Óziń kelgindi bolıp, qazılıq ta qılmaqshımısań. Bizler endi saǵan beterin kórsetemiz, – dedi de, Luttı bar kúshi menen iyterip, qapını sındırmaqshı boldı.

10Biraq ishtegi adamlar qolların sozıp, Luttı úydiń ishine kirgizdi de, qapını jawıp tasladı. 11Al esik aldında turǵan adamlardıń jasın hám ǵarrısın, hámmesin soqır etip tasladı. Olar esikti de taba almay qaldı+.

12Sońınan ishtegi adam Lutqa bılay dedi:

– Bul jerde basqa kimiń bar? Kúyew balalarıń, ullarıń, qızlarıń hám qalada ózińe derek kim bolsa da, hámmesin bul jerden alıp shıq. 13Sebebi bizler bul jerdi joq etpekshimiz. Bul xalıq ústinen Jaratqan Iyege jetip barǵan shaǵımlar júdá kóp. Ol bizlerdi qalanı joq qılıw ushın jiberdi.

14Lut sırtqa shıqtı da, bolajaq kúyew balalarına barıp:

– Dárhal bul jerden ketińler! Óytkeni Jaratqan Iye bul qalanı joq etpekshi, – dedi.

Degen menen, olar Luttı házillesip atır dep oyladı.

15Tań atqanda, perishteler Luttı asıqtırıp:

– Hayalıńdı hám eki qızıńdı al da, tez bul jerden ket! Bolmasa, qala jazalanǵanda, sen de birge ólip keteseń! – dedi.

16Al Lut ele ekilenip turǵan edi. Lutqa Jaratqan Iyeniń miyrimi túskenlikten, perishtelerdiń ózleri Luttıń, onıń hayalınıń hám qızlarınıń qollarınan uslap, qaladan shıǵardı.

17Olardı sırtqa shıǵarıwdan-aq, perishtelerdiń biri Lutqa:

– Keynińe burılıp qarama. Bul tegisliklerdiń hesh bir jerinde irkilmey tawǵa qash, bolmasa óleseń, – dedi.

18Biraq Lut olarǵa:

– Yaq, mırzalar! 19Mine, qulıńız bolǵan men sizlerdiń miyrimińizge eristim hám janımdı qutqarıp, úlken jaqsılıq qıldıńız. Biraq men tawǵa jete almayman, sebebi apatqa ushırap, ólip qalaman. 20Áne, qashıp jete alǵanday, kishkene bir qala bar eken. Ol kishkene qala-ǵo! Men janımdı saqlap qalıwım ushın, sol qalaǵa qashıp bara qoyayın, – dep ótindi.

21Olardıń biri Lutqa:

– Yaqshı, seniń bul tilegińdi de qabıl etemen. Sen aytqan sol qalanı qıyratpayman. 22Tez sol jerge qashıp bar! Óytkeni sen sol jerge barıp jetpegenińshe, Men hesh nárse isley almayman, – dedi.

Sol sebepten bul qala Soar[*] dep ataladı.

23Lut Soarǵa jetip kelgende, álle qashan quyash shıqqan edi. 24Jaratqan Iye Sodom hám Gomora ústine aspannan otlı kúkirt jawdırdı+. 25Ol bul qalalardı, pútkil tegislikti, ol jerde jasawshılardıń hámmesin hám jerdegi barlıq ósimliklerdi joq etti. 26Biraq Luttıń hayalı artına burılıp qarap, duzǵa aylanıp qatıp qaldı.

27Ibrayım azanda erte turıp, burın ózi Jaratqan Iyeniń aldında turǵan jerge keldi. 28Ol Sodom menen Gomoraǵa hám pútkil tegislikke qarap, jerdiń pesh sıyaqlı tútep turǵanın kórdi.

29Solay etip, Quday tegisliktegi qalalardı qıyratqan waqıtta Ibrayımdı eske aldı hám Lut jasaǵan qalalardı qıyratqanda, Luttı aman saqlap qaldı.

Lut hám onıń qızları

30Lut Soarda qalıwdan qorqqanlıqtan, eki qızı menen birge qaladan shıǵıp, tawǵa ketti. Ol eki qızı menen birge bir úńgirde jasay basladı. 31Bir kúni úlken qızı kishkenesine bılay dedi:

– Ákemiz qartayıp qaldı. Bul dúnyanıń ádeti boyınsha, bizlerge úylenetuǵın bul dógerekte birde bir erkek joq. 32Kel, ákemizge sharap ishkizip, onıń menen jatayıq hám ákemiz arqalı násilimizdi jalǵastırayıq.

33Olar sol kúni túnde ákesine sharap ishkizdi hám úlken qızı ákesiniń janına kirip, onıń menen jattı. Biraq ákesi qızınıń qashan jatıp, qashan turǵanın bilmedi.

34Kelesi kúni úlken qızı kishkenesine:

– Ótken túnde men ákem menen jattım. Oǵan búgin túnde de sharap ishkizeyik hám sen barıp, ákemiz benen jat. Solay etip, ákemiz arqalı násilimizdi jalǵastırayıq, – dedi.

35Sol kúni túnde olar ákesine jáne sharap ishkizdi hám kishkene qızı ákesiniń janına kirip, onıń menen jattı. Biraq ákesi qızınıń qashan jatıp, qashan turǵanın bilmedi.

36Solay etip, Luttıń eki qızı da ákesinen hámiledar boldı. 37Úlken qızı ul tuwıp, oǵan Moab dep at qoydı. Ol – házirgi moab xalqınıń babası. 38Kishkene qızı da ul tuwıp, oǵan Ben-Ammiy dep at qoydı. Ol – házirgi ammon xalqınıń babası.

20

Ibrayım hám Abimelex patsha

20^1Ibrayım Mamreden Negeb jerine kóship, Qadesh hám Shur aralıǵında jasadı. Sońınan bir qansha waqıt Gerarda qaldı. 2Ol hayalı Saranı: «Ol meniń qarındasım», – dedi. Sonlıqtan Gerar patshası Abimelex adam jiberip, Saranı aldırttı+. 3Biraq Quday bir kúni túnde Abimelextiń túsine enip:

– Sen bul hayaldı alǵanıń ushın óleseń, sebebi onıń kúyewi bar, – dedi.

4Abimelex ele Saraǵa jaqınlaǵan joq edi. Ol:

– Iyem! Sen ayıpsız adamlardı joq etpekshimiseń? 5Ibrayımnıń ózi maǵan onı qarındasım dep ayttı-ǵo. Hayalı da: «Ol meniń ájaǵam», – degen edi. Bul iste meniń hújdanım taza, qollarım da hadal, – dedi.

6Sonda Quday túsinde oǵan bılay dedi: «Awa, seniń hújdanıńnıń taza ekenin bilemen. Sonlıqtan seni Maǵan qarsı gúna islewden saqlap, hayalǵa qol tiygiziwińe jol qoymadım. 7Al endi hayaldı kúyewine qaytıp ber. Óytkeni ol – payǵambar. Ol sen ushın duwa etedi, sonda sen ólmeyseń. Biraq bilip qoy: eger sen hayaldı kúyewine qaytarıp bermeseń, onda óziń de, barlıq adamlarıń da ólesizler»+.

8Abimelex azanda erte turdı da, óziniń barlıq xızmetkerlerin jıynap, olarǵa bolǵan waqıyanı aytıp berdi. Olar qattı qorqıp ketti. 9Abimelex Ibrayımdı shaqırtıp, oǵan bılay dedi:

– Sen nege bizlerge bulay islediń? Meni hám meniń patshalıǵımdı bunday úlken gúnaǵa batırǵanday, men saǵan ne jamanlıq qılǵan edim? Sen maǵan islewge bolmaytuǵın islerdi islediń, – dedi. 10Sońınan ol Ibrayımnan:

– Bul isti qanday maqsette islediń? – dep soradı. 11Ibrayım bılay dep juwap berdi:

– Men bul jerlerde adamlar hesh Qudaydan qorqpaydı hám hayalım ushın meni óltiriwi múmkin dep oyladım. 12Haqıyqatında da, ol – meniń qarındasım. Bizlerdiń ákemiz bir, analarımız basqa bolǵanlıqtan, men oǵan úylengen edim. 13Quday maǵan ákemniń úyin qaldırıp, ellerdi geziwdi buyırǵanda, men óz hayalıma: «Maǵan jaqsılıq isle: qay jerge barsaq ta, meni ájaǵam dep ayt», – dep aytqan edim.

14Sonda Abimelex Ibrayımǵa qoy, sıyır, qul hám shorılardı sawǵaǵa berdi. Ol Saranı da qaytarıp berdi hám 15Ibrayımǵa bılay dedi:

– Meniń jerlerim seniń kóz aldıńda: qay jerdi qáleseń, sol jerde jasa. 16Al Saraǵa bılay dedi: – Minekey, men ájaǵańa mıń shekel[*] gúmis berip atırman. Bul janıńdaǵı adamlar aldında seniń namısıńnıń taza ekenin kórsetetuǵın dálil boladı. Hámme seniń ayıpsız ekenińdi bilsin.

17Sonda Ibrayım Qudayǵa duwa etti hám Quday Abimelexke, onıń hayalına hám shorılarına shıpa berdi. Olar jáne tuwatuǵın boldı+. 18Sebebi Ibrayımnıń hayalı Sara sebepli Jaratqan Iye Abimelextiń úyindegi barlıq hayallardı bala tuwmaytuǵın etip taslaǵan edi.

21

Ísaqtıń tuwılıwı

21^1Jaratqan Iye Ózi aytqanınday Saraǵa názerin túsirip, Óz wádesin orınladı. 2Sara hámiledar boldı hám ol Ibrayımǵa qartayǵan shaǵında, Quday belgilegen waqıtta ul tuwıp berdi. 3Ibrayım tuwılǵan balasına, yaǵnıy Sara tuwıp bergen ulına Ísaq[*] dep at qoydı+. 4Qudaydıń ózine buyırǵanınday, Ibrayım ulı Ísaqtı segiz kúnliginde súnnet ettirdi+. 5Ísaq tuwılǵanda, Ibrayım júz jasta edi.

6Sara bılay dedi: «Quday maǵan kúlki sıyladı. Bunı esitkenlerdiń hámmesi meniń menen birge kúledi». 7Jáne de: «Kim Ibrayımǵa: „Sara bala emizedi“, – dep ayta alǵan bolar edi? Óytkeni Ibrayım qartayǵanda, men oǵan ul tuwıp berdim-ǵo», – dedi.

Ajar menen Ismayıldıń quwılıwı

8Ísaq úlkeyip, emshekten shıǵarılǵan kúni Ibrayım úlken zıyapat berdi. 9Biraq Sara mısırlı Ajardıń Ibrayımǵa tuwıp bergen ulı Ismayıldıń Ísaqtı mazaq etip atırǵanın kórgende,+
10Ibrayımǵa: «Bul shorını balası menen birge quwıp jiber. Sebebi shorınıń ulı meniń ulım Ísaq penen birge miyrasxor bolmasın», – dedi+.

11Bul gáp Ibrayımǵa awır tiydi. Óytkeni Ismayıl da onıń ulı edi. 12Biraq Quday Ibrayımǵa bılay dedi:

– Sen balanı hám shorıńdı qayǵırma! Sara ne aytsa, sonı isle, sebebi seniń urpaǵıń Ísaq arqalı dawam etedi+. 13Biraq shorıńnıń ulınan da Men bir xalıq shıǵaraman, óytkeni ol da seniń urpaǵıń.

14Erteńine tań azanda, Ibrayım nan hám bir mes suw aldı da, olardı Ajardıń iynine saldı hám onı balası menen qosıp shıǵarıp jiberdi. Ajar ketip baratırıp, Beer-Sheba shólinde adasıp qaldı.

15Mestegi suw tawısılǵanda, Ajar balasın bir putanıń astında qaldırdı da: 16«Balamnıń qalay óletuǵının kórmeyin», – dep arıraq ketti hám bir oq jetirim jerge barıp otırıp, dad salıp jılay basladı.

17Quday balanıń jılaǵanın esitti hám Onıń bir perishtesi Ajarǵa aspannan dawıslap: «Ajar, saǵan ne boldı? Qorqpa, Quday balańnıń jatırǵan jerinen onıń jılaǵanın esitti. 18Bar da, balanı turǵızıp, onı qolınan jetele. Men onnan ullı xalıq jarataman», – dedi.

19Sońınan Quday Ajardıń kózin ashtı hám ol bir qudıqtı kórdi. Ol barıp, mesin suwǵa toltırdı da, balasına suw ishkizdi.

20Solay etip, Quday bala menen birge boldı. Ol ósip, shólde jasadı hám mergen boldı. 21Ismayıl Paran shólinde jasap atırǵan waqtında, anası oǵan Mısırdan bir qızdı hayallıqqa alıp berdi+.

Ibrayım menen Abimelextiń kelisim dúziwi

22Sol waqıtları Abimelex hám onıń sárkárdası Pixol Ibrayımǵa bılay dedi:

– Hár bir isińde Quday seniń menen birge. 23Sonlıqtan sen meni, perzentlerimdi hám urpaqlarımdı da aldamayman dep, Quday haqı ant ish. Men saǵan qanday jaqsılıq etken bolsam, sen de maǵan hám óziń kelgindi bolıp jasap atırǵan elge sonday jaqsılıq et.

24Ibrayım:

– Men ant ishemen, – dedi.

25Sońınan Ibrayım Abimelexke adamlarınıń bir qudıqtı tartıp alǵanı haqqında aytıp, shaǵım etti. 26Al Abimelex oǵan:

– Men bunı kimniń islegenin bilmeymen. Sen maǵan hesh nárse aytpaǵan ediń. Men bul haqqında házir esitip turman, – dedi.

27Keyin Ibrayım Abimelexke qoy hám sıyırlar sawǵa etti hám ekewi kelisim dúzdi. 28Ibrayım súriwden jeti urǵashı qozını ayırıp qoydı. 29Abimelex onnan:

– Bul jeti urǵashı qozını ayırıp qoyıwıńnıń mánisi ne? – dep soradı.

30Ibrayım oǵan:

– Bul qudıqtı meniń qazdırǵanımnıń dálili sıpatında, mına jeti urǵashı qozını meniń qolımnan qabıl et, – dedi.

31Solay etip, sol jer Beer-Sheba[*] dep ataldı, óytkeni olar ekewi sol jerde ant ishisken edi+. 32Beer-Shebada kelisim dúzgennen soń, Abimelex hám onıń sárkárdası Pixol filistlerdiń jerine qaytıp ketti.

33Ibrayım Beer-Shebada bir tamarisk[*] aǵashın tikti hám sol jerde Jaratqan Iyeniń, máńgilik Qudaydıń atın aytıp shaqırdı. 34Ibrayım filistlerdiń jerinde kelgindi bolıp kóp waqıt jasadı.

22

Ibrayımnıń sınalıwı

22^1Bir qansha waqıttan keyin, Quday Ibrayımdı sınadı. Quday oǵan:

– Ibrayım! – dedi.

Ibrayım:

– Lábbáy! – dedi+.

2Sonda Quday oǵan:

– Ózińniń súyikli jalǵız ulıń Ísaqtı alıp, Moriya jerine bar. Ol jerde, Men saǵan kórsetetuǵın tawlardıń birinde onı qurbanlıqqa shalıp, jaǵıp jiber, – dedi+.

3Ibrayım erteńine azanda erte turıp, eshegine júklerdi arttı. Ol ózi menen birge eki xızmetshi balasın hám ulı Ísaqtı aldı. Qurbanlıq ushın otın shawıp bolıp, Qudaydıń ózine aytqan jerine barıw ushın jolǵa shıqtı. 4Úshinshi kúni Ibrayım kóz taslap, aytılǵan orındı uzaqtan kórdi. 5Ibrayım xızmetshilerine:

– Sizler usı jerde eshek penen birge qalıńlar. Al bizler balamız ekewimiz ana jerge barıp, Qudayǵa sıyınamız hám sizlerge qaytıp kelemiz, – dedi.

6Ibrayım qurbanlıq ushın shawılǵan otınlardı balası Ísaqqa arqalatıp, ózi ot penen pıshaqtı aldı. Sońınan ekewi birge júrip ketti. 7Ketip baratırıp, Ísaq ákesine:

– Aǵa! – dedi.

– Lábbáy, ulım, – dedi Ibrayım.

Ísaq onnan:

– Minekey, ot hám otın bar. Biraq jandırılatuǵın qurbanlıq ushın beriletuǵın janlıq qáne? – dep soradı.

8Ibrayım:

– Ulım, jandırılatuǵın qurbanlıq bolatuǵın janlıqtı Qudaydıń Ózi jetkizedi, – dep juwap berdi.

Solay etip, olar ekewi jolın dawam etti.

9Olar Qudaydıń Ibrayımǵa aytqan jerine jetip kelgende, Ibrayım qurbanlıq orın qurıp, onıń ústine otınlardı qaladı. Keyin ulı Ísaqtı baylap, qurbanlıq orındaǵı otınlardıń ústine jatqızdı. 10Ibrayım balasın bawızlamaqshı bolıp, pıshaqtı aldı. 11Biraq Jaratqan Iyeniń bir perishtesi aspannan dawıslap:

– Ibrayım! Ibrayım! – dedi.

– Lábbáy, – dedi ol.

12Perishte oǵan:

– Balaǵa qol kóterme, oǵan hesh nárse isleme. Endi men seniń Qudaydan qorqatuǵınıńdı bildim. Sebebi sen Mennen jalǵız ulıńdı da ayamadıń, – dedi.

13Ibrayım basın kóterip, putalıqqa shaqınan ilinip turǵan qoshqardı kórdi. Ol barıp, qoshqardı ákeldi de, ulınıń ornına qoshqardı qurbanlıq ushın shalıp, jaǵıp jiberdi. 14Solay etip, Ibrayım sol orındı Yahwe-Ire[*] dep atadı. Sonlıqtan usı kúnge deyin: «Jaratqan Iyeniń tawında jetkerip beriledi», – dep aytıladı.

15Jaratqan Iyeniń perishtesi ekinshi ret Ibrayımǵa aspannan dawıslap 16bılay dedi: «Jaratqan Iye bılay deydi: „Óz atım menen ant ishemen, sen bul isti islep, jalǵız ulıńdı da ayamadıń, 17sonlıqtan Men seni ústi-ústine jarılqayman. Urpaqlarıńdı aspandaǵı juldızlar hám teńiz jaǵasındaǵı qumlar sıyaqlı ústi-ústine kóbeytemen. Seniń urpaqlarıń óz dushpanlarınıń qalalarına iyelik etedi+. 18Maǵan boysınǵanıń ushın, urpaqlarıń arqalı jer júzindegi barlıq xalıqlar jarılqanadı“»+.

19Sonnan keyin, Ibrayım xızmetshileriniń janına qaytıp keldi. Olar birlikte Beer-Shebaǵa qaray ketti. Ibrayım sol jerde jasap qaldı.

Naxordıń urpaqları

20Bir qansha waqıtlardan soń, Ibrayımǵa: «Tuwısqanıń Naxorǵa hayalı Milka ullar tuwıp berdi», – degen xabar jetip keldi. 21Milka tuńǵıshı Ustı, onıń inisi Buzdı, Aramnıń ákesi Kemueldi, 22Kesedti, Xazonı, Pildashtı, Idlaftı hám Betueldi dúnyaǵa keltirdi. 23Al Betuelden Rebekka tuwıldı. Usı segiz uldı Ibrayımnıń tuwısqanı Naxorǵa Milka tuwıp berdi+. 24Naxordıń Reuma degen toqalı da oǵan Tebax, Gaxam, Taxash hám Maaxa degen balalardı tuwıp berdi.

23

Saranıń qaytıs bolıwı

23^1Sara bir júz jigirma jeti jıl ómir súrdi. 2Ol Qanan jerindegi Kiryat-Arbada, yaǵnıy házirgi Xebronda qaytıs boldı. Ibrayım Sara ushın jılap, aza tuttı+. 3Sońınan ol hayalınıń denesiniń qasınan shıǵıp, xetlerge:

4– Men arańızda kelgindi hám jat adamman. Óz marhumımdı jerlep, mazar qılıwım ushın, jerińizden maǵan az-maz satıńlar, – dedi.

5Xetler Ibrayımǵa bılay dep juwap berdi:

6– Mırza, bizlerdi tıńlańız. Siz bizlerdiń aramızdaǵı kúshli bir tóresiz. Marhumıńızdı qábirlerimizdiń eń jaqsısına aparıp qoyıńız. Marhumıńızdı qoyıwıńız ushın, bizlerdiń hesh birimiz de qábirimizdi ayamaymız.

7Sonda Ibrayım sol eldiń xalqı bolǵan xetlerge tájim etip 8bılay dedi:

– Eger sizler meniń óz marhumımdı jerlewime qayıl bolsańız, onda meni tıńlap, men ushın Soxardıń ulı Efronnan ótinish etińler. 9Ol óz atızınıń shetindegi Maxpela úńgirin maǵan satsın. Sol úńgirdi mazarǵa aylandırıwım ushın, men sizlerdiń aldıńızda úńgirdiń qunın tolıq tóleymen.

10Xet xalqınan bolǵan Efron óz xalqınıń arasında otırǵan edi. Ol qala dárwazasınıń aldına jıynalǵan barlıq xetlerge esittirip, Ibrayımǵa:

11– Yaq, mırzam, meni tıńlań. Men úńgirge qosa atızdı da beremen. Men óz xalqımnıń aldında onı sizge beremen. Marhumıńızdı jerley beriń, – dep juwap berdi.

12Ibrayım sol jerdiń xalqınıń aldında tájim etti hám 13hámmege esittirip, Efronǵa:

– Ótinish, meni tıńlańız, atız ushın aqsha tóleyin. Onı qabıl etiń. Men marhum hayalımdı sol jerge jerleyin, – dedi.

14Sonda Efron Ibrayımǵa:

15– Yaqshı, mırzam, meni tıńlań. Jerdiń bahası tórt júz shekel gúmis. Tórt júz shekel gúmis turatuǵın bir bólek jer bizlerdiń aramızda ne bolıptı? Marhumıńızdı jerley beriń, – dep juwap berdi.

16Ibrayım ırazı bolıp, Efron xetlerdiń aldında esittirip aytqan tórt júz shekel gúmisti sawdada qollanılatuǵın ólshem boyınsha tárezige salıp, ólshep berdi.

17Solay etip, Mamrege jaqın jerdegi Maxpelada ornalasqan Efronnıń atızı, ondaǵı úńgir hám ol jerde ósip turǵan barlıq terekler 18Ibrayımnıń menshigine aylandı. Buǵan qala dárwazasınıń aldına jıynalǵan barlıq xetler gúwa boldı.

19Sonnan keyin, Ibrayım hayalı Saranı Qanan jerindegi Mamrege, yaǵnıy Xebronǵa jaqın jerdegi Maxpela atızındaǵı úńgirge qoydı. 20Solay etip, xetlerden alınǵan atız hám ondaǵı úńgir mazar sıpatında Ibrayımnıń múlkine aylandı.

24

Ísaqtıń úyleniwi

24^1Ibrayım qartayıp, biraz jasqa barıp qalǵan edi. Jaratqan Iye onı hár tárepleme jarılqap qoyǵan edi. 2Ibrayım úyindegi hámme nárseni basqaratuǵın bas xızmetshisine bılay dedi:

– Qolıńdı sanımnıń astına qoyıp, 3aspan hám jerdiń Qudayı bolǵan Jaratqan Iye haqı ant ishiwińdi qáleymen: men aralarında jasap atırǵan qanan xalqınan ulıma qız alma. 4Al ulım Ísaqqa qız alıw ushın meniń elime, aǵayin-tuwǵanlarıma bar.

5Xızmetshi Ibrayımnan:

– Eger qız meniń menen birge bul elge keliwdi qálemese she? Onda ulıńızdı ózińiz shıǵıp ketken elge aparıwım kerek pe? – dep soradı.

6Ibrayım oǵan bılay dedi:

– Yaq, ulımdı hasla ol jerge apara górme! 7Meni óz ákemniń úyinen, tuwılǵan elimnen alıp shıǵıp: «Bul jerdi seniń urpaqlarıńa beremen», – dep ant ishken aspannıń Qudayı Jaratqan Iye seniń aldıńnan Óz perishtesin jiberedi hám sen sol jerden ulıma qız alıp keleseń. 8Eger qız seniń menen birge keliwdi qálemese, onda sen maǵan bergen bul antıńnan azat bolasań. Tek ulımdı ol jerge apara górme!

9Solay etip, xızmetshi xojayını Ibrayımnıń sanınıń astına qolın qoyıp, aytılǵandı islewge ant ishti.

10Sońınan xızmetshi xojayınınıń túyelerinen onın hám hár qıylı qımbat bahalı zatlarınan alıp, júrip ketti. Ol Aram-Naharayımdaǵı Naxor jasaytuǵın qalaǵa jetip keldi. 11Xızmetshi túyelerin qala sırtındaǵı qudıqtıń qasına shóktirdi. Bul hayal-qızlar suw alıw ushın shıǵatuǵın keshki payıt edi.

12Sonda xızmetshi bılay dep duwa etti: «Jaratqan Iye, xojayınım Ibrayımnıń Qudayı! Búgin maǵan áwmet berip, xojayınım Ibrayımǵa jaqsılıq isley gór! 13Mine, men qudıq basında turman, qalanıń qızları suw alıwǵa kiyatır. 14Men qaysı qızǵa: „Gúzeńdi eńkeyt, men suw iship alayın“, – degenimde, ol: „Ishińiz, men túyelerińizdi de suwǵaraman“, – dese, onda sol qız Seniń qulıń Ísaq ushın tańlaǵan qızıń bolsın. Xojayınıma jaqsılıq islegenińdi sonnan bileyin».

15Xızmetshi ele duwasın tamamlamay atırıp-aq, iynine gúzesin kótergen Rebekka kelip qaldı. Ol Ibrayımnıń inisi Naxor menen hayalı Milkanıń ulı Betueldiń qızı edi. 16Rebekka oǵada sulıw, erkek qolı tiymegen qız edi. Ol qudıqqa qaray tómen tústi de, gúzesin suwǵa toltırıp, joqarı shıqtı. 17Ibrayımnıń xızmetshisi qızdıń aldına juwırıp shıǵıp:

– Ótinish, gúzeńnen maǵan az-maz suw ber, – dedi.

18– Ishińiz, mırza, – dep qız dárhal gúzesin iyninen túsirdi de, oǵan ishiwge suw berdi. 19Qız oǵan ishkizip bolıp:

– Men túyelerińizdi de shóli qanǵansha suwǵarıp bereyin, – dedi. 20Sońınan qız gúzesindegi qalǵan suwdı nawaǵa quyıp bosattı da, jáne suw tartıp shıǵarıw ushın qudıqqa qaray juwırıp ketti. Solay etip, ol xızmetshiniń barlıq túyelerin suwǵardı. 21Al xızmetshi bolsa, Jaratqan Iyeniń jolın áwmetli qılǵan yamasa qılmaǵanın biliw ushın, qızǵa dıqqat qoyıp, únsiz qarap turdı.

22Túyeleri suw iship bolǵannan soń, ol qızǵa awırlıǵı yarım shekel shıǵatuǵın altın árebek hám on shekel shıǵatuǵın eki altın bilezik berdi. 23Sońınan ol qızdan:

– Aytshı, kimniń qızısań? Bizlerdiń túnep shıǵıwımız ushın ákeńniń úyinen orın tabıla ma? – dep soradı.

