# Рут • Инус • Эстер • Матай • Марк • Лука • Руысква

Институт перевода Библии

## Рут йгьи Эстер ргӀвыраква


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru


Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


## Апхъажва


Хвду зму апхьагӀвчва!

Швара швпахь йщтӀапӀ а-Уасйат Ажвдза йауу гӀвгӀвыракӀ, «Рут» йгьи «Эстер». А-Уасйат Ажвдзи а-Уасйат ШӀыци агӀвыраква йыр-ГӀвыру а-ГӀвыра Цкьа гӀандыршитӀ. Сквшышвпхьадзарала а-ГӀвыра Цкьа адунай апны зымгӀва рацкӀыс щарда йызпхьуз йгьи йызпхьауа гӀвырапӀ. А-Уасйат Ажвдза адунай шгӀаншаз, агӀвычӀвгӀвыс дшгӀаншаз, аджьут уагӀи анахьанат апхъанчӀви уагӀакви ртурых йгьи ргвбайара мгӀва йрыквчважвитӀ.

Ауи апхъала абаза бызшвала йгӀацӀцӀтӀ апигӀамбар Инус йгӀвыра (асквш 2019). Ари агӀацӀщтра йалашваз агӀвгӀвыракӀ ауи апштагьи йгьдууым. А-ГӀвыра Цкьа агӀвыраква рпны ауат лкӀгӀарата йрыму рсюжет апны апхъагылара апхӀвыс йъалыму акӀвпӀ.

Рут лгӀвыра агӀаншараква анакӀвшуз Израиль апны адаб-намыс анынкъврымгуз, ауагӀаква йырбалакӀ анырчпуз гьызнымызтӀ. Ауи агӀвыра амаджьуси шӀа Рут лтурых гӀальамат йаквчважвитӀ. Лпсадгьылгьи гӀанылжьитӀта ланхъва НагӀоми длыцта Израиль дцитӀ ауи. Ауаъа ауи хъгал зму лзаъа МугӀаз дйыццитӀ. АгӀвыра йгӀанахӀвитӀ ЗымгӀвазылшауа йуагӀа йрыуу йщали дъагӀадрийызли шракӀвым йзлащаквдыргылуа, ЗымгӀвазылшауа азцӀабырграта йызйымули Ауи йажва дшаздзыргӀвуи шракӀву ауи злащаквдыргылуа.

АгӀвыра атема хъада акъванчагӀа ашвахра акӀвпӀ. ЗымгӀвазылшауа Хабзала ззаъачва аргванква НагӀоми Рути рыхъаз джьауап зкӀуаз МугӀаз дгӀайрысабаптӀ, НагӀоми ладгьыл ауи йгӀайхвгӀахныс, Рут дгӀайгта НагӀоми лыжвлара апымкъьарныс ахъазла. Рут пхӀвыста дгӀайгын, ажвлара рпны ауи йылквнагуз гыларта литтӀ, шварагӀварадари айгвыгӀври лирадзатӀ. АгӀвыра ацӀыхъва Рут лтынхачва аныпӀ, хӀара йхӀзыдыритӀ ауи Израиль апаштыхӀ ду Дауыт дшйанду хъараз. АгӀвычӀвгӀвыс цӀабыргыта а-Нчва йызхъайцӀузтын, ауи йунашваквала дбзазузтын, магӀныкӀгьи гьамам ауи дгӀазлыцӀыз.

Эстер лгӀвыра йгӀанахӀвитӀ Персия-Мидия империя апны аджьут уагӀа абгата йыквчӀвакьра йшачвырхчаз. Ауи агӀан (хӀысквшпхьадзара апхъала V асквшышв) ауи аимперия Индия агӀвына йгӀашӀарышвта Мсырдза йырбжьаз адгьылква зымгӀва аланакӀуан. Аперсква айсрала Вавилон империя ангӀаркӀы (хӀысквшпхьадзара апхъала асквш 539), гъарта араъа йбзазуз аджьутква дырхвиттӀ радгьыл цриква рпны йхъынхӀвыхныс. Ауаса щардагӀвы ауи алшара рхъа йгьадымрыхъватӀ, адгьыл гӀвыма апны йбзазарныс йгӀанхатӀ. Аджьутква рдини рцӀаскви анахьанат ауагӀаква рцӀасква йгьрапшымызтӀ, ауи йгӀалцӀла аджьуткви ауати йзнымкӀва агъара рызбжьан. Ари азын аджьутква гӀазхчушыз амалькӀгьи аъамызшва йаъан: аджьутква зымгӀва йыквичӀвакьырныс йгвы йтайкӀытӀ апаштыхӀыгӀва апны йгӀвыджьхуз агӀвычӀвгӀвыс, зхъгал дууыз ХӀаман. Ауаса апаштыхӀ йхъапщыла Эстер, ауи ларгьи дджьутын, луагӀа гӀалхчитӀ.

ЙгӀалкӀгӀара атахъыпӀ ари агӀвыра аджьут текст апны а-Нчва йыхьыз ушанымйауа, аперс паштыхӀ йыпшцӀа абзазара йауу зсюжет цӀару турыхызшва йаъапӀ ауи. Ауи агӀаншараквагьи ахъазгӀваца йгьакӀвшум. А-Нчва йылшитӀ атурых апны кӀара йчпарныс Ауи хӀанйыквымчважвауагьи. Аджьутква йахьчӀва хӀымшквадза ауи мгӀан ду зму агӀаншара Пурим агвыргъьахъв йанапылуа хвы азырбитӀ, ауи асхъан ауат ари агӀвыра йапхьитӀ.

ХӀгвыгъитӀ а-Уасйат Ажвдза йауу арат ахъв хвыцква тшанрыхадыргӀвазауа апхьагӀвчва а-ГӀвыра Цкьа шабгу йазынарху разыгӀальаматра гӀашӀыхарныс. А-ГӀвыра Цкьа атакӀрала а-Институт йшырзыразу ахӀвитӀ атакӀыгӀвчви аредакторкви, ауат йырхъазымкӀва ари агӀацӀщтра арыхӀазырра йацхърагӀаз зымгӀва. АтакӀра атекст аэлектрон формат а-ГӀвыра Цкьа атакӀрала а-Институт асайт апны йгӀау йауаштӀ (ibt.org.ru).

## Рут


[1]

[2]

[3]

[4]


Рут

Элимелехи ауи йтгӀачви Моав йшквачхыз (1:1-5)
Рут длыцта НагӀоми БетлехӀем дгӀайхитӀ (1:6-22)
Рут МугӀаз дйынйитӀ (2:1-23)
Рути МугӀази амашв апны (3:1-18)
МугӀаз Рут дгӀайгитӀ (4:1-12)
АпаштыхӀ Дауыт йабанпараква (4:13-22)

### 1


Элимелехи ауи йтгӀачви Моав[†] йшквачхыз

1Апхъала зны, АхӀаквымхагӀвчва[†] рыгӀамтаква рагӀан, акъраль апны млахан. ЙахӀудашта апны БетлехӀем дауата заджвы йпхӀвыси йыгӀвпачви йыцта Моав[†][*] акъраль заманквакӀ дбзазарныс дквачхтӀ. 2Ауи агӀвычӀвгӀвыс Элимелех йыхьызын, йпхӀвыс – НагӀоми, йыгӀвпачва – МахӀлони Кильони. Ауат Эфрата – ЙахӀудашта апны йаъу БетлехӀем йауан. Моав акъраль йгӀайын, ауаъа йбзазун ауат.

3НагӀоми лхъацӀа Элимелех дпсын, лыгӀвпачви[†] лари рхъазы йгӀанхатӀ. 4Амоав хӀвсысаква гӀаргтӀ ауи лпачваква, азаджв ГӀорфа лыхьызын, азаджвгьи – Рут. Ауаъа жвасквшакӀ раъара йанбзаза, 5МахӀлонгьи Кильонгьи псытӀ, НагӀоми лпачваквагьи лхъацӀагьи лымахымкӀва дгӀанхатӀ.


Рут длыцта НагӀоми БетлехӀем дгӀайхитӀ

6ЙхӀыхвиту йуагӀа дырцхъргӀата арызкъы шгӀаршӀайцӀахыз Моав дшаъазымца йанылдыр, НагӀоми лпсадгьыл дхъынхӀвыхырныс йаквылкӀтӀ, ауи йлыцгӀаджвыквылтӀ лыгӀвтацачвагьи. 7НагӀоми мгӀва дыквылтӀ, лтацачвагьи лара йлыцджвыквылытӀ. ЙахӀудашта йанцахуаз, 8НагӀоми лтацачваква йралхӀвтӀ:

«Швпынква швцах, швтгӀачва цриква шврызцах! ЙхӀыхвиту бзита дшвзаъазтӀ швара, швхъачваква йпсызи сари бзита швшхӀзаъаз апшта. 9ЙхӀыхвиту дгӀашвцхърагӀаргӀатӀ швара дасузлакӀгьи швхъачва шӀыцква ртыдзква рпны хъапхьакӀырта бзикӀ швауныс».

ЙакъвыцӀхра апхъала ауат ба ралхӀвтӀ ауи, ауаса ауат рбжьы хъырцӀан йчӀвыутӀ, 10йгьи йырхӀватӀ: «Бара хӀнабыцылта буагӀа рпны хӀнайуаштӀ».

11НагӀоми йылхӀватӀ:

«ШхъынхӀвых, сыпхӀчваква. ЙачӀвыйа сара швызсыцнайуаш? Хъачвата йшвзалуаш сара датша пачва сызгӀариуашма? 12ШхъынхӀвых, сыпхӀчваква, сара сажвчватӀ, хъацӀа сйыццарныс ахъазла. ЗакӀы саквгвыгъа йауашзапӀхӀва схъвыцдзарыгьи – уахъа хъацӀакӀ сйыцпхьата апачваква гӀасридзарыгьи, – 13ауат духанцӀкӀьара шврызпшы йауашма? Хъачва швымамкӀва швгӀанха йауашма швара? Момо, сыпхӀчваква. Сара спхыцӀа айшачвапӀ, ауи сыцагӀвшвшара гьатахъым: ЙхӀыхвиту дгӀаспшӀагылтӀ сара мчыта!»

14Ауат быжьхъцӀала йатачӀвыухтӀ. ГӀорфа ланхъва дылкъвыцӀхра апхъала ба лалхӀвтӀ, ауаса Рут ауи дылкъвыцныс гьлымуытӀ.

15«Бпшы, – лхӀватӀ НагӀоми, – байцала луагӀи лынчвакви дрызцахитӀ, ауи блыцылта бцах баргьи».

16Ауаса Рут йылхӀватӀ:

«СбкъвыцӀта схъынхӀвыхырныс бгӀасымхӀван сара.
Бъацауа саргьи снайуаштӀ, бъагӀашӀасуа саргьи сгӀашӀасуаштӀ;
бара буагӀа саргьи йсуагӀазлуштӀ, бы-Нчва саргьи дсы-НчвазлуштӀ.
17Бпсырта спсыртапӀ, ауаъа анышв сартхыргӀатӀ.
Жьыхь сызйымамкӀва ЙхӀыхвиту схӀаквым гӀайхарагӀатӀ псрала акӀвмызтын датша закӀыла бара сгӀабкъвыцӀуазтын».

18Рут лара длыцта дцарныс багъьата лгвы йшталкӀыз ангӀалгвынгӀвы, ауи ахӀата НагӀоми ауи дгьлыламбжьахтӀ.

19Ауат агӀвыджь БетлехӀем йнадзанадзыкӀьа йымгӀвайстӀ. Ауат ргӀайхра акъала апны уарцӀар ду гӀаннаршатӀ.

«НагӀоми лакӀвпӀщтӀ ауи?!» – хӀва апхӀвысква алацӀыруан.

20НагӀоми ауат джьауап рылтхуан: «Ауи ахӀата НагӀоми-хӀва[*] швгӀасымпхьахын, Мара-хӀва[*] швгӀасыпхьа, йауа швхӀвузтын ЗымгӀвазылшауа сара гвакъвпра сзагӀайщтитӀ! 21Счвыта стыцӀтӀ, ауаса сымцырата ЙхӀыхвиту араъа сгӀахънирхӀвыхтӀ. НагӀоми-хӀва швгӀасыпхьара затахъыйа? ЙхӀыхвиту сара схӀаквым гӀайхатӀ,[*] ЗымгӀвазылшауа амыжда сызыгӀайгтӀ».

22Абарауаса НагӀоми Моав йауаз лтаца Рутгьи длыцта лпны дгӀайхтӀ. Акьар ацӀагахра джвыквылгӀвацата йгӀайхтӀ ауат БетлехӀем.