24Qız oǵan:

– Men Milkanıń Naxorǵa tuwıp bergen ulı Betueldiń qızıman. 25Bizde saban da, jem de kóp, túnew ushın orın da bar, – dep juwap berdi.

26Sonda xızmetshi tájim etip, Jaratqan Iyege sıyındı da: 27«Óz miyrim-shápáátin hám sadıqlıǵın xojayınımnan ayamaǵan Ibrayımnıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın. Ol meni tuwrı xojayınımnıń aǵayin-tuwǵanlarınıń úyine baslap keldi», – dedi.

28Qız anasınıń úyine juwırıp barıp, bolǵan waqıya haqqında aytıp berdi.

29Rebekkanıń Laban degen ájaǵası bar edi. Ol qudıq basında turǵan adamǵa qaray juwırıp ketti. 30Laban qarındasınıń murnındaǵı árebekti, qollarındaǵı bileziklerdi kórip, Rebekkadan ol adamnıń ózine ne aytqanın esitkende, dárhal sol adamnıń janına ketken edi. Al sol adam qudıq basında, túyelerdiń janında turǵan edi. 31Laban oǵan:

– Úyge júriń, Jaratqan Iye jarılqaǵan bende! Nege sırtta turıpsız? Men ózińiz ushın bólme, túyelerińiz ushın orın tayarlap qoydım, – dedi.

32Solay etip, xızmetshi úyge kirdi. Laban túyelerdiń júklerin túsirtip, aldına saban hám jem saldırdı. Xızmetshiniń hám onıń janındaǵılardıń ayaqların juwıw ushın suw ákeldirdi. 33Aldılarına awqat qoyılǵanda, xızmetshi:

– Men ne ushın kelgenimdi aytpay turıp, awqat jemeymen, – dedi.

– Meyli, aytıń, – dedi olar.

34Sonda xızmetshi bılay dedi:

– Men Ibrayımnıń xızmetshisimen. 35Jaratqan Iye xojayınımdı mol-mol etip jarılqap, onı bayıttı. Oǵan qoy hám sıyırlar, gúmis hám altınlar, qul hám shorılar, túye hám eshekler berdi. 36Xojayınımnıń hayalı Sara qartayǵan shaǵında oǵan ul tuwıp berdi. Xojayınım óziniń barlıq mal-múlkin ulına tapsırdı. 37Xojayınım maǵan ant ishtirip: «Ulıma men jerinde jasap atırǵan qanan xalqınıń qızlarınan emes, 38al meniń ata jurtıma, aǵayin-tuwǵanlarıma barıp, sol jerden qız alıp bereseń», – dedi. 39Men xojayınımnan: «Eger ol qız meniń menen keliwdi qálemese she?» – dep soradım. 40Sonda ol maǵan: «Men Jaratqan Iyeniń jolı menen júrmen. Ol Óz perishtesin seniń menen birge jiberip, jolıńdı beredi. Sen aǵayin-tuwǵanlarımnan, ata jurtımnan ulıma qız alıp kel. 41Eger sen aǵayin-tuwǵanlarıma barǵanıńda, olar saǵan qızın bermese, onda sen ishken antıńnan azat bolasań, awa, sen usınday jaǵdayda ishken antıńnan azat bolasań», – dedi.

42Solay etip, men búgin qudıq basına kelgenimde: «Jaratqan Iye, xojayınım Ibrayımnıń Qudayı! Ótinemen, jolımdı bere gór! 43Házir men qudıq basında turman. Eger men suw alıwǵa kelgen qızlardıń birine: „Ótinish, gúzeńnen maǵan az-maz suw ber“, – desem, 44ol maǵan: „Ishińiz, men túyelerińizdi de suwǵaraman“, – dep aytsa, Jaratqan Iyeniń xojayınımnıń ulı ushın tańlaǵan qızı sol bolsın», – dep duwa ettim.

45Men ele ishimnen duwa etip turǵanımda, iynine gúzesin kóterip, Rebekka sırtqa shıqtı. Ol tómen túsip, qudıqtan suw aldı. Men oǵan: «Ótinish, maǵan ishiwge suw ber», – dedim.

46Rebekka dárhal iyninen gúzesin túsirip: «Ishińiz, men túyelerińizdi de suwǵaraman», – dedi. Solay etip, men suw ishtim, ol túyelerimdi suwǵardı.

47Men onnan: «Kimniń qızısań?» – dep soradım.

Ol maǵan: «Men Milkanıń Naxorǵa tuwıp bergen ulı Betueldiń qızıman», – dedi.

Sonda men onıń murnına árebek, qollarına bilezik taqtım. 48Soń tájim etip, Jaratqan Iyege sıyındım. Xojayınımnıń ulına inisiniń aqlıq qızın alıw ushın maǵan tuwrı joldı kórsetken xojayınım Ibrayımnıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar ayttım.

49Endi sizler xojayınıma jaqsılıq islep, sadıqlıq kórsetpekshi bolsańız, maǵan aytıńlar, eger qálemeseńiz, onı da aytıńlar, men ne isleytuǵınımdı shesheyin.

50Laban menen Betuel bılay dep juwap berdi:

– Bul – Jaratqan Iyeniń isi. Bizler saǵan jaqsı-jaman, hesh nárse ayta almaymız. 51Mine, Rebekka, onı alıp kete ber. Jaratqan Iyeniń aytqanınday, ol seniń xojayınıńnıń ulına hayal bolsın.

52Ibrayımnıń xızmetshisi bunı esitkende, jerge deyin iyilip, Jaratqan Iyege sıyındı. 53Sońınan xızmetshi gúmis hám altın zatlardı, kiyimlerdi shıǵarıp, Rebekkaǵa berdi, jáne de, onıń ájaǵası menen anasına da qımbat bahalı sawǵalar berdi. 54Sońınan xızmetshi hám onıń janındaǵılar iship-jedi hám sol jerde qonıp qaldı.

Erteńine azanda olar uyqıdan turǵanda, xızmetshi:

– Endi ruxsat bolsa, xojayınıma qaytaman, – dedi.

55Biraq Rebekkanıń ájaǵası hám anası:

– Qız onlaǵan kún bizler menen bolsın, keyin jolǵa shıǵarsızlar, – dedi.

56Al xızmetshi buǵan:

– Jaratqan Iye jolımdı berip tur eken, meni irikpeńler. Maǵan xojayınıma qaytıwǵa ruxsat berińler, – dedi.

57Sonda olar:

– Qızdı shaqırıp sorayıq, ózi ne der eken? – dedi. 58Solay etip, olar Rebekkanı shaqırıp, onnan:

– Mına adam menen keteseń be? – dep soradı.

– Ketemen, – dedi ol.

59Solay etip, olar Rebekkanı, onıń tárbiyashısın, Ibrayımnıń xızmetshisi menen onıń adamların shıǵarıp saldı. 60Olar Rebekkaǵa pátiya berip bılay dedi:

«Qarındasım, anası bol mıń-mıńlaǵan perzentlerdiń,

Úrim-putaqlarıń iyelesin dushpan qalaların».

61Sońınan Rebekka hám onıń jas shorıları tayarlanıp, túyelerge mindi hám Ibrayımnıń xızmetshisiniń izine erdi. Solay etip, xızmetshi Rebekkanı alıp, jolǵa shıqtı.

62Sol arada Negeb jerinde jasap atırǵan Ísaq Beer-Laxay-Roiyden qaytıp kelgen edi. 63Keshte Ísaq oylanıw ushın atızǵa shıqtı hám ol basın kóterip qaraǵanda, jaqınlap kiyatırǵan túyelerdi kórdi. 64Rebekka Ísaqtı kórip, túyeden tústi hám 65xızmetshiden:

– Bizlerge qaray atız boylap kiyatırǵan ana adam kim? – dep soradı.

– Bul – meniń xojayınım, – dep juwap berdi xızmetshi.

Sonda Rebekka jawlıǵın alıp, júzin japtı. 66Xızmetshi Ísaqqa islegen isleriniń hámmesin aytıp berdi. 67Ísaq Rebekkanı anasınıń shatırına alıp keldi hám oǵan úylendi. Solay etip, Rebekka Ísaqtıń hayalı boldı. Ísaq Rebekkanı súyip qaldı. Usı tárizde ol anası qaytıs bolǵannan keyingi qayǵısına jubanısh taptı.

25

Ibrayımnıń sońǵı jılları hám ólimi

25^1Ibrayım jáne Qatura degen hayalǵa úylendi. 2Ol Ibrayımǵa Zimran, Ioqshan, Medan, Midyan, Ishbaq hám Shuax atlı balalardı tuwıp berdi. 3Ioqshannan Sheba menen Dedan tuwıldı. Dedannıń urpaqlarınan ashshur, letush hám leum xalıqları kelip shıqtı. 4Midyannıń ulları: Efa, Efer, Xanox, Abida hám Eldaa. Bulardıń hámmesi Qaturadan taraǵan urpaqlar edi+.

5Ibrayım óziniń barlıq mal-múlkin Ísaqqa qaldırdı. 6Al toqallarınıń balalarına kóziniń tiri waqtında sawǵalar berip, olardı Ísaqtan uzaqlastırıp, shıǵıstaǵı jerlerge jiberdi. 7Ibrayım barlıǵı bolıp bir júz jetpis bes jıl ómir súrdi. 8Ol ǵarrılıq dáwranın súrip, uzaq jasadı, qartayǵan shaǵında demi tawısılıp, qaytıs boldı hám óz ata-babalarına qosıldı. 9Ulları Ísaq hám Ismayıl onı Mamrege jaqın jerdegi, xet xalqınan bolǵan Soxardıń ulı Efronnıń atızındaǵı Maxpela úńgirine qoydı. 10Ibrayım bul atızdı xetlerden satıp alǵan edi. Solay etip, Ibrayım hám onıń hayalı Sara sol jerge qoyıldı+. 11Ibrayımnıń óliminen soń, Quday onıń ulı Ísaqtı jarılqadı. Ísaq Beer-Laxay-Roiydiń janında jasaytuǵın edi.

Ismayıldıń urpaqları

12Saranıń shorısı, mısırlı Ajardan tuwılǵan Ibrayımnıń ulı Ismayıldıń shejiresi mınaday: 13Ismayıldıń ullarınıń tuwılıw tártibi boyınsha atları mınaday: tuńǵısh ulı Nebayot, soń Kedar, Adbeel, Mibsam. 14Mishma, Duma, Massa, 15Xadad, Tema, Etur, Nafish hám Kedma+. 16Ismayıldıń ulları bolǵan bular – on eki urıwdıń kósemi boldı. Usı on eki urıw hám olardıń awılları menen mákan basqan jerleri olardıń atları menen ataldı. 17Ismayıl bir júz otız jeti jasında demi tawısılıp, qaytıs boldı hám óz ata-babalarına qosıldı. 18Ismayıldıń urpaqları Xawila hám Shur aralıǵındaǵı jerlerge mákan basqan edi. Shur Ashshurǵa baratuǵın jolda, Mısırǵa jaqın jaylasqan edi. Olar barlıq tuwısqanları menen jawlasıp ómir súrdi+.

Yaqıp penen Esawdıń tuwılıwı

19Ibrayımnıń ulı Ísaqtıń ómir tariyxı mınaday: Ibrayımnan Ísaq tuwıldı. 20Ísaq Rebekkaǵa úylengende qırıq jasta edi. Rebekka Paddan-Aramnan[*] bolǵan aramlı Betueldiń qızı, aramlı Labannıń qarındası edi. 21Ísaq hayalı ushın Jaratqan Iyege duwa etti, óytkeni hayalı perzentsiz edi. Jaratqan Iye Ísaqtıń duwasına juwap berdi hám Rebekka hámiledar boldı. 22Onıń qursaǵındaǵı balalar bir-biri menen tóbelese basladı. Sonda Rebekka: «Nege bunday bolıp atır?» – dep Jaratqan Iyeden soradı. 23Jaratqan Iye oǵan bılay dedi:

«Seniń qursaǵıńda eki xalıq bar,
Sennen eki túrli xalıq bólinip shıǵar,
Biri ekinshisinen kúshlirek bolıp,
Úlkeni kishkenesine baǵınıshlı bolar»+.

24Rebekkanıń tuwıw waqtı kelgende, qursaǵında egiz ullardıń bar ekeni málim boldı. 25Birinshi tuwılǵan ulınıń denesi qızıl, terisi ton sıyaqlı júnli edi. Sonlıqtan onıń atın Esaw[*] dep qoydı. 26Keyin onıń sıńarı tuwıldı. Ol Esawdıń tabanın qolı menen uslap shıqqan edi. Sonlıqtan onı Yaqıp[*] dep atadı. Olar tuwılǵanda, Ísaq alpıs jasta edi.

Esawdıń Yaqıpqa tuńǵıshlıǵın satıwı

27Balalar ósip, erjetti. Esaw dúzdi súyetuǵın sheber ańshı, al Yaqıp úyden shıqpaytuǵın tınısh adam boldı. 28Ísaq Esawdı jaqsı kóretuǵın edi, sebebi onıń awlap ákelgen ańlarınıń góshin jewdi unatatuǵın edi. Al Rebekka Yaqıptı jaqsı kóretuǵın edi.

29Bir kúni Yaqıp awqat pisirip atırǵanda, Esaw dúzden sharshap, ash bolıp keldi. 30Ol Yaqıpqa:

– Maǵan mına qızıl awqatıńnan ber, men ash bolıp turman, – dedi. Sol sebepli ol Edom[*] dep te ataldı.

31Yaqıp oǵan:

– Dáslep maǵan tuńǵıshlıǵıńdı sat! – dedi+.

32Esaw oǵan:

– Ashtan óleyin dep turǵanımda, tuńǵıshlıqtan maǵan ne payda? – dedi.

33Yaqıp:

– Dáslep maǵan ant ber! – dedi.

Sonda Esaw Yaqıpqa ant berip, óz tuńǵıshlıǵın oǵan sattı.

34Sonnan keyin, Yaqıp Esawǵa nan hám qızıl lobiya sorpa berdi. Esaw iship-jep bolıp, ornınan turıp ketti.

Solay etip, Esaw óz tuńǵıshlıǵın pisent etpedi+.

26

Ísaq penen Rebekka Gerarda

26^1Elde Ibrayımnıń dáwirinde bolǵan ashlıqtan basqa bir ashlıq júz berdi. Ísaq Gerarǵa, filistlerdiń patshası Abimelexke ketti+. 2Jaratqan Iye Ísaqqa kórinip bılay dedi: «Mısırǵa barma, Men aytatuǵın jerde jasa. 3Sol jerde kelgindi bolıp jasay ber. Men seniń menen birge bolıp, seni jarılqayman. Mine, usı jerlerdiń hámmesin saǵan hám seniń urpaqlarıńa beremen. Ákeń Ibrayımǵa bergen antımdı orınlayman+. 4Seniń urpaqlarıńdı aspandaǵı juldızlar sıyaqlı kóbeytip, usı jerlerdiń hámmesin olarǵa beremen. Jer júziniń barlıq xalıqları seniń urpaqlarıń arqalı jarılqanadı+. 5Óytkeni Ibrayım Maǵan boysınıp, Meniń tapsırmalarımdı, buyrıqlarımdı, qaǵıydalarımdı hám kórsetpelerimdi orınladı».

6Solay etip, Ísaq Gerarda ornalasıp qaldı. 7Sol jerdiń xalqı onnan hayalı haqqında soraǵanda, ol hayalın qarındasım dep ayttı. Sebebi ol: «Rebekka gózzal, sonlıqtan bul jerdiń adamları meni ol sebepli óltiredi», – dep oylap, onı hayalım dep aytıwǵa qorqtı+. 8Ísaq sol jerde jasap atırǵanına kóp bolǵanda, filistlerdiń patshası Abimelex terezeden qarap, Ísaqtıń Rebekkanı aymalap atırǵanın kórdi. 9Sonda Abimelex Ísaqtı shaqırıp alıp:

– Ol seniń hayalıń eken-ǵo. Nege onı qarındasım dediń? – dep soradı.

Ísaq oǵan juwap berip:

– Óytkeni, ol sebepli meni óltiredi dep oyladım, – dedi.

10Abimelex oǵan:

– Nege bizlerge bulay islediń? Xalıq arasınan birewdiń hayalıńa jaqınlasıp qoyıwı múmkin edi-ǵo. Sonday bolǵanda, sen bizlerdi gúnaǵa batırar ediń! – dedi. 11Sońınan Abimelex pútkil xalıqqa: «Kim de kim bul adamǵa yamasa onıń hayalına qol tiygizse, ol sózsiz óltiriledi», – dedi.

Ísaq penen Abimelex arasındaǵı kelisimniń dúziliwi

12Ísaq sol jerge tuqım septi hám sol jılı júz ese artıq ónim aldı. Sebebi onı Jaratqan Iye jarılqaǵan edi. 13Ísaq bayıp ketti, baylıǵı kem-kemnen kóbeyip, ol júdá bay adamǵa aylandı. 14Onıń iri hám mayda malları, kóp xızmetshileri bolǵanlıqtan, filistler onı qızǵana basladı. 15Ákesi Ibrayımnıń tiri waqtında onıń xızmetshileri qazǵan qudıqlardıń hámmesin filistler topıraq penen kómip tasladı+.

16Sonda Abimelex Ísaqqa:

– Biziń jerimizden ket, óytkeni sen bizlerden góre anaǵurlım kúshli bolıp kettiń, – dedi.

17Sonnan keyin, Ísaq ol jerden ketip, Gerar oypatlıǵına shatırların tikti hám sol jerge qonıs bastı. 18Ákesi Ibrayımnıń tiri waqtında qazılıp, onıń óliminen soń filistler tárepinen kómip taslanǵan qudıqlardı Ísaq qaytadan qazdırıp, olarǵa ákesi qoyǵan burınǵı atlardı qoydı.

19Ísaqtıń xızmetshileri oypatlıqta qudıq qazıp atırıp, bir bulaq taptı. 20Gerar shopanları: «Bul suw bizlerdiki», – dep Ísaqtıń shopanları menen jánjellesti. Olar ózi menen talasqanı ushın Ísaq qudıqtı Esek[*] dep atadı.

21Sońınan olar basqa bir qudıq qazdı. Biraq bul qudıq sebepli de jánjel shıǵıp, Ísaq onı Sitna[*] dep atadı. 22Ísaq ol jerden kóship ketip, jáne basqa bir qudıq qazdırdı. Bul qudıq sebepli jánjel shıqpaǵanlıqtan, Ísaq onı Rexobot[*] dep atap: «Jaratqan Iye aqırı bizlerge keń jer berdi. Endi bizler bul jerde ósip-ónemiz», – dedi.

23Ísaq ol jerden Beer-Shebaǵa kóship ketti. 24Jaratqan Iye sol kúni túnde oǵan kórinip: «Men ákeń Ibrayımnıń Qudayıman. Qorqpa, Men seniń menen birgemen. Men seni jarılqayman hám qulım Ibrayım ushın urpaǵıńdı kóbeytemen», – dedi. 25Ísaq sol jerde qurbanlıq orın qurıp, Jaratqan Iyeniń atın aytıp shaqırdı. Ol shatırların sol jerge tikti hám onıń xızmetshileri bir qudıq qazdı.

26Abimelex, onıń keńesgóyi Axuzzat hám sárkárdası Pixol Gerardan Ísaqqa keldi. 27Ísaq olarǵa:

– Nege meniń aldıma keldińler? Sizler meni jek kórip, elińizden quwıp jibergen edińiz-ǵo! – dedi.

28Olar:

– Jaratqan Iyeniń seniń menen birge ekenin bizler anıq bildik. Sonlıqtan bizler seniń menen óz ara ant iship, kelisim dúziwdi oyladıq.

29Bizler saǵan qol tiygizbey, tek jaqsılıq etip, seni tınıshlıq penen jibergenimiz sıyaqlı, sen de bizlerge jamanlıq islemewiń haqqında kelisim dúzeyik. Sen endi Jaratqan Iye tárepinen jarılqanǵan adamsań, – dedi+.

30Ísaq olar ushın zıyapat berdi hám olar iship-jedi. 31Erteńine tań azanda turıp, olar bir-birine ant berdi. Sońınan Ísaq olardı shıǵarıp saldı hám olar Ísaqtıń aldınan aman-esen ketti.

32Usı kúni Ísaqtıń xızmetshileri kelip: «Bizler suw taptıq», – dep ózleri qazǵan qudıq haqqında oǵan xabarladı. 33Ísaq ol qudıqtıń atın Sheba[*] dep atadı. Sol sebepli ol qalanıń atı búgingi kúnge shekem Beer-Sheba dep ataladı.

Esawdıń xet xalqınan alǵan hayalları

34Esaw qırıq jasqa tolǵanda, xet xalqınan bolǵan Beeriydiń qızı Yahuditke hám xet xalqınan bolǵan Elonnıń qızı Basematqa úylendi+. 35Bul hayallar Ísaq penen Rebekkanıń basına kóp qayǵı saldı.

27

Ísaqtıń Yaqıpqa pátiya beriwi

27^1Ísaq qartayıp, kózi kórmey qaldı. Ol úlken ulı Esawdı shaqırıp alıp, oǵan:

– Ulım! – dedi.

– Lábbáy! – dep juwap berdi Esaw.

2Ísaq oǵan bılay dedi:

– Mine, men qartayıp qaldım, qashan óletuǵınımdı bilmeymen. 3Endi sen qurallarıńdı: sadaq hám oqlarıńdı al da, dúzge ketip, men ushın bir ań awlap kel+. 4Keyin men jaqsı kóretuǵın mazalı awqat tayarlap, maǵan alıp kel. Men onı jep, ólmesimnen burın saǵan pátiya bereyin.

5Ísaq ulı Esawǵa bul sózlerdi aytıp atırǵanda, bunı Rebekka esitip turǵan edi. Esaw ań awlap ákeliw ushın dúzge ketkende, 6Rebekka ulı Yaqıpqa bılay dedi:

– Men ákeńniń ájaǵań Esawǵa aytqan gápin esitip qaldım. Ákeń oǵan: 7«Maǵan bir ań awlap ákelip, mazalı awqat tayarla. Men onı jep, ólmesimnen burın saǵan Jaratqan Iye aldında pátiya bereyin», – dedi. 8Ulım, endi meni dıqqat penen tıńlap alıp, aytqanlarımdı isle: 9súriwge barıp, ol jerden maǵan eki ılaqtı saylap ákel. Men olardan ákeń jaqsı kóretuǵın mazalı awqat tayarlayın. 10Sońınan sen onı jewi ushın ákeńe aparasań. Sonda ákeń ólmesinen burın saǵan pátiyasın beredi. 11Yaqıp anası Rebekkaǵa:

– Biraq ájaǵam Esawdıń denesin jún basqan, al meniń denemde jún joq. 12Eger ákem meni sıypalap kórse ne qılaman? Onı aldap atırǵanımdı bilip qoysa, pátiya ornına ǵarǵıs alaman-ǵo, – dedi.

13Anası oǵan:

– Balam, saǵan keletuǵın ǵarǵıs maǵan kelsin. Sen meniń gápime kirip, ılaqlardı alıp kel! – dedi.

14Sonda Yaqıp barıp, ılaqlardı anasına ákelip berdi. Anası olardan Ísaq jaqsı kóretuǵın mazalı awqat tayarladı. 15Sońınan Rebekka úlken ulı Esawdıń úydegi eń jaqsı kiyimlerin alıp, kishi ulı Yaqıpqa kiygizdi. 16Onıń qolların hám moynınıń júnsiz jerlerin ılaqlardıń terisi menen oradı. 17Keyin ózi tayarlaǵan mazalı awqat penen nandı ulı Yaqıptıń qolına berdi.

18Solay etip, Yaqıp ákesiniń janına kelip:

– Aǵa! – dedi.

Ákesi oǵan:

– Lábbáy, ulım, sen kimseń? – dedi.

19Yaqıp ákesine:

– Men seniń tuńǵısh ulıń Esawman. Men seniń aytqanıńdı isledim. Tikeyip otırıp, men ákelgen ańnıń góshinen je. Solay etip, maǵan pátiyańdı ber, – dedi.

20Ísaq ulınan:

– Qalayınsha bunsha tez taptıń, ulım? – dep soradı.

Yaqıp ákesine:

– Seniń Qudayıń bolǵan Jaratqan Iye meniń jolımdı berdi, – dep juwap berdi.

21Sonda Ísaq Yaqıpqa:

– Jaqınıraq kel, ulım. Sen ırasında da, ulım Esawsań ba yamasa ol emesseń be, sonı biliw ushın seni bir sıypalap kóreyin, – dedi.

22Yaqıp ákesi Ísaqqa jaqınladı. Ákesi onı sıypalap kórip: «Dawısı – Yaqıptıń dawısı, biraq qolları – Esawdıń qolları», – dep sóylendi. 23Yaqıptıń qolları ájaǵası Esawdıń qollarınday júnli bolǵanlıǵı sebepli, Ísaq onı tanımadı. Sonlıqtan ol pátiyasın bermekshi bolıp atırıp, 24jáne onnan:

– Sen ırasında da, ulım Esawmısań? – dep soradı.

– Awa, Esawman, – dep juwap berdi Yaqıp.

25Sonda Ísaq oǵan:

– Ulım óziń ákelgen ańnıń góshin alıp kel. Men onı jep, saǵan pátiyamdı bereyin, – dedi.

Yaqıp dáslep awqattı, keyin sharaptı ákelip, ákesine berdi. Ákesi awqattan jep, sharaptan ishti. 26Sońınan Ísaq oǵan:

– Jaqınıraq kelip, meni súy, ulım! – dedi.

27Yaqıp jaqınıraq barıp, ákesin súydi. Ísaq onıń kiyimlerinen Esawdıń iyisin sezdi hám Yaqıpqa pátiyasın berip, bılay dedi:

«Mine, ulımnıń iyisi,
Megzer Jaratqan Iye jarılqaǵan dala iyisine.
28Bersin Quday saǵan aspan shıǵın,
Hám jerdiń ónimdar topıraǵın,
Mol ǵálle hám júzim suwın+.
29Xalıqlar saǵan xızmet etsin,
Milletler aldıńda bas iysin.
Biylik et tuwısqanlarıńnıń ústinen,
Qanalaslarıń aldıńda bas iysin.
Seni ǵarǵaytuǵınlar ǵarǵısqa ushırasın,
Seni jarılqaytuǵınlar jarılqansın».

30Yaqıp Ísaqtıń pátiyasın ala sala, onıń aldınan shıǵıp baratırǵan waqıtta-aq, ájaǵası Esaw ańnan qaytıp keldi. 31Esaw da mazalı awqat tayarlap, ákesine ákeldi. Sońınan ol ákesine:

– Aǵa! Tikeyip otırıp, men ákelgen ańnıń góshinen je. Solay etip, maǵan pátiyańdı ber, – dedi.

32Ákesi onnan:

– Sen kimseń! – dep soradı.

– Men – seniń tuńǵısh ulıń Esawman, – dep juwap berdi ol.

33Sonda Ísaq qattı shorshıp, dirildep ketip:

– Haw, olay bolsa, maǵan ań awlap ákelgen kim edi? Sen kelmesten burın, men tap jańa ǵana awqattı jep, oǵan pátiyamdı bergen edim. Endi pátiya alǵan ol boladı, – dedi.

34Esaw ákesiniń sózlerin esitkende, ashshı dawıs penen baqırıp jılap:

– Maǵan da pátiyańdı ber, aǵa! – dedi.

35Biraq ákesi oǵan:

– Iniń hiylekerlik penen kelip, saǵan tiyisli pátiyanı alıp ketti, – dedi.

36Sonda Esaw ákesine:

– Ol biykarǵa Yaqıp dep atalmaǵan shıǵar! Ol meni eki ret aldadı-ǵo: dáslep tuńǵıshlıǵımdı aldı, al endi maǵan tiyisli pátiyanı da alıp ketti, – dedi. Sońınan ol jáne: – Men ushın hesh qanday pátiya qaldırmadıń ba? – dep soradı+.

37Ísaq oǵan bılay dep juwap berdi:

– Men inińdi seni biyleytuǵın qıldım, barlıq tuwısqanların oǵan xızmetshi ettim. Onı ǵálle hám jańa sharap penen támiyinledim. Endi men sen ushın ne isley alaman, ulım?

38Esaw ákesine:

– Aǵa! Sende pátiya tek birew me? Maǵan da pátiyańdı ber, aǵa! – dep dad salıp jılay basladı.

39Sonda Ísaq ulına bılay dep juwap berdi:

«Seniń mákanıń ónimdar topıraqtan,

Aspan shıǵınan jıraq boladı.

40Qılıshıńnıń kúshi menen jasap,

Inińe xızmet eteseń.

Biraq oǵan qarsı bas kótergenińde,

Ol salǵan moyıntırıqtı ılaqtırıp taslaysań»+.

41Ákesi pátiyasın Yaqıpqa bergeni ushın, Esaw inisi Yaqıptı jek kórip qaldı. Esaw: «Ákemniń ólimi shamalastı. Onı azalaw kúnleri ótkennen keyin, inim Yaqıptı óltiremen», – dep oylap júrdi.

42Biraq Rebekka úlken ulı Esawdıń oyınan xabardar bolǵanda, kishi ulı Yaqıptı shaqırtıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Mine, ájaǵań Esaw seni óltiriwdi oylap, ózin jubatıp júripti. 43Endi ulım, meniń sózime qulaq sal: házir-aq Xaranǵa, ájaǵam Labannıń janına qashıp ket. 44Ájaǵańnıń ashıwı basılaman degenshe, bir qansha waqıt Labannıń janında qal. 45Ájaǵańnıń ashıwı basılıp, oǵan islegen isiń esinen shıqqannan soń, men birewdi jiberip, ol jerden seni aldıraman. Bolmasa, men bir kúnde ekewińizden de ayırılıp qalaman-ǵo.

46Keyin Rebekka Ísaqqa:

– Mına xet kelinlerimiz meni janımnan toydırdı. Eger Yaqıp ta bul jerdiń qızlarına, xet qızlarǵa úylense, onda maǵan jasawdıń nege keregi bar? – dedi+.

28

Yaqıptıń dayısı Labannıń úyine ketiwi

28^1Ísaq Yaqıptı shaqırıp alıp, oǵan pátiyasın berdi hám bılay dep buyırdı: «Qananlı qızlarǵa úylenbe. 2Dárhal bul jerden ketip, Paddan-Aramǵa, anańnıń ákesi Betueldiń úyine bar. Ol jerde dayıń Labannıń qızlarınıń birewine úylen+. 3Qúdireti kúshli Quday seni jarılqasın, ósip-óndirip, kóbeytsin hám urpaǵıńnan kóplegen xalıqlar taratsın. 4Ol Ibrayımǵa bergen jarılqawın saǵan hám seniń urpaqlarıńa da bersin. Solay etip, sen házir kelgindi bolıp júrgen jerdi, Qudaydıń Ibrayımǵa bergen jerin menshik etip iyelegeyseń»+. 5Sońınan Ísaq Yaqıptı jolǵa atlandırdı. Yaqıp Paddan-Aramǵa, óziniń hám Esawdıń anası Rebekkanıń ájaǵası, aramlı Betueldiń ulı Labannıń úyine ketti.

Esawdıń Ismayıldıń qızına úyleniwi

6Ísaq Yaqıpqa pátiya berip, úyleniwi ushın onı Paddan-Aramǵa jibergenin, oǵan pátiya berip atırıp: «Qananlı qızlarǵa úylenbe», – dep buyırǵanın hám 7Yaqıp ata-anasınıń sózine qulaq salıp, Paddan-Aramǵa ketkenin Esaw bildi. 8Solay etip, Esaw qananlı qızlardıń ákesine unamaytuǵının túsindi. 9Sonlıqtan ol Ibrayımnıń ulı Ismayıldıń aldına bardı hám hayallarınıń ústine Ismayıldıń qızı, Nebayottıń qarındası Maxalattı hayallıqqa aldı+.

Yaqıptıń túsi

10Yaqıp Beer-Shebadan shıǵıp, Xaranǵa qaray jol júrdi. 11Ol bir jerge jetip kelgende, túnew ushın toqtadı. Sebebi quyash batıp qalǵan edi. Ol sol jerden bir tastı alıp, onı basınıń astına qoydı da, uyıqlaw ushın jattı. 12Yaqıp túsinde jer ústinde tik turǵan teksheni kórdi. Teksheniń usha bası aspanǵa tiyip turǵan bolıp, Qudaydıń perishteleri onıń ústinde minip-túsip júrgen edi. 13Teksheniń basında Jaratqan Iye turǵan bolıp, Ol Yaqıpqa bılay dedi: «Men – Ibrayımnıń hám Ísaqtıń Qudayı Jaratqan Iyemen. Sen jatqan jerdi Men saǵan hám urpaqlarıńa beremen+. 14Seniń urpaqlarıń jerdiń qumınday kóp bolıp, batısqa hám shıǵısqa, arqaǵa hám qublaǵa jayıladı. Jer júzindegi barlıq xalıqlar sen hám seniń urpaǵıń arqalı jarılqanadı+. 15Men seniń menen birgemen. Qay jerge barsań da, Men seni qorǵayman hám seni jáne usı jerge qaytaraman. Saǵan bergen wádemdi orınlamaǵanımsha, seni taslap ketpeymen».

16Yaqıp oyanıp: «Haqıyqattan da, Jaratqan Iye usı jerde eken-ǵo, biraq men bilmeppen!» – dep oyladı. 17Ol qorqıp ketip: «Bul jer qanshelli qorqınıshlı! Bul Qudaydıń Úyinen basqa hesh nárse emes, bul aspan dárwazası!» – dedi.

18Yaqıp azanda erte turıp, basınıń astına qoyǵan tastı aldı da, onı estelik qılıp tiklep, ústine záytún mayın quydı+. 19Ilgeri Luz dep atalǵan bul qalaǵa Beyt-El[*] dep at qoydı+.

20Yaqıp wáde berip, bılay dedi: «Eger Quday meniń menen birge bolıp, baratırǵan usı jolımda meni qorǵasa, maǵan jewge nan, kiyiwge kiyim berse,+
21sóytip meni ákemniń úyine aman-esen qaytarsa, onda Jaratqan Iye meniń Qudayım boladı. 22Men estelik qılıp tiklegen mına tas Qudaydıń Úyi boladı. Seniń maǵan beretuǵınıńnıń hámmesinen Saǵan onnan birin beremen»+.

29

Yaqıptıń Labanǵa barıwı

29^1Yaqıp jolın dawam etip, shıǵıs xalıqlarınıń jerlerine jetip keldi. 2Ol sol jerdegi dalada bir qudıqtı hám qudıqtıń janında jatırǵan úsh súriw qoydı kórdi. Óytkeni qoylar sol qudıqtan suwǵarılatuǵın edi. Qudıqtıń awzında úlken tas bar edi. 3Barlıq súriwler ol jerge jıynalǵanda, shopanlar qudıqtıń awzınan tastı alıp qoyıp, qoylardı suwǵaratuǵın edi. Sońınan olar tastı jáne óz ornına, qudıqtıń awzına qoyatuǵın edi.

4Yaqıp shopanlardan:

– Tuwısqanlarım, qay jerdensizler? – dep soradı.

Shopanlar oǵan:

– Bizler Xarannanbız, – dep juwap berdi.

5Yaqıp olardan:

– Naxordıń aqlıǵı Labandı tanıysızlar ma? – dep soradı.

– Awa, tanıymız, – dep juwap berdi olar.

6Yaqıp olardan jáne:

– Onıń hal-jaǵdayı jaqsı ma? – dep soradı.

Olar:

– Jaqsı, áne, onıń qızı Rahila qoyların aydap kiyatır, – dedi.

7Yaqıp olarǵa:

– Kún batıwǵa ele kóp waqıt bar, házir súriwdi jıynaytuǵın waqıt emes-ǵo. Qoylarıńızdı suwǵarıp bolıp, jáne otlatıp qaytqanıńız jaqsı emes pe? – dedi.

8Shopanlar:

– Barlıq súriwlerdi jıynap, qudıqtıń awzındaǵı tastı alıp taslaǵanımızdan keyin ǵana, bizler qoylardı suwǵara alamız, – dedi.

9Yaqıp shopanlar menen sóylesip turǵanda, Rahila ákesiniń qoyları menen kelip qaldı. Sebebi ol qoy baǵatuǵın edi. 10Yaqıp dayısı Labannıń qızı Rahilanı hám onıń qoyların kórgende qudıqqa barıp, onıń awzındaǵı tastı alıp tasladı da, dayısı Labannıń qoyların suwǵardı. 11Sońınan Yaqıp Rahilanı súyip, ókirip jılap jiberdi. 12Ol Rahilaǵa ákesiniń jiyeni, Rebekkanıń ulı ekenin ayttı. Sonda Rahila juwırıp barıp, ákesine xabar berdi.

13Laban jiyeni Yaqıptıń kelgenin esitiwden-aq, onı qarsı alıw ushın juwırıp shıqtı. Onı qushaqlap súydi hám úyine alıp keldi. Yaqıp oǵan bolǵan waqıyalardıń hámmesin aytıp berdi.

14Sonda Laban Yaqıpqa:

– Awa, shınında da sen meniń qanlas tuwısqanım ekenseń! – dedi.

Yaqıptıń xızmet etiwi hám úyleniwi

Yaqıp Labandikinde bir ayday jasaǵannan keyin, 15Laban Yaqıpqa:

– Aǵayinim bolǵanıń ushın, maǵan teginge xızmet etiwiń kerek pe? Maǵan ayt, xızmet haqıńa qansha tóleyin? – dedi.

16Labannıń eki qızı bolıp, olardıń úlkeniniń atı Lea, kishkenesiniń atı Rahila edi. 17Leanıń kózleri múláyim, al Rahila qáddi-qáwmeti kelisken, shıraylı edi. 18Yaqıp Rahilanı súyip qaldı. Ol Labanǵa:

– Kishkene qızıńız Rahila ushın, men sizge jeti jıl xızmet etemen, – dedi.

19Laban oǵan:

– Basqa birewge bergennen góre, onı saǵan bergenim jaqsı. Menikinde jasay ber, – dedi.

20Solay etip, Yaqıp Rahila ushın jeti jıl xızmet etti. Yaqıp Rahilanı súygenlikten, bul jeti jıl ol ushın bir neshe kúndey bolıp kórindi.

21Sonda Yaqıp Labanǵa: «Kelisilgen waqıt keldi, endi qızıńızdı beriń, men oǵan úyleneyin», – dedi.

22Solay etip, Laban ol jerdiń barlıq xalqın jıynap, toy berdi. 23Biraq túnde ol qızı Leanı ákelip, Yaqıpqa berdi hám Yaqıp onıń menen jattı. 24Laban shorısı Zilpanı qızı Leaǵa xızmetshi etip berdi.

25Yaqıp azanda turıp qarasa, janında Lea jatırǵanın kórdi. Ol Labanǵa:

– Bul ne qılǵanıńız? Men sizge Rahila ushın xızmet etkenim joq pa edim? Meni nege aldadıńız? – dedi.

26Laban oǵan:

– Bizlerdiń dástúrimiz boyınsha, úlken qızınan burın kishkene qızın uzatpaydı. 27Bul toylaw háptesi tamam bolsın, sońınan saǵan Rahilanı da beremiz. Biraq onıń ushın jáne jeti jıl xızmet qılasań, – dedi+.

28Yaqıp buǵan kelisim berip, sol bir hápteni Lea menen birge ótkizdi. Sońınan Laban oǵan qızı Rahilanı da hayallıqqa berdi. 29Laban óz shorısı Bilhanı qızı Rahilaǵa xızmetshi etip berdi. 30Yaqıp Rahila menen de jattı hám ol Rahilanı Leadan góre kóbirek jaqsı kórdi. Solay etip, Yaqıp Labanǵa jáne jeti jıl xızmet etti+.

Yaqıptıń balaları

31Jaratqan Iye Yaqıptıń Leada kewli joq ekenin kórgende, onı tuwatuǵın qıldı. Al Rahila biyperzent edi+. 32Lea hámiledar bolıp, bir ul tuwdı. Ol: «Jaratqan Iye meniń baxıtsızlıǵımdı kórdi. Endi kúyewim meni jaqsı kóretuǵın boladı», – dep, ulına Ruben[*] dep at qoydı.

33Ol jáne hámiledar bolıp, ul tuwǵanda: «Jaratqan Iye kúyewimniń mende kewli joq ekenin esitti hám maǵan bul uldı da berdi», – dep, ulına Shimon[*] dep at qoydı.

34Ol jáne hámiledar bolıp, taǵı bir ul tuwǵanda: «Endi kúyewim maǵan baylanadı, óytkeni men oǵan úsh ul tuwıp berdim», – dep, ulına Lebiy[*] dep at qoydı.

35Keyin ol jáne hámiledar bolıp, taǵı bir ul tuwǵanda: «Bul ret men Jaratqan Iyeni alǵıslayman», – dedi hám ulına Yahuda[*] dep at qoydı. Soń ol bir qansha múddet bala kótermedi.

30

30^1Rahila Yaqıpqa bala tuwıp bere almaǵanlıqtan, ájapasın qızǵana basladı. Ol Yaqıpqa:

– Maǵan perzent ber, bolmasa ólemen! – dedi.

2Yaqıptıń Rahilaǵa ǵázebi qaynap:

– Men seniń qursaǵıńa perzent bermegen Qudayman ba? – dedi.

3Rahila:

– Mınaw meniń shorım Bilha. Sen onıń menen jat. Sonda ol bala tuwıp, etegime saladı hám men de ol arqalı balalı bolaman, – dedi.

4Solay etip, Rahila óz shorısı Bilhanı kúyewine hayallıqqa alıp berdi hám Yaqıp onıń menen jattı. 5Bilha hámiledar bolıp, Yaqıpqa bir ul tuwıp berdi. 6Sonda Rahila: «Quday meni aqladı. Ol dadımdı esitip, maǵan bir ul berdi», – dedi hám ulına Dan[*] dep at qoydı.

7Rahilanıń shorısı Bilha jáne hámiledar bolıp, Yaqıpqa ekinshi ulın tuwıp berdi. 8Sonda Rahila: «Men ájapama qarsı ullı gúreste onı jeńdim», – dedi hám ulına Naftaliy[*] dep at qoydı.

9Lea óziniń tuwmay qalǵanın kórgende, shorısı Zilpanı Yaqıpqa hayallıqqa berdi. 10Leanıń shorısı Zilpa da Yaqıpqa bir ul tuwıp berdi. 11Sonda Lea: «Bul qanday baxıt!» – dedi hám ulına Gad[*] dep at qoydı.

12Leanıń shorısı Zilpa Yaqıpqa ekinshi ulın tuwıp berdi. 13Sonda Lea: «Men qanday quwanıshlıman, endi hayallar meni quwanıshlı dep ataydı», – dedi hám ulına Asher[*] dep at qoydı.

14Ruben biyday oraǵı waqtında dalaǵa bardı. Ol dalada márgiya shóplerdi tawıp, anası Leaǵa ákelip berdi. Sonda Rahila Leaǵa:

– Ulıńnıń márgiya shóplerinen maǵan da ber, – dedi.

15Biraq Lea oǵan:

– Kúyewimdi alǵanıń az bolǵanday, endi ulımnıń márgiya shóplerin de almaqshımısań? – dedi.

Rahila oǵan:

– Meyli, ulıńnıń márgiya shópleri esabınan kúyewim bul aqsham seniń menen jatsın, – dedi+.

16Keshqurın Yaqıp daladan kelgende, Lea onı qarsı alıwǵa shıqtı hám oǵan: «Búgin meniń menen jatıwıń kerek, sebebi men seni ulım tawǵan márgiya shóplerge almastırdım», – dedi.

Solay etip, Yaqıp sol túni Lea menen jattı.

17Quday Leanıń duwasın esitip, ol hámiledar boldı hám Yaqıpqa besinshi ulın tuwıp berdi. 18Sonda Lea: «Shorımdı kúyewime bergenim ushın, Quday maǵan sıy berdi», – dedi hám ulına Issaxar[*] dep at qoydı. 19Lea jáne hámiledar bolıp, Yaqıpqa altınshı ulın tuwıp berdi. 20Sonda Lea: «Quday maǵan jaqsı sıy berdi. Endigiden bılay, kúyewim meni qádirleytuǵın boladı, óytkeni men oǵan altı ul tuwıp berdim», – dedi hám ulına Zebulon[*] dep at qoydı. 21Bir qansha waqıttan soń, ol qız tuwıp, atın Dina dep qoydı.

22Aqırı Quday Rahilanı eske alıp, onıń duwasın esitti hám onı tuwatuǵın qıldı. 23Rahila hámiledar bolıp, bir ul tuwdı. Ol: «Quday meni shermendeligimnen qutqardı», – dedi. 24Sońınan ol taǵı: «Jaratqan Iye maǵan jáne bir ul bersin», – dep, ulına Yusup[*] dep at qoydı.

Yaqıptıń hiyle menen bayıwı

25Rahila Yusupti tuwǵannan keyin, Yaqıp Labanǵa bılay dedi:

– Maǵan juwap beriń, men óz úyime, óz jerime qaytayın. 26Men hayallarım menen balalarımdı da birge alıp keteyin, sebebi men sizge olar ushın xızmet etken edim-ǵo. Meniń sizge qanshelli xızmet etkenimdi ózińiz bilesiz.

27Al Laban oǵan:

– Ah, eger seniń kewlińdi taba alǵanımda ma edi?! Jaratqan Iyeniń meni sen sebepli jarılqaǵanın pal ashıw arqalı bildim. 28Maǵan xızmet haqıńdı ayt, saǵan tóleymen, – dedi.

29Yaqıp oǵan:

– Sizge qalay xızmet etkenimdi hám meniń arqamda mallarıńızdıń qanday bolǵanın bilesiz. 30Men kelmesten burın bar bolǵan az ǵana malıńız júdá kóbeyip ketti. Men keliwden Jaratqan Iye sizdi jarılqap basladı. Biraq endi men óz úyim ushın qashan miynet etemen? – dedi.

31Laban onnan:

– Saǵan ne bereyin? – dep soradı.

Yaqıp oǵan:

– Maǵan hesh nárse bermeń. Eger siz mına shártime kónseńiz, men jáne siziń súriwlerińizge qarap, olardı baǵa beremen: 32búgin men barlıq súriwlerińizdi aralap shıǵıp, qoy-eshkilerdiń ala hám jaǵalların, yaǵnıy qoylardıń qaraların, eshkilerdiń jaǵal hám alaların ajıratıp qoyayın. Olar meniń xızmet haqım bolsın. 33Keyin ala siz meniń xızmet haqımdı tekseriw ushın kelgenińizde, ádil ekenimdi bilip alasız. Eshkilerimnen qaysı biri jaǵal hám ala bolmasa, qoylarımnan qaysı biri qara bolmasa, urlıq dep esaplansın.

34Laban oǵan:

– Meyli, sen aytqanday bolsın, – dedi.

35Degen menen, Laban sol kúni-aq ala-shubar hám jaǵal tekelerdi, ústinde aǵı bar jaǵal eshkilerdi hám qara qoylardıń hámmesin súriwden ayırıp, óz ullarınıń qarawına tapsırdı. 36Ol ózi menen Yaqıp arasındaǵı aralıqtı úsh kúnlik jol etip belgiledi. Al Yaqıp Labannıń qalǵan malların baǵa berdi.

37Yaqıp ózine aq terek, badam hám shınar tereklerinen jas shıbıqlardı kesip aldı. Olardıń ishindegi aǵı kóringenshe, qabıqların ala-ala etip qırshıdı. 38Sońınan ol qırshılǵan shıbıqlardı qoy-eshkilerdiń aldına, olar suw ishetuǵın nawalardıń ishine salıp qoydı. Qoy-eshkiler suw ishiwge kelgende, sol jerde shaǵılısatuǵın edi. 39Olar shıbıqlardıń aldında shaǵılısqannan keyin, olardan ala-shubar hám jaǵal qozı-ılaqlar tuwılatuǵın edi. 40Yaqıp qozılardı ayırıp, qoylardı Labannıń barlıq ala-shubar hám qara mallarına qaratıp qoydı. Solay etip, ol ózi ushın súriw payda etip, olardı Labannıń mallarına aralastırmadı. 41Urǵashılardıń kúshlileri kúyge kelgen waqıtta, olar shıbıqlardıń aldında shaǵılıssın dep, Yaqıp shıbıqlardı olardıń kóz aldına, nawalardıń ishine qoyatuǵın edi. 42Biraq ázzi urǵashılar kúyge kelgen waqıtta, ol shıbıqlardı qoymaytuǵın edi. Solay etip, ázzi mallardan tuwılǵanları Labanǵa, kúshlilerinen tuwılǵanları Yaqıpqa tiyisli boldı. 43Usı jol menen Yaqıp hádden zıyat bayıp ketti. Onıń súriw-súriw qoy-eshkileri, shorıları hám qulları, túye hám eshekleri boldı.

31

Yaqıptıń Labannan qashıwı

31^1Yaqıp Labannıń ullarınıń: «Yaqıp ákemizdiń barlıq zatların ózlestirip, pútkil baylıǵın ákemizge tiyisli bolǵan mal-múlikten arttırdı», – dep aytıp júrgenin esitti. 2Jáne de, Labannıń da ózine burınǵıday qarım-qatnasta emes ekenin bayqadı.

3Sonda Jaratqan Iye Yaqıpqa: «Atalarıńnıń jerine, aǵayin-tuwǵanlarıńa qayt! Men seniń menen birge bolaman», – dedi.

4Solay etip, Yaqıp adam jiberip, Rahila menen Leanı óz súriwleri júrgen jaylawǵa shaqırtıp, 5olarǵa bılay dedi:

– Ákeńizdiń maǵan degen qarım-qatnasınıń burınǵıday emes ekenligin kórip turman. Biraq ákemniń Qudayı meniń menen birge boldı. 6Meniń ákeńizge bar kúshim menen xızmet etkenimdi ózlerińiz bilesiz. 7Degen menen, ákeńiz maǵan pánt berip, xızmet haqımdı on mártelep ózgertti. Soǵan qaramastan, Quday onıń maǵan jamanlıq etiwine jol qoymadı. 8Ol: «Jaǵal mallar seniń xızmet haqıń boladı», – degende, barlıq súriw jaǵal tuwatuǵın edi. Al ol: «Ala-shubar mallar seniń xızmet haqıń boladı», – degende, barlıq súriw ala-shubar tuwatuǵın edi. 9Solay etip, Qudaydıń Ózi ákeńizdiń malların alıp qoyıp, olardı maǵan berdi. 10Mallardıń shaǵılısıw máwsiminde, bir kúni tús kórdim. Túsimde súriwdegi urǵashı mallar menen shaǵılısqan erkek mallardıń ala-shubar hám jaǵal ekenin kórdim. 11Qudaydıń perishtesi túsimde maǵan: «Yaqıp!» – dedi. «Lábbáy!» – dedim men. 12Ol: «Qara, urǵashı mallar menen shaǵılısqan erkek mallardıń barlıǵı ala-shubar hám jaǵal. Óytkeni Labannıń saǵan ne islep atırǵanınıń hámmesin kórdim. 13Men saǵan Beyt-Elde kóringen Qudayman. Sen ol jerde estelik tasın ornatqan ediń hám onıń ústine záytún mayın quyıp, Maǵan wáde bergen ediń. Endi bul jerden ketip, ózińniń tuwılǵan elińe qayt», – dedi+.

14Sonda Rahila menen Lea Yaqıpqa:

– Endi ákemizdiń úyinde bizler ushın úles te, miyras ta qalıp pa edi? 15Ol ushın bizler jat adamlar sıyaqlı emespiz be? Sebebi ol bizlerdi satıp ǵana qoymastan, bizler ushın alǵan aqshanı da jep qoydı. 16Sonlıqtan ákemizden Quday alıp qoyǵan baylıqlardıń hámmesi bizlerge hám balalarımızǵa tiyisli. Endi Quday saǵan ne aytqan bolsa, sonı isle, – dep juwap berdi.

17Solay etip, Yaqıp ulları menen hayalların túyelerge mindirdi. 18Ol óziniń barlıq malların aldına salıp, Paddan-Aramda arttırǵan barlıq mal-múlkin aldı da, Qanan jerine, ákesi Ísaqqa barıw ushın jolǵa shıqtı. 19Laban qoylarınıń júnlerin qırqıwǵa ketkende, Rahila ákesiniń kiyeli músinlerin urlap aldı. 20Onıń ústine, Yaqıp ta óziniń ketetuǵının aytpay, aramlı Labandı aldap ketti. 21Solay etip, ol óziniń hámme nársesin alıp, qashıp ketti hám Evfrat dáryasınan ótip, tawlı Gilad úlkesine qaray jol aldı.

Labannıń Yaqıptıń izinen quwıwı

22Úshinshi kúni Laban Yaqıptıń qashıp ketkenligi tuwralı xabar taptı. 23Ol aǵayin-tuwǵanların janına alıp, onı quwıp ketti. Jeti kúnnen soń, tawlı Gilad úlkesinde onı quwıp jetti. 24Biraq sol kúni túnde Quday aramlı Labannıń túsine enip, oǵan: «Abaylı bol, Yaqıpqa jaqsı da, jaman da, hesh nárse aytpa!» – dedi.

25Laban Yaqıptı quwıp jetkende, Yaqıp tawlı Gilad úlkesinde shatırın tigip qoyǵan edi. Laban da óziniń aǵayin-tuwǵanları menen birge sol jerge shatır tikti.

26Sonda Laban Yaqıpqa bılay dedi:

– Bul ne qılǵanıń? Meni aldap, qızlarımdı urısta qolǵa túsken tutqın sıyaqlı alıp ketipseń-ǵo. 27Nege meni aldap, jasırın túrde qashıp kettiń? Maǵan nege aytpadıń? Men seni dáp qaqtırıp, lira sherttirip, qosıqlar ayttırıp, oyın-kúlki menen shıǵarıp salar edim-ǵo. 28Sen, hátte, aqlıqlarımdı hám qızlarımdı súyip, xoshlasıwǵa da múmkinshilik bermediń. Sen aqmaqlarsha is tuttıń! 29Sizlerge jamanlıq islewge kúshim jetedi. Biraq ótken túnde ákeńizdiń Qudayı maǵan: «Abaylı bol, Yaqıpqa jaqsı da, jaman da, hesh nárse aytpa», – dedi. 30Túsinemen, ákeńniń úyin qattı saǵınǵanıń ushın ketip qalǵansań. Biraq nege sen qudaylarımnıń músinlerin urlap kettiń+?