### 2


Рут МугӀаз[†] дйынйитӀ

1НагӀоми лхъацӀа МугӀаз-хӀва[†] йыхьызта заъа аргваныкӀ[†] дйыман, чӀахӀ ззырчпуз дгӀвычӀвгӀвысын, Элимелех дызуаз аткъвым дауан ауыгьи.

2Моав[†] йауаз Рут НагӀоми йлалхӀвтӀ:

«Архъаква рпны съадырхвитуа, йкӀапӀлаз ачхъаква гӀасхъвшва йауашма?»[*]

НагӀоми йылхӀватӀ:

«Бца, спхӀачкӀвын».

3Рут дцан ацӀагахчва рцӀыхъва дтагыла йкӀапӀлаз ачхъаква гӀалхъвшвауа далагатӀ. Архъа Элимелех йзаъа аргваны МугӀаз йчӀвыта йгӀацӀцӀтӀ.

4Ауи агвахъахьгьи, ауи атшын БетлехӀем дгӀатыцӀын МугӀаз дгӀайтӀ ауаъа.

«ЙхӀыхвиту дшвыцызтӀя!» – хӀва йрайхӀвтӀ ауи ацӀагахчва.

«ЙхӀыхвиту абзи узихӀватӀ!» – джьауап йыртхтӀ ауат ауи.

5МугӀаз ацӀагахчва рахӀба дицӀгӀатӀ:

«Ани апхӀвыс шӀа дызчӀвуда?»

6АцӀагахчва рахӀба джьауап гӀайтхтӀ:

«Ауи Моав[†] йауу лакӀвпӀ, НагӀоми длыцта Моав дгӀатыцӀын дгӀайтӀ. 7Ауи йылхӀватӀ: „Йауазтын ацӀагахчва рцӀыхъва стагылата акврысква рбжьара йкӀапӀлаз ачхъаква гӀазскӀырныс сарыхвит“. Щымта дгӀайын уыжвгӀандзара араъа даъапӀ, атып апны мачӀдзапӀ тшъадзапсылщаз».

8Ауаъа МугӀаз Рут йлайхӀвтӀ:

«БгӀасыздзыргӀвы, спхӀачкӀвын. Чхъа гӀахъвшвара датша рхъакӀ бымцан, араъа бгӀанхата сынхагӀвчва пхӀвысква брыцызла. 9АцӀагахчва атшыгӀвра ъагӀацӀаргауа бапшыта, сынхагӀвчва пхӀвысква рцӀыхъва бтагылта бца. СынхагӀвчва чкӀвынчваква унашва рзысчпатӀ бгвы йшгӀамсуаш. Дзы быжвра анбтахъхара, сынхагӀвчва йдырчвуа ацӀыквква брызцата бдзышхъв бхъткъьа».

10Ауи лшӀахъа адгьыл йахьысуата квырмыш ду йзылчпан, йылхӀватӀ:

«Сара сшхамугьи ауаса уызсызбзийа, ауаса уызгӀасайгвыгӀвуайа?»

11МугӀаз ауи джьауп литхтӀ:

«БхъацӀа данпсы банхъва бзирата йылзыбхаз зымгӀва гӀасархӀвтӀ, бангьи бабагьи гӀаныбыжьта, бпсадгьылгьи гӀаныбыжьта ауи апхъала йбымдыруаз ауагӀа рпны бзазара бшгӀайыз гӀасархӀвтӀ. 12ЙхӀыхвиту бара бзирата йбхаз апса гӀабпигалхыргӀатӀ, хъапхьакӀырта гӀабауырныс зпхьынцӀыгӀваква бгӀарыцӀалыз ЙхӀыхвиту, Израиль ры-Нчва, абгата абзира бара йгӀабквнайыргарагӀатӀ».

13Ауи йылхӀватӀ: «СайгвыргъьитӀ угвы съанадзаз, зунашва сацӀу. Сгвы гӀауырбзитӀ уара, сгвы гӀауыртынчтӀ йулыгу сара, уара улыгчва рпхьадзара сшаламгьи».

14ЩыбжьанчагӀа аннадза МугӀаз Рут йлайхӀвтӀ:

«Арахь бгӀай, бча, бчӀахъвахъв асаркьа[*] йалщ».

Рут ацӀагахчва дрыдзхъачӀватӀ, акьаррыдз ауи йлиттӀ. Ауи днахъанадзыкӀьара дчатӀ йгьи йгӀалхъшвалхтӀ. 15УадыргӀвана Рут ачхъаква йкӀапӀлаз гӀалхъвшварныс дцатӀ, МугӀазгьи йынхагӀвчва чкӀвынчваква унашва рзичпатӀ:

«Акврысква рбжьарагьи чхъа гӀалхъвшварагӀатӀ, лгвы швамсын. 16ШванацӀагахуа йшыжвдыруамца ачхъаква йкӀашвырпӀлауа лызгӀаныжвыжь ауи; йгӀалхъвшварагӀатӀ ауат, а швара ауи швылпырамсын».

17ЙхъвланадзыкӀьара архъа дыквта чхъа гӀалхъвшватӀ Рут. Ауат анылбкъа, эфакӀ[†][*] аъара йнадзатӀ. 18Акъала дгӀайхын, Рут ланхъва йыллырбатӀ йгӀалхъвшваз йнадзауа. УадыргӀвана лщыбжьанчара йгӀахъшвалыз гӀатылхын НагӀоми йлылттӀ.

19Анхъва ауи дылцӀгӀатӀ:

«Бара чхъа абабхъвшвуз? Бабанхуз бара йахьчӀва? Абзира йыквшваргӀатӀ бара ауаса йгӀабайгвыгӀвыз агӀвычӀвгӀвыс!»

Рут ланхъва йлалхӀвтӀ зырхъа даъаз дзачӀву:

«ЙахьчӀва зырхъа саъаз агӀвычӀвгӀвыс МугӀазпӀ йыхьыз».

20«ЙхӀыхвиту йбзира гӀайыквшватӀ ауи! Йбзугьи йпсызгьи дрызбзипӀ ауи! – джьауап лылтхтӀ НагӀоми лтаца. – Ауи агӀвычӀвгӀвыс хӀара дхӀзаъа аргваныпӀ, ауи хӀара дгӀахӀцхърагӀара атахъыпӀ».

21Моав йауаз Рут йылхӀватӀ:

«СтшыгӀвра зымгӀва ацӀаргахынцӀкӀьара сынхагӀвчва брыцызла».

22НагӀоми лтаца Рут йлалхӀвтӀ:

«Ауи бзипӀ, спхӀачкӀвын, ауи йынхагӀвчва пхӀвысква рыдзхъа баъазларквын: ауи асхъан хама рхъакӀ апны бара заджвгьи бгвы дгьгӀасуашым».

23Акьари агвадзи рацӀагахра йалганадзыкӀьа[*] Рут МугӀаз йынхагӀвчва пхӀвысква дрыцта йкӀапӀлаз ачхъаква гӀалхъвшвун. Ауи асхъан ауи ланхъва длыцта дбзазун.

### 3


Рути МугӀази[†] амашв апны

1НагӀоми лтаца йлалхӀвтӀ:

«СпхӀачкӀвын, бызквгвыгъа йауаш хъапхьакӀырта бзикӀ бызгӀасаура стахъыпӀ. 2Ауи акӀвпӀта, архъа апны зынхагӀвчва пхӀвысква брыцыз хӀзаъа аргваны МугӀаз[†] уахьчӀва хъвлапны амашв апны акьар йрыпшуштӀ. 3Бара тшыкӀваба, ахьщчӀв фыгӀвпшдзаква бхьыщ, бчгӀвыча бзиква бшвыцӀата амашв бца, ауаса йчара-йыжвра далганацӀыкӀьара тшибмырбан. 4Бапшы ауи дычвхныс дъащтӀалуа, уацӀыхъван бйызцата, йхъыза гӀащтӀыхта йщапӀахьыла бщтӀал[*] – йчпара атахъу йара йгӀабайхӀвуаштӀ».

5Рут йылхӀватӀ: «ЗымгӀва йшбхӀваз апшта йсчпуштӀ».

6Ауи амашв дцан ланхъва йшгӀалалхӀвыз апшта йылчпатӀ.

7МугӀаз йчара-йыжвра нахъатӀ, йгьи йгвы бзита атшыгӀвра сама адзхъа дычвхныс дщтӀалтӀ. Рут псайспадза ауи дйызцатӀ, ахъыза гӀащтӀылхын йщапӀахьыла дщтӀалтӀ. 8ЦӀыхквта аннадза ауи ачва дгӀалырхӀгӀан дгӀашӀыхатӀ, тшангӀахъирышвт йыдзхъа йщтӀаз апхӀвыс дибатӀ.

9«БзачӀвыйа?» – йхӀван дылцӀгӀатӀ ауи. Ауи йылхӀватӀ: «Сара Рут сакӀвапӀ, уара улыг. ДнацӀажь улыг уара упхьынцӀыгӀва;[*] уара ухӀзаъа аргваныпӀ хӀара, угӀасцхърагӀара атахъыпӀ».

10Ауи йхӀватӀ: «ЙхӀыхвиту йбзира гӀабыквшватӀ, спхӀачкӀвын! Ауи апхъала йбхаз ацкӀысгьи йуыс бзипӀ ари: бара ахъачва шӀаква бгьырзымпшгӀатӀ – йбайазтынгьи, йрыцхӀазтынгьи. 11Ауи акӀвпӀта, спхӀачкӀвын, бымшван, бызлагӀасыхӀвауа зымгӀва бзысчпуштӀ сара; ари акъала апны зымгӀвагьи йырдыритӀ бара хвы зму бшпхӀвысу. 12Ауи цӀабыргыпӀ: сара сзаъа аргваныпӀ йгьи сбцхърагӀара атахъыпӀ, ауаса сара сацкӀыс йаргвану заъагьи даъапӀ. 13Уахъа араъа бгӀанха, уачӀвы ауи заъа аргваныта[†] йборч йырхъйузтын – йбзипӀ, йырхъйарагӀатӀ. Ауи дгӀабцхърагӀарныс йтахъымызтын, йбзата ЙхӀыхвиту йыхьызла ныха схӀвитӀ сара бара сшбцхърагӀуш. БщтӀазтӀ араъа щымтадза».

14ЙшанадзыкӀьа ауи йщапӀахьы дщтӀан, заджвы йгӀайбарныс йылымшаскӀва дгӀагылхтӀ. МугӀаз йгвы йгӀанагтӀ: «Заджвгьи йымдырырквын рыцӀа йагъьпӀ ауи амашв дшгӀайыз».

15Ауи лайхӀвтӀ:

«Йбыквпсу бхвата йгӀарыгъвгъвата йкӀы».

Ауи лхвата йгӀалрыгъвгъвата йанылкӀы, кьарта[†] цшӀымтакӀ[*] гӀамгвайпсатӀ. Акьар ауи йлитын йаргьи акъала дцатӀ.

16Рут ланхъва лпны дгӀайхтӀ, ланхъва дгӀалцӀгӀатӀ:

«Бшпаъу, спхӀачкӀвын?»

Рут ауи йлалхӀвтӀ МугӀаз йпны данаъаз йгӀаншаз зымгӀва. 17Арасагьи йацылцӀатӀ:

«Арат акьар цшӀымтакӀгьи ауи йгӀаситтӀ. Арасагьи йхӀватӀ: „БнапӀква бгӀвыцӀаракӀ банхъва лпны бымцахын“».

18НагӀоми йылхӀватӀ:

«Ужвы, спхӀачкӀвын, базпшы, йымкъвахуата йбдыруаштӀ ауыс злалгуш. ЙгӀаджвыквицӀаз ауыс йара уахьчӀва ймырхъйакӀва йгвы гьтынчхушым ауи агӀвычӀвгӀвыс».

### 4


МугӀаз[†] Рут дгӀайгитӀ

1МугӀазгьи[†] акъала агвашв[*] дазцан ауи адзхъа дчӀватӀ. Йгьи дибитӀ: зхабар йхӀваз Элимелех йтгӀачва йырцхърагӀарныс зборчыз рзаъа аргваны дгӀайитӀ. МугӀаз ауи дгӀазшӀитын йайхӀвтӀ:

«Арахь угӀайта, учӀва».

Ауи дгӀайын дчӀватӀ.

2МугӀаз акъала ахӀбачва йрыуата жвагӀвы гӀайдын йрайхӀвтӀ:

«ШвгӀачӀва араъа».

Ауат чӀватӀ.