31Yaqıp Labanǵa bılay dep juwap berdi:

– Men sizdi qızların kúsh penen tartıp aladı dep qorqtım. 32Biraq eger qudaylarıńızdıń músinlerin kimnen tapsańız, ol tiri qalmasın! Aǵayin-tuwǵanlarımızdıń kóz aldında ózińiz tekserip kóriń. Eger mennen siziń bir nárseńiz tabılsa, alıp ketiń!

Yaqıp Rahilanıń butlardıń músinlerin urlaǵanın bilmeytuǵın edi.

33Laban Yaqıptıń, Leanıń hám eki shorınıń shatırların qarap shıqtı, biraq músinlerdi taba almadı. Ol Leanıń shatırınan shıǵıp, Rahilanıń shatırına kirdi. 34Rahila kiyeli músinlerdi alıp, túyeniń eriniń astına qoyıp, onıń ústine otırıp alǵan edi. Laban shatırdı tolıq tekserip shıqsa da, músinlerdi taba almadı.

35Rahila ákesine:

– Mırzam, siz kelgenińizde turıp, kútip almaǵanım ushın ashıwıńız kelmesin. Óytkeni házir hayal-qızlarǵa tán jaǵdaydaman, – dedi.

Solay etip, Laban qansha izlese de, músinlerdi taba almadı.

36Yaqıp ashıwǵa minip, Labanǵa baqırınıp sóylep bılay dedi:

– Ayıbım ne? Búytip izimnen quwǵanday, men ne gúna isledim? 37Siz meniń barlıq zatlarımdı tintip shıqtıńız, biraq ózińizge tiyisli bir nárse taptıńız ba? Eger tapqan bolsańız, onı mına jerge, aǵayin-tuwǵanlarımızdıń aldına qoyıń. Olar ekewimizge tórelik qılsın. 38Men jigirma jıl sizikinde jasadım. Qoy-eshkilerińiz hesh qashan ish taslamadı. Siziń súriwińizden bir qoshqar da jemedim. 39Jabayı haywanlar bawızlap taslaǵanların siziń aldıńızǵa ákelmey, zálelin óz moynıma alatuǵın edim. Al siz bolsańız, malıńızdıń kúndiz yamasa túnde urlanıwına qaramastan, mennen hár bir malıńızdıń qunın talap eter edińiz. 40Kúndiz ıssıdan, túnde suwıqtan azap shegetuǵın edim. Kózlerimnen uyqı qashatuǵın edi. 41Meniń siziń úyińizdegi jigirma jıllıq ómirim usılay ótti. Men sizge on tórt jıl eki qızıńız ushın, altı jıl súriwińiz ushın xızmet ettim. Al siz xızmet haqımdı on ret ózgerttińiz. 42Eger de ákemniń hám babam Ibrayımnıń Qudayı, yaǵnıy Ísaq qorqqan Quday meniń menen birge bolmaǵanda, siz meni qurı qol qaytarǵan bolar edińiz. Biraq Quday meniń shekken azabımdı hám islegen awır miynetimdi kórip, keshe túnde meni jaqlap, tórelik etti.

43Laban Yaqıpqa bılay dep juwap berdi:

– Mına qızlar – meniń qızlarım, bul balalar – meniń aqlıqlarım. Bul súriwler – meniń súriwlerim. Sen kórip turǵan nárselerdiń hámmesi – meniki. Biraq endi men óz qızlarıma hám olardan tuwılǵan aqlıqlarıma ne isley alaman? 44Kel, endi aramızda gúwalıq bolatuǵın kelisim dúzeyik.

45Sonda Yaqıp bir tastı alıp, onı estelik qılıp qoydı+. 46Soń aǵayin-tuwǵanlarına: «Tas jıynap kelińler», – dedi. Olar taslardı jıynap ákelip, bir úyinshik isledi hám sol úyinshiktiń janında otırıp awqat jedi. 47Laban úyinshikti Egar-Sahaduta, Yaqıp Gal-Ed[*] dep atadı.

48Laban: «Búgin bul úyinshik biziń aramızda gúwalıq bolsın», – degenlikten, ol jer Gal-Ed dep ataldı. 49Sonday-aq úyinshik Mispa[*] dep te atalǵan. Sebebi Laban: «Bizler bir-birimizden uzaqlasıp ketkenimizden keyin, Jaratqan Iye bizlerdi gúzetip tursın. 50Eger sen qızlarıma jaman qatnasta bolsań yamasa olardıń ústine hayal alsań, buǵan gúwa bolatuǵın adam bolmasa da, bilip qoy, Qudaydıń Ózi gúwa boladı», – degen edi.

51Laban Yaqıpqa jáne bılay dedi:

– Minekey, mınaw úyinshik hám ekewimizdiń aramızda men ornatqan estelik. 52Bular meniń saǵan jamanlıq islew ushın usı úyinshikten arı ótpeytuǵınıma hám seniń de maǵan jamanlıq islew ushın bul úyinshik hám estelikten beri ótpeytuǵınıńa gúwalıq bolsın. 53Ibrayım hám Naxordıń Qudayı, olardıń ata-babalarınıń Qudayı bizlerge tórelik etsin.

Sonda Yaqıp ákesi Ísaq qorqqan Quday haqı ant ishti+. 54Sońınan ol sol tawda qurbanlıq shalıp, aǵayin-tuwǵanların awqatqa shaqırdı. Olar awqatlanıp bolıp, tawda túnep qaldı.

55Erteńine Laban tań azanda turıp, aqlıqların hám qızların súyip, olarǵa pátiyasın berdi. Sońınan ol úyine qaytıp ketti.

32

Yaqıptıń Esaw menen ushırasıwǵa tayarlanıwı

32^1Yaqıp jolın dawam etip baratırǵanda, oǵan Qudaydıń perishteleri dus keldi. 2Yaqıp olardı kórgende: «Bul Quday láshkerleriniń ordası eken-ǵo!» – dep, ol jerdi Maxanayım[*] dep atadı.

3Yaqıp Edom jerinde, yaǵnıy Seir jerinde jasaytuǵın ájaǵası Esawǵa ózinen aldın xabarshılar jiberdi. 4Yaqıp olarǵa buyırıp:

– Mırzam Esawǵa qulı Yaqıptıń usı waqıtqa shekem Labandikinde bolıp, sol jerde jasaǵanın, 5qara mallar, eshekler, qoy-eshkiler, qul hám shorılarǵa iye bolǵanın, endi ol mırzasınıń kewlin tabıw ushın, bul xabardı jollap atırǵanın aytıńlar, – dedi.

6Xabarshılar qaytıp kelip, Yaqıpqa:

– Bizler ájaǵańız Esawǵa bardıq. Ol tórt júz adam menen birge sizdi qarsı alıwǵa kiyatır, – dedi.

7Sonda Yaqıp qattı qorqıp, albırap qaldı. Ol adamların, qoy-eshkilerin, qara malların hám túyelerin eki toparǵa bóldi. 8Yaqıp: «Eger Esaw kelip, bir topardı qırıp taslasa, ekinshi topar qutılıp qalıwı múmkin», – dep oyladı.

9Sońınan Yaqıp bılay dep duwa etti: «Atam Ibrayımnıń hám ákem Ísaqtıń Quday Iyesi! Sen maǵan: „Óz elińe hám tuwǵan-tuwısqanlarıńa qayt, Men saǵan jaqsılıq qılaman“, – degen ediń+. 10Mendey qulıńa kórsetken barlıq jaqsılıǵıńa hám sadıqlıǵıńa ılayıqlı emespen. Men Iordan dáryasın kesip ótkenimde, tayaǵımnan basqa hesh nársem joq edi. Endi bolsa, eki topar bolıp qayttım. 11Jalbarınaman, meni ájaǵam Esawdan qorǵa! Óytkeni men onıń kelip, meni hám meniń balalarımdı anaları menen birge óltiriwinen qorqaman. 12Sen maǵan: „Saǵan jaqsılıq qılaman, urpaǵıńdı teńizdiń qumınday sansız etip kóbeytemen“, – degen ediń»+.

13Yaqıp túndi sol jerde ótkizdi.

Ol ózinde bar zatlardan aǵası Esawǵa sawǵa etiw ushın ajırattı. 14Olar: eki júz bas eshki, jigirma bas teke, eki júz bas qoy, jigirma bas qoshqar, 15otız bas botalı túye, qırıq bas sıyır, on bas buǵa, jigirma urǵashı hám on erkek eshek edi. 16Yaqıp olardı padalarǵa bólip, qullarına tapsırdı hám olarǵa:

– Meniń aldımda júrińler, hár padanıń arasında aralıq bolsın, – dedi.

17Ol birinshi bolıp júretuǵın qulǵa bılay dep buyrıq berdi:

– Ájaǵam Esaw seni ushıratıp, sennen: «Kimniń qulısań? Qayaqqa baratırsań? Aldıńdaǵı mına pada kimdiki?» – dep sorasa, 18oǵan: «Bular qulıńız Yaqıptiki. Olar mırzam Esawǵa jiberilgen sawǵa. Mine, onıń ózi de biziń izimizden kiyatır», – dep ayt.

19Yaqıp ekinshi, úshinshi bolıp kiyatırǵan qullarǵa hám padalardı aydap kiyatırǵanlardıń hámmesine de buyırıp:

– Esaw menen ushırasqanıńızda, sizler de solay aytıńlar. 20«Qulıńız Yaqıp izimizde kiyatır», – deńler, – dedi. Sebebi Yaqıp: «Ózimnen burın jibergen sawǵalarım menen onıń júregin jibitkenimnen soń ǵana, onıń kózine kórineyin, múmkin, sonda ol meni qabıl eter», – dep oyladı. 21Solay etip, Yaqıptıń sawǵaları ózinen aldın jiberildi, al ózi qonıslaǵan jerinde túnep qaldı.

Yaqıptıń Izrail dep atalıwı

22Sol kúni túnde Yaqıp ornınan turıp, eki hayalın, eki shorısın hám on bir ulın janına alıp, Yabboq dáryasınıń ótkelinen ótti. 23Olardı dáryadan ótkizgennen soń, óziniń barlıq zatların da ótkizdi. 24Keyin Yaqıp jalǵız ózi qaldı. Sonda bir adam onıń menen tań atqansha gúresti. 25Ol Yaqıptı jeńe almaytuǵının bilgende, Yaqıptıń jambasına urıp jiberdi hám onıń jambas súyegi shıǵıp ketti.

26Sonda Ol adam:

– Meni jiber, tań atıp kiyatır, – dedi.

Biraq Yaqıp Oǵan:

– Maǵan pátiyańdı bermegenińshe, Seni jibermeymen! – dedi.

27Ol adam Yaqıptan:

– Atıń kim? – dep soradı.

Ol:

– Yaqıp, – dep juwap berdi.

28Sonda Ol adam:

– Bunnan bılay, sen Yaqıp emes, al Izrail[*] dep atalasań. Óytkeni sen Quday hám adamlar menen gúresip, jeńip shıqtıń, – dedi+.

29Yaqıp Oǵan:

– Ótinish, atıńızdı aytıńız? – dedi.

Biraq Ol adam:

– Ne ushın Meniń atımdı sorap atırsań? – dedi.

Sońınan Ol sol jerde Yaqıpqa pátiyasın berdi+.

30Yaqıp: «Men Qudaydı júzbe-júz kórdim, biraq tiri qaldım», – dep sol jerdi Penuel[*] dep atadı+.

31Ol Penuelden ketip baratırǵanda, kún shıqtı. Jambası awırǵanlıqtan, ol aqsańlap júrdi. 32Yaqıptıń jambas súyegindegi sińiri zaqım kórgenlikten, izraillılar usı kúnge deyin jambas súyektiń sińirin jemeydi.

33

Yaqıptıń Esaw menen ushırasıwı

33^1Yaqıp qarap, Esawdıń tórt júz adam menen kiyatırǵanın kórdi. Sonda Yaqıp balalardı Leaǵa, Rahilaǵa hám eki shorısına bólip tapsırdı. 2Ol eki shorısı menen olardıń balaların aldına, Leanı hám onıń balaların ortaǵa, Rahila menen Yusupti eń sońına qoydı. 3Yaqıptıń ózi hámmesiniń aldına shıǵıp, ájaǵasınıń janına jetkenshe, jerge deyin iyilip, jeti ret tájim etti.

4Biraq Esaw Yaqıptı qarsı alıw ushın juwırıp bardı da, onı moynınan qushaqlap súydi hám olar ekewi de jılap jiberdi. 5Sońınan Esaw qarap, hayallar menen balalardı kórdi hám Yaqıptan:

– Janıńdaǵı bul adamlar kimler? – dep soradı.

Yaqıp oǵan:

– Bular Qudaydıń siziń qulıńızǵa sıylaǵan balaları, – dep juwap berdi.

6Sonda shorılar hám olardıń balaları jaqınlap kelip, tájim etti. 7Keyin Lea hám onıń balaları, eń aqırında Yusup hám Rahila kelip, oǵan tájim etti. 8Esaw Yaqıptan:

– Jolda men ushıratqan adamlar menen padalardı ne mániste jiberdiń? – dep soradı.

Yaqıp oǵan:

– Mırzamnıń kewlin tabıw ushın jiberdim, – dep juwap berdi.

9Biraq Esaw Yaqıpqa:

– Inim, meniń dúnya-malım kóp, ózińdiki ózińe buyırsın, – dedi.

10Yaqıp:

– Yaq, maǵan miyrim kórsetip, sawǵamdı qabıl etiń. Siziń júzińizdi kórip, Qudaydıń júzin kórgendey boldım. Óytkeni siz meni jıllı júzlilik penen qarsı aldıńız. 11Ótinish, sizge jibergen sawǵalarımdı qabıl etiń. Sebebi Quday maǵan jaqsılıq islegenlikten, mende hámme nárse bar, – dedi.

Yaqıp jalınıp qoymaǵanlıqtan, Esaw sawǵalardı qabıl etti.

12Sońınan Esaw:

– Júrińler keteyik. Men seniń aldıńda júremen, – dedi.

13Biraq Yaqıp oǵan:

– Mırzam, ózińiz bilesiz, balalarım jas, qoy hám sıyırlarım da tóllegen. Eger mallardı bir kún qattı aydasaq, hámmesi ólip qaladı. 14Mırzam, qulıńızdan aldın kete beriń. Men mallarımnıń hám balalarımnıń júrisine qarap, áste-aqırın bara beremen. Solay etip, Seirde mırzama jetip alaman, – dedi.

15Esaw oǵan:

– Janımdaǵı adamlardıń bir neshesin saǵan qaldırıp keteyin, – dedi.

Biraq Yaqıp:

– Bunıń hájeti joq. Mırzamnıń maǵan miyrim kórsetkeniniń ózi jetkilikli, – dedi.

16Solay etip, Esaw sol kúni Seirge qaytıp ketti. 17Al Yaqıp Sukkotqa ketip, sol jerde ózi ushın úy, malları ushın qoralar qurdı. Sonlıqtan sol jer Sukkot[*] dep ataldı.

Yaqıptıń Shexemge ornalasıwı

18Sońınan Yaqıp Paddan-Aramnan Qanan jeriniń Shexem qalasına aman-esen qaytıp kelip, qalanıń sırtına shatırların tikti+. 19Ol shatırların tikken usı jerdi Shexemniń ákesi Xamordıń ullarınan júz kesita[*] gúmiske satıp aldı+. 20Yaqıp ol jerde qurbanlıq orın qurıp, onı El-Elohe-Izrail[*] dep atadı.

34

Dinanıń namısınıń buzılıwı

34^1Bir kúni Yaqıptıń Leadan tuwılǵan qızı Dina sol jerdiń qızların kóriw ushın shıqtı. 2Ol jerdiń biyi xiw xalqınan bolǵan Xamordıń ulı Shexem Dinanı kórgende, onı uslap alıp, oǵan zorlıq isledi. 3Jigittiń Yaqıptıń qızı Dinaǵa kewli ketip, onı súyip qaldı hám oǵan jıllı sóyledi. 4Shexem ákesi Xamorǵa:

– Bul qızdı maǵan hayallıqqa alıp ber, – dedi.

5Yaqıp qızı Dinanıń namısı ayaq astı etilgenin esitkende, ulları jaylawda mal baǵıp júrgen edi. Sonlıqtan Yaqıp olar qaytıp kelgenshe úndemedi.

6Sol waqıtta Shexemniń ákesi Xamor Yaqıp penen sóylesiw ushın, onıń aldına bardı. 7Al Yaqıptıń ulları bolǵan waqıyanı esite sala, jaylawdan qaytıp keldi. Olar ashıwlanıp, ǵázepke mindi. Óytkeni Shexem Yaqıptıń qızın zorlap, Izraildıń abırayın tókken hám islewge bolmaytuǵın isti islegen edi+.

8Sonda Xamor olarǵa bılay dedi:

– Ulım Shexemniń kewli qızıńızda, qızıńızdı oǵan hayallıqqa beriń+. 9Bir-birimiz benen quda-tamır bolayıq. Qız alısıp, qız beriseyik. 10Bizler menen birge jasay berińler. Elimizdiń qálegen jerinde emin-erkin jasap, sawda-satıq qılıńlar hám múlik iyeleńler.

11Keyin Shexem de qızdıń ákesi menen ájaǵalarına:

– Kewlińiz tolıwı ushın, sizlerge qálegenińizdi beremen. 12Mennen qansha qalıń mal hám sawǵa talap qılsańlar da, hámmesin beremen. Tek qızıńızdı maǵan hayallıqqa berseńiz bolǵanı, – dedi+.

13Yaqıptıń ulları qarındası Dinanıń namısın ayaq astı etkeni ushın Shexemge hám onıń ákesi Xamorǵa hiyle menen juwap berip, 14olarǵa bılay dedi:

– Yaq, bizler bunday qıla almaymız. Qarındasımızdı súnnet etilmegen adamǵa bere almaymız, óytkeni bul bizler ushın shermendelik boladı+. 15Tek mına shártimizdi qabıl etseńiz ǵana ırazı bolamız: sizlerdiń hár bir er adamıńız bizler sıyaqlı súnnet etilse, 16bir-birimizge qız berip, qız alısamız. Sizler menen birge jasap, bir xalıq bolamız. 17Eger súnnet bolıwǵa kelisim bermeseńiz, qızımızdı alıp qaytamız.

18Bul sózler Xamor menen onıń ulı Shexemge maqul tústi. 19Ákesiniń úyinde hámmeden kóp húrmetke iye bolǵan jas jigit Shexem bul talaptı orınlawdı tezlestirdi. Sebebi ol Yaqıptıń qızına ashıq edi. 20Solay etip, Xamor hám onıń ulı Shexem qala xalqı menen sóylesiw ushın qala dárwazasına bardı hám olarǵa bılay dedi:

21– Bul adamlar bizlerge doslıq qarım-qatnasta. Olar jerimizde jasap, sawda-satıq qılsın. Jer keń, olarǵa da jetedi. Olar menen qız alısıp, qız beriseyik. 22Olar tek mına shárt penen ǵana bizler menen birge jasap, bir xalıq bolıwǵa ırazı boladı: bizlerdiń hár bir er adamımız olar sıyaqlı súnnet etiliwi kerek eken. 23Eger solay islesek, olardıń súriwleri, mal-múlikleri hám barlıq malları bizlerdiki bolmay ma? Kelińler, olarǵa kelisim bereyik, olar bizler menen birge jasap qalsın.

24Qala turǵınlarınıń hámmesi Xamordıń hám onıń ulı Shexemniń sózlerin qabıl etti hám qaladaǵı barlıq er adamlar súnnet etildi.

25Úshinshi kúni, olar awırıp jatırǵanda, Yaqıptıń eki ulı – Dinanıń ájaǵaları Shimon hám Lebiy qılıshların asınıp alıp, qalaǵa irkinishsiz kirdi de, barlıq er adamlardı qılıshtan ótkerdi. 26Olar Xamordı hám ulı Shexemdi de qılıshtan ótkizip, Dinanı Shexemniń úyinen alıp ketti. 27Qarındasınıń namısın ayaq astı qılǵanı ushın, Yaqıptıń ulları ólgenlerdi tonap, qalanı talan-taraj etti. 28Olardıń iri-mayda malların hám esheklerin, qaladaǵı da, jaylawdaǵı da barlıq nárselerin alıp ketti. 29Jáne de, olardıń balaların hám hayalların tutqın qılıp, pútkil baylıǵın hám úylerindegi barlıq zatların olja etti.

30Yaqıp Shimon hám Lebiyge:

– Sizler usı jerdiń turǵınları bolǵan qanan hám periz xalıqların maǵan dushpan qılıp qoyıp, basıma bále arttırdıńız. Meniń adamlarım az. Eger olar birigip, maǵan qarsı shıqsa, meni xojalıǵım menen birlikte joq qıladı, – dedi.

31Biraq olar:

– Qarındasımızǵa buzıq hayalǵa qatnas jasaǵanday qatnas jasawǵa jol qoyıwǵa bola ma? – dedi.

35

Beyt-Elde Qudaydıń Yaqıptı jarılqawı

35^1Quday Yaqıpqa: «Qánekey, endi Beyt-Elge bar da, sol jerge ornalas. Ájaǵań Esawdan qashıp baratırǵanıńda saǵan kóringen Qudayǵa arnap, sol jerde qurbanlıq orın qur», – dedi+.

2Sonda Yaqıp xojalıǵına hám janındaǵılardıń hámmesine bılay dedi:

– Ózlerińizdegi jat qudaylardıń músinlerin ılaqtırıp taslańlar. Ózlerińizdi páklep, kiyimlerińizdi almastırıńlar. 3Júrińler, bul jerden ketip, Beyt-Elge barayıq. Qıyın kúnlerimde maǵan juwap bergen hám júrgen jollarımda meniń menen birge bolǵan Qudayǵa arnap, men sol jerde qurbanlıq orın qurayın.

4Sonda olar ózlerindegi jat qudaylardıń músinlerin hám qulaqlarındaǵı sırǵaların Yaqıpqa berdi. Yaqıp olardı Shexemge jaqın jerdegi bir terebinftiń túbine kómip tasladı+. 5Sońınan olar jolǵa tústi. Quday átiraptaǵı qalalardıń turǵınlarına kúshli qorqınısh jibergenlikten, hesh kim olardıń izine túspedi.

6Solay etip, Yaqıp janındaǵı barlıq adamlar menen birge Qanan jerindegi Luzǵa, yaǵnıy Beyt-Elge jetip keldi. 7Yaqıp ol jerde qurbanlıq orın qurıp, sol jerdi El-Beyt-El[*] dep atadı. Óytkeni Yaqıp ájaǵasınan qashıp baratırǵanda, Quday sol jerde oǵan kóringen edi+. 8Sol arada Rebekkanı emizip baqqan Debora degen hayal qaytıs boldı. Ol Beyt-Eldiń qublasındaǵı bir emen aǵashınıń túbine jerlenip, sol emen aǵashı «Joqlaw emeni» dep ataldı+.

9Yaqıp Paddan-Aramnan qaytıp kelgennen keyin, Quday oǵan jáne kórinip, onı bılay dep jarılqadı: 10«Seniń atıń – Yaqıp. Biraq bunnan bılay, seniń atıń Yaqıp emes, al Izrail boladı», – dep, onı Izrail dep atadı+. 11Quday oǵan jáne: «Men – Qúdireti kúshli Qudayman. Ósip-ónip, kóbey. Sennen bir xalıq, hátte, kóplegen xalıqlar payda bolıp, seniń urpaǵıńnan patshalar kelip shıǵadı+. 12Men Ibrayımǵa hám Ísaqqa bergen bul jerdi saǵan hám sennen keyingi urpaqlarıńa beremen», – dedi. 13Sońınan Quday Yaqıp penen sóylesken jerden joqarı kóterilip ketti.

14Yaqıp Quday ózi menen sóylesken jerde tastan estelik ornatıp, onıń ústine sharap hám záytún mayın quydı+. 15Ol Quday ózi menen sóylesken jerdi Beyt-El dep atadı[*]+.

Rahilanıń ólimi

16Olar Beyt-Elden shıǵıp, Efrataǵa jetiwge az qalǵanda, Rahilanıń tolǵaǵı tutıp, ol qıyınshılıq penen bosandı. 17Ol azap shegip tuwıp atırǵanda, kindik sheshesi oǵan:

– Qorqpa, sen jáne bir ul tuwdıń, – dedi+.

18Rahila ólip baratırıp, sońǵı demin shıǵararda, ulın Benoniy[*] dep atadı. Biraq ákesi onıń atın Benyamin[*] dep qoydı.

19Solay etip, Rahila qaytıs bolıp, Efrataǵa, yaǵnıy Beytlehemge baratuǵın jol boyına jerlendi+. 20Yaqıp onıń qábiri ústine qulpı tas ornattı. Rahilanıń qábiriniń qulpı tası búgingi kúnge shekem bar.

21Sonnan keyin, Izrail jáne kóship, Eder minarasınıń arǵı jaǵına shatırın tikti.

22Izrail sol elde jasap atırǵanda, ulı Ruben ákesiniń toqalı bolǵan Bilha menen jattı. Ákesi bul tuwralı esitti.

Yaqıptıń ulları

Yaqıptıń on eki ulı bar edi+. 23Onıń Leadan tuwılǵan ulları: tuńǵıshı Ruben, keyin Shimon, Lebiy, Yahuda, Issaxar hám Zebulon. 24Onıń Rahiladan tuwılǵan ulları: Yusup hám Benyamin. 25Rahilanıń shorısı Bilhadan tuwılǵan ulları: Dan hám Naftaliy. 26Leanıń shorısı Zilpadan tuwılǵan ulları: Gad hám Asher. Bular Yaqıptıń Paddan-Aramda tuwılǵan ulları.

Ísaqtıń ólimi

27Yaqıp ákesi Ísaqtıń úyine, Mamrege keldi. Mamre Kiryat-Arbanıń, yaǵnıy Xebronnıń janında bolıp, ol jerde Ibrayım hám Ísaq kelgindi bolıp jasaǵan edi+. 28Ísaq bir júz seksen jıl jasadı. 29Ol mazmunlı ómir súrip, qartayıp, demi tawısılıp, qaytıs boldı hám óz ata-babalarına qosıldı. Ulları Esaw menen Yaqıp onı jerledi+.

36

Esawdıń urpaqları

36^1•Esawdıń, yaǵnıy Edomnıń shejiresi mınaday:+
2Esaw mına qananlı qızlarǵa úylendi: birinshisi xet xalqınan bolǵan Elonnıń qızı Ada, ekinshisi xiw xalqınan bolǵan Sibonnıń aqlıǵı, Ananıń qızı Oholibama. 3Jáne de, ol Ismayıldıń qızı, Nebayottıń qarındası Basematqa da úylendi+. 4Ada Esawǵa Elifazdı, Basemat Reueldi, 5Oholibama Eushtı, Yalamdı hám Qoraxtı tuwıp berdi. Bular – Esawdıń Qananda tuwılǵan ulları edi.

6Keyin Esaw hayalların, ulların, qızların, úyindegi barlıq adamların, hámme malların hám Qananda arttırǵan pútkil mal-múlkin alıp, inisi Yaqıptan bóleklendi de, basqa bir elge kóship ketti. 7Olardıń mal-múlki sonshelli kóp bolǵanlıqtan, olar endi birge jasay almadı. Ózleri jasaǵan bul jerler olardıń mallarına tarlıq etip qalǵan edi. 8Solay etip, Esaw, yaǵnıy Edom tawlı Seir jerine ornalastı.

9Tawlı Seir jerinde jasawshı edomlılardıń túp atası bolǵan Esawdıń shejiresi mınaday: 10Esawdıń ullarınıń atları: onıń hayalı Adadan Elifaz, al hayalı Basemattan Reuel tuwıldı.

11Elifazdıń ulları: Teman, Omar, Sefo, Gatam hám Kenaz. 12Esawdıń ulı Elifazdıń toqalı Timna kúyewine Amalekti tuwıp berdi. Bular – Esawdıń hayalı Adanıń aqlıqları+.

13Reueldiń ulları: Naxat, Zerax, Shamma hám Mizza. Bular – Esawdıń hayalı Basemattıń aqlıqları.

14Sibonnıń aqlıǵı hám Ananıń qızı bolǵan Oholibamanıń kúyewi Esawǵa tuwıp bergen ulları: Eush, Yalam hám Qorax.

15Esawdıń urpaqlarınan kelip shıqqan urıw biyleri mınalar:

Esawdıń tuńǵıshı Elifazdıń ulları: Teman biy, Omar biy, Sefo biy, Kenaz biy, 16Qorax biy, Gatam biy hám Amalek biy. Bular Edom jerinde Elifazdıń urpaǵınan shıqqan biyler bolıp, Adanıń aqlıqları edi.

17Esawdıń ulı Reueldiń ulları: Naxat biy, Zerax biy, Shamma biy hám Mizza biy. Bular Edom jerinde Reueldiń urpaǵınan shıqqan biyler bolıp, Esawdıń hayalı Basemattıń aqlıqları edi.

18Esawdıń hayalı Oholibamanıń ulları: Eush biy, Yalam biy hám Qorax biy. Bular – Ananıń qızı, Esawdıń hayalı Oholibamadan taraǵan biyler edi. 19Bulardıń hámmesi Esawdıń, yaǵnıy Edomnıń ulları hám urıw biyleri.

Seirdiń urpaqları

20•Edom jerinde jasaǵan xor xalqınan bolǵan Seirdiń ulları mınalar: Lotan, Shobal, Sibon, Ana,+
21Dishon, Eser hám Dishan. Bular – Seirdiń ulları bolıp, Edom jerinde xor xalqınıń urıw biyleri edi.

22Lotannıń ulları: Xoriy hám Hemam. Timna Lotannıń qarındası edi.

23Shobaldıń ulları: Alwan, Manaxat, Ebal, Shefo hám Onam.

24Sibonnıń ulları: Ayya hám Ana. Ákesi Sibonnıń esheklerin baǵıp júrip, shólde ıssı bulaq tapqan usı Ana edi. 25Ananıń balaları: Dishon hám qızı Oholibama.

26Dishonnıń ulları: Xemdan, Eshban, Itran hám Keran.

27Eserdiń ulları: Bilhan, Zaawan hám Aqan.

28Dishannıń ulları: Us hám Aran.

29Xor xalqınıń urıw biyleri mınalar: Lotan biy, Shobal biy, Sibon biy, Ana biy, 30Dishon biy, Eser biy hám Dishan biy. Bular – Seir jerindegi xor xalqınıń urıw biyleri edi.

Edom patshaları

31•Izrailda patsha bolmastan burın, Edom elinde tómendegi patshalar húkimdarlıq etti:

32Beor ulı Bela Edom patshası boldı. Onıń qalasınıń atı Dinhaba edi.

33Bela ólgennen keyin, onıń ornına Bosra qalasınan bolǵan Zerax ulı Iobab patsha boldı+.

34Iobab ólgennen keyin, temanlılardıń jerinen kelgen Xusham patsha boldı+.

35Xusham ólgennen keyin, Moab elinde midyanlılardı qıyratqan, Bedad ulı Hadad patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Awit edi.

36Hadad ólgennen keyin, onıń ornına masreqalı Samla patsha boldı.

37Samla ólgennen soń, onıń ornına dárya boyındaǵı Rexobottan bolǵan Shaul patsha boldı.

38Shaul ólgennen soń, onıń ornına Axbor ulı Baal-Xanan patsha boldı.

39Axbor ulı Baal-Xanan ólgennen soń, onıń ornına Hadar patsha boldı. Onıń qalasınıń atı Pau edi. Hadardıń hayalı Mehetabel Mezahabtıń aqlıǵı Matredtiń qızı edi.

40Tiyrelerine hám jerlerine qaray Esawdıń urpaǵınan kelip shıqqan biylerdiń atları mınaday: Timna biy, Alwa biy, Etet biy,+
41Oholibama biy, Ela biy, Pinon biy, 42Kenaz biy, Teman biy, Mibsar biy, 43Magdiel biy hám Iram biy. Bular – ózleri iyelik etken úlkede jasaǵan jerlerine ózleriniń atların bergen Edom biyleri edi. Edomlılardıń túp babası – Esaw edi.

37

Yusuptiń túsleri

37^1Yaqıp ákesi kelgindi bolıp jasaǵan Qanan jerinde jasay berdi. 2Yaqıptıń urpaqlarınıń tariyxı tómendegishe: Yusup on jeti jasar waqtında ájaǵalarına, yaǵnıy ákesiniń hayalları Bilha menen Zilpanıń ullarına qoy-eshkilerdi baǵısatuǵın edi. Ol ákesine ájaǵalarınıń jaman isleri haqqında jetkizip turatuǵın edi. 3Izrail Yusupti basqa barlıq ullarınan góre kóbirek jaqsı kórdi, óytkeni ol Izraildıń qartayǵan shaǵında kórgen ulı edi. Ákesi Yusupke naǵıslı shapan tikkizip berdi. 4Yusuptiń ájaǵaları ákesiniń onı ózlerinen góre kóbirek jaqsı kóretuǵının bilgende, onı jek kórip qaldı hám endi onıń menen jıllı sóylese almaytuǵın boldı.

5Bir kúni Yusup tús kórdi. Ol óz túsin ájaǵalarına aytıp bergende, olar Yusupti burınǵıdan da beter jek kórip qaldı. 6Yusup ájaǵalarına:

– Men kórgen túsimdi aytıp bereyin, tıńlańlar! 7Túsimde bizler atızda dástelerdi bawlap atırǵan ekenbiz. Birden meniń bawlaǵan bawım jerden kóterilip, tik turdı. Al sizlerdiń bawlarıńız meniń bawımdı dógereklep, oǵan tájim etti, – dedi.

8Yusuptiń ájaǵaları oǵan:

– Sen ele bizlerdiń ústimizden patsha bolıp, bizlerdi basqarmaqshımısań? – dedi.

Kórgen túsin aytqanı sebepli ájaǵaları onı burınǵıdan da beter jek kórip qaldı.

9Keyin Yusup taǵı bir tús kórdi hám onı da ájaǵalarına aytıp berip bılay dedi:

– Tıńlańlar, men jáne bir tús kórdim. Túsimde quyash, ay hám on bir juldız maǵan tájim etip atırǵan eken.

10Yusup bul túsin ákesine de aytıp bergende, ákesi oǵan keyip:

– Sen qanday tús kórdiń ózi? Sonda ne men, anań hám ájaǵalarıń aldıńa kelip, jerge deyin iyilip, tájim etemiz be? – dedi.

11Ájaǵaları Yusupke qızǵanısh penen qarawdı dawam etti, biraq ákesi onıń sózlerin esinde saqlap qaldı.

Yusuptiń qullıqqa satılıwı

12Bir kúni Yusuptiń ájaǵaları ákesiniń qoy-eshkilerin baǵıw ushın Shexemge ketti. 13Izrail Yusupke:

– Ájaǵalarıńnıń Shexemde qoy-eshkilerdi baǵıp atırǵanın bileseń. Bar, men seni olarǵa jibereyin, – dedi.

– Yaqshı, – dedi Yusup+.

14Ákesi oǵan:

– Barıp, ájaǵalarıńnıń hám súriwdiń jaǵdayın bilip qayt, – dep onı Xebron oypatlıǵınan Shexemge jiberdi.

Yusup Shexemge jetip barıp,+
15dalada adasıp júrgende, bir adam onı kórip:

– Ne izlep júrseń? – dep soradı.

16Yusup oǵan:

– Men ájaǵalarımdı izlep júrmen. Olardıń qoy-eshkilerdi qay jerde baǵıp júrgenin bilmeysiz be? – dedi.

17Ol adam Yusupke:

– Olar bul jerden ketip qaldı. «Dotanǵa baramız», degenin esitip qaldım, – dedi.

Solay etip, Yusup ájaǵalarınıń izinen ketip, olardı Dotannan taptı+.

18Ájaǵaları Yusupti uzaqtan kórdi hám ol ele qaslarına jetip kelmesten burın, onı óltiriwge til biriktire basladı. 19Olar bir-birine:

– Áne, tús kórgish kiyatır! 20Kelińler, onı óltirip, bir suw saqlanatuǵın shuqırǵa taslayıq. Sońınan onı jırtqısh haywan jep ketipti, dep aytamız. Sonda onıń kórgen túsleriniń ne bolatuǵının kóremiz! – dedi.

21Ruben bunı esitkende, Yusupti olardıń qolınan qutqarmaqshı bolıp, olarǵa:

– Onı óltirmeyik. 22Qan tókpeyik, onı usı shóldegi suw saqlanatuǵın bir shuqırǵa taslayıq, biraq ózine tiymeyik, – dedi.

Onıń niyeti Yusupti qutqarıp, ákesine qaytarıw edi. 23Yusup ájaǵalarınıń janına kelgende, olar onıń ústindegi naǵıslı shapandı sheship alıp, 24ózin bir suwsız, bos shuqırǵa taslap jiberdi+.

25Ájaǵaları awqatlanıw ushın jayǵasıp otırǵanda, Gilad tárepten kiyatırǵan ismayıllılardıń kárwanın kórdi. Olar túyelerine mum, balzam hám ladan[*] júklep, Mısırǵa ketip baratır edi. 26Yahuda aǵa-inilerine:

– Inimizdi óltirip, onıń qanın jasırǵanımızdan ne payda? 27Jaqsısı, onı ismayıllılarǵa satayıq, sonda qolımız onıń qanına bılǵanbaydı. Sebebi ol bizler menen qanı bir tuwısqanımız-ǵo, – dedi.

Tuwısqanlar buǵan ırazı boldı+. 28Midyanlı sawdagerler, yaǵnıy ismayıllılar sol jerden ótip baratırǵanda, ájaǵaları Yusupti shuqırdan shıǵarıp aldı da, onı sol sawdagerlerge jigirma shekel gúmiske satıp jiberdi. Olar Yusupti Mısırǵa alıp ketti.

29Ruben shuqırǵa qaytıp kelgende, Yusuptiń shuqırdıń ishinde joq ekenin kórip, qayǵıdan kiyimlerin jırttı. 30Ol inileriniń janına qaytıp barıp, olarǵa:

– Bala ol jerde joq, endi men ne qılaman, – dedi.

31Sonda olar bir tekeni soyıp, Yusuptiń naǵıslı shapanın alıp, onı tekeniń qanına bılǵadı. 32Sońınan shapandı ákesine jiberip:

– Bizler mınanı tawıp aldıq. Qara, bul ulıńnıń shapanı emes pe? – dep sorattı.

33Yaqıp shapandı tanıp:

– Awa, bul – ulımnıń shapanı! Onı jırtqısh haywan jep ketip, Yusup tilkim-tilkim bolǵan eken-ǵo, – dedi. 34Yaqıp qayǵıdan kiyimin jırtıp, aza kiyimin kiyip aldı hám ulı ushın uzaq waqıt aza tuttı+.

35Barlıq ul-qızları oǵan táselle berse de, ol jubanǵısı kelmey: «Men ulımnıń janına, óliler mákanına usı qayǵım menen ketemen», – dep ulın joqlawdı dawam etti.

36Sol arada midyanlılar Yusupti Mısırda faraonnıń saray xızmetshisi Potifarǵa satıp jiberdi. Ol saqshılardıń basshısı edi.

38

Yahuda hám Tamara

38^1Sol waqıtları Yahuda tuwısqanlarınan bólinip, adullamlı Xira degen adamnıń qasına barıp ornalastı. 2Yahuda sol jerde Shua degen qananlı bir adamnıń qızın ushıratıp, oǵan úylendi. 3Hayal hámiledar bolıp, ul tuwdı. Yahuda oǵan Er dep at qoydı. 4Hayalı jáne hámiledar bolıp, ul tuwdı hám oǵan Onan dep at qoydı. 5Ol taǵı bir ul tuwıp, onıń atın Shela dep qoydı. Ol tuwılǵanda, Yahuda Kezibte edi.

6Yahuda tuńǵıshı Erdi bir qızǵa úylendirdi. Qızdıń atı Tamara edi. 7Yahudanıń tuńǵıshı Er Jaratqan Iyeniń názerinde nahaq adam bolǵanlıqtan, Jaratqan Iye onıń janın aldı.

8Sonda Yahuda Onanǵa:

– Qáyinlik wazıypańdı orınlap, jeńgeńe úylen hám ájaǵańnıń urpaǵın dawam ettir, – dedi+. 9Biraq Onan Tamaradan tuwılǵan balalardıń óziniki bolmaytuǵının biletuǵın edi. Sonlıqtan ol ájaǵasınıń hayalı menen jatqanda, ájaǵasınan urpaq qalmasın dep, urıǵın jerge tógip jiberetuǵın edi. 10Onıń bul isi Jaratqan Iyeniń názerinde nahaqlıq bolǵanlıqtan, Jaratqan Iye onıń da janın aldı.

11Sonda Yahuda kelini Tamaraǵa:

– Ákeńniń úyine qaytıp, ulım Shela erjetkenshe, sol jerde jesir bolıp jasay tur, – dedi. Sebebi Yahuda: «Shela da ájaǵaları sıyaqlı ólip qalar», – dep oylaytuǵın edi. Solay etip, Tamara ákesiniń úyine qayttı.

12Aradan kóp waqıt ótkennen soń, Shuanıń qızı, yaǵnıy Yahudanıń hayalı qaytıs boldı. Azalaw múddeti tamam bolǵannan soń, Yahuda dostı adullamlı Xira menen birge Timnaǵa, óziniń qoyların qırqıp atırǵan adamlarǵa ketti.

13Tamaraǵa: «Qáyin atań qoyların qırıqtırıw ushın Timnaǵa ketip baratır», – degen xabar jetti. 14Shela erjetse de, Yahuda Tamaranı Shelaǵa hayallıqqa alıp bermegen edi. Sonlıqtan Tamara ústindegi jesirlik kiyimlerin sheship, júzin jawlıq penen jawdı da, Timnaǵa baratuǵın jol boyındaǵı Enayım dárwazasınıń aldına barıp otırdı.

15Yahuda Tamaranı kórgende, onı buzıq hayal dep oyladı. Óytkeni onıń júzi jabıq edi. 16Yahuda joldan hayal tárepke burılıp keldi de, onıń óziniń kelini ekenin bilmey, oǵan:

– Seniń menen jatayın, – dedi.

Hayal oǵan:

– Meniń menen jatsańız, maǵan ne beresiz, – dep soradı.

17Yahuda:

– Súriwimnen saǵan bir ılaq berip jiberemen, – dedi.

– Ílaǵıńızdı jibergenińizshe, kepillikke bir nárse beresiz be? – dedi hayal.

18Yahuda onnan:

– Kepillikke ne bereyin? – dep soradı.

Tamara oǵan:

– Mórińizdi jibi menen hám qolıńızdaǵı hasańızdı beriń, – dedi.

Yahuda sol nárselerdi berip, onıń menen jattı. Tamara onnan hámiledar boldı. 19Tamara úyine qaytıp kelip, júzindegi jawlıǵın sheship tasladı da, jáne jesirlik kiyimlerin kiyip aldı.

20Sol arada Yahuda kepillikke qaldırǵan nárselerin qaytarıp alıw ushın, adullamlı dostı arqalı hayalǵa bir ılaq jiberdi. Degen menen, dostısı hayaldı taba almadı. 21Sonda dostısı sol jerdiń adamlarınan:

– Enayımda, jol shetinde bir buzıq hayal bar edi, ol qayaqta? – dep soradı.

Olar:

– Bul jerde onday hayal joq, – dep juwap berdi.

22Dostısı Yahudanıń janına qaytıp kelip:

– Hayaldı taba almadım. Sol jerdiń adamları da ol jerde hesh qanday buzıq hayaldıń bolmaǵanın ayttı, – dedi.

23Yahuda:

– Meyli, sol zatlar hayalda qala bersin. Tek hesh kimge masqara bolmasaq bolǵanı. Men ılaqtı jibergen edim, biraq sen hayaldı taba almadıń, – dedi.

24Shama menen úsh ayday waqıt ótkende, Yahudaǵa: «Keliniń Tamara buzıqshılıq islepti, ol házir hámiledar», – degen xabar jetti. Sonda Yahuda:

– Onı dalaǵa alıp shıǵıp, jaǵıp jiberińler, – dedi+.

25Tamaranı dalaǵa alıp shıqqanda, ol qáyin atasına: «Men mına zatlardıń iyesinen hámiledar boldım. Anıqlap qarań, bul mór, onıń jibi hám hasa kimdiki?» – dep xabar jiberdi.

26Yahuda zatlardı tanıp: «Haqıyqatlıq ol tárepte, sebebi men onı ulım Shelaǵa alıp bermedim», – dedi. Sonnan keyin, Yahuda Tamara menen qaytıp jaqınlasqan joq+.

27Tamaranıń tuwıw waqtı kelgende, qarnında egiz bala barlıǵı málim boldı. 28Ol bosanıp atırǵan waqıtta, egizlerdiń biri qolın sırtqa shıǵardı. Kindik sheshesi balanıń qolın uslap:

– Bul birinshi bolıp tuwıldı, – dep onıń bilegine qırmızı jip baylap qoydı. 29Biraq ol qolın ishke tartıp aldı hám sol waqıtta onıń sıńarı tuwıldı. Sonda kindik sheshesi:

– Sen qalayınsha tosqınlıqtı buzıp óttiń? – dedi. Sonlıqtan oǵan Peres[*] dep at qoyıldı. 30Sońınan bilegine qırmızı jip baylanǵan onıń sıńarı tuwıldı. Oǵan Zerax dep at qoydı.

39

Yusup hám Potifardıń hayalı

39^1Ismayıllılar Yusupti Mısırǵa alıp keldi. Faraon sarayınıń xızmetshisi, saqshılardıń basshısı, mısırlı Potifar Yusupti ismayıllılardan satıp aldı+.

2Jaratqan Iye Yusup penen birge bolıp, onı tabıslı qıldı. Solay etip, Yusup mısırlı xojayınınıń úyinde jasadı. 3Onıń xojayını Jaratqan Iyeniń Yusup penen birge ekenin hám ol islegen hár bir isti tabıslı qılıp atırǵanın kórdi. 4Yusup xojayınınıń kewlinen shıqtı hám onıń jaqın xızmetshisine aylandı. Sonlıqtan onı úyi hám barlıq mal-múlki ústinen basqarıwshı etip qoydı. 5Xojayını Yusupti úyi hám pútkil mal-múlki ústinen basqarıwshı etip tayınlaǵannan baslap, Jaratqan Iye Yusup sebepli Potifardıń úyin jarılqadı. Onıń úyine, atızına hám oǵan tiyisli hár bir nársege bereket berdi. 6Solay etip, Potifar óziniń pútkil mal-múlkin Yusuptiń ıqtıyarına tapsırıp, ózi jeytuǵın tamaǵınan basqa hesh nárse menen isi bolmadı.

Yusup qáddi-qáwmeti kelisken, shıraylı jigit edi. 7Aradan bir qansha waqıt ótkennen soń, Potifardıń hayalınıń Yusupke ıshqı ketip, oǵan:

– Meniń menen jat, – dedi.

8Biraq Yusup qarsılıq kórsetip, xojayınınıń hayalına bılay dedi:

– Mine, xojayınım úyindegi barlıq zatlardı meniń ıqtıyarıma tapsırıp, hesh bir iske aralaspaydı. 9Bul xojalıqta mennen biyligi kúshli adam joq. Ol sennen basqa hesh nárseni mennen ayamadı. Sebebi sen onıń hayalısań. Men qalayınsha bunday úlken qılmıs islep, Qudayǵa qarsı gúna qılaman+?

10Hayal Yusupke ózi menen birge jatıwdı hám birge bolıwdı hár kúni usınıs etse de, Yusup onıń aytqanına kónbedi.

11Bir kúni Yusup óz islerin islew ushın úyge kirdi. Úyde xızmetshilerden hesh kim joq edi. 12Sonda Potifardıń hayalı Yusuptiń shapanınan uslap:

– Meniń menen jat, – dedi. Biraq Yusup shapanın hayaldıń qolında qaldırıp, sırtqa qashıp shıqtı.

13Hayal Yusuptiń shapanın taslap qashqanın kórgende, 14úy xızmetshilerin shaqırıp, olarǵa:

– Qarańlar, kúyewim alıp kelgen mına evrey bizlerdi masqara qıldı-ǵo! Ol meniń menen jatıw ushın ishke kirdi. Biraq men qattı qıshqırdım. 15Ol meniń qıshqırıp baqırǵanımdı esitkende, shapanın qasıma taslap, sırtqa qashıp ketti, – dedi+.

16Xojayını úyge kelgenshe, hayal Yusuptiń shapanın saqlap qoydı. 17Hayal kúyewine de sol sózlerdi aytıp:

– Seniń bul jerge alıp kelgen evrey qulıń maǵan kelip, meni masqara qılmaqshı boldı. 18Biraq men qıshqırıp baqırǵanımda, ol shapanın meniń qasıma taslap, sırtqa qashıp ketti, – dedi.

19Yusuptiń xojayını hayalınıń: «Seniń qulıń maǵan usılay isledi», – degenin esitkende ǵázepke mindi. 20Ol Yusupti tutqınǵa alıp, patshanıń tutqınları qamalatuǵın qamaqxanaǵa taslattı.

Biraq Yusup qamaqta bolǵanda da, 21Jaratqan Iye onıń menen birge bolıp, oǵan jaqsılıq isledi hám qamaqxana basshısına Yusupti unamlı etip kórsetti+. 22Ol qamaqxanadaǵı barlıq tutqınlardı Yusuptiń qaramaǵına tapsırdı. Ol jerdegi barlıq isler ushın Yusup juwapker boldı. 23Qamaqxana basshısı Yusupke tapsırǵan jumıslardıń hesh birine aralaspadı. Óytkeni Jaratqan Iye Yusup penen birge bolıp, ol islegen hár bir isti tabıslı qıldı.

40

Yusuptiń tutqınlardıń túsin jorıwı

40^1Bir qansha waqıttan soń, Mısır patshasınıń sharap quyıwshısı hám nanbayı óz xojayınına, yaǵnıy Mısır patshasına qarsı ayıp isledi. 2Faraon óziniń usı eki xızmetkerine, yaǵnıy bas sharap quyıwshısı menen bas nanbayına ashıwlanıp, 3olardı saqshılardıń basshısınıń úyine, Yusup otırǵan qamaqxanaǵa qamatıp tasladı. 4Saqshılardıń basshısı Yusupti olardıń xızmetine bekitti. Solay etip, olar bir qansha waqıt qamaqxanada qaldı.

5Bir kúni túnde faraonnıń qamaqta bolǵan sharap quyıwshısı menen nanbayı ekewi de tús kórdi. Hár tústiń ózinshe mánisi bar edi+. 6Erteńine azanda Yusup olardıń janına kelgende, ekewiniń de eńsesi túsip otırǵanın kórdi. 7Yusup xojayınınıń úyinde ózi menen birge qamalıp jatırǵan faraonnıń xızmetkerlerinen:

– Búgin nege qapa kórinesiz? – dep soradı.

8Olar:

– Bizler tús kórgen edik, biraq olardı jorıp beretuǵın hesh kim joq, – dedi.

Yusup olarǵa:

– Tús jorıw Qudaydan emes pe? Túslerińizdi maǵan aytıp berińler, – dedi+.

9Sonda bas sharap quyıwshı túsin Yusupke aytıp:

– Men túsimde bir júzim aǵashın kórdim. 10Aǵashtıń úsh shaqası bar eken. Olar bórte sala gúllep, solqım-solqım júzim pisti. 11Meniń qolımda faraonnıń kesesi bar eken. Men júzimlerdi alıp, faraonnıń kesesine sıqtım da, keseni onıń qolına berdim, – dedi.

12Yusup oǵan bılay dedi:

– Bul tús mınanı ańlatadı: úsh shaqa – úsh kún. 13Úsh kún ishinde faraon seniń táǵdirińdi sheshedi hám sen burınǵı xızmetińe qaytasań. Oǵan burınǵıday sharap usınatuǵın bolasań. 14Biraq isiń júriskennen keyin, meni esińe al. Maǵan jaqsılıq islep, faraonǵa men tuwralı ayt hám meni bul qamaqxanadan shıǵarıp al. 15Sebebi men evreylerdiń jerinen urlap ákelingenmen. Bul jerde de qamaqqa taslaǵanday hesh nárse islemedim, – dedi.

16Bas nanbay Yusuptiń tústi jaqsı jorıǵanın kórip, oǵan bılay dedi:

– Men de tús kórdim. Túsimde basımda úsh sebet nan bar eken. 17Eń ústindegi sebette faraonǵa arnap pisirilgen hár túrli nan ónimleri bar eken. Biraq quslar basımdaǵı sebetten olardı shoqıp jep atır eken, – dedi.

18Yusup oǵan bılay dedi:

– Bul tús mınanı ańlatadı: úsh sebet – úsh kún. 19Úsh kún ishinde faraon táǵdirińdi sheship, seni darǵa astıradı hám quslar kelip, deneńdi shoqıydı.

20Úshinshi kúni faraon óziniń tuwılǵan kúninde barlıq xızmetkerlerine arnap zıyapat berdi. Sonda ol óz xızmetkerleriniń aldında bas sharap quyıwshısı menen bas nanbayınıń táǵdirin sheshti+. 21Bas sharap quyıwshını óz xızmetine qaytardı. Solay etip, bas sharap quyıwshı jáne faraonǵa kesesin usınatuǵın boldı. 22Biraq bas nanbaydı, Yusup jorıǵanday, darǵa astırdı+. 23Bas sharap quyıwshı Yusupti eske almadı, onı umıtıp jiberdi.

41

Yusuptiń faraonnıń túsin jorıwı

41^1Aradan eki jıl ótkende, faraon tús kórdi. Túsinde ol Nil dáryasınıń jaǵasında tur eken. 2Dáryadan shıraylı hám semiz, jeti sıyır shıǵıp, qamıslıqta otlay basladı. 3Sońınan dáryadan sıqılsız hám arıq jeti sıyır shıǵıp, dáryanıń jaǵasındaǵı aldınǵı sıyırlardıń janına barıp turdı. 4Sıqılsız hám arıq sıyırlar shıraylı hám semiz jeti sıyırdı jep qoydı. Sol waqıtta faraon oyanıp ketti.

5Ol jáne uyıqlap ketip, qaytadan tús kórdi. Túsinde bir paqalda jeti jaqsı hám tolıq masaq ósip tur eken. 6Sońınan push hám shıǵıs samalı keptirgen jeti masaq ósip shıqtı. 7Bul push masaqlar jaqsı hám tolıq masaqlardı jutıp jiberdi. Sol waqıtta faraon uyqısınan oyanıp ketip, bunıń tús ekenin bildi.

8Azanda faraon tınıshsızlanıp, Mısırdıń barlıq wáliy ruwxaniyleri menen danıshpanların shaqırtıp aldı da, olarǵa kórgen túslerin aytıp berdi. Degen menen, olardıń hesh biri faraonnıń túslerin jorıy almadı+.