3МугӀаз йзаъа аргваны йайхӀвтӀ:

«ХӀызквчважвуш хӀзаъа аргваны Элимелех йырхъа акӀвпӀ. НагӀоми Моав[†] акъраль дгӀатыцӀхтӀ дгӀайхын, ауи лтйитӀ. 4Сара сгвы йгӀанагтӀ ауи уара йуырдырра атахъыта. Ауи архъа уара йухвгӀа йауаштӀ араъа йчӀвугьи хӀуагӀа рахӀбачва зымгӀвагьи рпахь. Йутахъызтын – йхвгӀата уборч рхъйа, йутахъымызтын – йгӀасахӀв сара йшыздыруаш апшта. АхвгӀара апхъапхъа уара уахвитпӀ, уара уымщтахь – сара».

«Сара йгӀасхвгӀуштӀ», – йхӀватӀ ауи.

5МугӀаз йхӀватӀ: «НагӀоми лпны архъа ухвгӀарыквын, зхъацӀа дпсыз ачвзаба, Моав[†] йауу Рут пхӀвыста дгӀаугра атахъыпӀ, амлыкв йпсыз йтынхачва йрызгӀанхахра ахъазла».

6Ауаса азаъа аргваны йхӀватӀ:

«Момо, сара йгьсзыхвгӀушым, йсхвгӀарыквын йсыму сымамкӀва сгӀанхуштӀ. АхвгӀара хвитнагӀа уара йуымазтӀ: сара йсхвгӀарныс гьсылшушым».

7Апхъазаман Израиль апны заджвы йчӀвы анырхвгӀуз йа ауи датша заджвы дахвитта данырчпуз, ахвгӀара-тира йалаз азаджв йсандаль ахъихуанта анахьани йыйтуан. Израиль апны ахвгӀара-тира хабзала йурыбагъьара ахъазла ауи цӀаста йщаквгылан.

8Азаъа аргваны МугӀаз йайхӀвтӀ:

«Уара йхвгӀа».

Йсандальгьи ахъихтӀ.

9УацӀыхъван МугӀаз ахӀбачви ауагӀа зымгӀви йрайхӀвтӀ:

«ЙахьчӀва швара шваквшахӀатхатӀ сара НагӀоми лпны йшсхвгӀаз Элимелех, Кильон йгьи МахӀлон йырчӀвыз зымгӀва. 10Ауи акӀвымкӀвагьи МахӀлон йчвзаба Моав йауу Рут пхӀвыста дгӀазгтӀ, адгьыл йпсыз йтгӀачва йрызгӀанхара, ауи йыхьыз йзаъачва рпны йгӀащаквхара, йыкъала цри агвашв йгӀадхалра рыхъазла. Швара ауи йахьчӀва шваквшахӀатпӀ!»

11АхӀбачвагьи агвашв адзхъа йаъаз зымгӀвагьи йырхӀватӀ:

«ХӀара хӀаквшахӀатпӀ. Израиль атдзы ацзыргылыз РахӀельи Леъи[*] драпшта, утдзы йгӀашылуа апхӀвыс ЙхӀыхвиту гӀари щардагӀв гӀалитыргӀатӀ. Эфрата апны амлыкв рхӀата, БетлехӀем апны уыхьыз рга[+]. 12Ауи апхӀвыс шӀа ЙхӀыхвиту йгӀалитуаш агӀариква рбзирала уара уыжвлара Тамара ЙахӀуда йызгӀалрийыз Парец[*] йыжвлара йапшхаргӀатӀ».


АпаштыхӀ Дауыт йабанпараква

13Абарауаса МугӀаз Рут дгӀайгын ауи дипхӀвысхатӀ. Ауат хъацӀа – пхӀвысра нкъвырган, ЙхӀыхвиту апхӀвыс дирымгвадутӀ, ауи дхьан па дгӀалритӀ.

14АпхӀвысква НагӀоми йлархӀвуан:

«ЙхӀыхвиту йчӀвызтӀ артшхъвара, бара йгӀабайгвыгӀвхуаш тынха дбымамкӀва бгьгӀанымхатӀ уахьчӀва. Израиль апны йыхьыз гарагӀатӀ ауи ачкӀвынхвыц! 15Ауи бара ббзазара гӀайыршӀыцуаштӀ, бажвынтахъа апны йбтахъу бзыйырхъйуштӀ. Йауа бхӀвузтын ауи бзи бызбауа бтаца дгӀалритӀ, бара быхъазла Рут бжьыгӀв пачва драгъьпӀ».

16НагӀоми ахвыц дгӀалахвын, ауи тшйыкӀвлыршауа дынкъвылгун, йтахъу налырхъун. 17Ауаъа йбзазуз апхӀвысква йырхӀвун:

«Па длаутӀ НагӀоми».

ГӀвбед-хӀва йыхьырцӀатӀ ауи. Ауи Дауыт йаба Йишай дгӀайритӀ.

18[•]Абар Парец йабанпараква:

Парец ХӀецрон дйабан, 19ХӀецрон Рам дйабан,

Рам ГӀаминадав дйабан, 20ГӀаминадав НахӀшон дйабан,

НахӀшон Сальмон дйабан, 21Сальмон МугӀаз дйабан,

МугӀаз ГӀвбед дйабан, 22ГӀвбед Йишай дйабан,

Йишайгьи Дауыт дйабан.

## Эстер


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


Эстер

АпаштыхӀ йхъапщыла Уашти лымдзыргӀвра йлызгӀанагыз (1:1-22)
Эстер апаштыхӀ дихъапщылахитӀ (2:1-18)
Мардухай амурад гвымха гӀахъитӀитӀ (2:19-23)
Аджьутква рыквхра йазынархата ХӀаман йгвы йтаз (3:1-15)
Мардухай Эстер дгӀайцхърагӀарныс длыхӀвитӀ (4:1-17)
Эстер лпны ачаражвра (5:1-8)
ХӀаман Мардухай дширыдзуашыз (5:9-14)
Мардухай хвы йзырбитӀ (6:1-14)
ХӀаман йкӀныхӀара (7:1-10)
АпаштыхӀ аджьутква тшырхчарныс йайрыхвиттӀ (8:1-17)
Аджьутква райгӀайра (9:1-19)
Пурим агвыргъьахъв щаквыргылра (9:20-32)
Мардухай йдура (10:1-3)

### 1


АпаштыхӀ йхъапщыла Уашти лымдзыргӀвра йлызгӀанагыз

1АпаштыхӀ Ксеркс[*] йзаман агӀан акӀвпӀ ауи анынша. Индия йгӀашӀарышвта Квышвдза[†][*] йгӀарыцӀаркӀуаз шӀыпӀа шви гӀважви быжьба унашва рхъицӀун Ксеркс[+]. 2Ауи агӀан ауи йпаштыхӀ унашвахъцӀарта Шушан къала абагъьара апны йаныргӀалын. 3Ксеркс йунашвахъцӀара ахысквша акӀвшауата йчыннкъвгагӀвчвакви хъгал змаз йуагӀакви зымгӀва рыхъазла чаражвра йчпатӀ. Персии Мидии рырква рхъадаква, зыхьыз гуз ауагӀаква, ашӀыпӀаква рунашвачпагӀвчва апаштыхӀ йпны йгӀайтӀ. 4Абгата мыш шви пщынгӀважва руацӀа ауи ауат йдйырбун йпаштыхӀыгӀва абайара дудздзи йара хьзыта йымаз акӀкӀари адури. 5Ауат амшква анагӀвс апаштыхӀ йбзазарта ъаныз йаныргӀалыз йхъгӀваз ацӀлауатра апны Шушан къала абагъьара йтаз зымгӀва рыхъазла, ахвыц йпны угӀалагата аду йпныдза, быжь мышкӀы руацӀа чаражвра йчпатӀ. 6Ауатра дрыпшдзатӀ аквны[*] шкӀвокӀви аквны чӀыхви йгӀарылырхыз ауагӀа зцӀачӀвушыз асхъаква. Ауат асхъаква амрамор щъаква йырцрахӀваз арызна гвыргвырква аквны шындаг[*] шкӀвокӀваквали ашындаг къапщчӀвыгъьчӀвыгъьквали йрыдхӀвалан. АчӀвартаква ахьапщи арызни йгӀарылырхтӀ, атшхцӀа[*] порфир, мрамор, перламутр йгьи йапшым ахӀахъв зигӀва пшдзаква йыквырцӀатӀ. 7Йапшымыз ахьапщ мачва пшдзаквала йрыжвуашыз гӀахвындыргылуан, агвхӀальальра йгӀалихын апаштыхӀ йашӀйымкӀгӀауата ачагӀыр[*] гӀадирыгуан. 8Заджвгьи дазадрымцалуата йрыжвырныс щаквыргылра аъан. АпаштыхӀ йтыдзсарыйа апегвалква[*] зымгӀва унашва рзичпатӀ: йрыжвыргӀатӀ ауагӀа йъадзартахъу аъара.

9АпаштыхӀ йхъапщыла Уаштигьи[*] лхъацӀа Ксеркс йтыдзсарыйа апны апхӀвысква рыхъазла чаражвра лчпатӀ.

10ЙбжьымшкӀхуз апаштыхӀ Ксеркс ачагӀыр дгӀанаркьахвын йпны йпшцӀаз абжьыгӀв гӀвачвкӀ[†][*] тшырзынайырхатӀ. Ауат йрыхьызын: МехӀуман, Биззета, ХӀарбона, Бигта, Абагта, Зетар йгьи Каркас[+]. 11Ауи ауат унашва рзичпатӀ йхъапщыла Уашти лтаджьгьи[*] лхъата дгӀардырныс, ачаражвра йалаз ауагӀакви ачыннкъвгагӀвчви ауи лыпшдзара ддырбарныс (дара дпхӀвыс пшдзан ауи). 12Ауаса агӀвачвква ауи апаштыхӀ йунашва анлархӀв, апаштыхӀ йхъапщыла Уашти дгӀайырныс гьлымуытӀ. АпаштыхӀ мчыта дгвыжвкӀтӀ, агвыжвкӀра ауи йылашыкӀьтӀ.

13АпаштыхӀ агӀамтаква здыруаз ауасаражвква драйкьангьашуа далагатӀ. Ауи ахабзакви ахвитнагӀи здыруаз ауагӀаква драйкьангьашныс щцалрата йылан. 14Ауи агӀан ауи йалкгӀата йаргванын Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена йгьи Мемухан – Персии Мидии йауаз хъгал змаз быжьгӀв чыннкъвгагӀвчва. Ауат хвитнагӀа рыман апаштыхӀ йпны йнашылныс, апаштыхӀыгӀва апны апхъа йгылаз уагӀан ауат.

15«Хабзала йылзыхӀхара атахъыйа апаштыхӀ йхъапщыла Уашти, ауи агӀвачвква йлыдыргалыз апаштыхӀ Ксеркс йажваква дгьырзымдзыргӀвытӀ?» – дазцӀгӀатӀ апаштыхӀ.

16Мемухан апаштыхӀи ачыннкъвгагӀвчви йрайхӀвтӀ: «АпаштыхӀ йгьихъазым зпны дкъванчу апаштыхӀ йхъапщыла Уашти, ауи йчыннкъвгагӀвчва зымгӀва йгьи Ксеркс йадгьылква зымгӀва йрыквбзазауа ауагӀахъаква зымгӀва рпынгьи дкъванчапӀ ауи.

17Ужвы апхӀвысква зымгӀва йырдыруаштӀ ауи йылчпаз, рхъачваква хъачвамщара рзырчпауа йалагуштӀ. Арасагьи йырхӀвуштӀ: „АпаштыхӀ Ксеркс йхъапщыла Уашти дгӀардырныс унашва йчпатӀ, а лара дгьгӀамитӀ“. 18Йара уахьчӀва Персии Мидии рпхӀвыс алыхква апаштыхӀ йхъапщыла йылчпаз ахабар аныргӀара, рхъачваква рхӀва йгьаздзыргӀвыхуашым, ауи цӀыхъва змам пхӀвыс хъачвамщари хъачва гвыжвкӀри гӀаннаршуштӀ. 19Ауи йгӀалцӀла, апаштыхӀ йауашта йпхьадзузтын, унашва йчпапӀ Уашти ауи ахӀата зынгьи апаштыхӀ Ксеркс йпны дшгӀамихуаш. Ауи Персии Мидии зынгьи тшзымпсахуа ахабзаква йрыларцӀаргӀатӀ. АпаштыхӀ дихъапщылата ауи йлагъьу датша пхӀвыскӀ дичпарагӀатӀ[+]. 20АпаштыхӀ ари йунашва апаштыхӀыгӀва ду шабгула йандраргамра, апхӀвысква зымгӀва рхъачваква хвы рзырбауа йалагуштӀ, ахвыц йпны угӀалагата аду йпныдза».