9Sonda bas sharap quyıwshı faraonǵa bılay dedi:

– Búgin men óz ayıbımdı moyınlawǵa májbúrmen. 10Bir kúni siz ózińizdiń qullarıńız bolǵan maǵan hám bas nanbayǵa ashıwlanıp, bizlerdi saqshılardıń basshısınıń úyine, qamaqxanaǵa qamatqan edińiz. 11Bir kúni túnde ekewimiz de tús kórdik. Hár tústiń ózinshe mánisi bar edi. 12Sol jerde bizler menen birge saqshılardıń basshısınıń qulı bolǵan, bir evrey jigit bar edi. Bizler túslerimizdi oǵan aytıp bergenimizde, ol jorıp berdi+. 13Hámme nárse ol jorıǵanday boldı: men óz xızmetime qayttım, al nanbay darǵa asıldı.

14Sonda faraon Yusupke adam jiberip, onı tezlik penen qamaqxanadan aldırdı. Yusup saqal-murtın alıp, kiyimlerin almastırǵannan keyin, faraonnıń aldına keldi. 15Faraon Yusupke:

– Men bir tús kórdim, biraq onı hesh kim jorıy almadı. Esitiwimshe, sen tús jorıy aladı ekenseń, – dedi.

16Yusup faraonǵa:

– Tús jorıw meniń qolımda emes. Biraq siziń iygiligińiz ushın, Qudaydıń Ózi jorıydı, – dedi+.

17Sonda faraon Yusupke bılay dedi:

– Túsimde Nil dáryasınıń jaǵasında turǵan ekenmen. 18Sol waqıtta dáryadan semiz hám shıraylı jeti sıyır shıǵıp, qamıslıqta otlay basladı. 19Sońınan dáryadan arıq, sıqılsız hám eti súyegine jabısqan jeti sıyır shıqtı. Men pútkil Mısır elinde bunday arıq sıyırlardı hesh kórmegen edim. 20Sıqılsız hám arıq sıyırlar semiz sıyırlardı jep qoydı. 21Biraq semiz sıyırlar olardıń qarnına tússe de, hesh nárse bolmaǵanday, arıq sıyırlar burınǵısınsha arıq bolıp qala berdi. Sonnan keyin, men oyanıp kettim.

22Keyin men basqa tús kórdim. Túsimde bir paqalda tolıq hám jaqsı jeti masaq ósip shıqqanın kórdim. 23Sońınan push, jińishke hám shıǵıs samalı keptirgen jeti masaq ósip shıqtı. 24Jińishke masaqlar jaqsı jeti masaqtı jutıp jiberdi. Men túslerimdi wáliy ruwxaniylerge aytıp berdim, biraq olardıń hesh biri jorıy almadı.

25Yusup faraonǵa bılay dedi:

– Faraon, siziń eki túsińiz de bir mánisti ańlatadı. Quday ne isleyjaǵın sizge bildiripti. 26Jeti shıraylı sıyır – jeti jıl. Jeti jaqsı masaq ta – jeti jıl. Bul túslerdiń mánisi bir. 27Olardan soń shıqqan arıq hám sıqılsız jeti sıyır menen shıǵıs samalı keptirgen jeti jińishke masaq jeti jıl ashlıq bolatuǵının bildiredi. 28Men jańa aytqanımday, Quday ne isleyjaǵın sizge kórsetipti. 29Pútkil Mısır jerinde jeti jıl molshılıq boladı. 30Al onnan keyin bolsa, molshılıq jılların umıttıratuǵın jeti jıl ashlıq boladı. Bul ashlıq jerdi júdetip jiberedi+. 31Keyin bolatuǵın ashlıq sonshelli awır bolǵanlıqtan, burın bolǵan molshılıqtı umıttırıp jiberedi. 32Siziń bir mánistegi tústi eki ret kóriwińizdiń mánisi – Qudaydıń anıq qarar etkenin hám bunı tez arada iske asıratuǵının bildiredi.

33Endi siz aqıllı hám dana bir adamdı tawıp, oǵan Mısırdı basqarıwdı tapsırıń. 34Jáne de, siz el ústinen qadaǵalawshılardı tayınlap, Mısır jerindegi molshılıqtıń jeti jılında ónimniń besten bir bólegin jıynatıń. 35Ol adamlar keleshektegi molshılıq jıllarınıń pútkil azıǵın toplap, qalalardaǵı sizge tiyisli teleklerge jıynap saqlasın. 36Jeti jıllıq ashlıq waqtında bul ǵálle qorları Mısırǵa azıq bolıp, el ashlıqtan qırılmaydı.

Yusuptiń Mısır ústinen húkimdar bolıwı

37Bul usınıs faraonǵa hám onıń barlıq xızmetkerlerine maqul tústi. 38Faraon xızmetkerlerine:

– Bizler Qudaydıń Ruwxına iye bolǵan bul adamnan basqa birewdi taba alamız ba? – dedi+.

39Sońınan ol Yusupke bılay dedi:

– Quday bulardıń hámmesin saǵan ashıp bergen eken, demek, sennen aqıllı hám dana adam bolmaǵanı. 40Men sarayımdı basqarıwdı saǵan tapsıraman, pútkil xalqım seniń buyrıqlarıńa qulaq asatuǵın boladı. Men taxtım menen ǵana sennen ústin bolaman+. 41Házirden baslap, men seni pútkil Mısır ústinen húkimdar etip tayınlayman.

42Sońınan faraon barmaǵındaǵı mór júzigin sheship alıp, Yusuptiń barmaǵına taqtı. Oǵan hasıl zıǵır shapan kiygizip, moynına altın shınjır taqtı+. 43Faraon Yusupti ózinen keyingi ekinshi dárejeli arbaǵa mindirip, onıń aldında: «Tájim etińler!» – dep jar salıwdı buyırdı. Solay etip, faraon Yusupti pútkil Mısır eli ústinen húkimdar etip qoydı. 44Sońınan faraon Yusupke jáne:

– Faraon – men bolaman, biraq seniń ruxsatıńsız pútkil Mısırda hesh kim tırp ete almaydı, – dedi. 45Faraon Yusupke Safnat-Paneax degen at qoyıp, onı Uon qalasındaǵı ruwxaniy Potiferanıń qızı Asenatqa úylendirdi. Solay etip, Yusup Mısır elin aralap shıqtı+.

46Yusup Mısır patshası faraonnıń xızmetine tayınlanǵanda otız jasında edi. Yusup faraonnıń aldınan ketip, pútkil Mısır jerin aralawǵa shıqtı. 47Jeti jıllıq molshılıq waqtında jer mol ónim berdi. 48Yusup Mısırda jeti jıl ishinde óngen ónimlerdiń hámmesin jıynap, qalalarda saqladı. Hár bir qala átirapındaǵı atızlarda óngen ónimlerdi sol qalaǵa jıynap qoydı. 49Yusup teńiz qumınday mol ǵálle jıynaǵanlıqtan, onı ólshewdi toqtattı. Óytkeni ǵálle ólshep bolmaytuǵın dárejede kóp edi.

50Ashlıq jılları baslanbastan burın Uon qalasınıń ruwxaniyi Potiferanıń qızı Asenat Yusupke eki ul tuwıp berdi. 51Yusup: «Quday maǵan barlıq qıyınshılıqlarımdı hám ákemniń úyin umıttırdı», – dep, tuńǵısh ulınıń atın Menashshe[*] dep qoydı. 52Yusup ekinshi ulın Efrayım[*] dep atap: «Qıyınshılıq kórgen elimde Quday meni ósip-óndirdi», – dedi.

53Mısırda jeti jıllıq molshılıq ta tamamlandı. 54Yusuptiń aytqanınday, jeti jıllıq ashlıq baslandı. Hámme ellerde ashlıq bolsa da, pútkil Mısır elinde azıq-awqat boldı+. 55Pútkil Mısır eli ash bola baslaǵanda, xalıq faraonǵa jalbarınıp, nan soradı. Sonda faraon olarǵa: «Yusupke barıńlar, ol sizlerge ne dese, sonı isleńler», – dedi. 56Ashlıq pútkil eldi jaylap alǵanda, Yusup teleklerdi ashıp, mısırlılarǵa ǵálle sata basladı. Sebebi Mısırda ashlıq háwij alǵan edi. 57Yusupten ǵálle satıp alıw ushın, Mısırǵa barlıq ellerden adamlar keletuǵın edi. Óytkeni pútkil jer júzinde ashlıq kúsheygen edi.

42

Yusuptiń aǵalarınıń Mısırǵa keliwi

42^1Yaqıp Mısırda ǵálle bar ekenin bilgende, ullarına:

– Nege bir-birińizge qarap otırsızlar? 2Men Mısırda ǵálle bar ekenin esittim. Ólmey tiri qalıwımız ushın, sizler ol jaqqa barıp, ǵálle satıp alıp kelińler, – dedi.

3Solay etip, Yusuptiń on ájaǵası ǵálle satıp alıw ushın, Mısırǵa ketti. 4Biraq Yaqıp Yusuptiń inisi Benyamindi olar menen birge jibermedi. Sebebi ol ulınıń bir bálege jolıǵıwınan qorqatuǵın edi. 5Solay etip, ǵálle satıp alıwǵa kelgenler menen birge Izraildıń ulları da Mısırǵa keldi. Óytkeni Qanan jerinde de ashlıq bolıp atırǵan edi.

6Yusup Mısır eliniń basshısı bolıp, eldegi pútkil xalıqqa ǵálle satatuǵın edi. Sonda Yusuptiń aǵaları kelip, onıń aldında mańlayları jerge tiygenshe iyilip, tájim etti+. 7Yusup aǵaların kórip, olardı tanıdı. Biraq ózin olardı tanımaytuǵınday qılıp kórsetip, qatal sóyledi hám olardan:

– Qayaqtan keldińler? – dep soradı.

Olar Yusupke:

– Bizler azıq-awqat satıp alıw ushın, Qanan jerinen keldik, – dep juwap berdi.

8Yusup aǵaların tanısa da, aǵaları onı tanımadı. 9Yusup olar haqqında kórgen túslerin eslep, olarǵa:

– Sizler jansızlarsız! Bul eldiń hálsiz jerlerin biliw ushın kelgensizler, – dedi+.

10Olar Yusupke:

– Yaq, mırzamız! Siziń qullarıńız bolǵan bizler azıq-awqat satıp alıw ushın keldik. 11Bizler hámmemiz bir ákeniń ullarımız. Siziń qullarıńız bolǵan bizler hadal adamlarmız, jansız emespiz, – dedi.

12Yusup olarǵa jáne:

– Yaq, sizler eldiń hálsiz jerlerin biliw ushın kelgensizler, – dedi.

13Olar:

– Siziń qullarıńız bolǵan bizler on eki tuwısqanbız. Hámmemiz Qanan jerinde jasaytuǵın bir ákeniń ullarımız. Eń kishkenemiz házir ákemizdiń janında, al basqa birewi joytılıp ketti, – dedi.

14Yusup olarǵa bılay dedi:

– Áne, aytqanımday, sizler jansızlarsız. 15Endi sizler sınawdan ótesiz. Eger genje inińiz bul jerge kelmese, faraonnıń bası menen ant ishemen, sizler bul jerden ketpeysizler. 16Arańızdan birińizdi jiberiń, ol barıp, inińizdi alıp kelsin. Al qalǵanlarıńız qamaqta turasızlar. Sózlerińizdiń haqıyqat yamasa jalǵan ekenligin tekserip kóremiz. Eger sózlerińiz jalǵan bolsa, faraonnıń bası menen ant ishemen, sizler jansızlarsız.

17Solay etip, Yusup aǵaların úsh kúnge qamatıp qoydı.

18Úshinshi kúni olarǵa:

– Men Qudaydan qorqatuǵın adamman. Eger sizler bılay isleseńiz, bir qasıq qanıńızdan keshemen: 19ózlerińizdiń hadal adamlar ekenligińizdi dálillewińiz ushın, arańızdan birińiz qamaqta qalsın, al qalǵanlarıńız ash qalǵan xojalıqlarıńız ushın ǵálle alıp ketińler. 20Sońınan kishkene inińizdi maǵan alıp kelińler. Sonda sózlerińizdiń haqıyqıy ekenligi dálillenip, ólimnen aman qalasızlar, – dedi. Olar buǵan kelisim berdi.

21Olar bir-birine: «Shınında da, bizler inimizge islegen isimiz ushın jazalanıp atırmız. Ol bizlerge jalbarınǵanda, onıń qalay qıynalǵanın kórsek te, onı tıńlamadıq. Sol sebepten bizlerdiń basımızǵa da usı qıyınshılıq tústi», – desti.

22Ruben olarǵa:

– «Balaǵa jamanlıq islemeńler», – dep sizlerge eskertpegen be edim? Biraq sizler tıńlamadıńlar. Mine, házir onıń qanınıń qunı bizlerden talap etilip atır, – dedi+.

23Yusuptiń ózlerin túsinetuǵının aǵaları bilmedi, sebebi Yusup olar menen dilmash arqalı sóylesken edi.

24Yusup aǵalarınıń janınan ketip, jılap jiberdi. Sońınan qaytıp kelip, olar menen sóylesti hám aralarınan Shimondı tutqınǵa alıp, basqalarınıń kóz aldında baylatıp qoydı.

Yusuptiń aǵalarınıń Qananǵa qaytıwı

25Yusup aǵalarınıń qapların ǵállege toltırıwdı, gúmislerin hár biriniń qabına qaytarıp salıwdı hám jol azıǵın beriwdi buyırdı. Aytılǵan sóz orınlandı. 26Yusuptiń aǵaları ǵállelerin esheklerine artıp, jolǵa tústi.

27Túnegen jerinde olardıń birewi eshegine jem bereyin dep qaptıń awzın ashtı hám óziniń gúmisiniń qaptıń awzında turǵanın kórdi. 28Ol tuwısqanlarına:

– Gúmisimdi qaytarıp beripti. Mine, ol qabımnıń ishinde eken, – dedi. Sonda olardıń júrekleri suwlap, qaltırasıp, bir-birine:

– Qudaydıń bizlerge bul ne qılǵanı? – dedi.

29Olar Qananǵa, ákesi Yaqıpqa qaytıp kelip, baslarınan keshirgenleriniń hámmesin aytıp berip, bılay dedi:

30– Sol eldiń basshısı bizler menen qatal sóylesip, bizlerdi elge kelgen jansızlar dep esapladı. 31Bizler oǵan: «Bizler hadal adamlarmız, jansızlar emespiz. 32Bizler on eki tuwısqan bolıp, bir ákeniń ullarımız. Bir inimiz joytılıp ketti, al kishkene inimiz házir Qananda, ákemizdiń janında qaldı», – dedik. 33Sol eldiń basshısı bizlerge: «Sizlerdiń hadal adamlar ekenligińizdi men mınadan bilemen: tuwısqanıńızdıń birewin qasımda qaldırıń da, al qalǵanlarıńız ash qalǵan xojalıqlarıńız ushın ǵálle alıp, kete berińler. 34Al genje inińizdi maǵan alıp kelesizler. Men sonda sizlerdiń jansız emes, al hadal adamlar ekenligińizdi bilemen hám tuwısqanıńızdı sizlerge qaytarıp beremen. Sonda sizler bul elde sawda isley alasızlar», – dedi.

35Olar qapların bosatıp atırıp, hár qaysısı óz qabınıń ishinen túyiwli gúmisin tawıp aldı. Túyiwli gúmislerin kórgende, olardıń ózleri de, ákesi de qorqıp ketti. 36Sonda Yaqıp ullarına:

– Sizler meni perzentlerimnen ayırdıńlar: Yusup joq, Shimon joq, endi Benyamindi de alıp ketpekshisizler. Mańlayım bunshelli qara bolmasa! – dedi.

37Ruben ákesine:

– Eger men Benyamindi qaytarıp ákelmesem, meniń eki ulımdı óltire ǵoy. Benyamindi maǵan tapsır, men onı saǵan qaytarıp ákelemen, – dedi.

38Biraq Yaqıp:

– Ulımdı sizler menen jibermeymen, óytkeni aǵası ólip, ol jalǵız qaldı. Eger ol jolda bir bálege jolıqsa, sizler meniń ǵarrı basımdı sol qayǵı menen óliler mákanına jiberesizler, – dedi.

43

Benyaminniń Mısırǵa alıp barılıwı

43^1Qanan jerindegi ashlıq kúshli edi. 2Mısırdan alıp kelingen ǵálle tawısılǵannan keyin, Yaqıp ullarına:

– Jáne barıp, az-maz azıq-awqat satıp ákelińler, – dedi.

3Yahuda ákesine bılay dedi:

– Ol adam bizlerge: «Eger inińiz sizler menen birge kelmese, kózime kórinbeńler», – dep qatań aytqan edi. 4Eger inimizdi bizler menen birge jiberseń, barıp, saǵan azıq-awqat alıp kelemiz. 5Eger jibermeseń, bizler bara almaymız, sebebi ol adam: «Inińiz sizler menen birge kelmese, kózime kórinbeń», – degen edi.

6Izrail:

– Ne ushın sizler ol adamǵa jáne bir inińizdiń bar ekenin aytıp, meniń basımdı bálege qoydıńız? – dedi.

7Olar ákesine:

– Ol adam bizlerden ózlerimiz hám tuwısqanlarımız haqqında shuqlap sorap: «Ákeńiz ele tiri me? Basqa tuwısqanıńız bar ma?» – degende, bizler onıń sorawlarına juwap berdik. Onıń bizlerge: «Inińizdi alıp keliń», – dep aytatuǵının qayaqtan bilippiz? – dedi.

8Yahuda ákesi Izrailǵa:

– Balanı meniń menen jiber, keteyik. Sonda sen de, bizler de, balalarımız da ólmey, tiri qalamız. 9Men bala ushın basım menen juwap beremen, onı mennen talap eteseń. Eger men onı aldıńa qaytarıp ákelmesem, onda bir ómir seniń aldıńda ayıpker bolaman. 10Eger waqıttı soza bermegenimizde, házirge deyin eki ret barıp kelgen bolar edik, – dedi.

11Aqırında Izrail ullarına bılay dedi:

– Meyli, onda bılay isleń: ózlerińiz benen birge bul jerdiń eń jaqsı ónimlerinen alıp, ol adamǵa sawǵaǵa az-maz balzam, az-maz pal hám mum, ladan[*], piste, badam alıp barıńlar. 12Qaplarıńızdıń awzında qaytıp kelgen gúmislerdi qaytarıp beriwińiz ushın, eki ese gúmis alıp ketińler. Múmkin, aljasıq bolǵan shıǵar. 13Inińizdi alıp, sol adamǵa qaytıp barıńlar. 14Qúdireti kúshli Quday ol adamnıń júregine sizlerge degen rehim bersin, ol sizlerdiń sol tuwısqanıńız benen Benyamindi sizlerge qaytarıp bersin. Al maǵan kelsek, eger men balasız qalatuǵın bolsam, meyli, balasız qala qoyayın.

15Solay etip, tuwısqanlar sawǵalardı, eki ese gúmisti hám Benyamindi alıp, Mısırǵa qaray jolǵa shıqtı hám Yusuptiń aldına keldi. 16Yusup olardıń janındaǵı Benyamindi kórgende, óziniń úy basqarıwshısına:

– Bul adamlardı meniń úyime alıp bar da, mal soyıp, awqat tayarla. Óytkeni olar túski awqattı meniń menen birge jeydi, – dedi.

17Úy basqarıwshısı Yusuptiń aytqanınday islep, olardı Yusuptiń úyine alıp bardı. 18Tuwısqanlar ózleriniń Yusuptiń úyine aparılǵanın kórgende qorqıp ketip, bir-birine: «Burın qaplarımızǵa qaytarıp salınǵan gúmisti sıltawlap, ol bizlerdi usı jerge alıp kelgen shıǵar. Ol bizlerge topılıp, ózlerimizdi qul etpekshi hám esheklerimizdi tartıp almaqshı shıǵar», – desti.

19Olar qapınıń kirer awzında Yusuptiń úy basqarıwshısına jaqınlap barıp:

20– Mırzamız, bizler bunnan aldın azıq-awqat satıp alıw ushın bul jerge kelgen edik. 21Qaytarsın túnegen jerimizde qaplarımızdı ashıp qaraǵanımızda, hár birimiz gúmisimizdiń bası buzılmay, qaptıń awzında turǵanın kórip, hayran qaldıq. Bizler onı qaytarıp alıp keldik. 22Bunnan tısqarı, bizler azıq-awqat satıp alıw ushın qosımsha gúmis alıp keldik. Al sol gúmisimizdi qaplarımızǵa kim salıp qoyǵanın bizler bilmeymiz, – dedi. 23Úy basqarıwshısı:

– Qáweterlenbeńler hám qorqpańlar. Qaplarıńızdaǵı bul ǵáziyneni sizlerdiń hám ákeńizdiń Qudayı qaplarıńızǵa salıp ketipti. Men gúmisińizdi aldım, – dedi.

Sońınan ol Shimondı olardıń aldına alıp keldi.

24Úy basqarıwshı olardı Yusuptiń úyine alıp kelip, ayaqların juwıw ushın suw hám esheklerine jem berdi. 25Tuwısqanlar túske, Yusuptiń keliwine sawǵaların tayarlap qoydı. Sebebi ózleriniń sol jerde awqatlanatuǵının esitken edi.

26Yusup úyge kelgende, olar sawǵaların ishke ákelip, Yusupke berdi hám onıń aldında jerge deyin iyilip, tájim etti. 27Yusup olardan hal-awhal sorap bolǵannan keyin:

– Ózlerińiz aytqan ǵarrı ákeńiz aman-saw júr me? Ol ele tiri me? – dedi.

28– Siziń qulıńız bolǵan ákemiz aman-saw júr, ol ele tiri, – dep olar húrmet penen iyilip, tájim etti.

29Yusup kóz taslap, ózi menen bir anadan tuwılǵan inisi Benyamindi kórgende:

– Bul maǵan aytqan genje inińiz be? – dep soradı hám Benyaminge: – Quday saǵan miyrimin túsirsin, ulım, – dedi de, 30dárhal sol jerden shıǵıp ketti. Óytkeni tuwısqanın kórgende, onıń júregi eljirep ketken edi. Yusup bólmesine kirip, sol jerde jılap aldı.

31Ol betin juwǵannan keyin sırtqa shıqtı da, ózin qolǵa alıp:

– Awqat ákelinsin! – dep buyırdı.

32Yusupke bólek, aǵa-inilerine bólek hám Yusup penen awqatlanıp otırǵan mısırlılarǵa bólek dasturxan jayıldı. Sebebi mısırlılar evreyler menen birge awqat jemeytuǵın edi, bul olar ushın mákiriw esaplanatuǵın edi+. 33Tuwısqanları Yusuptiń qarsı aldında úlkeninen kishisine deyin, jası boyınsha otırdı. Olar tań qalısıp, bir-birine qaradı. 34Yusuptiń dasturxanınan olarǵa awqat jiberildi. Sonda Benyaminniń payı basqalarǵa qaraǵanda bes ese artıq boldı. Olar Yusup penen birge iship, kewil kóterip otırdı.

44

Joytılǵan gúmis kese

44^1Yusup óziniń úy basqarıwshısına bılay dep buyırdı:

– Bul adamlardıń qapların ózleri kótere alǵansha azıq-awqatqa toltır hám hár biriniń gúmisin qabınıń awzına sal. 2Eń genjesiniń qabınıń awzına ǵálle ushın tólengen gúmisine qosa, meniń gúmis kesemdi de salıp qoy.

Úy basqarıwshısı Yusuptiń aytqanınday etip isledi.

3Erteńine tań atıwdan, sol adamlar eshekleri menen birge jolǵa atlandırıldı. 4Olar qaladan uzaqlap ketpey turıp, Yusup óziniń úy basqarıwshısına bılay dep buyırdı:

– Bar, sol adamlardıń izinen quw. Jetip alǵanıńnan keyin, olarǵa bılay dep ayt: «Ne ushın sizler jaqsılıqqa jamanlıq qaytardıńız? 5Ne ushın xojayınımnıń gúmis kesesin urlap kettińiz? Xojayınım onnan iship, onı pal ashıw ushın qollanadı-ǵo. Sizler jaman is isledińler».

6Úy basqarıwshı aǵalı-inililerdiń izinen quwıp jetip, olarǵa usı gáplerdi ayttı.

7Aǵalı-inililer oǵan:

– Mırzamız, ne ushın bunday sózlerdi aytıp tursız? Siziń qullarıńız bolǵan bizler bunday islerdi islewden awlaqpız. 8Hátte, bizler qaplarımızdıń awzınan tapqan gúmisti Qanan jerinen sizge qaytarıp ákelip bergen edik-ǵo. Qalay bizler xojayınıńızdıń úyinen gúmis yamasa altın urlaymız? 9Gúmis kese qullarıńızdıń qaysı birinen tabılsa, sol óltirilsin, al qalǵanlarımız xojayınımızǵa qul bolayıq, – dedi.

10Úy basqarıwshı:

– Meyli, sizler aytqanday bolsın. Kese kimnen tabılsa, sol meniń qulım boladı. Al qalǵanlarıńız ayıpsız bolasız, – dedi.

11Olar dárhal qapların jerge túsirip, awızların ashtı. 12Úy basqarıwshı úlkeninen baslap, kishisine deyin, hámmesiniń qapların tekserip shıqtı. Kese Benyaminniń qabınan tabıldı. 13Tuwısqanlar qayǵıdan kiyimlerin jırttı hám júklerin esheklerine artıp, qalaǵa qaytıp bardı.

14Yahuda hám tuwısqanları Yusuptiń úyine kelgende, ol ele úyde edi. Olar Yusuptiń aldında jerge jıǵıldı. 15Yusup olarǵa:

– Nege bunday isledińiz? Mendey adamnıń pal ashıp, bilip alatuǵının bilmedińiz be? – dedi. 16Sonda Yahuda:

– Mırzamızǵa bizler ne ayta alamız? Ne dep túsindire alamız? Ózlerimizdi qalay aqlay alamız? Quday qullarıńızdıń ayıbın áshkara etti. Bizler de, kese tabılǵan adam da sizge qul bolamız, – dedi.

17Yusup:

– Yaq, men bunday islewden awlaqpan. Kese kimnen tabılǵan bolsa, tek sol maǵan qul boladı. Al sizler aman-esen ákeńizdiń aldına qayta beriń, – dedi.

Yahudanıń Benyamin ushın jalbarınıwı

18Sonda Yahuda Yusupke jaqınıraq kelip bılay dedi:

– Mırzam, maǵan bir sóz aytıwǵa ruxsat etiń. Siz faraon menen birdey biylikke iyesiz, qulıńızǵa ashıwlanbań. 19Mırzam, siz qullarıńız bolǵan bizlerden: «Ákeńiz yamasa basqa tuwısqanıńız bar ma?» – dep soraǵanıńızda, 20bizler sizge: «Ǵarrı ákemiz hám onıń qartayǵanda kórgen genje ulı bar. Onıń tuwısqanı ólip, anasınan jalǵız qalǵan edi hám ákemiz onı jaqsı kóredi», – degen edik+. 21Sonda siz qullarıńız bolǵan bizlerge: «Onı maǵan alıp keliń, bir kóreyin», – degen edińiz. 22Biraq bizler sizge: «Bala ákesin taslap kete almaydı. Eger ákesi onnan ayırılsa, ólip qaladı», – degen edik. 23Siz qullarıńız bolǵan bizlerge: «Eger genje inińiz sizler menen birge kelmese, kózime kórinbeń», – degen edińiz. 24Bizler siziń qulıńız bolǵan ákemizge qaytıp barǵanımızda, siziń sózlerińizdi oǵan aytıp berdik. 25Ákemiz: «Jáne barıp, bizlerge az-maz azıq-awqat satıp alıńlar», – degende, 26bizler oǵan: «Bara almaymız, eger genje inimiz bizler menen birge barsa ǵana, baramız. Genje inimiz bizler menen birge bolmasa, ol adamnıń júzin kóre almaymız», – dedik. 27Sonda qulıńız bolǵan ákemiz bizlerge: «Hayalım Rahilanıń maǵan eki ul tuwıp bergenin bilesiz. 28Birewinen ayırıldım. Onı bir haywan tilkim-tilkim etip taslaǵan, sonnan beri onı qaytıp kórmedim. 29Eger sizler bunı da alıp ketseńiz hám ol bir bálege jolıqsa, onda sizler meniń ǵarrı basımdı sol qayǵı menen óliler mákanına jiberesizler», – dedi. 30Endi men siziń qulıńız bolǵan ákemizge qaytıp barǵanımda, onıń janınan artıq kóretuǵın ulı qasımda bolmasa, 31ol ulınıń joq ekenin kórip, ólip qaladı. Sonda siziń qulıńız bolǵan bizler qulıńız bolǵan ákemizdiń ǵarrı basın sol qayǵı menen óliler mákanına jiberemiz. 32Siziń qulıńız bolǵan men bul bala ushın basım menen juwap beremen dep, ákeme: «Eger onı saǵan qaytarıp alıp kelmesem, onda men bir ómir seniń aldıńda ayıpker bolayın», – dedim. 33Sonlıqtan endi balanıń ornına sizge men qul bolıp qalayın. Al bala tuwısqanları menen birlikte qayta bersin. 34Sebebi bala janımda bolmasa, ákeme qalay qaytıp baraman? Men ákemniń basına túsetuǵın baxıtsızlıqqa shıday almayman.

45

Yusuptiń tuwısqanlarına ózin tanıtıwı

45^1Sonda Yusup xızmetshilerdiń aldında ózin artıq tuta almay:

– Hámmeni bul jerden shıǵarıp jiberiń! – dep baqırdı. Solay etip, Yusup tuwısqanlarına ózin tanıtqanda, onıń janında hesh kim joq edi. 2Onıń dawıslap jılaǵanı sonshelli, mısırlılar da onıń jılaǵanın esitti. Bul haqqında xabar faraonnıń sarayına da jetip bardı.

3Yusup tuwısqanlarına:

– Men Yusuppen! Ákem ele tiri me? – dedi. Biraq tuwısqanları onıń aldında albırap, ne dep juwap bererin bilmedi.

4Yusup olarǵa:

– Maǵan jaqınıraq kelińler, – dedi. Olar jaqınıraq kelgende, Yusup sózin bılay dep dawam etti:

– Men sizler Mısırǵa satıp jibergen tuwısqanıńız Yusuppen! 5Meni bul jerge satıp jibergenińiz ushın qıynalmań hám ózlerińizdi ayıplamań. Quday adamlardıń ómirin saqlap qalıw ushın, meni sizlerden aldın bul jerge jiberdi. 6Elde eki jıldan beri ashlıq bolmaqta, jáne bes jıl dawamında jer de egilmeydi, zúráát te jıynalmaydı. 7Quday jer júzinde urpaqlarıńızdı saqlap qalıw ushın hám tań qalarlıq jol menen janlarıńızdı qutqarıw ushın, meni sizlerden aldın bul jerge jiberdi. 8Meni bul jerge sizler jibergenińiz joq, al Quday jiberdi. Ol meni faraonǵa keńesgóy, onıń sarayına xojayın hám pútkil Mısır eline basshı etip qoydı. 9Sizler dárhal ákemniń aldına barıń da, oǵan ulıńız Yusup: «Quday meni pútkil Mısır eline basshı etip qoydı. Irkilmey, janıma kel. 10Sen balalarıń, aqlıqlarıń, súriw hám padalarıń, pútkil mal-múlkiń menen birlikte Goshen jerine ornalasıp, meniń janımda bolasań. 11Sol jerde men seni baǵaman, óytkeni ashlıq jáne bes jıl dawam etedi. Bolmasa sen, xojalıǵıń hám saǵan tiyisli hámme nárse nabıt boladı», – dep aytıp atır deńler.

12Sońınan ol tuwısqanlarına jáne:

– Mine, sizler de, inim Benyamin, sen de óz kózlerińiz benen kórip turǵanıńızday, sizlerge bul sózlerdi aytıp turǵan men – haqıyqattan da, Yusup bolaman. 13Mısırda meniń qanshelli ataq-abırayǵa iye ekenimdi hám ózlerińiz kórgen nárselerdiń hámmesin ákeme aytıp beriń. Ákemdi dárhal bul jerge alıp keliń, – dedi.

14Sońınan Yusup inisi Benyaminniń moynınan qushaqlap jıladı. Benyamin de onı qushaqlap jıladı. 15Yusup barlıq aǵaların da súyip, olardı qushaqlap jıladı. Keyin tuwısqanları onıń menen sóylese basladı.

16Yusuptiń tuwısqanları kelgeni haqqında xabar faraonnıń sarayına jetip barǵanda, faraon hám onıń xızmetshileri buǵan quwandı. 17Faraon Yusupke bılay dedi:

– Tuwısqanlarıńa ayt, olar esheklerine júklerin artıp, Qananǵa qaytsın. 18Ákesin hám xojalıqların alıp, usı jerge qaytıp kelsin. Men olarǵa Mısırdıń eń jaqsı jerlerin beremen, iship-jeytuǵını mol boladı. 19Jáne de, olarǵa bılay dep aytıwıńdı da buyıraman: balaları hám hayalları ushın Mısırdan arbalar alıp ketsin hám ákeńizdi bul jerge alıp kelsin. 20Qalıp ketken zatlarına ashınbasın, pútkil Mısırdıń eń jaqsı zatları olardiki boladı.

21Izraildıń ulları aytılǵanlardı isledi. Yusup faraonnıń buyrıǵı boyınsha olarǵa arbalar hám jol ushın azıq berdi. 22Yusup olardıń hár birine bir shapannan, al Benyaminge úsh júz shekel gúmis penen bes shapan berdi. 23Ol ákesine arnap, on eshekke Mısırdıń eń jaqsı zatların júkledi hám ákesiniń jolı ushın, on mashaǵa dán, nan hám azıq-awqat artıp jiberdi. 24Yusup tuwısqanların jolǵa shıǵarıp salıp atırıp:

– Jolda jánjellesip júrmeńler, – dedi.

25Yusuptiń tuwısqanları Mısırdan shıǵıp, Qanan eline, ákesi Yaqıptıń janına qaytıp keldi. 26Olar ákesine:

– Yusup tiri eken, ol házir pútkil Mısır elin basqarıp tur, – dedi. Biraq Yaqıptıń júregi búlk etpedi hám olarǵa isenbedi. 27Olar ákesine Yusuptiń ózlerine aytqan barlıq sózlerin aytıp berdi. Yaqıp ózin kóshirip ákeliw ushın Yusuptiń jibergen arbaların kórgende, ruwxına jan kirdi. 28Sonda Izrail:

– Endi isenemen, ulım Yusup ele tiri eken! Ólmesimnen burın barıp, onı kóretuǵın boldım, – dedi.

46

Yaqıptıń Mısırǵa kóship barıwı

46^1Solay etip, Izrail óziniń barlıq mal-múlkin alıp, jolǵa shıqtı. Beer-Shebaǵa jetip kelgende, ákesi Ísaqtıń Qudayına arnap qurbanlıqlar shaldı+. 2Quday túnde Izrailǵa ayan berip:

– Yaqıp, Yaqıp! – dedi.

– Lábbáy, – dedi ol.

3Quday oǵan bılay dedi:

– Men Qudayman, ákeńniń Qudayıman. Sen Mısırǵa barıwdan qorqpa. Men ol jerde seniń urpaqlarıńnan ullı xalıq jarataman. 4Men seniń menen birge Mısırǵa baraman hám urpaqlarıńdı usı jerge sózsiz qaytarıp alıp kelemen. Qaytıs bolǵanıńda, Yusup óz qolları menen kózlerińdi jabadı+.

5Sońınan Yaqıp Beer-Shebadan jolǵa shıqtı. Izraildıń ulları ákesi Yaqıptı, balaların hám hayalların faraon jibergen arbalarǵa mingizip, alıp ketti. 6Olar malların hám Qanan jerinde jıynaǵan pútkil mal-múlkin alıp, Mısırǵa keldi. Yaqıp penen onıń pútkil urpaqları birge edi. 7Yaqıp ózi menen birge ulların, qızların, aqlıqların, yaǵnıy pútkil urpaqların alıp, Mısırǵa kóship keldi.

8•Izraildıń, yaǵnıy Yaqıptıń Mısırǵa alıp kelgen ullarınıń hám urpaqlarınıń atları tómendegishe:

Yaqıptıń tuńǵıshı – Ruben+. 9Rubenniń ulları: Xanox, Pallu, Xesron hám Karmiy+.

10Shimonnıń ulları: Emuel, Yamin, Ohad, Yaxin, Soxar hám qananlı hayalınan tuwılǵan Shaul+.

11Lebiydiń ulları: Gershon, Qohat hám Merariy+.

12Yahudanıń ulları: Er, Onan, Shela, Peres hám Zerax. Biraq Er menen Onan Qananda qaytıs bolǵan edi. Perestiń ulları: Xesron hám Xamul+.

13Issaxardıń ulları: Tola, Puwa, Iob hám Shimron+.

14Zebulonnıń ulları: Sered, Elon hám Yaxleel+.

15Bular Leanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Lea olardı hám qızı Dinanı Paddan-Aramda tuwǵan edi. Yaqıptıń Lea arqalı taraǵan urpaqları barlıǵı bolıp otız úsh edi.

16Gadtıń ulları: Sifyon, Xaggiy, Shuniy, Esbon, Eriy, Arodiy hám Areliy+.

17Asherdiń ulları: Imna, Ishwa, Ishwiy, Beria hám olardıń qarındası Serax.

Beriyanıń ulları: Xeber hám Malkiel+. 18Bular Labannıń qızı Leaǵa bergen shorısı Zilpanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Olar barlıǵı on altı edi.

19Yaqıptıń hayalı Rahilanıń ulları Yusup hám Benyamin edi. 20Mısırda Yusup Menashshe hám Efrayım degen eki ullı boldı. Yusupke olardı Uon qalasınıń ruwxaniyi bolǵan Potiferanıń qızı Asenat tuwıp berdi+.

21Benyaminniń ulları: Bela, Bexer, Ashbel, Gera, Naaman, Exiy, Rosh, Muppim, Xuppim hám Ard+.

22Bular Rahilanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Olar hámmesi bolıp on tórt edi.

23Dannıń ulı: Xushim+.

24Naftaliydiń ulları: Yaxsiel, Guniy, Eser hám Shillem+. 25Bular Labannıń qızı Rahilaǵa bergen shorısı Bilhanıń Yaqıpqa tuwıp bergen ulları hám olardıń urpaqları. Olar hámmesi jetew edi.

26Yaqıptıń ullarınıń hayalların qospaǵanda, Yaqıptıń urpaǵınan bolǵan hám onıń menen birge Mısırǵa kelgenlerdiń sanı hámmesi bolıp alpıs altı adam edi. 27Yusuptiń Mısırda tuwılǵan eki ulı menen birlikte Mısırǵa kóshken Yaqıptıń xojalıǵı hámmesi bolıp jetpis adam edi+.

Yaqıptıń Yusup penen ushırasıwı

28Yaqxıp Goshen jerinde kórisetuǵının aytıw ushın Yusupke aldın ala Yahudanı jiberdi. Olar Goshen jerine jetip kelgende, 29Yusup óziniń arbasın jegip, ákesi Izraildı kóriw ushın, Goshenge bardı. Yusup ákesin kóre sala, onı moynınan qushaqlap, uzaq jıladı. 30Izrail Yusupke:

– Tiri ekenińdi óz kózim menen kórdim, endi ólsem de, ármanım joq, – dedi.

31Yusup tuwısqanlarına hám ákesiniń úy-ishindegi adamlarǵa bılay dedi:

– Men faraonǵa barıp bılay deymen: «Qanan jerinde jasaǵan tuwısqanlarım hám ákemniń úy-ishindegi adamlar maǵan keldi. 32Olar shopanlar bolıp, sharwashılıq penen shuǵıllanadı. Sonlıqtan olar súriwlerin, padaların hám barlıq mal-múlkin ózleri menen birge alıp kelgen». 33Eger faraon sizlerdi shaqırıp: «Kásip-kárińiz ne?» – dep sorasa, 34sizler: «Ata-babalarımız sıyaqlı, bizler de bala waqtımızdan beri sharwashılıq penen shuǵıllanamız», – dep aytıńlar. Sonda sizlerge Goshen jerine ornalasıwıńızǵa ruxsat etiledi. Sebebi mısırlılar shopanlardan jerkenedi+.

47

Yusuptiń ákesi hám tuwısqanlarınıń faraon menen ushırasıwı

47^1Yusup faraonǵa barıp:

– Ákem hám tuwısqanlarım súriwleri, padaları hám barlıq mal-múlki menen Qanan jerinen keldi. Olar házir Goshen jerinde, – dep xabarladı.

2Keyin Yusup ájaǵalarınıń ishinen besewin tańlap alıp, faraonnıń aldına alıp keldi.

3Faraon Yusuptiń aǵalarınan:

– Kásip-kárińiz ne? – dep soradı.

Olar bılay dep juwap berdi:

– Siziń qullarıńız bolǵan bizler ata-babalarımız sıyaqlı shopanbız. 4Bizler bul elge waqıtsha jasaw ushın keldik. Qanan jerinde kúshli ashlıq bolıp, mallarımız jayılatuǵın óris qalmadı. Ruxsat etseńiz, Goshen jerine ornalasayıq.

5Sonda faraon Yusupke:

– Ákeń hám tuwısqanlarıń saǵan kelipti. 6Mısır jeri seniń ıqtıyarıńda. Olardı eldiń eń jaqsı jerine ornalastır. Olar Goshen jerinde jasasın. Eger olardıń arasında uqıplı adamlar bar bolsa, olardı meniń sharwam ústinen baqlawshı etip qoy, – dedi.

7Keyin Yusup ákesi Yaqıptı faraonnıń aldına apardı. Yaqıp faraonǵa pátiyasın berdi. 8Faraon Yaqıptan:

– Jasıńız neshede? – dep soradı.

9Yaqıp oǵan:

– Men bir júz otız jıldan beri dúnyaǵa miymanman. Meniń ómirim tez hám mashaqatlı ótti, biraq men ata-babalarımnıń miyman bolıp jasap ketken jasına ele jetpedim, – dep juwap berdi+.

10Sońınan Yaqıp faraonǵa pátiyasın berip, onıń aldınan shıǵıp ketti.

11Solay etip, Yusup ákesin hám tuwısqanların Mısırǵa ornalastırıp, faraonnıń buyırǵanınday, olarǵa eldiń eń jaqsı jerinen, Ramses úlkesinen menshik jer berdi+. 12Jáne de, Yusup ákesin, tuwısqanların hám ákesiniń úy-ishin balalarınıń sanına qaray azıq-awqat penen támiyinledi.

Ashlıq jılları Yusuptiń Mısırdı basqarıwı

13Ashlıqtıń kúsheygeni sonshelli, hesh bir elde jeytuǵın nárse qalmadı. Mısır hám Qanan elleri qırılıp kete jazladı. 14Yusup satqan dáni ushın Mısırdaǵı hám Qanandaǵı barlıq gúmislerdi jıynap, faraonnıń sarayına apardı. 15Mısırda da, Qananda da gúmis tawısılǵanda, mısırlılar Yusupke kelip:

– Bizlerge jeytuǵın nárse beriń! Bizler siziń kóz aldıńızda ólip keteyik pe? Gúmislerimiz de tawısıldı, – dedi. 16Yusup olarǵa:

– Eger gúmisińiz tawısılǵan bolsa, mallarıńızdı alıp keliń. Men olardıń ornına sizlerge azıq-awqat beremen, – dedi.

17Solay etip, olar malların Yusupke alıp keldi. Yusup olardıń atları, mayda-iri malları hám eshekleriniń ornına azıq-awqat berdi. Yusup bir jıl boyı olardı mallarınıń ornına azıq-awqat penen támiyinledi.

18Sol jıl ótkennen soń, keyingi jılı xalıq jáne Yusuptiń aldına kelip:

– Mırzamız, sizden haqıyqattı jasırmaymız: gúmisimiz tawısıldı, mallarımızdı sizge berdik. Endi sizge ózimizden hám jerimizden basqa beretuǵın hesh nársemiz qalmadı. 19Bizler siziń kóz aldıńızda ólip keteyik pe? Jerlerimiz de shólge aylansın ba? Siz bizlerdi hám jerlerimizdi satıp alıp, ornına azıq-awqat beriń. Bizler jerimiz benen birge faraonnıń qulı bolayıq. Bizlerge tuqım beriń, ólmey, tiri qalayıq, jer de qańırap qalmasın, – dedi.

20Solay etip, Yusup Mısırdaǵı barlıq jerlerdi faraon ushın satıp aldı. Mısırlılardıń hámmesi atızların sattı. Óytkeni ashlıq olardı buǵan májbúr etti. Jerlerdiń hámmesi faraondiki boldı. 21Yusup Mısırdıń bir shetinen ekinshi shetine deyin pútkil xalıqtı faraonnıń qulına aylandırdı. 22Ol tek ruwxaniylerdiń jerlerin ǵana satıp almadı. Sebebi olar faraon tárepinen támiyinlenip, sol arqalı kún keshirgenlikten, jerlerin satpadı.

23Yusup xalıqqa:

– Men sizlerdi hám jerlerińizdi faraon ushın satıp aldım. Mine, sizlerge tuqım, onı jerge egińler. 24Zúráát jıynaǵanıńızda, zúrááttiń besten bir bólegin faraonǵa beresiz. Al qalǵan tórt bólegin atızǵa egetuǵın tuqım retinde qollanasız, jáne de, ózińiz, xojalıǵıńız hám balalarıńız ushın awqat qılasız, – dedi.

25Xalıq Yusupke:

– Siz bizlerdiń ómirimizdi saqlap qaldıńız. Mırzamızdıń kewlinen shıǵayıq hám bizler faraonnıń qulı bolayıq, – dedi.

26Yusup zúrááttiń besten birin faraonǵa beriw haqqında Mısırda nızam shıǵardı hám bul nızam házirgi kúnge deyin saqlanıp keledi. Tek ruwxaniylerdiń jerleri ǵana faraonǵa berilmedi.

Yaqıptıń sońǵı tilegi

27Izrail Mısırda Goshen jerine ornalastı. Olar sol jerde múlik iyesi boldı hám ósip-ónip, júdá kóbeydi.

28Yaqıp Mısırda on jeti jıl jasadı. Ol barlıǵı bolıp bir júz qırıq jeti jıl ómir súrdi.

29Ólimi jaqınlasqanda, Yaqıp ulı Yusupti shaqırıp alıp, oǵan bılay dedi:

– Maǵan miyrim kórset. Sanımnıń astına qolıńdı qoy da, maǵan jaqsılıq islep, sadıqlıq kórsetetuǵınıńa hám meni Mısırda jerlemeytuǵınıńa ant ish. 30Men qaytıs bolǵanımnan soń, meni Mısırdan alıp ketip, ata-babalarımnıń janına jerle.

Yusup ákesine:

– Men aytqanıńızday isleymen, – dedi+.

31Izrail oǵan:

– Maǵan ant ish! – dedi.

Yusup ant ishti. Izrail tóseginiń bas ushında iyilip, Qudayǵa sıyındı+.

48

Yaqıptıń Efrayım menen Menashshege pátiyasın beriwi

48^1Bunnan bir qansha waqıt ótkennen soń, Yusupke: «Ákeń awırıp atır», – degen xabar jetkende, ol ulları Menashshe menen Efrayımdı ertip, ákesine ketti. 2Yaqıpqa: «Ulıńız Yusup keldi», – dep xabarlaǵanda, Izrail kúshin jıynap, tóseginde turıp otırdı.

3Yaqıp Yusupke:

– Qúdireti kúshli Quday Qanan jerindegi Luzda maǵan kórindi hám meni jarılqap, 4maǵan: «Men seni ósip-óndirip, kóbeytemen. Urpaǵıńnan kóplegen xalıqlar jarataman. Bul jerdi sennen keyingi urpaqlarıńa máńgige menshik etip beremen», – degen edi+. 5Men Mısırǵa kelmesimnen aldın, seniń bul jerde tuwılǵan eki ulıń Efrayım menen Menashshe endi meniki bolıp esaplanadı. Olar men ushın Ruben hám Shimon menen teńdey+. 6Olardan keyin tuwılatuǵın balalarıń ózińdiki boladı. Olarǵa Efrayım hám Menashshe arqalı miyras ótedi. 7Men Paddannan qaytıp kiyatırǵanımda, Qanan elinde, Efrataǵa jetiwge az qalǵanda, Rahila qaytıs bolıp, men onnan ayırılıp qaldım. Onı Efrataǵa, yaǵnıy Beytlehemge baratuǵın jol boyına jerledim, – dedi+.

8Izrail Yusuptiń ulların kórip:

– Bular kimler? – dep soradı.

9Yusup ákesine:

– Bular – Qudaydıń maǵan Mısırda bergen ulları, – dedi.

Sonda Izrail oǵan:

– Olardı maǵan jaqınlat, olarǵa pátiyamdı bereyin, – dedi.

10Qartayǵanlıqtan, Izraildıń kózleri ázzilep, jaqsı kórmeytuǵın edi. Yusup ulların ákesine jaqınlatqanda, ákesi olardı súyip, qushaqladı. 11Sońınan Izrail Yusupke:

– Men seniń diydarıńdı kóriwden úmitimdi úzgen edim, biraq, minekey, Quday maǵan seniń perzentlerińdi de kórsetti, – dedi.

12Yusup ákesiniń dizesinde otırǵan ulların shetke aldı da, mańlayı jerge tiygenshe iyilip, ákesine tájim etti. 13Sońınan Yusup Efrayımdı oń jaǵına alıp, Izraildıń shep qolına tuwrılap, al Menashsheni shep jaǵına alıp, Izraildıń oń qolına tuwrılap turǵızdı. 14Biraq Izrail qolların ayqastırıp, tuńǵısh ul Menashshe bolıwına qaramastan, oń qolın kishi ul Efrayımnıń basına, al shep qolın tuńǵısh ul Menashsheniń basına qoydı.

15Keyin Yusupke pátiyasın berip bılay dedi:

– Atalarım Ibrayım menen Ísaqtıń xızmet etken Qudayı, usı kúnge deyin, ómirim boyı meniń shopanım bolǵan Quday, 16meni barlıq jamanlıqlardan saqlap kelgen perishte bul óspirimlerdi jarılqasın! Meniń atım hám atalarım Ibrayım menen Ísaqtıń atları olar arqalı dawam etsin. Olar jer betinde esap-sansız bolıp kóbeysin.

17Ákesiniń oń qolın Efrayımnıń basına qoyǵanı Yusupke unamadı. Sonlıqtan ol ákesiniń qolın Efrayımnıń basınan alıp, Menashsheniń basına qoymaqshı boldı. 18Yusup ákesine:

– Áke, olay emes, tuńǵısh ul Menashshe boladı, oń qolıńdı onıń basına qoy, – dedi.

19Biraq ákesi kelisim bermey:

– Bilemen, ulım, bilemen. Menashsheden de ullı bir xalıq shıǵadı. Biraq onıń inisi onnan da ullıraq bolıp, urpaqlarınan kóp xalıqlar kelip shıǵadı, – dedi+.

20Sol kúni Izrail olarǵa pátiyasın berip, bılay dedi:

– Izraillılar pátiya bergende: «Quday seni Efrayım hám Menashshedey qılsın!» – dep sizlerdiń atıńız benen pátiya beretuǵın boladı.

Usılayınsha Yaqıp Efrayımdı Menashsheden joqarı qoydı. 21Soń Izrail Yusupke:

– Meniń ólimim jaqınlastı. Quday sizler menen birge bolıp, sizlerdi ata-babalarıńızdıń jerine qaytaradı. 22Saǵan tuwısqanlarıńnan bir pay artıq etip, taw etegindegi jerdi de beremen. Onı men qılısh hám sadaǵım menen amor xalqınan tartıp alǵan edim, – dedi.

49

Yaqıptıń ullarına pátiyasın beriwi

49^1•Yaqıp ulların janına shaqırıp alıp, bılay dedi:

– Janıma jıynalıńlar, men keleshekte sizlerge ne bolatuǵının bildireyin.

2Jıynalıp qulaq salıńlar,
Háy, Yaqıp ulları,
Tıńlańız ákeńiz Izraildı!

3Háy sen, Ruben, meniń tuńǵıshım,
Erkeklik kúshimniń dáslepki jemisi,
Sen húrmet hám kúsh jaǵınan eń ústinseń.
4Biraq tasqanıń ushın suw sıyaqlı,
Ústem bolmaysań hesh qashan endi.
Óytkeni kirdiń sen ákeńniń tósegine,
Tósegime kirip, haramladıń onı+.

5Aǵayinli Shimon hám Lebiy,
Qılıshları – jawızlıq quralı+.
6Olardıń jasırın jobasına sherik bolmayın,
Jıyınına da qatnaspayın men.
Sebebi olar ashıwǵa minip, adam óltirdi,
Kewli kúsegenin qılıp,
Kesti buǵalardıń tirseklerin.
7Nálet jawsın olardıń rehimsiz ashıwına,
Nálet jawsın olardıń jawız ǵázebine!
Olardı bólip jiberip, Yaqıp xalqınıń arasına,
Tarqataman Izrail xalqınıń arasına+.

8Háy Yahuda, tuwısqanlarıń seni maqtaydı.
Qolıń jawıńnıń jelkesinen túspeydi,
Tuwısqanlarıń aldıńda bas iyedi+.
9Yahuda, sen jas arıslansań,
Ulım meniń! Ań awlap qayttıń,
Jatasań arıslan sıyaqlı shirenip,
Mazańdı alıwǵa kimniń batılı jeter+?
10Haqıyqıy iyesi kelgenge deyin,
Patshalıq hasası alınbas sennen.
Biylik bárqulla seniki bolıp,
Xalıqlar saǵan boysınar+.
11Baylarsań eshegińdi júzim aǵashına,
Gúrreńdi miyweli shaqasına.
Juwarsań kiyimlerińdi sharapqa,
Shapanıńdı júzimniń qanına.
12Sharaptan nurlı bolar kózleriń,
Sútten aq bolar seniń tisleriń.

13Zebulon jasaydı teńiz boyında,
Kemelerge jaǵıs bolar ol,
Mákanlaǵan jeri bolar Sidonǵa shekem+.

14Júkler arasında jatırǵan,
Issaxar – bir kúshli eshek.
15Ol qashan dem alatuǵın jaqsı jer,
Unaytuǵın bir el kórse,
Júkti kóteriw ushın ıyıǵın tutıp,
Erksiz xızmetshige aylanar.