21Ауат ажваква апаштыхӀи ауи йчыннкъвгагӀвчви йыргвапхатӀ. АпаштыхӀгьи Мемухан йхӀваз йчпатӀ. 22Ауи унашва зхъицӀуз ашӀыпӀаква зымгӀва рпынгьи швъа йщтитӀ – шӀыпӀипхьадза апны ауаъа йбзазуз уагӀахъипхьадза ргӀвыщали рыбызшвали. «АхъацӀа йара йтдзы апны дпшвымахаргӀатӀ», – хӀва йдрыбагъьатӀ абызшваква зымгӀвалагьи.

### 2


Эстер апаштыхӀ дихъапщылахитӀ

1ЗаманквакӀ анахъыцӀ, апаштыхӀ Ксеркс йгвыжвкӀра анщаквчӀвах, Уашти дгӀайгвалашвахтӀ, йгвы йгӀанагхтӀ ауи йылчпаз, йгьи ауи йылзынархата йылзырхарныс унашвата йчпаз йара[+]. 2Ауи агӀан апаштыхӀ йпны уыс зхуз ахӀвачӀвыгӀвчва араса йырхӀватӀ: «АпаштыхӀ йыхъазла ахӀвсса шӀа пшдзаква йырзыпшгӀаргӀатӀ. 3АпаштыхӀ йпаштыхӀыгӀва йаланакӀуа ашӀыпӀаква зымгӀва рпны йзызхъайцӀауа ауагӀаква азалихыргӀатӀ. Ауат рыцӀа йпшдзу ахӀвсса шӀаква зымгӀва гӀалырхыргӀатӀта, Шушан къала абагъьара йгӀаргыргӀатӀ, атыдзсарыйа апны ахӀвссаква йырзалху апещква рпны йандыргӀалыргӀатӀ. Ауат апхӀвысква йырхъпшылуа апаштыхӀ йгӀвачв ХӀегай йыззыбжула драйгвыгӀвыргӀатӀ, ахьщчӀв фыгӀвпшдзаква рыртыргӀатӀ. 4АпаштыхӀ йпсы бзи йабауа апхӀвыспа Уашти лтарала дпаштыхӀ хъапщылахаргӀатӀ». Арат ажваква апаштыхӀ йгвапхатӀ, йаргьи йара ауаса йчпатӀ.

5Шушан къала абагъьара дтабзазун Мардухай-хӀва йызхьзыз джьуткӀ, ауи БенйаминргӀа рыжвлара йауаз Хъиш йгӀайхъшаз ШимгӀи йпа Йаъир дипан. 6ЗынзаманкӀ Вавилон апаштыхӀ Навуходоносор ауи дгӀазхъшаз анахьанат йдыргъарта йдырквачуаз дрылата, ЙахӀудашта апаштыхӀ ЙехӀонийагьи дрыцта Иерусалим йгӀатицатӀ. 7Мардухай дгӀадзниргылтӀ ХӀадасса, Эстер-хӀвагьи йлыпхьун лара, йаба йаща йпхӀа дъайыбагьашваз йгӀалцӀла. Лквпшыра ухънахуата дпхӀвыспа пшдзан ауи. Ауи лаби лани анпсы, Мардухай пхӀа цынхъвыта дгӀайахвтӀ.

8АпаштыхӀ йунашва ашвъа йанырцӀата йандраргам, хӀвсыса щардагӀв Шушан къала абагъьара ХӀегай дырхъпшылырныс йгӀадырдалтӀ. Эстергьи атыдзсарыйа ддырцан апхӀвысква зхчуз ХӀегай йылапш дыцӀарцӀатӀ. 9Ауи апхӀвыспа дигвапхан ауи дылквцӀахатӀ. ЙтайымщахӀауата ауи фачӀвыла дадигалтӀ, фыгӀвпшдза гӀазхъыхӀуз ахьщчӀвква литтӀ. Йагъьыз атыдзсарыйа гӀвнакъвытква йрыуата быжьгӀв пхӀвыспачва ауи йылхьпшныс йазалихтӀ, ларгьи лыгӀвнакъвытквагьи[†] ахӀвссаква йырзалхыз апещ бзи йыгӀвнайцӀатӀ.

10Эстер дгьаламчважвузтӀ дгӀазлыцӀыз ауагӀи луагӀахъалагӀвчви йырмагӀну, ауатква дрылачважварныс Мардухай дъайымрыхвитуаз йгӀалцӀла. 11Мардухай ансимшгьи атыдзсарыйа апны ахӀвссаква зыгӀвназ апещква рпахь днаныкъва-гӀаныкъвун, Эстер лызгӀвадари луыскви шаъу ййырдырныс ахъазла.

12ПхӀвыспипхьадза лкьазу гӀадзата апаштыхӀ Ксеркс йпны дцара апхъала, апхӀвысква йшырцӀасыз апшта, жвыгӀвмызкӀ руацӀа тшылрыхӀазыруан. Ауи аъара гӀамта ауацӀа ахьщчӀвква рхьырщуан: амирра хвша цымызкӀ руацӀа йырхьырщуан, цымызкӀ руацӀа зфгӀвы пшдзаз, ахӀвссаква йырзалхыз анахьанат ахьщчӀв зигӀваква рхьырщуан. 13Йылтахъыта дызхӀвуз зымгӀва лыртуанта йлыцылгун ауи ахӀвссаква рпещква дгӀарыгӀвныцӀта апаштыхӀ йпещква данрыгӀвналуаз. 14Хъвлапны дцун ауи апаштыхӀ йпны, щымта ауи апаштыхӀ йгӀвачв ШагӀашгаз дызхъпшылуаз агӀвнакъвытква зыгӀвназ апхӀвысква анахьанат рпещква рпны ддырцун. Ауи ахӀата ауи апаштыхӀ йпны дгьымцахуазтӀ – ауи йара дибарныс йтахъымкӀва, лыхьыз йхӀвата дйызгӀардырныс унашва йымчпакӀва. 15Мардухай пхӀата йчпаз, йаба йаща АбихӀаил йпхӀа Эстер апаштыхӀ йпны дцарныс лкьазу ангӀадза, апхӀвысква йырхъпшылуаз апаштыхӀ йгӀвачв ХӀегай дызлагӀалайкьангьашыз акӀвмызтын датша кӀара гӀалыртырныс дгьамхӀватӀ. Эстер дызбалакӀгьи зымгӀвагьи дыргвапхун[+]. 16Йжвабахуз амыз цауата, ауи амыз тебет-хӀва йапхьун, апаштыхӀ йунашвахъцӀара абыжьсквша акӀвшауата[*] Эстер апаштыхӀ Ксеркс йтыдзсарыйа днардылтӀ.

17Анахьанат йпхӀвысква рацкӀыс Эстер рыцӀа бзи дибатӀ апаштыхӀ; анахьанат апхӀвыспаква зымгӀва рацкӀыс ауи рыцӀа дигвапхатӀ, рыцӀа бзи дибатӀ. Ауи апаштыхӀ таджь лхъайцӀатӀ, Уашти лтарала паштыхӀ хъапщылата дичпатӀ. 18ЙчыннкъвгагӀвчви хъгал змази зымгӀва рыхъазла Эстер лыхьыз ахъхӀвалгӀата чаражвра йчпатӀ ауи. Ауи унашва зхъицӀуз ашӀыпӀаква зымгӀва рпны гвыргъьахъв акӀвдирыршатӀ, апаштыхӀ согӀаква ауат йырхъайшатӀ.


Мардухай амурад гвымха гӀахъитӀитӀ

19ЙгӀванхауата ахӀвссаква гӀазыркӀкӀуа йаналага, Мардухай апаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашв адзхъа дчӀван. 20Эстер дгӀазлыцӀыз ажвлари ауагӀи йырмагӀну дгьаламчважвузтӀ, Мардухай ауи дъайымрыхвитыз йгӀалцӀла. Йпны даъата дангӀадзынйыргылуаз агӀан апшта Мардухай дйыздзыргӀвуан Эстер.

21Ауи акӀвпӀта, Мардухай апаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашв адзхъа дчӀван. Ауи азаман ашвхъымса йахъпшылуаз апаштыхӀ йыгӀвгӀвачвкӀ, Бигтани Тереши, йгвыжвкӀын ачвгьара рыгвква йгӀарташватӀ, апаштыхӀ Ксеркс дырщныс йаквыркӀтӀ. 22Мардухай ауи ауыс гӀайдырын апаштыхӀ йхъапщыла Эстер йлайхӀвтӀ. Эстергьи Мардухай йыхьызла ауи зымгӀва апаштыхӀ йалхӀвтӀ. 23Ауыс нкъвырцан ацӀабырг гӀацӀырцатӀ – ачвгьара зыгвква йгӀарташваз агӀвыджьгьи кӀнырхӀатӀ[*]. Ауи зымгӀва апаштыхӀгьи йбауата асквшгӀвыра апынгьи йанырцӀатӀ[+].

### 3


Аджьутква рыквхра йазынархата ХӀаман йгвы йтаз

1ГӀамтаквакӀ анахъыцӀ апаштыхӀ Ксеркс ъагагргӀа[†][*] йрыуаз ХӀаммыдата йпа ХӀаман ймагӀны щтӀихтӀ – дхъайгылтӀ, йчыннкъвгагӀвчва рпны рахӀа йхӀаракӀу агыларта йзалихтӀ. 2АпаштыхӀ йтыдзсарыйа йпшцӀаз зымгӀвагьи ХӀаман дангӀатшкӀаралуаз щамхъаша йгылуанта квырмыш ду йзырчпун, ауи акӀвын йшаъаз апаштыхӀ йунашва. Ауаса Мардухай щамхъашагьи дгьымгылуазтӀ квырмыш дугьи гьйымчпузтӀ ауи дангӀайпшӀашварыз.

3АпаштыхӀ йтыдзсарыйа йпшцӀаз Мардухай йгӀайархӀвуан: «АпаштыхӀ йунашва хъачвамщара зазучпауайа уара?»

4Ансимшгьи ауат ауи ауаса йгӀайархӀвуан, ауаса йара ауат дгьырзымдзыргӀвуазтӀ. Ауаса йанал ауи ауыс ХӀаман йархӀвтӀ, ауыла йгӀаддырдырныс ртахъын Мардухай йажваква зъарала йбагъьаз – ауи ауат йрайхӀвлунщтӀ йара дшджьутыз.

5ХӀаман йбатӀ Мардухай щамхъаша дгылта квырмыш ду шгӀайзимчпуз – ауи йгӀалцӀла ауи мчыта дйызгвыжвкӀтӀ. 6Ауаса Мардухай йхъазы йквнага данйырйарныс ауи йыхв нанаркъвуашта йпхьадзатӀ. Ауи йгӀайархӀвтӀ Мардухай дгӀазлыцыз ауагӀа йырмагӀнугьи. Йгвы йтайкӀытӀ ХӀаман Ксеркс йпаштыхӀыгӀва шабгу йту Мардухай йуагӀахъалагӀвчва, аджьутква зымгӀва йыквичӀвакьырныс.

7Йапхъахуз амыз апны, датшата йхӀхӀвапӀта нисан[*] амыз апны, апаштыхӀ Ксеркс йунашвахъцӀара йжвыгӀвхауа асквш акӀвшауата, ХӀаман йпахь «пур» дрышвуан, «чӀвы дрышвуан» – хӀва йгӀаныцӀитӀ ауи. Ауат йыртахъын чӀвы дрышвта амши амызи гӀалырхныс, ачӀвы йдрышвыз йжвыгӀвхауа амыз, амыз адар[*] йаквшватӀ[+].

8ХӀаман апаштыхӀ Ксеркс йайхӀвтӀ: «УагӀакӀ аъапӀ упаштыхӀыгӀва ашӀыпӀаква зымгӀва рпны анахьанат ауагӀаква йрылапсата, ауаса ауат рыхъазла йгӀвымата. Ауат ауагӀаква рхабзаква анахьанат ауагӀаква зымгӀва йынкъвыргауа ахабзаква йгьрапшым, апаштыхӀ йхабзаквагьи гьынкъвыргум ауат. АпаштыхӀ ауи йчва йтайырдзара гьатахъым[+].

9АпаштыхӀ йатахъыта йпхьадзузтын, ауат рыквчӀвакьра йазалхта унашва йгӀвыпӀ, ауыс ауаса йалуазтын апаштыхӀ йкӀазна ахъазла акӀазначейква рызна талантта[*] жванзыкь рыстуаштӀ».

10АпаштыхӀ амхӀвыр зныз аъатлын йымачв йгӀахъихын ъагагргӀа[†] йрыуаз ХӀаммыдата йпа, аджьутква рагъа ХӀаман йыйттӀ[+].

11АпаштыхӀ ХӀаман йайхӀвтӀ: «Арызна уара йуызгӀанхарагӀатӀ, ауаса ауат ауагӀа йутахъдзу рзыха».

12Ауи акӀвпӀта, йапхъахуз амыз йжваххуз амш[*] апаштыхӀ йшвъаква зыгӀвуаз гӀазшӀырттӀ. ХӀаман йшихӀваз йапшбыргта, апаштыхӀ йсатрапква[*], ашӀыпӀаква зымгӀви ауагӀаква зымгӀви рунашвачпагӀвчва йырзырщтиуашыз ашвъаква, шӀыпӀипхьадза дара ргӀвыщала, уагӀипхьадза дара рыбызшвала йыргӀвытӀ. Ауат ашвъаква апаштыхӀ Ксеркс йыхьызла йыргӀвытӀ, ауи йымхӀвыргьи рыквырцӀатӀ[+]. 13АпаштыхӀ йшӀыпӀаква зымгӀва рпны ауи аунашва зныз ашвъаква ргарныс ауагӀаква рщтитӀ, ауи ашвъа йшгӀанахӀвузла, йжвыгӀвхауа амыз, датшата йхӀхӀвапӀта амыз адар апны, йжваххауа атшын[*] мышкӀы ауацӀала аджьутква зымгӀва, хвыцгьи дугьи, асабиквагьи апхӀвысквагьи рылата, йыквчӀвакьра, йыквхра йгьи йхъщгӀара, рымлыквгьи амцӀчӀвара атахъын[+]. 14Хабза къару змаз ауат ашвъаква ашӀыпӀаква зымгӀва рпны, ауагӀаква зымгӀва рпны йраргамра атахъын, зымгӀвадзугьи ауи амш йшазыхӀазырызлуш апшта. 15АпаштыхӀ йунашвала ашвъаква згуз ауагӀаква йарасахӀат йджвыквылтӀ. Шушан къала абагъьара апынгьи йдраргамтӀ ауи аунашва. АпаштыхӀи ХӀамани чаражвра рчпауа йалагатӀ, Шушан къала абзазагӀвчвагьи агвакъвпра йалашватӀ[+].

### 4


Мардухай Эстер дгӀайцхърагӀарныс длыхӀвитӀ

1Ауи ахабар Мардухай йанидыр, йшвыз ачгӀвыча бзиква акъвижвжван, ачгӀвыча кьыжвмыжвква йшвицӀатӀ, ахъвасатхӀва йхъа йаквипсан, йбжьы дута, гвылдзгӀара гӀайныпщуа дчӀвыуа, акъала гӀамидауа далагатӀ. 2АпаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашвдза ахӀа дгьнамдзатӀ ауи, кьыжвмыжвта йгӀвычаз ауаъа йтшкӀаралныс йъахвитымыз йгӀалцӀла. 3АпаштыхӀ йунашва зныз ауи ашвъа шӀыпӀата йъанадзалакӀгьи, йъакӀвызлакӀгьи аджьутква гвылдзгӀара ду йалашвун, йурычуа йалагун. ЩардагӀвы ачгӀвыча кьыжвмыжвква ршвырцӀунта ахъвасатхӀва йылан.

4Эстер лыгӀвнакъвыткви[†] лгӀвачвкви гӀайын Мардухай йхабар лархӀвтӀ. ГвыргӀвара ду гӀалыланацӀатӀ ауи апаштыхӀ йхъапщыла. АчгӀвыча бзиква йыздлыргатӀ ауи Мардухай, ачгӀвыча кьыжвмыжвква йшвихта ауат йшвицӀарныс ахъазла, ауаса Мардухай ауи дгьадымгылтӀ. 5Ауаса йанца, Эстер дгӀазшӀылттӀ лара дгӀалхъпшылныс апаштыхӀ йазалихыз Хатах-хӀва йызхьзыз агӀвачв. Эстер ауи йыхъвда йыквылцӀатӀ Мардухай йпны дцата ауи хӀальабальыкъра гӀайылазцӀазгьи ауи гӀазхъшахъыцӀызгьи гӀаййырдырныс.

6Хатах апаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашв апахь йаныргӀалыз акъала акъьакъьара апны йаъаз Мардухай дйызцатӀ. 7Мардухай йызнийыз зымгӀва Хатах йайхӀвтӀ, ауи йаццауата йайхӀвтӀ аджьутква рыквчӀвакьра ахъазла ХӀаман апаштыхӀ йкӀазна рызната зъара айрайдзарныс дызлайыргвыгъаз[+]. 8АгӀвачв йыйттӀ ауи Шушан апны йдраргамыз аджьутква рыквчӀвакьра йазалхыз ашвъагьи. Ауи агӀвачв унашва йзичпатӀ ауи ашвъа Эстер йлйырбарныс, ахабарква зымгӀва ауи йлйырдырныс, арасагьи йлайхӀвныс: апаштыхӀ йпны дцарагӀатӀ ауи, ауи дйыхӀваргӀатӀ луагӀа гӀайхчарныс[+].

9Хатах дгӀахъынхӀвыхын Мардухай йажваква Эстер йлайхӀвхтӀ. 10Ауаъа Эстер Хатах унашва йзылчпатӀ Мардухай йайхӀвныс:

11«АпаштыхӀ йчыннкъвгагӀвчваква зымгӀвагьи апаштыхӀ йшӀыпӀаква йыртабзазауа ауагӀаквагьи йырдыритӀ: заджвы, йа дхъацӀата йа дпхӀвыста, апаштыхӀ йыпшцӀа дызшӀырымтуата дпшцӀалуазтын, хабзала ауи йаджьаль шгӀадырдзауа. Бзата йгӀанырыжьуа апаштыхӀ захькӀьала йхьапщ лаба найырхауа йхъазыпӀ. А сара ари мыш гӀважви жваба цӀитӀта апаштыхӀ йпны сгьызшӀырымтстӀ».

12Мардухай Эстер лажваква йархӀвхтӀ. 13Мардухайгьи Эстер ари апш джьауап литхтӀ: «Бгвы йгӀанабымрыгын аджьутква брыуата бара бхъаззаджвыкӀ бпсы гӀащаквбырхушта – ауаъа, апаштыхӀ йтыдзсарыйа апны.

14Ари йапшу агӀамта апны закӀгьи бымхӀвузтын, анасагьи арасагьи аджьутква ашварагӀвара йгӀашӀызгуш йгьи йгӀащаквзырхуш амаль гӀаншуштӀ. Ауаса ауи датша мгӀвала йхӀызгӀайуаштӀ. А бара баладзуаштӀ, бара йбыцта баба йткъвым зымгӀвагьи аладзуаштӀ. Йыздыруада, ари йапшу амш ахъазла гьакӀвымма бара апаштыхӀ бзихъапщылахаз?»

15Ауаъа Эстер Мардухай джьауап йылтхтӀ:

16«Уцата Шушан йту аджьутква зымгӀва гӀаздда, швурыч[*] сара снысла – хахъа-хымш швымчан, швымжвын. Саргьи сыгӀвнакъвытква срыцта йара ауаса сурычуаштӀ, уадыргӀвана, ахабзала ауи счпаныс сахвитымызтынгьи, апаштыхӀ йпны сцуштӀ. Саладзуазтынгьи – саладзыргӀатӀ».

17Мардухай дцан Эстер йыхъвда йшгӀаквылцӀаз апшта зымгӀва йчпатӀ.

### 5


Эстер лпны ачаражвра

1-2ЙхымшкӀхуз Эстер апаштыхӀ хъапщыла лчгӀвычаква лшвылцӀан, дцан апаштыхӀ йыпшцӀа днапшцӀагылтӀ, ауи дзыгӀвназ апещква днаршӀапшуата. АпаштыхӀгьи йшӀахъа агӀашылырта ахьыла йнархата йыпаштыхӀ чӀварта апны дчӀван. Ауи йыпшцӀа йпшцӀагылаз йхъапщыла Эстер даниба, йылпха ауи лыхъазла йгӀайын йнапӀыцӀакӀыз йхьапщ лаба Эстер лахьыла йнайырхатӀ. Эстер ауи дгӀайыдгылын алаба ацӀыхъва дахьыстӀ[+][+].

3АпаштыхӀ ауи дылцӀгӀатӀ: «Йбтахъу ачӀвыйа, апаштыхӀ йхъапщыла Эстер? ЙачӀвыйа бызлагӀасыхӀвуш? СпаштыхӀыгӀва азбжа быстырныс бгӀасыхӀвузтынгьи – ауи быстуаштӀ»[+].

4Эстер йылхӀватӀ: «АпаштыхӀ йауашта йпхьадзузтын ХӀамангьи дйыцнайдпӀта уахьчӀва апаштыхӀ йыхъазла йсчпуш ачаражвра дналалпӀ».

5АпаштыхӀ йхӀватӀ: «Йара уыжвжвы ХӀаман йгӀайызшӀышвт, Эстер йшылтахъу апшта йалыргӀатӀ!» АпаштыхӀ ХӀамангьи дйыцта Эстер йылчпаз ачаражвра йгӀалалтӀ.

6Ауат чагӀыр анрыжвуаз, апаштыхӀ Эстер йлайхӀвтӀ: «ЙачӀвыйа бызлагӀасыхӀвуш? Бара зымгӀва быстуаштӀ. ЙамгӀан ахӀварайа бара йбыму? СпаштыхӀыгӀва абжа бахӀваргьи – ауыгьи быстуаштӀ».

7Эстер джьауап алтхтӀ: «Абар сара йстахъуи сызлахӀвауи:

8АпаштыхӀ йылпха сквнагузтын, апаштыхӀ сызлайыхӀвауа йырхъйарныс йатахъыта йпхьадзузтын, – апаштыхӀ ХӀамангьи дйыцта уачӀвы йырзысчпуш ачаражвра йгӀалалыргӀатӀ, ауи агӀан апаштыхӀ джьауап йыстхуаштӀ»[+].


ХӀаман Мардухай дширыдзуашыз

9Ауи атшын ХӀаман дгвыргъьауа йгьи йнашх бзидздзата дджвылцӀхтӀ. Ауаса апаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашв апны ауи Мардухай даниба, Мардухай ауи данйызгӀамгыл, йара йпахь ауи ашвара йгвы адзакӀьагьи йангӀадымсыл, – ХӀаман мчыта Мардухай дйызгвыжвкӀтӀ[+]. 10ДйызгвыжвкӀызтӀхӀва тшщаквикӀын йпны дцахтӀ. ХӀаман унашва йчпан йыгӀвзачви йхъапщыла Зереши йгӀарызшӀиттӀ[+]. 11ХӀаман тшйыртшхъвауа байара дуи пачва щардагӀви шйыму, апаштыхӀ ауи йыхьыз хъара йширхысыз, йара анахьанат ауыснкъвгагӀвчви ачыннкъвгагӀвчви ралала рыцӀа дшгӀащтӀихыз ауат йрайхӀвуа далагатӀ[+].

12«Ауи акӀвымкӀвагьи, – йхӀватӀ ХӀаман, – апаштыхӀ йхъапщыла Эстер йылчпаз ачаражвра датша заджвы дызшӀылымтуата апаштыхӀ йыцта ауи йалазларныс йылрайгваз сара сакӀвпӀ! Ауи уачӀвы йакӀвлыршуш ачаражврагьи апаштыхӀ сйыцта сцарныс сылрайгватӀ. 13Ауаса ауат зымгӀва сара сыхъазла закӀгьи гьгӀарныцӀуам апаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашв апны Мардухай джьут дчӀвата данызбауа».

14Ауи йхъапщыла Зереши йыгӀвзачва зымгӀви араса йгӀайайкьангьаштӀ: «МачхъвынцӀа гӀвынгӀважви жваба зхӀагӀару[*] ащъа ладрысыргӀатӀ, уачӀв щымта апаштыхӀ уйыхӀва ауи ащъа апны Мардухай дкӀнырхӀарныс, уацӀыхъван угвыргъьауа апаштыхӀ уйыцылта ачаражвра уца». Ауат ажваква ХӀаман йгвапхатӀ, йаргьи унашва йчпатӀ ащъа ладрысырныс[+].

### 6


Мардухай хвы йзырбитӀ

1Ауи ауахъ апаштыхӀ йычва гьгӀамиуазтӀ. Ауи унашва йчпатӀ агӀагвалашвахга гӀвыра, датшата йхӀхвапӀта асквшгӀвыра гӀаргта йзапхьарныс[+]. 2АгӀвпаштыхӀ гӀвачвкӀ[†], ашвхъымса ахчагӀвчва Бигтани Тереши апаштыхӀ Ксеркс дырщныс йшащтаз Мардухай йшгӀахъитӀыз гӀазхӀвуз агӀвырагьи ауаъа йанын[+].

3АпаштыхӀ дазцӀгӀатӀ: «Ауи ахъазла Мардухай йыхьыз злархӀвайа, ауи йквнадыргайа?» АпаштыхӀ йуысква зхуз ахӀвачӀвыгӀвчва джьауап гӀартхт: «Ауи ртшхъвагакӀгьи гьиквнадмыргатӀ».

4АпаштыхӀ дазцӀгӀатӀ: «ДзачӀвыйа анаъа апшцӀа йпшцӀагылу?» АпаштыхӀ йыпшцӀа йгӀапшцӀалыз ХӀаман йакӀвын. Ауи йладйыррысыз ащъа апны Мардухай дшкӀнырхӀуш ауысла апаштыхӀ дйачважварныс йтахъын[+].

5АпаштыхӀ йхӀвачӀвыгӀвчва йгӀайгвындыргӀвытӀ: «АпшцӀа йпшцӀагылу ХӀаман йакӀвпӀщтӀ!» АпаштыхӀ унашва йчпатӀ: «ДгӀашылыргӀатӀ ауи».

6ХӀаман дангӀашыл апаштыхӀ ауи дицӀгӀатӀ: «АпаштыхӀ ртшхъвага зквнайыргарныс йгвыгъу агӀвычӀвгӀвыс йыхъазла йчпара атахъыйа?» ХӀаман араса дхъвыцтӀ: «Сара сакӀвмызтын дзачӀвыйа апаштыхӀ ртшхъвага зквнайыргарныс йгвыгъу?»

7ХӀаман апаштыхӀ джьауап йыйтхтӀ: «АпаштыхӀ заджвы ртшхъвага йквнайыргара йтахъызтын, 8йгӀаргыргӀатӀ апаштыхӀ йшвицӀауа ачгӀвычаква, йгӀардыргӀатӀ апаштыхӀ дызланыкъвауа йтшкӀвдыраквы, атаджьгьи ахъата. 9Ауат ачгӀвычаквагьи атшкӀвдыраквгьи апаштыхӀ йуыснкъвгагӀв гӀарылхӀваква дрыуата рыцӀа йагъьу заджвы йыртыргӀатӀ. Ауыгьи ауат ачгӀвычаква апаштыхӀ ртшхъвага зитныс йтахъу агӀвычӀвгӀвыс йшвицӀаргӀатӀта, ауи атшы даквйырчӀваргӀатӀ. Ауи атшы шӀанкӀыла йымата акъала йауацӀидаргӀатӀ быжьщтӀыхла араса йхӀвауа: „Абар апаштыхӀ ртшхъвага зитырныс йтахъу агӀвычӀвгӀвыс йыхъазла йырчпауа“».

10УацӀыхъван апаштыхӀ ХӀаман унашва йзичпатӀ: «Уыжвжвыбырг уызквчважваз ачгӀвычаквагьи атшгьи гӀарыхӀазырта, апаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашв адзхъа йчӀву аджьут Мардухай йухӀваз зымгӀва йзычпа! ЗакӀгьи алумрышвтуата ухъатала йшухӀваз апшта зымгӀва чпа».

11ХӀаман ачгӀвычакви атши гӀайрыхӀазыртӀ. Мардухай дигӀвычатӀ атшы даквйырчӀван атшы шӀанкӀыла йымата акъала йауацӀидатӀ быжьщтӀыхла араса йхӀвауа: «Абар апаштыхӀ ртшхъвага зитырныс йтахъу агӀвычӀвгӀвыс йыхъазла йырчпауа!»

12Ауи амщтахь Мардухай апаштыхӀ йтыдзсарыйа агвашв датазцахтӀ. ХӀамангьи йгвы йалдзгӀауа, йхъагьи хъигӀван ласыта йпныла дцахтӀ. 13ХӀаман йхъапщыла Зерешгьи йыгӀвзачва зымгӀвагьи йызнийыз зымгӀва райхӀвтӀ. Ауи джьауап гӀайыртхтӀ йуасаражвкви йхъапщыла Зереши: «Ууысква алапӀатӀауа йалагара гӀазлыцӀыз Мардухай аджьутква данрыуазара, ауи уара угьйайгӀайуашым, ауи йщапӀква урыцӀашвуштӀ уара!»[+]

14Ауат йырхӀвуз ацӀыхъва йнадмырдзаскӀва апаштыхӀ йгӀвачвква гӀайын гвжважвагӀвала ХӀаман Эстер йылчпуз ачаражвра ддырцатӀ.

### 7


ХӀаман йкӀныхӀара

1АпаштыхӀи ХӀамани апаштыхӀ йхъапщыла Эстер лпны чаражвра рчпарныс йгӀайтӀ[+]. 2Апхъала апшта йатаркӀвах ауат чагӀыр рыжвуан. АпаштыхӀ Эстер йлайхӀвтӀ: «ЙачӀвыйа бызлагӀасыхӀвауа, апаштыхӀ йхъапщыла Эстер? Бара зымгӀва быстуаштӀ. ЙачӀвыйа ахӀварата йбыму бара? АпаштыхӀыгӀва азбжа бахӀваргьи – ауи быстуаштӀ».

3АпаштыхӀ йхъапщыла Эстер джьауап гӀалтхтӀ: «Уара уылпха сквнагазтын, о апаштыхӀ, апаштыхӀ йатахъыта йпхьадзузтын, сбзазара гӀащаквыржьыргӀатӀ – абари акӀвапӀ сара сызхӀвауа! СуагӀагьи гӀащаквыржьыргӀатӀ – абари акӀвапӀ сара сызлауыхӀвауа![+] 4Йауа ухӀвузтын хӀара хӀыртйытӀ – саргьи суагӀагьи – хӀыквырчӀвакьырныс, хӀхъырщгӀарныс, хӀдрыдзырныс ртахъыпӀ! ХӀара лыгта[†] хӀыртиуашзарквыныз, лыгта хӀырчпушзарквыныз сара закӀгьи гьсымхӀвушызтӀ – ауи арыцхӀагӀа йгӀалцӀлагьи апаштыхӀ йгвыгӀв чпара гьатахъым!»[+]

5АпаштыхӀ Ксеркс йхъапщыла Эстер дылцӀгӀауа далагатӀ: «ДзачӀвыйа ауи? Дабоу ауи? Ауатква зханыс гвы ззычпа дызда?»

6Эстер йылхӀватӀ: «Ауи хӀара дхӀагъапӀ, хӀара дгьхӀыгӀвзам ауи! Дабар ауи ачвгьахагӀвы ХӀаман!» АпаштыхӀи ауи йхъапщыли ХӀаман швара ду гӀайыларцӀатӀ[+].

7АпаштыхӀ дгвыжвкӀын ачаражвра дгӀалцӀын атыдзсарыйа йадзхъаз ацӀлауатра дылалтӀ. ХӀаман дгӀанхатӀ апаштыхӀ йхъапщыла Эстер йбзазара гӀащаквылыжьныс ахъазла длыхӀварныс: ауи йбун апаштыхӀ йара дшгӀайцымхушыз. 8Атыдзсарыйа йадзхъаз ацӀлауатра дгӀалцӀхтӀ апаштыхӀ. Ачаражвра акӀвыршарта дангӀашылх ауи йбатӀ ХӀаман Эстер дызквнагӀаз лчӀварта дшадщщылуаз. АпаштыхӀ быжьщтӀыхла йхӀватӀ: «Сара сшгылу, ари атдзы апны апаштыхӀ йхъапщылагьи зальмыгӀа лзыхара!» АпаштыхӀ йажва йхӀван ХӀаман йшӀахъа хъыргӀватӀ[*].

9Ауаъа апаштыхӀ йпны уыс зхуз агӀвачвква йрыуаз ХӀарбона йхӀватӀ: «ХӀаман унашва йчпатӀ апаштыхӀ бзира йызгӀазгуашыз ажваква зхӀваз Мардухай йыхъазла щъа ладрысныс – ауи мачхъвынцӀа гӀвынгӀважви жваба хӀагӀарата йызму ащъа ХӀаман йтдзы адзхъа йладрысхьатӀ!»

АпаштыхӀ унашва йчпатӀ: «Ауаъа дкӀнышвхӀа йара!»[+]

10ХӀаман Мардухай йыхъазла йладйыррысыз ащъа апны дкӀнырхӀатӀ. АпаштыхӀ йгвыжвкӀрагьи щаквчӀвахтӀ.

### 8


АпаштыхӀ аджьутква тшырхчарныс йайрыхвититӀ

1Йара ауи атшын апаштыхӀ аджьутква рагъа ХӀаман йымлыкв зымгӀва апаштыхӀ йхъапщыла Эстер йлиттӀ. Мардухай апаштыхӀ йпахь дгӀадыргылтӀ, йауа ухӀварыквын Эстер йылхӀватӀ лара лыхъазла ауи ймагӀныз. 2АпаштыхӀ ХӀаман йгӀайыквиххыз йъатлын гӀахъихын Мардухай согӀата йыйттӀ. Эстергьи Мардухай йыхъвда йыквылцӀатӀ ХӀаман йымлыкв унашва ахъицӀарныс[+].

3Эстер йатаркӀвах апаштыхӀ дйыхӀвун, дчӀвыуа йщапӀква тшрыцӀалрышвын. Ауи апаштыхӀ дйыхӀвун ъагагргӀа[†] йрыуаз ХӀаман аджьутква дырпшӀагылуата йгвы йтайкӀыз ачвгьарахара ацӀахъитшныс[+]. 4АпаштыхӀ Эстер лахьыла йхьапщ лаба йраутӀ. Эстер апаштыхӀ йпахь дгӀагылтӀ[+].

5«АпаштыхӀ йатахъыта йпхьадзузтын, – лхӀватӀ ауи, – сара ауи йылпха сквнагузтын, ауи тамамта йпхьадзузтын, саргьи йара сигвапхузтын швъа рыгӀврагӀатӀ. Ауыла апаштыхӀ йшӀыпӀаква зымгӀва йыртабзазауа аджьутква заджвгьи дгӀанымхахуата йыквчӀвакьра згвы йтазкӀыз ъагагргӀа[†] йрыуаз ХӀаммыдата йпа ХӀаман йгӀвыз ашвъаква хабза щата рымамкӀва йщаквдыргылыргӀатӀ. 6Йсылшарма сара тынчта сапшырныс арыцхӀагӀа суагӀа рахьыла йшгӀаскӀьауа? ЙсылшармищтӀ сапшырныс сара сыжвлара шыдзуа?»

7АпаштыхӀ Ксеркс йхъапщыла Эстери аджьут Мардухайи джьауап риттӀ: «Йшцазла, сара ХӀаман аджьутква чвгьарала рцӀыхъва дъатагылаз ахъазла йымлыкв зымгӀва Эстер йлысттӀ, ауи йаргьи ащъа апны дкӀнырхӀатӀ.

8Ужвы швара апаштыхӀ йыхьызла аджьутква рыхъазла йатахъыта йшвпхьадзауа датша швъа жвгӀвы, ауи апаштыхӀ йымхӀвыр аквшвцӀа. АпаштыхӀ йыхьызла йрыгӀвуа, ауи йымхӀвыр зквырцӀауа ашвъа йумырхъйакӀва амаль гьамам»[+].

9Ауи амщтахь йхпахуз амыз апны, ауи йгӀаныцӀитӀ сиуан амыз[*] йгӀважви хпахуз атшын апны, апаштыхӀ йшвъаква зыгӀвуаз гӀазшӀырттӀ. Мардухай унашва шичпаз йапшбыргта, аунашва шӀыцква ддыргӀвытӀ, аджьутква, асатрапква, Индия йгӀашӀарышвта Квышвдза[†] йаъаз ашӀыпӀа шви гӀважви быжьба рунашвачпагӀвчва зымгӀва йрызцауата. Ауат аунашваква шӀыпӀипхьадза дара ргӀвырала, уагӀипхьадза дара рыбызшвала, аджьутквагьи дара ргӀвырали рыбызшвали йыргӀвытӀ[+]. 10АпаштыхӀ Ксеркс йыхьызла Мардухай йгӀвыз ашвъаква, апаштыхӀ йымхӀвыр рыквицӀан апаштыхӀ йтшбораква йгӀартырдаз атш бзидздзаква йрыквдырчӀваз ахабарргагӀвчва йамцӀддыргатӀ[+].

11Ауи аунашвала апаштыхӀ аджьутква хвитнагӀа риттӀ къалипхьадза апны тшазыркӀкӀыта рхъа йазгылныс: йамгӀан уагӀазлакӀгьи, йамгӀан шӀыпӀазлакӀгьи йгӀаргвыквсуа рыр рсабиквагьи, рпхӀвысквагьи рылата апсра йахъвычӀвра, йхъщгӀара йгьи йыквхра, йгьи рагъачва рымлыкв амцӀчӀвара. 12Ауи акӀвыршара атахъын апаштыхӀ Ксеркс унашва зхъицӀауа ашӀыпӀаква зымгӀва рпны йара мышкӀы ауацӀа, йжвыгӀвхауа амыз йжваххауа атшын, ауи йгӀаныцӀитӀ амыз адар апны[*]. 13Хабза къару змаз ауат ашвъаква ашӀыпӀакви ауагӀакви зымгӀва рпынгьи йдраргамра атахъын, аджьутква ауи амш агӀайра, ауат рагъачва рквнага йанцӀара тшаздрыхӀазырра рыхъазла.

14АпаштыхӀ йунашвала апаштыхӀ йтшква йрыквчӀваз ахабарргагӀвчва агӀвхъцӀа йыквта йджвыквылтӀ. Ауи аунашва Шушан акъала апынгьи йдраргамтӀ[+].

15Мардухай аквны чӀыхви аквны шкӀвокӀви йгӀарылхыз апаштыхӀ чгӀвычаква йшвыта апаштыхӀ йпны дгӀаджвылцӀхтӀ, ахьапщ таджь ду йхъан ауи, ависсон шкӀвокӀви аласа къапщчӀвыгъьчӀвыгъьи йгӀарылхыз аплащ йшвын. Шушан акъала агвыргъьахъв кьахв быжьквала йчвын. 16Аджьутква рыхъазла ауи алашари агвыргъьари, акьахври акърари йрыгӀамтан. 17АпаштыхӀ йунашва зныз ауи ашвъа ъанадзуз шӀыпӀипхьадза, къалипхьадза апны йъакӀвызлакӀгьи аджьутква йгвыргъьауа, йкьахвхауа йалагун, гвыргъьахъв чаражвра джвыквырцӀун. Ауи агӀан анахьанат ауагӀахъаква йрыуата щардагӀвы джьутхатӀ, йауа швхӀвузтын зджьара йгӀанымхахуата ауат йырчвшватӀ.

### 9


Аджьутква райгӀайра

1ЙжвыгӀвхуз амыз апны, ауи йгӀаныцӀитӀ адар амыз апны, йжваххуз атшын[*] акӀвын апаштыхӀ йунашва рхъйара анатахъыз. Ауи атшын ангӀаталрыз аджьутква рагъачва айгӀайра гӀатыргарныс йайгвгъун, ауаса ауат ргвы йтаз гьгӀардамыхӀвтӀ, айгӀайра гӀатызгаз аджьутква ракӀвпӀ[+]. 2АпаштыхӀ Ксеркс йшӀыпӀаква зымгӀва рпынгьи аджьутква рыкъалаква рпны тшазыркӀытӀ чвгьара рзызтахъыз йыргвыквсырныс ахъазла. ЗаджвзаджвыкӀгьи ауат дгӀарпшӀагылныс гьйылымшузтӀ, йауа ухӀвузтын швара ду гӀарылашватӀ анахьанат ауагӀаква зымгӀва. 3-4АпаштыхӀ йыпшцӀа апны Мардухай йымч йалахӀатӀ, ауи йхабар ашӀыпӀаква зымгӀва рпны йнадзатӀ. АгӀамта цапхьадзагьи Мардухай йымч рахӀагьи йазхӀун. АшӀыпӀаква рунашвачпагӀвчва, асатрапква, апаштыхӀ йцӀагылагӀвчви йчыннкъвгагӀвчви зымгӀва Мардухай йъайчвшвуз йгӀалцӀла аджьутква йрыцыркӀуан.

5Аща рыладрычӀвун аджьутква рагъачва зымгӀва, агьата ашӀа йахъвырчӀвуан, йхъырщгӀун йгьи йыквырчӀвакьуан – йыртахъыз зымгӀва рзырхун рагъачва. 6Шушан акъала апны аджьутква уагӀата хвышвыгӀв хъырщгӀатӀ, йыквырчӀвакьтӀ. 7ЙырщытӀ Паршандата, Далфон, Аспата, 8Пората, Адалйа, Аридата, 9Пармашта, Арисай, Аридай йгьи Уайзата – 10аджьутква рагъа, ХӀаммыдата йпа ХӀаман йжвагӀв пачва. Ауаса аджьутква хӀвынчӀачпара йгьаламылтӀ.

11Йара ауи атшын апаштыхӀ йархӀвтӀ Шушан къала апны йырщыз зъарагӀвы йнадзауа.

12АпаштыхӀ йхъапщыла Эстер йлайхӀвтӀ: «Шушан къала апны аджьутква уагӀата хвышвыгӀв рщытӀ йгьи йыквырчӀвакьтӀ, ауат ракӀвымкӀвагьи йырщытӀ ХӀаман йжвагӀв пачвагьи. ЙачӀвыйищтӀ ауат йырчпаз апаштыхӀ унашва зхъицӀауа анахьанат ашӀыпӀаква рпны? Ауи акӀвпӀта, йбтахъула бгӀасыхӀва, ауи быстуаштӀ.

ЙачӀвыйа датша бызлагӀасыхӀвуш? ЗымгӀва сырхъйуштӀ»[+].

13Эстер йылхӀватӀ: «АпаштыхӀ йатахъыта йпхьадзузтын, Шушан апны аджьутква уачӀвгьи хвитнагӀа рымазтӀ йахьчӀва аунашвала рхъауыс рхарныс, ХӀаман йжвагӀв пачва рхъвадиква ащъаква рпны йкӀнырхӀаргӀатӀ».

14АпаштыхӀ унашва йчпатӀ ауи дырхъйарныс – Шушан апны ауи аунашва драргамтӀ, ХӀаман йжвагӀв пачва рхъвадиква ащъаква рпны йкӀнырхӀатӀ. 15Шушан йтабзазуз аджьутква атагӀайыззахтӀ – адар амыз йжвипщхуз атшын[*] – акъала апны уагӀата датшагьи хышвыгӀв хъырщгӀатӀ, ауаса ахӀвынчӀачпара йгьаламылтӀ.

16АпаштыхӀ унашва зхъицӀуз ашӀыпӀаква зымгӀва рпны анахьанат аджьутквагьи гӀайззатӀ рхъауыс йазгылра, рагъачва ргвыгӀв гӀарымчпахра рыхъазла. Ауат агъачвата зкьгӀвы хынгӀважви жвыхв рщытӀ, ауаса ахӀвынчӀачпара йгьаламылтӀ. 17Амыз адар йжваххуз атшын акӀвын ауи, йжвипщхуз атшын ауат тшпсырщун. Ачаражври агвыргъьари йрымшта йырчпатӀ ауи.

18Ауаса Шушан йтабзазуз аджьутква йжваххуз йгьи йжвипщхуз атшынква тшазыркӀкӀытӀ. Йжвыхвхуз атшын ауат тшпсырщун. Ауат рыхъазла ауи ачаражври агвыргъьари йрымшын.

19Ауи акӀвпӀ акытква йырту аджьутква – йрыбагъьам акъалаква йыртабзазауа рыхъазлагьи амыз адар йжвипщхуз атшын агвыргъьари ачаражври йызрымшу. Ауи агвыргъьахъв йанапылуа ауат азаджв азаджв арызкъ согӀаква рзыргитӀ.


Пурим агвыргъьахъв щаквыргылра

20Ауат агӀаншараква Мардухай йгӀвыра йаницӀатӀ. Ауи агӀвыраква апаштыхӀ Ксеркс унашва зхъицӀуз ашӀыпӀаква зымгӀва, йаргвану йгьи йхъару, йыртаз аджьутква зымгӀва йырзищтитӀ. 21Ауи ауат унашва рзичпатӀ сквшипхьадзагьи адар амыз йжвипщхауи йжвыхвхауи атшынква[*] гвыргъьахъв мшыта йырпхьадзарныс. 22Ауат амшква рпны акӀвапӀ аджьутква рагъачва ргвыгӀв гӀарымчпахуа йанырчпа. Ауи амыз апны акӀвапӀ ауат ргвыргӀва ангвыргъьараха, ауат рчӀвыуара ангӀидха. Ауи ауат йырзигӀвтӀ арат амшква ачаражври агвыргъьари йрымшта йшапылуашыз, азаджв азаджв рызкъы шырзыргушыз, арыцхӀаква асогӀаква шрыртуашыз.

23Ауи йнанаркӀыта аджьутква рпны йцӀасхатӀ ауи агӀан ауат пычӀвта йгӀаджвыквырцӀаз ауыс, – Мардухай йырзагӀайщтийыз агӀвыра апны йаныз. 24ЪагагргӀа[†] йрыуаз ХӀаммыдата йпа ХӀаман, аджьутква зымгӀва рагъа, аджьутква йыквичӀвакьныс йгвы йтата «пур» йрышвуан (ауи йгӀаныцӀитӀ чӀвы йрышвуан), аджьутква йыквихныс йгьи йхъищгӀарныс ахъазла[+]. 25Ауаса Эстер апаштыхӀ йпны дцата ауи унашва анигӀвы, ХӀаман аджьутква дырпшӀагылуата йгвы йтайкӀыз ачвгьара йара йхъа йгӀапшӀагылхтӀ. ХӀамангьи ауи йпачваквагьи ащъаква рпны йкӀнырхӀатӀ. 26(Абарауаса ауат амшква Пурим-хӀва йрыхьырцӀатӀ, ажва «пур» йгӀашӀыркӀгӀан.) АгӀвыра йанызгьи, дара рхъатала йырбазгьи, дара йрызныйызгьи йгӀарылырхын 27аджьутква дара рыхъазгьи, ртынхачва рыхъазгьи, дара тшгӀарыдызкӀыллакӀ рыхъазгьи йщаквдыргылтӀ йгьи йнарахвтӀ уызхъыпа йамуаш ацӀас: агӀвыра йшану апшта йгьи йщаквдыргылыз агӀамта йаквшвауата, ансисквша ауат агӀвымшкӀ хвы рзыбара. 28Абанпарипхьадза, тгӀачвипхьадза, шӀыпӀипхьадза йгьи къалипхьадза рпны ауат амшква рхъмаштылуата хвы рзырбитӀ. ЙырхъмаштылыргӀатӀ аджьутква Пурим-хӀва йызхьырцӀаз ауат амшква, йдымрыдзуата йынкъвыргарагӀатӀ ауат амшква ртынхачвагьи!

29АпаштыхӀ йхъапщыла АбихӀаил йпхӀа Эстер, аджьут Мардухай дгӀайцхърагӀата, лхъгал шабгу алалцӀата ашвъа йанылцӀаз лунашвала Пурим ауысла йгӀвбахауа ашвъа лрыбагъьатӀ[+]. 30Ауи ашвъа – амамыри ацӀабыргыри рхабар – Ксеркс унашва зхъицӀуз апаштыхӀыгӀва йаланакӀуаз шӀыпӀа шви гӀважви быжьба йыртаз аджьутква зымгӀва йырзырщтитӀ[+]. 31Аджьут Мардухайи апаштыхӀ йхъапщыла Эстери ацыта йшлырхыз апшта, дара аджьутква рхъа ахъазлагьи ртынхачва рыхъазлагьи йшщаквдыргылыз апшта, рыхв щтӀырхра атахъын йгӀалырхыз агӀамта апны Пурим амшква – аурычри ачӀвыуари рхабар[+]. 32Эстер лунашвала йылрыбагъьатӀ Пурим агвыргъьахъв йазынархаз ащаквыргылра, абарауи ашвъа йанырцӀатӀ.

### 10


Мардухай йдура

1АпаштыхӀ Ксеркс къвады[*] шӀыц щаквйыргылтӀ – акъраль ауацӀа шӀыпӀаква рпынгьи атенгьыз йатшпну ашӀыпӀаква рпынгьи. 2Ауи йхъгали йымчри руысква зымгӀва, апаштыхӀ Мардухай дшйырдууыз йазалху агӀахӀвахра шабгу «Мидии Персии рыпаштыхӀква рысквшгӀвыраква» рпны йаныпӀ[+]. 3Аджьут Мардухай апаштыхӀ Ксеркс йымщтахь йгӀайуаз йгӀвыджьхуз дгӀвычӀвгӀвысын акъраль апны. Аджьутква рпны йдууыз, зуагӀахъалагӀвчва йрыуата щардагӀвы бзи йырбуз, ауи йуагӀа рбзира дащтан, йыжвлара зымгӀва рыхъазла ауи йажваква йхӀвун, йуысква йхун.

## АгӀагвныргӀвыга ажвар (Рут йгьи Эстер ргӀвыраква)


ГӀвачв

Заъа аргваны

Квышв

Кьар

Лыг

Моав

МугӀаз

Урычра

А-ХӀаквымхагӀвчва

ЧгӀвычажв

Ъагаг

Эфа


АгӀагвныргӀвыга ажвар

### ГӀвачв

ГӀвачв – йдырхъваз агӀвычӀвгӀвыс. Йъадырхъвуз йгӀалцӀла агӀвачвква апхӀвысква йрыщтаныкъварныс гьрылымшузтӀ, ауат йрыуата азджьакӀ апаштыхӀ йпны йпшцӀан.

### Заъа аргваны

Заъа аргваны – ъахӀльы аргваны. Израиль ауагӀа рпны азаъа аргванчва йырборчын ачвзабаква, айыбаква агьиква йыззыбжула йрайгвыгӀвырныс.

### Квышв

Квышв – Африка апны Нил ъагӀаджвыквылуа ашӀыпӀа араса йапхьун апхъазаман. АтакӀра щарда рпны ари адгьыл Эфиопия акӀвта йырпхьадзитӀ.

### Кьар

Кьар – тшыгӀвра квпшыра, урышвла «ячмень» гӀаныцӀитӀ.

### Лыг

Лыг – раб; слуга.

### Моав

Моав – Израиль амарагӀацӀцӀыртала, ауыжвгӀанчӀви Иордания апны йаныргӀалыз акъраль ахьыз. Араъа йбзазуз Ибрахим йаба йаща Лот йтынхачва, Израиль ауагӀа рзаъачва ракӀвызтӀхӀва, Израиль ауагӀи ауати запыт агъара рызбжьан.

### МугӀаз

МугӀаз – абаза хъацӀа хьзыпӀ. Аурышв атакӀраква рпны ауи Вооз-хӀва йыпхьитӀ. Аоригинал апны – БогӀаз.

### Урычра

Урычра – чгара-хӀвагьи йырхӀвитӀ, урышвла «держать пост».

### А-ХӀаквымхагӀвчва

А-ХӀаквымхагӀвчва – Рути НагӀоми анбзазуз, Израиль ауагӀа паштыхӀ дгьрымамызтӀ. А-Нчва а-ХаквымхагӀв гӀамтакӀла далихуан. Ауи агӀвычӀвгӀвыс Израиль руагӀа унашва рхъцӀара йахъазымкӀва ауагӀаква йгӀарбыжьшуз ахӀаквым уысквагьи алйыргун.

### ЧгӀвычажв

ЧгӀвычажв – йанджьабуз йыршвырцӀунта рхъаква ахъвасатхӀва рыквырпсун.

### Ъагаг

Ъагаг – Амалек-хӀва йызпхьуз ауагӀахъа рыпаштыхӀ. Израиль драгъан ауи. Ъагаг йтынхачва ЪагагргӀа-хӀва йрыпхьун.

### Эфа

Эфа – литр 22 раъара.

ГӀвачв – йдырхъваз агӀвычӀвгӀвыс. Йъадырхъвуз йгӀалцӀла агӀвачвква апхӀвысква йрыщтаныкъварныс гьрылымшузтӀ, ауат йрыуата азджьакӀ апаштыхӀ йпны йпшцӀан.

Заъа аргваны – ъахӀльы аргваны. Израиль ауагӀа рпны азаъа аргванчва йырборчын ачвзабаква, айыбаква агьиква йыззыбжула йрайгвыгӀвырныс.

Квышв – Африка апны Нил ъагӀаджвыквылуа ашӀыпӀа араса йапхьун апхъазаман. АтакӀра щарда рпны ари адгьыл Эфиопия акӀвта йырпхьадзитӀ.

Кьар – тшыгӀвра квпшыра, урышвла «ячмень» гӀаныцӀитӀ.

Лыг – раб; слуга.

Моав – Израиль амарагӀацӀцӀыртала, ауыжвгӀанчӀви Иордания апны йаныргӀалыз акъраль ахьыз. Араъа йбзазуз Ибрахим йаба йаща Лот йтынхачва, Израиль ауагӀа рзаъачва ракӀвызтӀхӀва, Израиль ауагӀи ауати запыт агъара рызбжьан.

МугӀаз – абаза хъацӀа хьзыпӀ. Аурышв атакӀраква рпны ауи Вооз-хӀва йыпхьитӀ. Аоригинал апны – БогӀаз.

А-ХӀаквымхагӀвчва – Рути НагӀоми анбзазуз, Израиль ауагӀа паштыхӀ дгьрымамызтӀ. А-Нчва а-ХаквымхагӀв гӀамтакӀла далихуан. Ауи агӀвычӀвгӀвыс Израиль руагӀа унашва рхъцӀара йахъазымкӀва ауагӀаква йгӀарбыжьшуз ахӀаквым уысквагьи алйыргун.

Ъагаг – Амалек-хӀва йызпхьуз ауагӀахъа рыпаштыхӀ. Израиль драгъан ауи. Ъагаг йтынхачва ЪагагргӀа-хӀва йрыпхьун.

Эфа – литр 22 раъара.

* 1:1 Моав-хӀва йызпхьуз ащхъа шӀыпӀа Иордан дзыгӀв амарагӀацӀцӀыртала йаныргӀалын. Моави Израильи агъара рызбжьан.

* 1:20 Джьут бызшва апны: НагӀоми «гвапа».

* 1:20 Джьут бызшва апны: Мара «айша».

* 1:21 ЙхӀыхвиту сара скъванчата йпхьадзитӀ (ари йыгӀвбахауа вариантпӀ).

* 2:2 Ауи азаман агӀан а-Хабза йшгӀанахӀвузла, ацӀагахыгӀвчва атшыгӀвра абгата йгьгӀацӀарымгахуазтӀ, арыцхӀачва рыхъазла тшыгӀвра мачӀкӀ архъа йгӀакврыжьуан.

* 2:14 Саркьа уксус.

* 2:17 Эфа – литр 22 раъара.

* 2:23 Апрель ацӀыхъва йгӀашӀарышвта июнь ахъадза йакӀвшун акьари агвадзи рацӀагахра.

* 3:4 Ари ахабза йгӀаныцӀитӀ Рут МугӀаз йцхърагӀара дшазыбжу.

* 3:9 Датшата йухӀвушызтын: «СгӀахча уара сара». Араъа ауат ажваква йалыргата йгӀадырбитӀ Рут МугӀаз дигарныс дшахӀвауа.

* 3:15 ЦшӀымтакӀ – килограмм 22 раъара.

* 4:1 Ауи азаман акъала агвашв ажвлара бзазара йаквтан, ахӀаквымхараквагьи агвашв адзхъа йакӀвшун.

* 4:11 Рахельи Леъи – апигӀамбар Йакъвып йпхӀвысчва.

+ 4:11 Рут 1:2

* 4:12 Парец – Тамара йгӀалрийыз агӀвгӀвазачва йрыуата йапхъахуз, Тамара хӀайльарала лабхъва ЙахӀуда дазадылцалтӀ йпсыз йпачваква рыжвла шӀымчӀвара ахъазла йборч йырхъйарныс.

• 4:18 Мат. 1:3-6

* 1:1 Ксеркс – ари ахьыз аджьут вариант ЪахӀашуерош-хӀва акӀвпӀ йшаъу. Йшаъула, араъа йызквчважвауа хӀысквшпхьадзара апхъала асквш 486 йгӀашӀарышвта асквш 465-дза Персия империя унашва ахъызцӀуз апаштыхӀ Ксеркс Ӏ йакӀвпӀ.

* 1:1 Квышв – Африка апны Нил агӀаджвыквылырта йгӀацӀанакӀуа ашӀыпӀа араса йапхьун апхъазаман. АтакӀра щарда рпны ари адгьыл Эфиопия акӀвта йырпхьадзитӀ.

+ 1:1 Эст. 8:9, Эст. 9:30

* 1:6 Квны лён.

* 1:6 Шындаг шнур; толстая нитка.

* 1:6 ТшхцӀа пол.

* 1:7 Йа йбжахъаштылта абаза бызшва йгӀалахаз йара йачӀву ажва агӀвы «вино».

* 1:8 Атыдзсарыйа апегвал «управляющий дворцом».

* 1:9 Уашти – аперс хьзы Уашти аурышв атакӀраква рпны Астинь-хӀва йырпсахтӀ.

* 1:10 ГӀвачв «евнух»; йъадырхъвуз йгӀалцӀла агӀвачвква апхӀвысква йрыщтаныкъварныс гьрылымшузтӀ, ауат апаштыхӀ йпны йпшцӀан.

+ 1:10 Эст. 7:9

* 1:11 Таджь венец.

+ 1:19 Эст. 8:8,

+ 2:1 Эст. 1:19-20

+ 2:15 Эст. 9:29

* 2:16 ХӀысквш пхьадзара апхъала асквш 479 агъынхъа ангӀатал.

* 2:23 Йа: «ачӀвгӀван йхъадырчӀватӀ».

+ 2:23 Эст. 6:2, Эст. 10:2

* 3:1 Ъагаг – азджьакӀ йшырпхьадзауала, ХӀаман Израиль ауагӀа рапхъанчӀви агъа, апаштыхӀ Ъагаг дитынхан, ауаса йалныс ауаштӀ ауи Ъагаг ашӀыпӀа дауахарныс, йа ъагаг ХӀаман йтитулын йа хьызчӀыдата йыман.

* 3:7 ХӀысквшпхьадзара апхъала асквш 474 агӀапынхъа агӀан. «Авив» – хӀвагьи йапхьитӀ ауи.

* 3:7 ХӀысквшпхьадзара апхъала асквш 473 агъынцӀыхъва ангӀатал.

+ 3:7 Эст. 9:24, Эст. 9:26,

+ 3:8 Руыс. 16:20

* 3:9 Рызна талантта жванзыкь – рызната тонн 350 раъара (таланткӀ килограмм 35 раъара гӀацӀанакӀуан).

+ 3:10 Эст. 8:2

* 3:12 ХӀысквшпхьадзара апхъала асквш 474 апрель а17.

* 3:12 Сатрап – Персия империя апны ранг хӀагӀа змаз ачыннкъвгагӀв.

+ 3:12 Эст. 8:9

* 3:13 ХӀысквшпхьадзара апхъала асквш 473 мартӀ а7 атшын.

+ 3:13 Эст. 8:10,

+ 3:15 Эст. 8:14

+ 4:7 Эст. 3:9

+ 4:8 Эст. 3:14

* 4:16 Урычра – ауи азаман агӀан ауагӀа дара рурычра хабзала йурычуан, йчгун, урышвла «держать пост».

+ 5:1 Эст. 4:16

+ 5:2 Эст. 4:11

+ 5:3 Эст. 7:2, Мк. 6:23

+ 5:8 Эст. 7:3

+ 5:9 Эст. 3:1

+ 5:10 Эст. 6:13

+ 5:11 Эст. 9:7-10, Эст. 3:1

* 5:14 Метр 25 раъара.

+ 5:14 Эст. 6:4, Эст. 7:9-10

+ 6:1 Эст. 2:23, Эст. 10:2

+ 6:2 Эст. 2:21-22

+ 6:4 Эст. 5:14, Эст. 7:9-10

+ 6:13 Эст. 5:10

+ 7:1 Эст. 5:3, Мк. 6:23

+ 7:3 Эст. 5:8

+ 7:4 Эст. 3:9

+ 7:6 Эст. 3:10

* 7:8 ХӀаман йшӀахъа хъыргӀватӀ – Ауи йгӀаныцӀитӀ ХӀаман щра шйыквырцӀаз.

+ 7:9 Эст. 1:10, Эст. 5:14, Эст. 6:4,

+ 8:2 Эст. 3:10

+ 8:3 Эст. 3:1

+ 8:4 Эст. 5:2

+ 8:8 Эст. 3:12

* 8:9 Сиуан амыз – Май мыз аквта йгӀашӀарышвта июнь мыз ацӀыхъвадза йгӀарыцӀаркӀуаз агӀамта сиуан амыз-хӀва йапхьун. Ари агӀаншара хӀысквшпхьадзара апхъала асквш 474 июнь а25 йаквшвитӀ.

+ 8:9 Эст. 1:1, Эст. 3:12, Эст. 1:22

+ 8:10 Эст. 3:10, Эст. 3:13

* 8:12 ХӀысквшпхьадзара апхъала асквш 473 мартӀ а7 атшын.

+ 8:14 Эст. 3:15

* 9:1 ХӀысквшпхьадзара апхъала асквш 473 мартӀ а7 атшын.

+ 9:1 Эст. 3:13

+ 9:12 Эст. 5:6, Эст. 7:2

* 9:15 ХӀысквшпхьадзара апхъала асквш 473 мартӀ а8 атшын.

* 9:21 Аджьут мыз календарла ауат амшква мартӀ йаквшвитӀ.

+ 9:24 Эст. 3:7

+ 9:29 Эст. 2:15

+ 9:30 Эст. 1:1, Эст. 8:9

+ 9:31 Эст. 4:3

* 10:1 Къвады дань.

+ 10:2 Эст. 2:23, Эст. 6:1-2