16Dan da Izraildıń bir urıwı bolıp,

Óz xalqına qazılıq eter+.

17Dan – jol shetindegi jılan,

Ol – soqpaqta jatırǵan bir uwlı jılan.

Ol attıń tabanınan shaqqanda,

Atlını shalqasına jıǵıltar+.

18Seniń qutqarıwıńdı kútpektemen, Jaratqan Iye!+

19Gad basqınshılar hújimine ushırar,

Biraq olardıń izinen quwıp, shabıwıl jasar.

20Asherdiń azıq-awqatı toyımlı keler,

Ol patshaǵa say lázzetli taǵam jetistirer.

21Naftaliy – bir azat suwın,

Onnan ájayıp balalar tuwılar.

22Yusup – miyweli aǵash,
Ol – bulaq basındaǵı jemisli terek.
Shaqaları diywaldan asıp óter,
23Oǵan sadaqshılar rehimsiz hújim etti,
Dushpanlarsha ústine oqlar jawdırdı.

24Biraq Izraildıń Qorǵawshı jartası hám Shopanı bolǵan,

Yaqıptıń Kúshli Qudayınıń járdeminde,
Qolları onıń qarıwlı hám shaqqan boldı,
Sonlıqtan ol sadaǵın bekkem usladı+.
25Ákeńniń Qudayı seni qollap turar,
Joqarıdaǵı aspannıń bereketi menen,
Jerdegi tereń bulaqlardıń bereketi menen,

Kókirek súti hám ana qursaǵınıń bereketi menen,

Qúdireti kúshli Quday seni jarılqar.

26Ákeńniń bergen pátiyaları,

Ullıraq bolar áyyemgi tawlardıń bereketlerinen,

Eski tóbeshikler molshılıǵınan da.

Pátiyalarım tuwısqanları ishinen tańlanǵan Yusupke qonsın!+

27Benyamin – ash qasqır,
Ol awlaǵan ańın azanda jep,
Keshte oljanı bóliser+.

28Izraildıń on eki urıwı usılar. Ákesi olarǵa bul sózlerdi aytıp, hár birine minásip bolǵan pátiyanı bergen edi.

Yaqıptıń ólimi

29Bunnan keyin, Yaqıp ullarına bılay dep wásiyat etti:

– Men ólip, ata-babalarıma qosılajaqpan. Meni ata-babalarımnıń janına, xet xalqınan bolǵan Efronnıń atızındaǵı úńgirge aparıp qoyıńlar. 30Bul úńgir Qanan jerinde, Mamrege jaqın jerdegi Maxpela atızında jaylasqan. Onı Ibrayım xet xalqınan bolǵan Efronnan mazar qılıw ushın satıp alǵan edi. 31Ol jerge Ibrayım hám onıń hayalı Sara, Ísaq hám onıń hayalı Rebekka qoyılǵan. Men Leanı da sol jerge qoydım+. 32Bul atız hám ondaǵı úńgir xetlerden satıp alınǵan edi.

33Yaqıp ullarına bul wásiyat sózlerin aytıp bolǵannan soń, tóseginde ayaqların jıynap jattı da, demi tawısılıp, óz ata-babalarına qosıldı.

50

50^1Sonda Yusup ózin ákesiniń ústine taslap, jılap turıp, onı súydi. 2Ol óz xızmetindegi shıpakerlerge ákesiniń denesin mumiyalawdı buyırdı. Olar Izraildı mumiyaladı. 3Bul is qırıq kúnge sozıldı. Sebebi mumiyalawǵa sonsha waqıt kerek edi. Mısırlılar Izrail ushın jetpis kún aza tuttı.

4Azalaw kúnleri ótkennen keyin, Yusup faraonnıń wázirlerine:

– Maǵan miyrim kórsetip, faraonǵa mınalardı jetkizińler. 5Ákem maǵan ant ishtirip: «Meniń ólimim jaqınlastı. Meni Qanan jerindegi ózim ushın qazdırǵan qábirge aparıp qoy», – degen edi. Endi faraon ákemdi jerlep qaytıwıma ruxsat bersin, – dedi.

6Sonda faraon Yusupke:

– Ákeńe bergen antıńdı orınlap, onı jerlep qayt, – dedi.

7Solay etip, Yusup ákesin jerlewge ketti. Faraonnıń barlıq xızmetshileri, saraydıń hám Mısır eliniń basshıları onıń menen birge ketti. 8Sonday-aq, Yusuptiń pútkil xojalıǵı, tuwısqanları hám ákesiniń úy-ishi de onıń menen birge edi. Tek balalardı, mayda hám iri mallardı Goshen jerinde qaldırdı. 9Sawash arbalar hám onıń ústindegi áskerler de olarǵa qosılıp, úlken kóshke aylandı.

10Olar Iordan dáryasınıń shıǵısındaǵı Atad qırmanına jetip barǵanda, way-waylap jılap, dawıs shıǵardı. Yusup ákesi ushın jeti kún aza tuttı. 11Sol jerde jasaytuǵın qananlılar Atad qırmanındaǵı azalaw máresimin kórip: «Mısırlılar qanshelli awır aza tutıp atır!» – desti. Sol sebepli Iordannıń shıǵısındaǵı bul jerge Abel-Misrayım[*] atı berildi.

12Yaqıptıń ulları ákesiniń wásiyatın tolıq orınladı. 13Onıń denesin Qanan jerine ákelip, Mamrege jaqın jerdegi Maxpela atızındaǵı úńgirge qoydı. Bul úńgirdi Ibrayım xet xalqınan bolǵan Efronnan mazar qılıw ushın atız benen birge satıp alǵan edi+. 14Yusup ákesin jerlep bolǵannan soń, onıń ózi, tuwısqanları hám onıń menen birge ákesin jerlewge barǵanlardıń hámmesi Mısırǵa qayttı.

Yusuptiń aǵalarına táselle beriwi

15Ákesi ólgennen keyin, Yusuptiń aǵaları bir-birine: «Eger Yusup bizlerge ele de kek saqlap júrgen bolıp, oǵan islegen jamanlıqlarımız ushın bizlerden ósh almaqshı bolsa ne qılamız?» – desti. 16Solay etip, olar Yusupke mınaday xabar jolladı: «Ákemiz ólmesinen aldın wásiyat etip, 17saǵan: „Aǵalarıńnıń saǵan islegen jamanlıǵın, olardıń ayıp hám gúnasın keshir“, – dep aytıwımızdı tapsırǵan edi. Endi sen ákeńniń Qudayınıń qulları bolǵan bizlerdiń gúnamızdı keshir!» Yusup bul xabardı esitkende jılap jiberdi.

18Sonnan keyin, aǵalarınıń ózleri Yusupke kelip, onıń aldında jerge jıǵılıp:

– Bizler seniń qullarıńbız, – dedi.

19Biraq Yusup olarǵa:

– Qorqpańlar! Men Quday emespen. 20Sizler maǵan jamanlıq oylaǵan edińiz. Biraq Quday kóp adamlardıń ómirin saqlap qalıw ushın, házir ózlerińiz kórip turǵanıńızday, bul jamanlıqtı jaqsılıqqa aylandırdı. 21Sonlıqtan qorqpańlar, men sizlerdi de, balalarıńızdı da baǵaman, – dedi de, aǵalarınıń júregine jaǵatuǵın jıllı sózler aytıp, olarǵa táselle berdi.

Yusuptiń ólimi

22Solay etip, Yusup hám onıń ákesiniń úy-ishi Mısırda jasap qaldı. Yusup bir júz on jıl jasadı. 23Yusup Efrayımnıń aqlıq-shawlıqların kórdi. Menashsheniń ulı Maxirdiń ulların bawırına bastı+.

24Yusup tuwısqanlarına:

– Meniń ólimim jaqınlastı. Biraq Quday sizlerge sózsiz názer saladı. Ol sizlerdi bul jerden alıp shıǵıp, Ózi Ibrayımǵa, Ísaqqa hám Yaqıpqa beremen dep ant ishken jerine aparadı, – dedi+.

25Sońınan olarǵa ant ishtirip:

– Quday sizlerge sózsiz názer saladı. Sonda sizler meniń súyegimdi bul jerden alıp ketińler, – dedi+.

26Yusup bir júz on jasqa shıǵıp qaytıs boldı. Onıń denesin mumiyalap, Mısırda bir tabıtqa salıp qoydı.

* 2:7 Adam – evreyshede adam («adam») hám topıraq («adama») sózleri bir birine uqsaydı.

* 2:23 Hayal adam – evrey tilinde «ish» – erkek, «isha» – hayal degen mánisti bildiredi. Hayal sózi erkek sóziniń túbirinen kelip shıqqan.

* 3:20 Hawa – evrey tilinde «ómir» degendi bildiredi.

* 3:24 Kerub – qanatlı ruwxıy barlıq.

* 4:16 Nod – «sergizdanlıq» degendi bildiredi.

* 4:21 Lira – barmaq penen shertiletuǵın tarlı saz ásbabı.

* 4:25 Shet – «qoyıw», «beriw» degendi bildiredi.

* 5:29 Nux – «tınıshlıq» degendi bildiretuǵın sózge uqsas keledi.

* 6:2 Iláhiy barlıqlar – evreysheden sózbe-sóz awdarǵanda «Qudaydıń ulları» yamasa «qudaylardıń ulları» degendi bildiredi. Bul evreyshe sóz Eski Kelisimniń basqa jerlerinde de iláhiy barlıqlarǵa qollanılǵanı ushın, ilimpazlardıń kópshiligi usı ayatta da bul sóz iláhiy barlıqlardı bildiredi dep túsindiredi.

* 10:10 Shınar – bul jer házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan bolıp, keyinirek Babiloniya patshalıǵına aylanǵan.

* 10:10 Babıl – bul Babilon.

* 10:25 Peleg – «bólinip ketti» degendi bildiredi.

* 11:9 Babıl – «aralasıw» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 11:26 Ibram – bul Ibrayımnıń dáslepki atı. Keyinirek Quday onıń atın Ibrayım dep ózgertedi. 17:3-5 qarań.

* 11:29 Saray – Saranıń dáslepki atı. Keyinirek Quday onıń atın Sara dep ózgertedi. 17:15 qarań.

* 14:17 Shawe oypatlıǵı – Erusalimniń shıǵısındaǵı Kidron sayınıń bir tárepi.

* 14:18 Salim – Erusalimniń eski atı.

* 16:11 Ismayıl – «Quday esitedi» yamasa «Quday esitsin» degendi bildiredi.

* 16:13 El-Roiy – «meni kórip turǵan Quday» degendi bildiredi.

* 16:14 Beer-Laxay-Roiy – «meni kórip turǵan Tiri Qudaydıń qudıǵı» degendi bildiredi.

* 17:5 Ibram… Ibrayım – evreyshede Ibram – «ullı áke», al Ibrayım – «kóplerdiń ákesi» degendi bildiredi.

* 17:15 Saray… Sara – evreyshede bul eki at ta «xanbiyke» degen mánisti bildiredi.

* 19:22 Soar – «kishkene» degendi bildiredi.

* 20:16 Mıń shekel – bir shekel shama menen 11 gr.

* 21:3 Ísaq – «kúledi» degendi bildiredi.

* 21:31 Beer-Sheba – «ant qudıǵı» yamasa «jetiniń qudıǵı» degendi bildiredi.

* 21:33 Tamarisk – jıńǵılǵa uqsaǵan, biraq onnan biyik hám sulıw terek.

* 22:14 Yahwe-Ire – «Jaratqan Iye kóredi», yaǵnıy «Jaratqan Iye jetkeredi» degendi bildiredi.

* 25:20 Paddan-Aram – Aram-Naharayım.

* 25:25 Esaw – «júnli» degendi bildiriwi múmkin.

* 25:26 Yaqıp – «tabandı uslap aladı», astarlı mánisi «aldaydı».

* 25:30 Edom – «qızıl» degendi bildiredi.

* 26:20 Esek – «talasıw» degendi bildiredi.

* 26:21 Sitna – «dushpanlıq» degendi bildiredi.

* 26:22 Rexobot – «keńlik» degendi bildiredi.

* 26:33 Sheba – «ant» yamasa «jeti» degendi bildiredi.

* 28:19 Beyt-El – «Qudaydıń Úyi» degendi bildiredi.

* 29:32 Ruben – «uldı kór» degendi bildiredi.

* 29:33 Shimon – «esitiw» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 29:34 Lebiy – «baylanǵan» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 29:35 Yahuda – «alǵıs» degendi bildiredi.

* 30:6 Dan – «húkim shıǵardı» yaǵnıy «aqladı» degendi bildiredi.

* 30:8 Naftaliy – «gúres» degendi bildiriwi múmkin.

* 30:11 Gad – «baxıt» degendi bildiredi.

* 30:13 Asher – «quwanısh» degendi bildiredi.

* 30:18 Issaxar – «sıy» degen mánini beretuǵın sózge uqsaydı.

* 30:20 Zebulon – «qádirlew» degendi ańlatıwı múmkin.

* 30:24 Yusup – «qosıp beredi» degendi bildiredi.

* 31:47 Egar-Sahaduta… Gal-Ed – birinshi atı arameyshe, ekinshi atı evreyshe bolıp, ekewi de «gúwalıq úyinshigi» degendi bildiredi.

* 31:49 Mispa – «gúzetiw ornı» degendi bildiredi.

* 32:2 Maxanayım – «qos orda» degendi bildiredi.

* 32:28 Izrail – «Quday gúresedi» yamasa «Quday menen gúresedi» degendi bildiredi.

* 32:30 Penuel – «Qudaydıń júzi» degendi bildiredi.

* 33:17 Sukkot – «qoralar» degendi bildiredi.

* 33:19 Kesita – qanday da bir ólshem birlik, onıń awırlıǵı belgisiz.

* 33:20 El-Elohe-Izrail – «Quday – Izraildıń Qudayı» degendi bildiredi.

* 35:7 El-Beyt-El – «Beyt-Eldiń Qudayı» degendi bildiredi.

* 35:15 Jar 28:19.

* 35:18 Benoniy – «qayǵı ulı» degendi bildiredi.

* 35:18 Benyamin – «oń qolımnıń ulı» yamasa «baxıt ulı» degendi bildiredi.

* 37:25 Ladan – xosh iyisli shayır.

* 38:29 Peres – «buzıp ótiw» degendi bildiredi.

* 41:51 Menashshe – «umıttırıw» degendi bildiredi.

* 41:52 Efrayım – «eki ese ónimli» degendi bildiredi.

* 43:11 Ladan – xosh iyisli shayır.

* 50:11 Abel-Misrayım – «mısırlılardıń aza tutıwı» degendi bildiredi.

+ 1:1 Yuxn 1:1
+ 1:27 Mat 19:4, Mrk 10:6
+ 2:7 1Kor 15:45
+ 2:9 Jar 3:22, Ayan 2:7, Ayan 22:2
+ 2:11 1Pat 15:7
+ 2:14 Dan 10:4, Jar 10:11-12
+ 2:21 Jar 15:12, 1Pat 26:12

+ 2:24 Mat 19:5, Mrk 10:7, 1Kor 6:16, Efs 5:31

+ 3:1 Mat 10:16
+ 3:3 Jar 2:17
+ 3:6 Rim 5:12, 1Kor 15:21-22
+ 3:15 Rim 16:20
+ 3:16 Efs 5:21, Kol 3:18
+ 3:19 Waz 3:10, Waz 3:20
+ 3:22 Jar 2:9, Ayan 2:7, Ayan 22:2
+ 4:7 Jar 3:16
+ 4:15 Leb 26:21, Zab 78:12
+ 5:2 Jar 1:27
+ 5:3 1Kor 15:49
+ 5:24 4Pat 2:11, Evr 11:5
+ 5:29 Jar 3:17
+ 6:2 Ayup 1:6, Ayup 2:1, Zab 88:7
+ 6:3 Zab 77:39, Zab 89:10
+ 6:4 San 13:34
+ 6:5 Hkm 6:18, Mat 12:34
+ 6:6 1Pat 15:10-11
+ 6:9 Ayup 1:1
+ 8:4 4Pat 19:37, Erm 51:27
+ 8:17 Jar 1:22
+ 8:20 Ayup 1:5
+ 8:21 Shıǵ 29:18, Leb 1:9, Jar 6:5
+ 9:1 Jar 1:22
+ 9:3 Jar 1:29

+ 9:4 Leb 3:17, Leb 7:26, Leb 17:10-11, Leb 17:14, Nzm 12:23-24, Elsh 15:20, Elsh 15:29

+ 9:6 San 35:33, Jar 1:26-27
+ 9:21 Hkm 20:1
+ 9:22 Hkm 30:17
+ 10:4 Yuns 1:3
+ 10:7 Jar 2:11
+ 10:11 Jar 2:14
+ 10:21 San 24:24
+ 10:29 Jar 2:11
+ 11:2 Jar 10:10, Dan 3:1
+ 11:8 Nzm 32:8
+ 12:1 Elsh 7:4

+ 12:3 Jar 18:18, Jar 22:18, Jar 26:4, Jar 28:14, Gal 3:8

+ 12:10 Jar 41:54
+ 12:13 Jar 20:2, Jar 20:12
+ 13:8 Zab 132:1
+ 13:10 Jar 2:10, Jar 19:24
+ 13:13 Jar 18:20
+ 13:15 Eshu 21:43
+ 13:16 3Pat 3:8
+ 14:3 Eshu 10:5
+ 14:5 Nzm 2:10-12
+ 14:7 San 13:27, 2Jln 20:3
+ 14:8 Nzm 29:23
+ 14:14 Biy 18:29
+ 14:17 2Pat 18:18
+ 14:18 Zab 75:3
+ 14:20 Jar 28:22, Leb 27:30, Evr 7:1-2
+ 15:1 2Pat 22:3, Zab 3:4

+ 15:5 Jar 22:17, Nzm 1:10, Nzm 10:22, Rim 4:18

+ 15:6 Rim 4:3, Gal 3:6, Yaqp 2:23
+ 15:8 Biy 6:17, Luk 1:18
+ 15:10 Leb 1:17, Erm 34:18-19
+ 15:12 Jar 2:21, 1Pat 26:12, Ayup 33:15
+ 15:13 Shıǵ 1:11, Shıǵ 12:40, Elsh 7:6
+ 15:14 Shıǵ 11:3, Elsh 7:7
+ 15:16 Nzm 9:4, 3Pat 21:26

+ 15:18 Shıǵ 23:31, San 34:1-12, Eshu 21:43, 3Pat 4:21, 2Jln 9:26

+ 16:5 Jar 18:25, Jar 31:53, 1Pat 24:13, 1Pat 24:16, Biy 11:27

+ 16:7 Shıǵ 15:22
+ 17:5 Rim 4:17
+ 17:12 Leb 12:3
+ 18:5 Biy 6:18-19
+ 18:10 Rim 9:19
+ 18:12 1Pet 3:6

+ 18:14 Ayup 42:2, Erm 32:17, Mat 19:26, Luk 1:37, 4Pat 4:16

+ 18:17 Amo 3:7
+ 18:18 Jar 12:3
+ 18:20 Jar 13:13
+ 18:25 Jar 16:5, Ayup 34:10, Zab 91:16
+ 18:26 Iysh 65:8
+ 19:2 Ayup 31:32
+ 19:5 Biy 19:22-24
+ 19:11 4Pat 6:18

+ 19:24 Ayup 18:15, Zab 10:6, Ezk 20:16, Ezk 38:22, Luk 17:29

+ 20:2 Jar 12:10-20

+ 20:7 1Jln 16:22, Zab 104:15, Ayup 42:8, Yaqp 5:16

+ 20:17 Yaqp 5:16
+ 21:3 Jar 17:19
+ 21:4 Jar 17:12-13
+ 21:9 Gal 4:29
+ 21:10 Yuxn 8:35, Gal 4:30
+ 21:12 Rim 9:7
+ 21:21 San 10:12, 3Pat 11:18
+ 21:31 Jar 26:33
+ 22:1 Zab 10:5, Elsh 9:10
+ 22:2 2Jln 3:1

+ 22:17 Jar 15:5, 3Pat 4:20, Erm 33:22, Evr 6:13-14

+ 22:18 Jar 12:3, Jar 26:4, Elsh 3:25
+ 22:23 Jar 24:24
+ 23:2 Eshu 14:15, Biy 1:10
+ 25:4 1Jln 1:32-33
+ 25:10 Jar 23:16-20
+ 25:15 1Jln 1:29-31
+ 25:18 1Pat 15:7

+ 25:23 San 24:18, 2Pat 8:14, 1Jln 8:13, Rim 9:12

+ 25:31 Nzm 21:17
+ 25:34 Evr 12:16
+ 26:1 Jar 12:10, Jar 20:2
+ 26:3 Jar 22:16-18, Eshu 21:43

+ 26:4 Shıǵ 32:13, Jar 12:3, Jar 22:18, Elsh 3:25

+ 26:7 Jar 12:13, Jar 20:1-2
+ 26:15 Jar 21:30
+ 26:29 Hkm 16:7
+ 26:34 Jar 36:2-3
+ 27:3 Jar 25:27-28
+ 27:28 Nzm 33:13
+ 27:36 Jar 25:33
+ 27:40 2Pat 8:14, 4Pat 8:20-22
+ 27:46 Jar 26:35
+ 28:2 Jar 22:23, Jar 24:29-30
+ 28:4 Eshu 21:43
+ 28:9 Jar 25:13, Jar 36:3
+ 28:13 Eshu 21:43

+ 28:14 Jar 12:3, Jar 13:16, Jar 22:18, Jar 26:4

+ 28:18 Jar 35:14, Eshu 4:1-10, 1Pat 7:12

+ 28:19 Jar 35:6, Jar 35:15, Jar 48:3

+ 28:20 San 21:2, Biy 11:30, 1Pat 1:11, 2Pat 15:8

+ 28:22 Jar 14:20, Leb 27:30
+ 29:27 Biy 14:12
+ 29:30 Leb 18:18
+ 29:31 1Pat 1:19-20
+ 30:15 Leb 18:18
+ 31:13 Jar 28:20-22
+ 31:30 Biy 18:24
+ 31:45 Jar 28:18, Jar 35:14, Eshu 24:26-27
+ 31:53 Jar 16:5
+ 32:9 Jar 31:3
+ 32:12 Jar 28:14-15
+ 32:28 Jar 35:10
+ 32:29 Biy 13:18
+ 32:30 Shıǵ 24:10, Shıǵ 33:20, Yuxn 1:18
+ 33:18 Jar 12:6
+ 33:19 Eshu 24:32, Ayup 42:11
+ 34:7 Biy 20:6, 2Pat 13:12
+ 34:8 Nzm 22:28
+ 34:12 1Pat 18:25
+ 34:14 Eshu 5:9
+ 35:1 Jar 28:10-22
+ 35:4 Eshu 24:26, Biy 9:6
+ 35:7 Jar 28:19
+ 35:8 Jar 24:59
+ 35:10 Jar 32:28
+ 35:11 Jar 17:6
+ 35:14 Jar 28:18, Jar 31:45
+ 35:15 Jar 28:19
+ 35:17 1Pat 4:20
+ 35:19 Rut 1:2, Mix 5:2
+ 35:22 Jar 49:4, Leb 20:11

+ 35:27 Eshu 14:15, Biy 1:10, Jar 13:18, Jar 23:2

+ 35:29 Jar 25:8
• 36:1 1Jln 1:35-37
+ 36:1 Jar 25:30
+ 36:3 Jar 26:34, Jar 28:9
+ 36:12 Shıǵ 17:8
• 36:20 1Jln 1:38-42
+ 36:20 Jar 14:6, Nzm 2:12
• 36:31 1Jln 1:43-51
+ 36:33 Iysh 34:6, Iysh 63:1
+ 36:34 Jar 36:15, Ayup 2:11, Ezk 25:13
+ 36:40 1Jln 1:51-54
+ 37:13 Jar 33:18
+ 37:14 1Pat 17:18
+ 37:17 4Pat 6:13
+ 37:24 Erm 38:6, Zxr 9:11
+ 37:27 Jar 25:12-16
+ 37:34 Ayup 1:20
+ 38:8 Nzm 25:5-6
+ 38:24 Leb 21:9
+ 38:26 Leb 18:15
+ 39:1 Jar 37:36
+ 39:9 Shıǵ 20:14
+ 39:15 Shıǵ 20:16
+ 39:21 Dan 1:10
+ 40:5 Nxm 1:11
+ 40:8 Dan 2:28
+ 40:20 Mrk 6:21
+ 40:22 Est 7:10
+ 41:8 Dan 2:1-2
+ 41:12 Dan 1:17
+ 41:16 Dan 2:30
+ 41:30 4Pat 8:1
+ 41:38 Dan 4:5, Dan 5:11
+ 41:40 Est 10:3
+ 41:42 Est 3:10, Est 8:2
+ 41:45 Jar 46:20, Iysh 19:18, Ezk 30:17
+ 41:54 Jar 12:10
+ 42:6 Hkm 11:26
+ 42:9 Jar 37:5-11
+ 42:22 Jar 37:21-22
+ 43:32 Jar 46:34
+ 44:20 Jar 37:3
+ 46:1 Jar 26:33
+ 46:4 Jar 50:13
• 46:8 1Jln 2:1-5
+ 46:8 Shıǵ 6:14-16
+ 46:9 Shıǵ 6:14, San 26:5-6, 1Jln 5:3
+ 46:10 San 26:13
+ 46:11 San 3:17, San 26:57
+ 46:12 Jar 38, San 26:19
+ 46:13 San 26:23-24, 1Jln 7:1
+ 46:14 San 26:26
+ 46:16 San 26:15
+ 46:17 San 26:44-46, 1Jln 7:30-40

+ 46:20 Jar 41:45, Iysh 19:18, Ezk 30:17, San 26:28-37

+ 46:21 San 26:38-41, 1Jln 7:6-12, 1Jln 8:1-5
+ 46:23 San 26:42
+ 46:24 San 26:48-49, 1Jln 7:13
+ 46:27 Shıǵ 1:5
+ 46:34 Jar 43:32, Shıǵ 8:26
+ 47:9 Ayup 14:1, Zab 89:10
+ 47:11 Shıǵ 1:11, Shıǵ 12:37
+ 47:30 Jar 50:13
+ 47:31 3Pat 1:47
+ 48:4 Jar 28:12-15, Jar 35:9-12
+ 48:5 Eshu 14:4
+ 48:7 Jar 35:19, Rut 1:2

+ 48:19 San 1:33, San 1:35, Nzm 33:17, Eshu 17:14

• 49:1 Nzm 33:1-24
+ 49:4 Jar 35:22, Leb 18:7, Ezk 22:10
+ 49:5 Jar 34:25-29
+ 49:7 San 35:2, Eshu 19:9
+ 49:8 1Jln 28:4
+ 49:9 Ayan 5:5, San 23:24, San 24:9
+ 49:10 San 24:17
+ 49:13 Eshu 19:10-16
+ 49:16 Jar 30:6
+ 49:17 Biy 18:27
+ 49:18 Zab 118:166
+ 49:24 Zab 22:1
+ 49:26 Nzm 33:15, Xab 3:6, Nzm 33:13-17
+ 49:27 Biy 20:21, Biy 20:25
+ 49:31 Jar 23:16-19, Jar 35:29
+ 50:13 Jar 23:16
+ 50:23 San 32:39
+ 50:24 Shıǵ 3:16-17
+ 50:25 Shıǵ 13:19

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Jaratılıs

Alǵí sóz

Jaratılıs

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı