# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Яратылув

Unknown

## Яратылув

ЯРАТЫЛУВ

Муса пайхамбардынъ биринши китабы


ISBN 978-5-93943-224-5


Кие Китапты коьшируьвши институт Москва, 2016


Кирис соьз


Оьрметли окувшылар!

Колынъыздагы Яратылув Китабы – Библияды туьзетаган китапларынынъ бири. Библия, Китаплардынъ китабы – савлай дуныяда энъ коьп окылатаган эм сыйланатаган китаплардынъ бириси болады. Библия эм онынъ айырым кесеклери дуныя динлери – иудаизм, христиан эм ислам ман – кие деп, оьрметленеди.

Аьр бир аьдемнинъ, дуныядынъ кайсы еринде де яшаса да, миллети кайдай болса да, кайдай динге табынса да, бу китапты оьз тилинде окымага амалы болмага керек. Библия, кайсы заманда да аьдемлерди ойландырган: биз кайданмыз, не зат уьшин яшаймыз, дуныяда яманлык неге солай бир коьп, оьлгеннен сонъ аьдемди не зат саклайды деген соравларга явап береди.

Библия дуныядынъ яратылганыннан баслап янъы эрадынъ биринши оьмирине дейим болган затлар акында туьрли авторлар ман оьмирлер узагы язылган 66 китаптан туьзилген. Библия эки уьйкен кесекке боьлинеди – Эски Антласув (Таурат, Забур) эм Янъы Антласув (Инжил). Янъы Антласув Иса Масихтинъ эм Ога ызлаганлардынъ яшавлары эм ислери, биринши христиан ямагатынынъ туьзилуьви эм оьрленуьви акында хабарлайды.

Эски Антласув Муса пайхамбардынъ Бескитаплыгыннан, тарих китаплардан, пайхамбарлардынъ китапларыннан эм шайирлик китаплардан туьзиледи. Мусадынъ Яратылув Китабы сол Эски Антласувдынъ биринши китабы болып калмай, савлай Кие Язувдынъ негиз салувшы китапларынынъ бириси болады. Ол дуныя эм аьдем яратылувы, куьналыктынъ басланувы эм кыйналувлар, Алла ман аьдем арасында айкасувлар акында хабарлайды.

Яратылув Китабы эки кесекке боьлинеди. Биринши кесек – 1-11 боьликлер. Бу боьликлерде дуныя эм аьдем яратылувы, Адам эм Ава, Кабил эм Абил, Нух эм дуныя сувалынувы, Бабыл каласы акында хабарланады.

Экинши кесек – 12-50 боьликлер. Олар еврей халкынынъ тарихи акында хабарлайдылар. Халктынъ ата-бабасы Ибрагим пайхамбар Аллага ыйнанганы эм онынъ улы Исхак эм немереси Якуп акында окымага болаяк. Исраилдинъ 12 несилининъ басы болган Якуптынъ 12 улы акында язылады. Экинши кесекте Якуп аьели мен Мысырда калай яшаганы акында хабарланады.

Библияды коьшируьвши институт коьшируьвшилерге, редакторларга эм коьшируьвде, соьйтип те баспалавда ярдам эткенлерге разылыгын билдиреди. Ногай окувшылары Библияды тувган тилинде окымага амаллары болганы уьшин куванамыз.

Кие Китапты коьшируьвши институт, Москва


### 1


МУСА ПАЙХАМБАРДЫНЪ БИРИНШИ КИТАБЫ. ЯРАТЫЛУВ


Дуныядынъ яратылувы


1Басында Алла коьк пен ерди яратты. 2Ер бос эм шоьллик эди, денъиздинъ уьсти каранъалык эди, Алла рухы сувлар уьстинде эсе эди.

3Алла айтты: «Ярык болсын». Ярык болды. 4Алла, ярыктынъ калай аьруьв болганын коьрип, оны каранъалыктан айырды, 5ярыкка «куьн» деген атты, а каранъалыкка «кеше» деген атты берди. Аксам болып, танъ атты – биринши куьн.

6Алла: «Сувларды эки айырган, арасында аспан болсын», – деди. Эм соьйтип болды. 7Алла аспанды яратты, аспан астындагы сувларды аспан уьстиндеги сувлардан айырды, 8аспанга «коьк» деген атты берди. Аксам болып, танъ атты – экинши куьн.

9Алла: «Коьк астындагы сувлар бир орынга йыйылсынлар эм катылык коьринсин», – деди. Соьйтип те болды. 10Алла катылыкка «ер» деген атты, а йыйылган сувларга «денъизлер» деген атты берди. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди.

11Алла: «Ер оьсимликлер тувдырсын: урлык берген коьгоьленлер, урлыгы болган емис берген туьрли тереклер болсын», – деди. Эм солай болды. 12Ер оьсимликлер тувдырды: урлык беретаган туьрли коьгоьленлер, урлыклары ман емис беретаган туьрли тереклер тувдырды. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди. 13Аксам болып, танъ атты – уьшинши куьн.

14Алла: «Коьк аспанында куьнди кешеден айырар, заман шакларын билдирер, куьнлер эм йыллар санар уьшин ярык берген затлар болсынлар. 15Олар коьк аспаныннан ярык берсинлер эм ерди ярыкландырсынлар», – деди. Эм солай болды. 16Алла эки уьйкен ярык берген затты яратты. Уьйкенин – ол куьнлерге, кишкейин – кешелерге басшылык этсинлер деп яратты. Юлдызларды да болдырды. 17Алла оларды коьк аспанында, ерди ярыкландырсынлар, 18куьнлер эм кешелердинъ авысувын тергесинлер эм ярыкты каранъалыктан айырсынлар деп орынластырды. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди. 19Аксам болып, танъ атты – доьртинши куьн.

20Алла: «Сув януварларга толсын. А ер уьстинде, коьк аспанында, куслар ушсынлар», – деди. 21Алла уьйкен денъиз януварларын, сув ишинде кайнаскан туьрли янлыларды, канатлыларды яратты. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди, 22эм оларга: «Емисли эм коьп санлы болынъыз, денъиз сувларын бийленъиз. А ерде куслар коьп болсын», – деп разылыгын берди. 23Аксам болып, танъ атты – бесинши куьн.

24Алла: «Кара ер янлылардынъ коьплеген туьрлилерин: мал, ерде йылысатаган янлылар эм туьрли кийик айванлар яратсын», – деди. Эм солай болды. 25Алла ер уьстинде яйылган коьплеген туьрли кийик айванларды, малды эм ерде йылысатаган янлыларды яратты. Бу заттынъ калай аьруьв болганын Алла коьрди. 26Сонда Алла: «Аьдемди оьз келбетимизге коьре яратайык. Ол Бизге усасын, денъиздеги балыкларды, коьктеги кусларды, малды, буьтин ерди эм ерде йылысатаган баьри янлыларды оьзине бойсындырсын», – деди.

27Алла аьдемди Оьзининъ келбетине коьре яратты. Соьйтип аьдем Алла келбетинде яратылды. Алла аьдемлерди эркек пен хатын этип яратты. 28Оларга: «Емисли эм коьп санлы болынъыз, ерди толтырынъыз эм бийленъиз. Денъиздеги балыкларды, коьктеги кусларды эм ерде йылысатаган янлыларды оьзинъизге бойсындырынъыз», – деп разылыгын берди. 29Эм Алла: «Мен сизге баьри ер уьстинде урлык беретаган буьтин оьленлерди, емисинде урлыгы болган буьтин тереклерди азыкка беремен. 30Буьтин кийик айванларга, коьктеги кусларга, ерде йылысатаган янлыларга – ишинде яшав тынысы болган баьри затларга – азыкка оьсимликлердинъ ясыллыгын беремен», – деди. Эм солай болды. 31Алла Оьзи яратканларга карады – баьри зат та бек аьруьв эди. Аксам болып, танъ атты – алтыншы куьн.


### 2


1Соьйтип коьк пен ер эм оларда болган баьри затлар тамамландылар. 2Етинши куьн Алла исин битирди. Соьйтип Оьзининъ баьри ислерин токтатып, етинши куьнинде рахатлык тапты. 3Алла етинши куьнге разылыгын берди эм оны кие куьн деп белгиледи, неге десе сол куьн, яратылув исин кутылып, Ол рахатлык тапты.


Адам ман Ава


4Мине коьк пен ердинъ яратылувы акында хабар. Раббий Алла ер мен коькти яраткан заманда, ер уьстинде бир коьгемлик болмаган, бир оьсимлик те оьспеген, 5неге десе Раббий Алла аьли де ерге ямгыр явдырмаган, ер уьстинде куллык этпеге аьдем де йок эди. 6Тек ердинъ оьзегиннен шыккан булаклар ердинъ уьстин сувгаратаган эдилер. 7Раббий Алла аьдемди ердинъ топырагыннан[1] яратты, бурын тесиклерине яшав тынысын берди эм аьдем янланды. 8Куьнтуварда, Эденде, Раббий Алла бав экти эм онда Оьзи яраткан аьдемди орынластырды. 9Раббий Алла онда аьр туьрли карамага ярасык эм аьлемет емисли тереклерди ерден оьстирди. Бавдынъ ортасында яшав тереги, соьйтип те ийгилик эм яманлык билим тереги де бар эди.

10Эденнен йылга агады; ол бавды сувландырады, оннан сонъ доьрт колга айырылады.

11Бири Пишон деп аталады, ол Хавила кыралынынъ тоьгерегиннен агады. Сол кыралда алтын бар. 12Сол кыралдынъ алтыны бек аьруьв, онда ийиси аьлемет болган сагыз эм оникс тасы бар. 13Экинши йылгадынъ аты Гихон эм ол Куш кыралынынъ тоьгерегиннен агады.

14Уьшинши йылгадынъ аты Тигр, ол Ашшурдан куьнтуварга агады. Доьртинши йылга – Ефрат.

15Раббий Алла аьдемди Эден бавында оны ислеп ярастырсын, сакласын деп, орынластырды 16эм: «Сен бу бавда оьскен теректинъ кайсысынынъ да емисин емеге боласынъ, 17тек ийгилик эм яманлык билим терегининъ емисиннен еме. Эгер есенъ – сол куьн оьлеексинъ», – деп буйырды.

18Раббий Алла: «Аьдемге ялгыз болмага ийги тувыл. Ога тенъ ярдамшы яратайым», – деди. 19Раббий Алла топырактан аьр туьрли айванлар эм куслар яраткан эди. Оларга аьдем кайдай атлар берер экен деп алып келди. Аьдем кайдай ат берсе – солай янувар аталаяк.

20Баьри малларга, баьри кусларга, баьри кийик айванларга аьдем ат берди – тек араларында оьзине ярдамшы таппады.

21Сонда Раббий Алла аьдемди терен уйкыга коьмди. Аьдем уйклаган заманда Раббий Алла онынъ бир кабыргасын шыгарды, ол болган ерди эт пен япты. 22Кабыргадан Раббий Алла кыскаяклыды яратты эм аьдемге алып келди, 23Эм аьдем: «Мине онынъ суьеклери меним суьеклеримнен, онынъ эти де меним этимнен. Кыскаяклы деп айтылаяк, неге десе эркектен алынган[2]».

24Эне соны уьшин эркек атасын анасын калдырып, пишеси мен косылады эм экиси бир ден болады. 25Экеви де, эм эркек те, эм кыскаяклы да, яланъаш эдилер, ама уялмайтаган эдилер.


### 3


Инсан куьнага туьседи


1Йылан, Раббий Алла яраткан януварлардынъ ишинде, энъ кылыплы эди. Ол кыскаяклыдан: «Алла сизге бу бавда болган эш бир теректен емис емеге ызын бермегени тувра ма?» – деп сорады.

2Кыскаяклы: «Йок, бизге емис емеге болады», – деп явап берди. – 3Тек Алла, бавдынъ ортасында оьскен теректинъ емисин еменъиз, колынъыз бан да тийменъиз, ол болмаса оьлеексинъиз деп, билдирген.

4«Оьлмеексинъиз, – деди йылан. – 5Тек Алла биледи, сиз оларды есенъиз, коьзинъиз ашылаяк эм оьзинъиз Алладай ийгилик пен яманлыкты билеексинъиз».

6Кыскаяклы сол теректинъ аьлемет емисли, карамага ярасык эм акыллылыктынъ булагы болганын макул коьрди. Онынъ емисин уьзди эм еди, янында болган эрине де берди, ол да еди. 7Сонда экисининъ коьзлери ашылды; олар яланъаш болганларын анъладылар эм ынжыр терегининъ япыракларыннан янбасларына байлавлар эттилер.

8Салкын кешки ел эскенде, бав иши мен Раббийдинъ келеятырганын эситтилер эм тереклер артына ясырындылар. 9Раббий Алла: «Кайдасынъ сен?» – деп аьдемди шакырды.

10Ол да: «Бавда авазынъды эситтим. Яланъашлыгымнан коркып, ясырындым», – деди.

11Раббий Алла: «Яланъашлыгынъды сага ким айтты? Мен сага емеге ызын бермеген теректинъ емислерин единъме?» – деп сорады.

12Аьдем: «Сен мага берген кыскаяклы берди мага сол емислерди, мен де оларды ашадым», – деп явап берди.

13Раббий Алла: «Сен солай неге эттинъ?» – деп кыскаяклыдан сорады.

Ол да: «Мени йылан алдады, эм мен ашадым», – деди.

14Сонда Раббий Алла йыланга: «Эткен затынъ уьшин мал эм кийик айванлар арасында энъ наьлетлисинъ; курсагынънынъ уьстинде йылысып, оьмири яшавынъды тоз бан азыкланаяксынъ. 15Сени эм кыскаяклыды бир биринъизге душпан этеекпен, балаларынъыз да бир бирлерине яв болаяклар: онынъ улы сенинъ басынъды шашаяк, а сен онынъ оькшесине шагаяксынъ», – деди.

16Раббий Алла кыскаяклыга: «Аягынъ авыр болганынъда кыйналувынъды коьп этеекмен, балаларынъды азап пан табаяксынъ. Эринъди куьсеп тураяксынъ; эринъ сенинъ байынъ болаяк», – дегенди айтты.

17Адамга Раббий Алла булай айтты: «Мен сага еме деген емисти, пишенъе тынълап единъ! Сени уьшин ерге де наьлет: онынъ емислерин азап пан табаяксынъ, куьннен куьнге оьмиринъ бойы. 18Ер сага шокыр эм яман оьсимликлер тувдырар, кыр оьленлери мен азыкланаяксынъ. 19Кара терге туьсип оьтпегинъди табаяксынъ. Ахырында сен топыракка кайтаяксынъ, неге десе топырактан алынгансынъ: сен – тоз эм тоз болаяксынъ». 20Аьдем пишесине Ава[3] деген атты берди, неге десе ол баьри яшайтаганлардынъ анасы болды.

21Раббий Алла териден кийимлер этти эм Адам ман онынъ пишесин кийиндирди.

22Раббий Алла: «Аьдем бизим биримиздей болды – энди ийгилик пен яманлыкты биледи! Энди яшав терегиннен емис уьзип ашамагай эди, оны ашап оьлимсиз болмасын!» – деди.

23Эм Раббий Алла аьдемди Эден бавыннан кувды, ол алынган ердинъ уьстинде куллык этпеге йиберди. 24Аьдемди кувганнан сонъ, Эден бавынынъ куьнтувар янында керувларды[4] эм баьри якка бурылатаган отлы кылышты яшав терегине баратаган йолга каравыл этип салды.


### 4


Кабил мен Абил


1Адам пишеси Ава ман кавышты. Ава, авыраяклы болып, улын тапты эм: «Раббийдинъ ярдамы ман аьдем алдым!» – деп, ога Кабил[5] атты берди. 2Оннан сонъ ол Абилди, Кабилдинъ кардашын, тапты. Абил койлар бакты, а Кабил ер мен куьрести. 3Бир кесек заманнан сонъ Кабил Раббийге ер берген емислерди, 4а Абил – биринши козыларынынъ майын савгага аькелдилер. 5Абил мен онынъ савгасы Раббийге ярады, а Кабил мен онынъ савгасы – ярамады. Кабил ашувланды, юзин кайгы каплады.

6Раббий Кабилден: «Неге ашувландынъ? – деп сорады, – Неге сенинъ юзинъди кайгы каплады? 7Эгер сен ийгилик эткен болсанъ – савганъды кабыл этер эдим. Ама яманлык эткенинъ уьшин сенинъ босаганъда куьна ясырынады. Ол сени оьзине тартады, ама сен оны енъмеге керексинъ».

8Кабил оьзининъ кардашы Абилге: «Данъылга шыгаяк», – деди. Данъылда Кабил Абилге шапшыды эм оны оьлтирди.

9Раббий Кабилден: «Кайдады сенинъ кардашынъ?» – деп сорады.

«Билмеймен, – деди Кабил, – Мен ога каравылшыман ма?»

10«Сен не эттинъ? – деди Раббий. – Тынъла! Кардашынънынъ ерге тоьгилген каны Мага, оьшимди ал деп, ялбарады. 11Эндиден арбатын сен наьлетсинъ, сен тоьккен кардашынънынъ каны синъген ерден кувылаяксынъ. 12Энди сен не шаклы ерде ислесенъ де, ол сага оьзининъ куьшин бермеек. Буьгуьннен арбатын сен ер уьстинде кувгын эм коьшкинсинъ».

13«Бу яза бек авыр, – деди Кабил, – мен оны коьтерип болмаякпан. 14Энди сен мени ерден кувасынъ, сеннен узак болып калаякпан. Мен кувгын эм коьшкин болаякпан, мага ким йолыкса да мени оьлтирмеге болаяк».

15Тек Раббий: «Йок! Ким Кабилди оьлтирсе, оннан ети кере оьш алынаяк», – деди. Сонда, Кабилге ким йолыкса да, оны оьлтирмесин деп, Раббий Кабилге белги салды. 16Кабил Раббийден кери кетип, Нод кыралында, Эденнинъ куьнтуварында орынласты.


Кабилдинъ тукымы


17Кабил пишеси мен кавышты. Пишеси, авыраяклы болып, улын Энокты тапты. Кабил сол заманда шахар курды, улынынъ аты ман шахарды Энок деп атады. 18Энокта Ирад тувды, Ирадта Мехуяэл, Мехуяэлде Метушаэл, Метушаэлде де Лемек тувды. 19Лемек эки пише алды: бирининъ аты – Ада, баскасынынъ – Силла. 20Ада Явалды тапты. Явал шатырларда яшаган эм мал бакканлардынъ атасы эди. 21Онынъ кардашынынъ аты Ювал эди. Ювал лирада эм сыбызгыда ойнаганлардынъ атасы эди. 22Силла Тувал-Кайинди тапты. Тувал-Кайин бакыр эм темирден аьр туьрли алат ислевши уста эди. Онынъ карындасы Наама эди.

23Лемек пишелерине: «Ада эм Силла, тынъланъыз мени! Бийкелерим, кулак салынъыз меним айтаякларыма! Мени яралаганы уьшин бир аьдем оьлтирдим, мени зарарлаганы уьшин бир яс оьлтирдим. 24Кабил уьшин ети кере оьш берилеек болса, Лемек уьшин етпис ети кере оьш берилер!» – дегенди айтты.

25Адам тагы да пишеси мен кавышты. Пишеси ул тапты эм «Алла мага Кабил оьлтирген улым Абил уьшин янъы бала берди», – деп, ога Шит[6] деп атады. 26Шиттинъ Энош деген улы болды. Сол заманнан аьдемлер, Раббийдинъ атын айтып, Аллага дува этип басладылар.


### 5


Адамнан Нух пайхамбарга дейим


1Мине Адамнынъ тукым тарихи. Алла аьдемлерди яраткан заманда, оларды Оьзине усаслы яратты. 2Оларды эркек пен кыскаяклы этип яратты, оларга разылыгын берди эм яраткан куьнинде «аьдем» деп атады. 3Адам 130 ясына келгенде, оьзине усас, оьз келбетине коьре улы тувды. Адам ога Шит деген атты берди. 4Шит тувганнан сонъ, Адам 800 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 5930 йыл яшап, Адам оьлди.

6Шит 105 ясына келгенде, Энош деген улы тувды. 7Энош тувганнан сонъ, Шит 807 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 8912 йыл яшап, Шит оьлди.

9Энош 90 ясына келгенде, Кенан деген улы тувды. 10Кенан тувганнан сонъ, Энош 815 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 11905 йыл яшап, Энош оьлди.

12Кенан 70 ясына келгенде, Махалалэл деген улы тувды. 13Махалалэл тувганнан сонъ, Кенан 840 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 14910 йыл яшап, Кенан оьлди.

15Махалалэл 65 ясына келгенде, Еред деген улы тувды. 16Еред тувганнан сонъ, Махалалэл 830 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 17895 йыл яшап, Махалалэл оьлди.

18Еред 162 ясына келгенде, Энок деген улы тувды. 19Энок тувганнан сонъ, Еред 800 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да болды. 20962 йыл яшап, Еред оьлди.

21Энок 65 ясына келгенде, Метушелах деген улы тувды. 22Метушелах тувганнан сонъ, Энок 300 йыл Алладынъ йолында юрди; онынъ баска уллары да, кызлары да бар эди. 23Энок 365 йыл яшады, 24Алладынъ йолында юрди. [Заманы келгенде,] Энок ер уьстиннен кешти, Алла оны Оьзине алды.

25Метушелах 187 ясына келгенде, Лемек деген улы тувды. 26Лемек тувганнан сонъ, Метушелах 782 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да бар эди. 27969 йыл яшап, Метушелах оьлди.

28Лемек 182 ясына келгенде, улы тувды. 29Лемек: «Ол бизим исимизде, Раббийдинъ наьлетлеген ериндеги куллыгымызда юбантувшы болар», – деп ога Нух[7] атты берди.

30Нух тувганнан сонъ, Лемек 595 йыл яшады; онынъ баска уллары да, кызлары да бар эди.

31777 йыл яшап, Лемек оьлди.

32Нух 500 ясына толганнан сонъ, уллары Сам, Хам эм Япет тувдылар.


### 6


Яманлык коьбейди


1Ер уьстинде аьдемлер коьптен коьп болып басладылар. Оларда кызлар тувдылар,

2эм аьдем кызларынынъ ярасыклыгын коьрип, Алла уллары[8] олардынъ араларыннан яратканларын пише этип алатаган болдылар. 3Сонда Раббий: «Меним Рухым аьдемде оьмирликке турмаяк. Онынъ оьлеек дени бар; оьмири 120 йыл болсын», – деди. 4Алла уллары аьдем кызларын пише этип алатаган эм олардан бала тувдыратаган заманда эм оннан сонъ да ер уьстинде Непиллер [давлар] бар эдилер. Олар бурынгы пелуванлар, мактавлы аьдемлер эдилер.

5Раббий, ер уьстинде аьдемлердинъ коьп яманлык эткенлерин, акыллары эм ойлары дайым яманлыкка каратылганын коьрди. 6Раббий ер устинде аьдемди яратканына оькинди, Онынъ юреги кайгыга толды, 7эм: «Мен ер юзиннен Оьзим яраткан аьдемлерди, олар ман бирге малды, ерде йылысатаган айванларды, кусларды йок этейим. Мен оларды яратканыма оькинемен», – деди. 8Тек бир Нух Раббийге ярай эди.


Нух пайхамбар кеме ясайды


9Мине Нух акында хабар. Сол заманнынъ аьдемлери арасында туврашыл эм айыпсыз тек Нух эди: ол Алладынъ йолында юретаган эди. 10Нухтынъ уьш улы бар эди: Сам, Хам, Япет. 11Алла дуныядынъ бузылганын, зорлык пан толганын анълады. 12Алла дуныяга карап онынъ калай бузылганын коьрди. Ер уьстиндеги аьдемлердинъ баьри де тувра йолдан тайган эди.

13Алла Нухка булай айтты: «Ер уьстинде яшайтаган аьдемлердинъ баьрин де йок этермен: ер олардынъ эткен зорлыгы ман толган. Мен оларды да, ерди де йоярман. 14Тек сен оьзинъе кипарис[9] агаштан кеме яса, онынъ ишинде боьлмелер эт, ишиннен де, тысыннан да сагыз бан ягып шык. 15Узынлыгы 300 аршын, эни 50, бийиклеви 30 болсын. 16Кемединъ ябувын эт; ябувы ман янлары арасында бир аршынлык бос ер болсын. Кемединъ эсигин кабыргасына орынластыр. Кемеде биринши, экинши, уьшинши шарлак болсын. 17Мен ер уьстине сув казасын аькелермен эм яшав тынысы болган затлардынъ баьрин де йок этермен. Ер уьстинде яшаганлар баьри де оьлееклер. 18Тек Мен [сени куткарар уьшин] сени мен келисуьв беркитеекпен. Сен кемеге улларынъ, бийкенъ эм келинлеринъ мен кир. 19Кемеге януварлардынъ аьр бир туьрлисининъ косакларын, ата-анашларын ал, олар да сен мен янларын кутарсынлар. 20Аьр бир кус, айван эм ерде йылысатаган янлылардынъ туьрлилерининъ косаклары сав калар уьшин сага келееклер. 21Оьзинъе де оларга да ас болсын деп аьр туьрли азык-туьлик йыйып сал».

22Нух, Алла калай буйырган болса, солай этти.


### 7


Сув казасы


1Раббий Нухка: «Кемеге кир, буьтин аьелинъди де ал. Коьремен, аьли яшаганлардынъ ишинде тек сен туврашылсын. 2Оьзинъ мен баьри алал айванлардан ети косак, ата-анашларын, эм де арам айванлардан ети косак, 3куслардынъ баьри туьрлилериннен де ети косак ал. Ер юзиндеги янлылардынъ эш бир ырувы курымасын. 4Ети куьннен сонъ ер юзине Мен ямгыр йибереекпен – ол 40 куьн, 40 кеше яваяк – эм Мен ер юзиннен баьри яратканларымды йок этеекпен», – деди. 5Нух, Алла калай буйырган болса, солай этти.

6Ер юзине сув казасы келгенде, Нухка 600 йыл болган эди. 7Нух, сосы сув казасыннан кутылар уьшин, уллары, пишеси эм келинлери мен кемеге кирди. 8Алла Нухка калай буйырган болса, алал эм арам айванлардан, куслардан эм ерде йылысатаган янлылардан 9косаклар, ата-анашлар, Нухтынъ янына келип кемеге кирдилер. 10Ети куьн кетти, сув казасы ер юзине келди.

11Нухтынъ яшавынынъ 600-нши йылында, йылдынъ экинши айында, айдынъ 17-нши куьнинде денъиз туьбининъ буьтин сув булаклары кайнап шыктылар, коьктинъ капаклары да ашылдылар. 12Ер уьстине ямгыр 40 куьн, 40 кеше куйып явды.

13Сол куьн Нух, уллары Сам, Хам эм Япет, пишеси эм келинлери мен кемеге кирди. 14Олар ман бирге аьр туьрли кийик айванлар эм аьр туьрли мал, ерде йылысатаган аьр туьрли янлылар, аьр туьрли куслар эм баска ушувшы затлар келдилер. 15Яшав тынысы болган аьр туьрли янлылардан бирер косак Нухтынъ янына келип кемеге кирди. 16Алла Нухка калай буйырган болса, кемеге кирген баьри айванлар ата-анаш эдилер. Сонда Раббий Нухтынъ артыннан кеме капысын япты.

17Кырк куьнге ер уьстинде сув казасы узалды. Сув коьбейгенде, кеме де ер уьстиннен йогарыга коьтерилди. 18Сув ер юзинде косылып барды, бек коьбейип турды. Кеме сувдынъ уьстинде юзди. 19Сув бек йогарыга коьтерилди, коьктинъ астында болган энъ бийик тавларды да япты. 20Сув тавлардынъ уьстине он бес аршынга коьтерилди, тавлар сув астына кеттилер. 21Сол заманда ер уьстинде яшаган баьри де: куслар, мал, кийик айванлар эм ерде суьрилетаган янлылар ман баьри аьдемлер оьлдилер. 22Баьри, бурнында яшав тынысы болганлар, ер уьстинде яшаганлар баьри де оьлдилер. 23Ер уьстинде яшаган не бар болса – аьдемлер, айванлар, ерде йылысатаган янлылар, коьктеги куслар – баьри де ер юзиннен йок болдылар. Тек Нух эм оны ман кемеде болганлар сав калдылар. 24Сув казасы 150 куьнге созылды.


### 8


Сув казасынынъ ахыры


1Алла Нух эм оны ман кемеде болган баьри кийик айванлар эм мал акында эсине туьсирди. Алла ерге ел йиберди, сувлар орнына туьсип басладылар. 2Денъиз туьбининъ сув шыккан орынлары эм коьктинъ капаклары ябылды, ямгыр токтады. 3Сув акырын ерден кетип баслады. 150-нши куьнинде сув азайган эди. 4Етинши айдынъ он етинши куьнинде кеме Арарат тавларында токтады. 5Сув аз-аздан кете эди; йылдынъ оныншы айы келди. Оныншы айдынъ биринши куьнинде тавлардынъ баслары коьринип баслады.

6Кырк куьн кетти. Нух, кемеде эткен терезеди ашып, 7тыска каргады йиберди. Карга бир де ушып, бир де кайтып, ер кепкенге дейим тоьгерек айланып турды. 8Артыннан, сув ер юзиннен кеттиме экен деп, Нух коьгершинди ушырды, 9ама коьгершин, конмага ер таппай, кемеге, Нухтынъ янына кайтып келди, неге десе энди де ер сув астында эди. Нух колын узатып, коьгершинди тутты эм кемеге алды. 10Тагы да ети куьн саклаганнан сонъ, ол коьгершинди экинши кере ушырды. 11Коьгершин аксамда ога кайтып келди. Авызында янъы зейтун япырагы бар эди. Муны коьрип, Нух сувдынъ ерден кеткенин билди. 12Ол тагы да ети куьн карап турды, тагы да коьгершинди йиберди, ама бу кере коьгершин артына кайтпады.

13Нухтынъ 601-инши яшав йылында, биринши айдынъ биринши куьнинде ер юзиннен сув кеткен эди. Нух кеме капагын ашты эм ер уьстининъ кепкенин коьрди. 14Экинши айдынъ йырма етинши куьнинде, ер савлай кепкен эди.

15Сол заманда Алла Нухка: 16«Пишенъ, улларынъ эм келинлеринъ мен бирге кемеден шык. 17Сени мен болган баьри айванларды – кусларды, малды эм ер уьстинде юрген баьри янлыларды да шыгар: олар буьтин ерге шашылып кетсинлер эм сансыз коьп болып яйылсынлар», – деди.

18Нух уллары, пишеси эм келинлери мен кемеден шыкты. 19Олардынъ артларыннан баьри айванлар, ерде йылысатаган янлылар, куслар, ер уьстинде юрген аьр туьрли януварлар да шыктылар.

20Нух Раббийге курман этпеге ер ясады эм, аьр туьрли алал айванлардан эм аьр туьрли алал куслардан алып, сол ерде савлай куьйдирилген курман этти. 21Раббий, курманлардынъ ийисин сезип, Оьзине: «Аьдемлер уьшин арбатын ерди наьлетлемеекпен. Аьдем юрегининъ ойлары яслыгыннан баслап яманлыкка ымтыладылар. Мен эткенимдей арбатын баьри янлыларды кыраяк тувылман. 22Дуныя не кадар заман турса, шашув эм орув, сувык эм иссилик, яз эм кыс, куьн эм туьн токтамаяк».


### 9


Алла Нух пайхамбар ман келисуьв беркитеди


1Алла Нухка эм онынъ улларына разылыгын берип: «Тукымлы эм коьп санлы болынъыз, ерди толтырынъыз. 2Ер юзиндеги баьри айванлар, коьктеги куслар, ерде йылысатаган янлылар, денъизлердеги балыклар сизден корксынлар эм калтырасынлар: олар сизинъ иелигинъизге берилгенлер. 3Баьри айванларды сизге азыкка беремен; алдын сизге оьсимликлерди бергендей, энди аьр затты беремен.

4Тек каны саркымаган этти еменъиз; неге десе канда ян болады. 5Сизинъ канынъыз – суьйткенде сизинъ алынган яшавынъыз уьшин, ол канды тоьккен айван болсын, кардашынынъ янын алган аьдем болсын, Мен шуьшине каты йолыктыраякпан. 6Ким болса да бирев аьдем канын тоьксе, баска аьдем онынъ канын тоьксин. Неге десе аьдем Алла келбетинде яратылган. 7Сиз тукымлы эм коьп санлы болынъыз, ер уьстинде яйылынъыз эм онда коьбейинъиз», – деди.

8Сонда Алла Нух пан онынъ улларына булай айтты: 9«Мен сиз эм сизинъ тувдыкларынъыз бан, 10сиз бен кемеде бирге болган баьри януварлар ман: куслар, мал, айванлар – кемеден шыккан баьри ер айванлары ман келисуьв беркитпеге суьемен. 11Мен сиз бен беркитеек келисуьвим бу: энди арбатын сув коьтерилип баьри янлыларды оьлтирмеек, буьтин ерди аьлек этеек сув казасы болмаяк».

12Эм Алла булай айтты: «Мине Мен сиз бен эм баьри янлылар ман оьмирге, ырувдан ырувга беркиткен келисуьвимнинъ белгиси: 13Мен булытларга яйымды, курткашыкты, илдим. Курткашык Мен мен ер юзинде яшаганлардынъ арасында беркитилген келисуьвдинъ белгиси болар. 14Мен ер уьстинде булытлар йыйсам, булытлар ишинде курткашык шыгаяк.

15Сол заманда Мен сиз бен эм баьри туьрли янлылар ман туьзген келисуьвди эске алаякпан – энди арбатын баьри янлыларды оьлтирген сув казасы болмаяк. 16Булытларда курткашык болса, Мен Алла оны коьреекпен эм Оьзимнинъ баьри ер юзинде яшаганлар ман туьзген оьмирлик келисуьвимди эске туьсиреекпен».

17Алла Нухка: «Бу Меним ерде яшаган баьри янлылар ман туьзген келисуьвимнинъ белгиси», – деди.


Нух пайхамбардынъ уллары


18Кемеден шыккан Нухтынъ уллары – Сам, Хам, Япет. Хам – Кенаннынъ атасы.

19Бу уьшеви Нухтынъ уллары эдилер. Ерге яйылган баьри аьдемлер олардан яратылганлар.

20Нух ер мен аьрекетлеп баслады: ол юзим оьстиргенлердинъ бириншиси болды. 21Шагыр ишип, эсирди, шатырында яланъаш болып ятты. 22Кенаннынъ атасы Хам онынъ яланъашлыгын коьрди эм тысына шыгып сол зат акында эки кардашына айтты. 23Сонда Сам эм Япет аркаларына аба каплап, арт карап шатырга кирдилер эм аталарынынъ уьстине яптылар. Оьзлери баска якка карай эдилер, сонынъ уьшин онынъ яланъашлыгын коьрмедилер. 24Нух, эсириги таркаганда, уянды эм кишкей улынынъ эткенин билип: 25«Наьлет болсын Кенанга! Кардашларынынъ ыргатларына ыргат болаяк!» – деди. 26Тагы да: «Сам куллык эткен Раббий Аллага шуькир болсын! А Кенан Самнынъ ыргаты болсын! 27Алла Япеттинъ[10] байлыгын оьстирсин! Япет Самнынъ шатырларында яшасын! А Кенан онынъ ыргаты болсын!» – деди.

28Сув казасыннан сонъ Нух тагы да 350 йыл яшады. 29950 йыл яшап, Нух оьлди.


### 10


Нух улларынынъ тувдыклары


1Мине Нухтынъ уллары Сам, Хам, Япеттинъ тувдыкларынынъ тарихи.

Сув казасыннан сонъ Самнынъ, Хамнынъ, Япеттинъ балалары тувды.

2Япеттинъ уллары: Гомер, Магог, Мадай, Яван, Тувал, Мешек эм Тирас.

3Гомердинъ уллары: Ашкеназ, Рипат эм Тогарма. 4Яваннынъ тувдыклары: Элиша, Таршиш, Киттим эм Роданим. 5Олар денъиз ягаларында яшаган халклардынъ аталары болдылар. Кыралларында туьрли-туьрли тиллерге, миллетлеринде туьрли-туьрли тукымларга боьлиндилер.

6Хамнынъ уллары: Куш, Мисраим, Пут эм Кенан. 7Куштынъ уллары: Сева, Хавила, Савта, Раама эм Савтека. Раамадынъ уллары: Шева эм Дедан. 8Куштынъ Немруд деген улы да болды. Немруд дуныяда энъ биринши баьтир эди 9эм Раббийдинъ ярдамы ман атаклы авлавшы болды. Соннан: «Раббий сени Немрудтай атаклы авлавшы этсин!» – деген айтув келеди. 10Онынъ патшалыгынынъ биринши шахарлары Шинар кыралында Бабыл, Эрек, Аккад эм Кадне эдилер. 11Немруд сосы кыралдан шыгып, Ассирияга кетти, онда Ниневияды, Реховот-Ирди, Калахты 12эм Ниневия ман бас шахар Калахтынъ арасында болган Ресенди курды.

13Мисраимнинъ тувдыклары: Луд, Анам, Лехав, Нафтух, 14Патрус, Каслух эм Кафтор[11] халклары. Кафторшылар Пилистшилердинъ аталары болдылар.

15Кенаннынъ уллары: Сидон (онынъ тунъышы) эм Хет. 16Евус, Амор, Гиргаш, 17Хив, Арк, Син, 18Арвад, Семар эм Хамат халклары да Кенаннынъ тувдыклары эдилер. Сонъ Кенан тукымлары тоьгеректеги ерлерге яйылдылар: 19Кенаншылардынъ ерлери Сидоннан Герар бетке – Газага дейим, оннан да Содом, Гоморра, Адма эм Севойим бетке – Лашага дейим узайды. 20Сондай Хамдынъ тувдыклары; олар ерлеринде эм миллетлеринде туьрли-туьрли тукымларга эм тиллеге боьлингенлер.

21Самда да балалары болды. Ол – Япеттинъ уьйкен кардашы, баьри Эвер улларынынъ бабалары.

22Самдынъ уллары: Элам, Ашшур, Арпакшад, Луд эм Арам. 23Арамдынъ уллары: Ус, Хул, Гетер эм Маш. 24Арпакшадтынъ Шелах деген улы бар эди. Шелахтынъ улы – Эвер.

25Эверге эки ул тувды: бирининъ аты Пелег[12] эди, неге десе онынъ заманында ер боьлинген эди, экиншисининъ аты Йоктан эди. 26Йоктаннынъ уллары: Алмодад, Шелеф, Хасармавет, Ерах, 27Хадорам, Узал, Дикла, 28Овал, Авимаэл, Шева, 29Офир, Хавила эм Йовав. Булардынъ баьри де Йоктаннынъ уллары.

30Олардынъ ерлери Мешадан куьнтувар бетке, Сефар тавларына дейим яйылды. 31Сондай Самдынъ тувдыклары; олар ерлеринде эм миллетлеринде туьрли-туьрли тукымларга эм тиллерге боьлингенлер.

32Сондай Нух улларынынъ тукымлары; атлары миллетлеринде тукым тарихлерине коьре язылды. Сув казасыннан сонъ баьри аьдемлер олардан яратылдылар.


### 11


Бабыл каласы


1Ол заманда сав дуныяда бир тил бар эди, бирдей соьзлер кулланылатаган эди.

2Куьнтувар якка коьшип, аьдемлер Шинар кыралында бир туьзликке еттилер эм сонда орынластылар. 3«Келинъиз, балшыктан кербишлер этейик эм отта кыздырайык», – деп, бир бирине айттылар. Тас орнына – кербиш, киреш булгамасы орнына сагыз кулландылар. 4Сонъ: «Ер юзине шашылмас уьшин, оьзимизге шахар эм бийиклиги коькке еткен кала курайык. Соьйтип атымызды мактатырмыз», – дедилер.

5Аьдемлер кураяк болып куьрескен шахарды эм калады коьрер уьшин, Раббий ерге туьсти. 6Раббий: «Мине, булар бир халк, баьрисинде бир тил. Бу олардынъ этеек баслапкы ислери! Не зат ойлансалар да, баьри зат та колларыннан келеек! 7Кала, туьсейик де бир бирлерин анъламасынлар деп, тиллерин карыстырайык!» – деди. 8Раббий оларды оннан сав дуныяга шашты. Соьйтип олардынъ шахар курувларын токтатты. 9Соны уьшин бу шахарга Бабыл[13] деген ат берилди, неге десе Раббий онда дуныяда яшавшылардынъ тиллерин карыстырды эм оннан аьдемлерди сав дуныяга шашты.


Самдан Аврамга


10Мине Самдынъ тукым тарихи. Сув казасыннан эки йыл сонъ, Самга 100 йыл болганда, онынъ улы Арпакшад тувды. 11Арпакшад тувганнан сонъ, Сам 500 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

12Арпакшад 35 ясына толганда, онынъ улы Шелах тувды. 13Шелах тувганнан сонъ Арпакшад 403 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

14Шелах 30 ясына толганда, онынъ улы Эвер тувды. 15Эвер тувганнан сонъ Шелах 403 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

16Эвер 34 ясына толганда, онынъ улы Пелег тувды. 17Пелег тувганнан сонъ, Эвер 430 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

18Пелег 30 ясына толганда, онынъ улы Реу тувды. 19Реу тувганнан сонъ, Пелег 209 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

20Реу 32 ясына толганда, онынъ улы Серуг тувды. 21Серуг тувганнан сонъ, Реу 207 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

22Серуг 30 ясына толганда, онынъ улы Нахор тувды. 23Нахор тувганнан сонъ Серуг 200 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

24Нахор 29 ясына толганда, онынъ улы Терах тувды. 25Терах тувганнан сонъ Нахор 119 йыл яшады; онынъ баска уллары эм кызлары да болды.

26Терах 70 ясына толганнан сонъ, онынъ уллары Аврам[14], Нахор эм Харан тувдылар.

27Мине Терахтынъ тукымы акында хабар. Терах Аврам, Нахор эм Хараннынъ атасы эди. Хараннынъ Лут деген улы болды. 28Харан, атасы Терах атасы сав заманда, тувган элинде, Халдеядынъ Ур шахарында оьлди. 29Аврам эм Нахор уьйлендилер: Аврамнынъ пишесининъ аты Сарай, а Нахордынъ пишесининъ аты – Милка эди. Милка, Искадынъ атасы Хараннынъ кызы эди. 30Сарай каратон эди эм онынъ баласы йок эди.

31Терах, улы Аврамды, улы Хараннан тувган немереси Лутты эм келини Сарайды, Аврамнынъ пишесин, алып, Халдеядынъ Ур шахарын калдырып, Кенан ерине йол алды. Олар, Харран шахарына етип, сонда орынластылар. 32Терах 205 йыл яшап, Харранда оьлди.


### 12


Раббий Аврамды (Ибрагим пайхамбарды) шакырады


1Раббий Аврамга: «Тувган элинъди, кардаш-кавымынъды, ата юртынъды калдыр, Мен коьрсетеек ерге бар. 2Мен сеннен уллы миллет яратаякпан, сага разылыгымды берип атынъды мактатаякпан; сен аркалы баскалар да разылыгымды табаяклар.

3Ким сага разылыгын берсе, сога Мен де разылыгымды береекпен. Ким сени наьлетлесе, соны Мен де наьлетлеекпен. Ер юзиндеги баьри халклар сен аркалы разылыгымды табаяклар».

4Аврам, Раббий айткандай, йолга шыкты; Лут да Аврам ман бирге барды. Аврам Харраннан шыкканда, етпис бес ясында эди. 5Ол оьзи мен бирге пишеси Сарайды, йиени Лутты, Харранда йыйган мал-муьлклерин эм тапкан ыргатларын алып, Кенан ерине барган йолга шыкты. Сонъында Кенанга еттилер.

6Аврам, сол ерди айланып, Шехем шахарында оьскен Море[15] деп аталган эмен терегине келди. Сол заманларда бу ерде кенаншылар яшайтаган эдилер. 7Раббий Аврамга коьринип: «Сосы ерлерди Мен сенинъ тувдыкларынъа береекпен», – деди. Аврам коьринген Раббийге курман этетаган ер курды. 8Оннан Аврам Бетел шахарынынъ куьнбатарында орынласкан тавларга йол алды, сонда шатырларын курды; Бетел – куьнбатарда, а Гай шахары – куьнтуварда эди. Сол ерде Аврам Раббийге курман этетаган ер курды эм, Раббийдинъ атын айтып, дува этти. 9Сонъ конып, кубылага, Негев ерине йол алды.


Аврам (Ибрагим пайхамбар) Мысырда


10-11Кыралда ашлык басланды. Соны уьшин Аврам Мысырга кетип онда бираз турды, неге десе Негевди ашлык кыскан эди. Аврам пишеси Сарайга: «Сенинъ калай ярасык болганынъды мен билемен. 12Мысыршылар сени коьрселер, меним пишем болганынъды анълаяклар. Сонъ мени оьлтирееклер, а сени сав кояяклар. 13Сен оларга, Аврамнынъ карындасыман, деп айт. Сол заман сенинъ хаьтеринъе мага ийгилик этерлер, мени сав коярлар», – деди.

14Аврам Мысырга еткенде, мысыршылар Сарайдынъ бек ярасык хатын болганын коьрдилер. 15Фараоннынъ янындагылар да оны коьрдилер, фараонга онынъ ярасыклыгын мактадылар. Сонъ оны фараоннынъ сарайына алдылар. 16Онынъ хаьтерине фараон Аврамга ийгилик этти. Аврамнынъ койлары, эшкилери, сыйырлары, эшеклери, ыргатлары, таьвкелери эм туьелери болдылар.

17Тек Раббий, фараонды эм онынъ аьелин, Аврамнынъ пишесин Сарайды алганы уьшин, авыр баьлелерге йолыктырды. 18Фараон Аврамды шакырып: «Сен мага не зат эттинъ? Не уьшин Сарайдынъ сенинъ пишенъ болганын айтпадынъ? 19Не уьшин оны карындасым деп айттынъ? Мен соны уьшин оны пише этип алдым! Ал пишенъди эм кет!» – деди. 20Фараон Аврам уьшин аьдемлерине эмир берди. Соьйтип пишеси мен эм баьри мал-муьлки мен кыралдан шыгардылар.


### 13


Аврам ман Лут айырылады


1Аврам пишеси эм баьри мал-муьлки мен Мысырдан артына Негевге кетти; оны ман бирге Лут та кетти. 2Энди Аврам бай эди: эм мал ман, эм куьмис пен, эм алтын ман.

3Негевден баслап, ол коьшип-конып, Бетелге – сол Бетел мен Гай шахарларынынъ арасында бир заманларда шатырын курган ерге кайтты. 4Сол ер онынъ, курманлык этетаган орын ярастырып, Раббийдинъ атын айтып, дува эткен ери эди.

5Аврам мен бирге коьшип-конып юрген Луттынъ да койлары, эшкилери, сыйырлары, шатырлары бар эди. 6Олардынъ малы коьп болганнан себеп, экевине ер де етпей, бирге яшамага тар болып баслайды. 7Аврам ман Луттынъ шобанларынынъ арасында эрис-суьрис басланады. Бу заманларда сол ерде тагы да кенаншылар эм перизшилер яшаганлар.

8Аврам Лутка: «Сен эм мен ювык еткенлер боламыз, соннан себеп экевимиз арамызда, соьйтип те шобанларымыз арасында эрис-суьрис болмасын. 9Савлай ер сенинъ алдынъда. Кел айырылаяк. Сен солга барсанъ, мен онъга. Сен онъга бурылсанъ, мен солга».

10Лут, буьтин Йордан тогайлыгы Соар шахарга дейим, Раббийдинъ бавындай эм Мысырдынъ ериндей, сувгарылатаганын коьрди. Аьр ерде коьп сув бар эди. Раббий Содом ман Гоморра шахарларды йок эткеннен алдын, сол тогайлык булай эди. 11Лут Йордан тогайлыгын сайлады эм куьнтуварга карап йоьнеди. Соьйтип олардынъ йоллары айырылды.

12Аврам Кенан еринде орынласты, Лут – тогай шахарларынынъ янында. Содомнан узак болмай шатырын курды. 13Содомнынъ яшавшылары бек яман аьдемлер эди эм Раббийге карсы коьп куьналы ислер эте эдилер.

14Лут эм Аврам айырылган заманда Раббий Аврамга: «Эс бер! Булайдан керуьвге эм кубылага, куьнтуварга эм куьнбатарга кара. 15Сен коьретаган буьтин ерди Мен сага эм сенинъ тувдыкларынъа оьмирликке береекпен. 16Сенинъ ырувынъды Мен кумдай коьп этеекпен: калай кумдынъ увакларын бир аьдем де санап болмаяк, сенинъ тувдыкларынъды да санап болмаяк. 17Бар энди, Мен сага береятырган ерди, басыннан сонъына дейим карап шык», – деди.

18Аврам шатырын йыйып, бир ерден бир ерге коьшип, Хеврон шахардагы Мамре эменлигине етти. Сол ерде Раббийге курманлык этпеге орын аьзирледи.


### 14


Аврам Лутты кутарады


1Шинар патшасы Амрафелдинъ, Элласар патшасы Ариоктынъ, Элам патшасы Кедорлаомердинъ эм Гойим патшасы Тидалдынъ заманында кавга баратаган эди. 2Олар Содом патшасы Берага, Гоморра патшасы Биршага, Адма патшасы Шинавга, Севойим патшасы Шемеверге, эм соьле Соар деген Бела патшасына кавга ман шыктылар. 3Бу бес патша бирлесип, соьле Оьли денъиз болган Сиддим тогайлыгында аьскерлерин йыйган эдилер. 4Олар он эки йыл Кедорлаомердинъ баскынлыгында эдилер, а он уьшинши йылында ога карсы коьтерилдилер. 5Он доьртинши йылда Кедорлаомер оны ман бир болган патшалар ман бирге келди. Олар Аштерот-Карнайимде рефашыларды, Хамда зузшыларды, Шаве-Кирятайимде Эмдинъ яшавшыларын 6эм шоьлдинъ шетинде орынласкан Эль-Паранга дейимге созылган тавлы Сеир кыралында хоршыларды енъдилер. 7Оннан олар соьле Кадеш деген Эн-Мишпатка кайтадылар эм Хасасон-Тамарда яшайтаган амалекшилер эм аморшылардынъ ерлерин тонайдылар.

8-9Содом, Гоморра, Адма, Севойим эм Бела – соьлеги аты Соар – патшалары йолга шыктылар. Бу бес патша Сиддим тогайлыгында доьрт патшага – Элам патшасы Кедорлаомер, Гойим патшасы Тидал, Шинар патшасы Амрафел эм Элласар патшасы Ариокка карсы согыска тизилдилер. 10А Сиддим тогайлыгында сагызга толы сансыз коьп шонъкырлар бар эди. Содом эм Гоморра патшалары кашканда, бир неше аьскершилери сол шонъкырларда батып калдылар. Сав калганлар тавларга каштылар. 11[Енъуьвшилер] Содом ман Гоморрадынъ буьтин мал-муьлклерин эм азык-туьликлерин алып кеттилер. 12Олар Содомда яшаган Аврамнынъ йиени Лутты да, онынъ мал-муьлкин де алып кеттилер.

13Сав калганлардынъ бири еврей[16] Аврамга келип, болган затларды билдирди. Аврам сол заманда аморшы Мамрединъ эменлигининъ янында яшай эди. Мамре мен кардашлары Эшкол эм Анердинъ Аврам ман бир бирине ярдамласпага деген соьзи беркитилген эди. 14Аврам йиени есирге туьскенин эситкенде, уьйинде тувып оьскен уьш юз он сегиз аьдемди йыйып, Дан шахарга дейим явдынъ артыннан кувып йоьнеди. 15Сол ерде Аврам аьдемлерин боьлип, кеше явга шапканлык этип, оны кырады, Дамасктынъ керуьвинде орынласкан Хова шахарга дейим кувып барады. 16Ол явдынъ тонаган буьтин затларын, Лутты, онынъ мал-муьлкин, эм хатынларды эм есирлерди явдан кутарады.


Мелкиседек Аврамга разылыгын билдиреди


17Аврам, Кедорлаомерди эм ога ярдамласкан патшаларды енъип, кайтаяткан заманда, онынъ алдына Шаве тогайлыгында – соьле Патша тогайлыгы – Содомнынъ патшасы шыкты.

18Салим патшасы Мелкиседек олардынъ алдына оьтпек эм шагыр шыгарды. Ол, Аллаху-Тааладынъ дин куллыкшысы болып, 19Аврамга: «Аврам, ерди-коькти яраткан Аллаху-Таала сеннен разы болсын! 20Явларынъды колынъа берген Аллаху-Таалага шуькир болсын!» – деп разылыгын билдирди. Сонда Аврам алган затларынынъ оннан бир кесегин Мелкиседекке берди.

21Содомнынъ патшасы Аврамга: «Меним аьдемлеримди кайтар, а мал-муьлк сага калсын», – деди. 22Аврам: «Мен колларымды коьтерип, Раббийге, ерди-коькти яраткан Аллаху-Таалага ант этемен, 23сенинъ мал-муьлкинънен эш бир зат – йиптинъ, аяк кийимнинъ бавынынъ оьзин – алмаякпан. Сонъында: „Аврамды мен бай эттим“, – деп айталмассынъ. 24Мага, аьдемлериме азык-туьлик болмаса, баска эш бир зат керек тувыл. Мен мен бирге согыска барган Анер, Эшкол эм Мамре де оьзлерининъ пайларын алсынлар».


### 15


Алла Аврам ман келисуьвин беркитеди


1Сосы болган ислерден бираз заман кеткен сонъ Аврамга бир коьринис болды. Раббий ога: «Коркпа, Аврам. Мен – сени коршалавшы. Сенинъ алаяк савганъ бек уллы» деп айтты.

2Аврам: «Ием меним, Раббий! Сенинъ савгаларынъ мага неден керек, эгер дейим балаларым йок болса? Меним уьйим дамаскшы Элиезерге калаяк. 3Сен мага бала бермединъ, баьри зат та меним уьйимде тувган кулыма калаяк», – деди.

4Раббий янъыдан Аврамга «Йок, ол сенинъ асабанъ болмаяк: оьз улынъ асабанъ болаяк», – деп айтты. 5Раббий Аврамды шатырдан шыгарды эм ога: «Коькке кара, юлдызларды сана: санап боларсынъма? Сондай сенинъ ырувынъ болаяк!» – деди.

6Аврам Раббийге ыйнанды – Раббий онынъ туврашылыгын сонда коьрди.

7Раббий Аврамга: «Сени Халдейлердинъ Ур шахарыннан шыгарган Раббиймен; сосы ерди сага байырлыкка береекпен», – деди.

8«Раббий, Ием меним! – деди Аврам. – Сосы ер меники болаягын кайдан билеекпен?»

9Раббий: «Аькел мунда уьшйыллык сыйырды, уьшйыллык эшкиди, уьшйыллык кошкарды, анаш коьгершинди эм коьгершин баласын», – деди.

10Аврам оларды аькелди эм экиге боьлип шапалады, аьр бирининъ яртисин карсы салды. Кусларды боьлмеди. 11Карагуслар ушып келип, илеслерге кондылар. Аврам оларды кувды.

12Куьн батып баслады. Аврам эси авгандай болды, каранъалык туьскенлей, куьшли коркув оны бийледи. 13Раббий Аврамга: «Бил, сенинъ тувдыкларынъ ят кыралда ят аьдемлердей яшаяклар, доьрт юз йыл ыргат болып эзиет шегееклер. 14Ама Мен оларды эзиетлеген халкты язалаякпан. Сол заманда сенинъ тувдыкларынъ коьп мал-муьлк пен оннан кетееклер. 15А сен, терен картлыкка етип, тынышлыкта оьлип, ата-бабаларынъа кетип, коьринъди табаяксынъ. 16Сенинъ тувдыкларынънынъ тек доьртинши несили мунда кайтып келееклер, неге десе аморшыларды, куьналары оьзининъ оьлшемине етпегенше, муннан кыстамаякпан», – деди.

17Куьн батты, каранъалык туьсти. Сол заманда эки боьлинип шапаланган айванлардынъ арасыннан туьтини шыккан мангал эм янган от шырак коьриндилер эм шыктылар. 18Сол куьн Раббий Аврам мен келисуьв беркитти: «Сенинъ тувдыкларынъа Мысырдынъ агымыннан уллы йылга Ефратка дейим – 19Кен, Кениз, Кадмон, 20Хет, Периз, Рефа, 21Амор, Кенан, Гиргаш эм Евус халкларынынъ баьри ерлерин беремен», – деди.


### 16


Хаджар ман Исмаил


1Аврамнынъ пишеси Сарай каратон эди. Сарайдынъ Хаджар атлы мысырлы таьвкеси бар эди. 2Сарай Аврамга: «Раббий мага бала бермейди. Тилеймен, меним таьвкем мен яша – билким ол мага ул бала табар», – деди. Аврам Сарайга тынълады. 3Сарай таьвкесин, мысырлы Хаджарды, эри Аврамга хатын этип берди. Сол заман Аврамнынъ Кенан ерине келип яшап баслаганына он йыл болган эди. 4Аврам Хаджар ман яшап баслады, Хаджар авыраяклы болды. Авыраяклы болганын анълаганда, Хаджар ханбийкеси Сарайга йогардан карап баслады.

5Сарай Аврамга: «Меним корланганыма сен шуьшлисинъ. Мен таьвкемди сага пише этип бердим, ол да авыраяклы болганын анълап, мага йогардан карайды. Раббий экевимизге тоьрелик этсин!» – деди.

6«Сенинъ таьвкенъ – сенинъ иелигинъде; калай суьйсенъ солай эт», – деди Аврам. Сарай Хаджарга солай каты турды – ол да даяналмай кашып кетти.

7Шоьлде, Шур шахарга аькеткен йолдагы шокырак янында, Раббийдинъ маьлеги Хаджарды тапты 8эм сорады: «Хаджар, Сарайдынъ таьвкеси, кайдан келип кайда барасынъ?»

Ол да: «Мен Сарайдан, ханбийкемнен кашаман», – деп яваплады.

9Раббийдинъ маьлеги: «Кайт ханбийкенъе эм ога бойсын. 10Мен сенинъ тувдыкларынъды сол каьдер коьп санлы, санап болмастай, этеекпен», – деди.

11Сонъ Раббийдинъ маьлеги булай айтты: «Сен авыраяклысынъ. Ул табаяксынъ. Оны Исмаил[17] деп ата, неге десе сенинъ кайгынъды Раббий эситкен. 12Сенинъ улынъ кийик эшектей [шоьлде коьшип айланаяк]. Ол баьрине, баьри де ога карсы тураяк. Кардашлары ман татым яшамаяк».

13Хаджар «Мен уьшини мен де мени коьретаган Аллады коьрдим ме?» деп, оны ман соьйлеген Раббийге «Эл-Рои[18]» деген атты берди. 14Соны уьшин куйы Беэр-Лахай-Рои[19] деп аталады. Ол Кадеш пен Бередтинъ арасында орынласкан.

15Хаджар Аврамга ул табады. Аврам улына Исмаил деген атты береди. 16Хаджар Исмаилды тапкан заманда Аврам 86 ясында эди.


### 17


Келисуьвдинъ белгиси – суьннет


1Аврам 99 ясында болганда, Раббий ога коьринди эм: «Мен Куьдиретли Алла. Меним йолымда юр эм куьнасыз бол. 2Мен сени мен келисуьв беркитип, тувдыкларынъды бек коьп этеекпен», – деди.

3Аврам тизлериннен шоьнъкти эм Алла айтты: 4«Бу Мен сени мен беркиткен келисуьв: сен коьплеген халклардынъ ата-бабасы болаяксынъ. 5Муннан арбатын сенинъ атынъ Аврам тувыл, а Ибрагим[20] болаяк, неге десе Мен сени коьплеген халклардынъ ата-бабасы этеекпен. 6Сенинъ тувдыкларынъды коьп санлы этеекпен: ырувынънан халклар туваяк, бир нешеси де патша болаяк! 7Мен сени мен эм сенинъ тувдыкларынъ ман келисуьв беркитеекпен. Бу – оьмирлерге ырувдан ырувга коьшип бараяк келисуьв болаяк. Мен сенинъ Алланъ эм тувдыкларынънынъ Алласы болаякпан. 8Сага эм сенинъ тувдыкларынъа сосы сен соьле ят аьдемдей болып яшаган ерди береекпен. Буьтин Кенан ерди Мен сенинъ тувдыкларынъа оьмирлерге береекпен эм олардынъ Алласы болаякпан».

9Алла Ибрагимге: «Тек сен де Мени мен беркиткен келисуьвди бузбаска керексинъ, сеннен сонъ сенинъ тувдыкларынъ да солай, ырувдан ырувга. 10Меним сени мен эм сенинъ тувдыкларынъ ман беркиткен келисуьвимнинъ шарты бу: сизинъ баьри эр кисилеринъиз суьннетли болмага кереклер. 11Мени мен келисуьвинъиз болганын суьннет пен белгиленъиз.

12Аьр бир тувган эркек бала сегизинши куьн бабага олтыртылмага керек – соьйтип ырувдан ырувга. Сенинъ уьйинъде тувган да эм сенинъ урлыгыннан болмаган, баска ырувдан сатылып алынган да 13бабага олтыртылмага кереклер – ол да, баскасы да: уьйде тувган да, эм сатылып алынган да. Соьйтип Мени мен келисуьв оьмирлерге сизинъ тенинъизде этилген зат пан белгиленеек. 14Суьннетленмеген, бабага олтыртылмаган эр киси, Мени мен беркитилген келисуьвди бузганы уьшин, халкыннан кувылаяк».

15Тагы да Алла Ибрагимге: «Энди сенинъ пишенъе Сарай деп айтпа, аты Сара[21] болсын. 16Мен Сарага разылыгымды билдирермен эм оннан сага ул берермен. Ол коьплеген халклардынъ анасы болар. Сол халклардынъ патшалары да онынъ ырувыннан шыгар», – дегенди айтты.

17Ибрагим тизиннен шоьнъкти, ишиннен куьлемсиреп, ойланды: «Юз ясына келген мендей картларда бала тувама экен? Токсан ясында Сара бала калай тапсын?» 18Эм Аллага: «Сага бир де болмаса Исмаилдынъ яшавы канагатландырсын», – деди.

19Алла: «Болмас! Сара, сенинъ пишенъ, сага ул табаяк, сен ога Исхак[22] деген атты береексинъ. Оны ман эм онынъ тувдыклары ман Мен оьмирлерге келисуьв беркитеекпен.

20Мен сенинъ Исмаил акында тилегинъди де алдым: Мен ога разылыгымды билдиреекпен, онынъ тукымын оьрисли этеекпен эм ога коьп тувдыклар береекпен. Ол он эки басшыдынъ атасы болаяк, Мен де оннан уллы халк яратаякпан. 21Тек келисуьвимди Мен, сага Сара бир йылдан сонъ табаяк Исхак пан, сол ок заман, беркитеекпен», – деди. 22Соьйтип Алла айтып, Ибрагимнинъ касыннан кетти.

23Сол куьн Ибрагим улын Исмаилди, тувганнан бери онынъ уьйине байыр эр кисилерди, акшага сатып алынган кулларды – баьри уьйдеги эркеклерди суьннетледи. Ол Алла не буйырган болса, соны толтырды. 24Ибрагим суьннетленгенде 99 ясында, 25улы Исмаил де 13 ясында эди. 26Бир куьн Ибрагим де, онынъ улы Исмаил де, 27Ибрагимнинъ уьйиннен баьри эркеклер де – эм онынъ уьйине тувганнан бери байыр болганлар да, эм баска ырувлардан сатып алынган куллар да суьннетлендилер.


### 18


Алла Ибрагим мен Сарага ул береди


1Уьйле иссилигинде, Мамре эменлигининъ касында, Ибрагим шатырынынъ эсигинде олтырып турганда, ога Раббий коьринди. 2Ибрагим, коьзлерин коьтергенде, алдында уьш аьдем[23] турганын коьрди. Ол, оларды коьргенлей, алдыларына шыкты эм, ерге дейим сежде кылып, айтты: 3«Иелерим меним, меннен разы болсанъыз, кулынъыздынъ касыннан кетпенъиз. 4Сизге аякларынъызды ювмага сув аькелсинлер. Сиз терек астында тыншаярсынъыз. 5Мен кулынъызбан. Мага конак болып келгенинъизге коьре, сизге бираз азык берейим, йол шыгаяктан алдын карувланарсынъыз».

«Аьруьв, сен айткандай эт», – дедилер.

6Ибрагим шатырга зырылдап кирди эм Сарага: «Тез болып энъ ийги уннынъ уьш оьлшемин[24] алып, ийле эм оьтпек писир!» – деди. 7Оннан сонъ суьруьвге карап шапты, аьруьв семиз, бесленген бузавды айырып, кулга, тез болып аьзирлесин деп, берди. 8Ибрагим оьзи аьзирлеткен бузав этин каймак эм суьт пен бирге конаклардынъ алдына салды, касларында, терек астында, олар ас ишкенге дейим, олтырмаганлай саклап турды.

9«Сенинъ пишенъ Сара кайда ды?» – деп олар Ибрагимнен сорадылар.

Ол: «Булайда, шатырда», – деп явап берди.

10Раббий: «Мен сага бир йылдан кайтып келеекпен, Сарада ол заман ул болаяк», – деди.

А Сара Онынъ артында, шатырга кирген ерде, тынълай эди. 11Экеви де, Ибрагим де, Сара да кавдыраган картлар эди, хатынларда аьдетте болатаган зат Сарада токтаган эди. 12Ишиннен Сара куьлди эм ойланды: «Бу куванышты мен калай коьрермен? Шешекейленген заманым кеткен, бийим де карт болган...»

13Тек Раббий Ибрагимге: «Сара неге куьлейди: „Мендей куртка бала табарма?“– деп.

14Раббийдинъ колыннан келмеген бир зат барма? Мен сол белгиленген заманга, сага бир йылдан кайтып келеекпен, сол заманда Сарада ул болаяк».

15«Мен куьлмедим», – деп, Сара коркканнан алдады.

«Йок, – деди Раббий ога, – сен куьлдинъ!»


Ибрагим пайхамбар Содом уьшин дува этеди


16Конаклар, йолларын бардыраяк болып, турдылар эм ойга, тогайга, Содом бетке карадылар. Ибрагим оларды озгармага шыкты. 17Раббий Оьзине айтты: «Ибрагимнен Оьзимнинъ не этеегимди ясырмаякпан. 18Неге десе Ибрагимнен уллы эм куьшли халк яратылаяк эм ер юзиндеги баьри халклар ол аркалы разылыгымды табаяклар. 19Мен Ибрагимди, ол балалаларына эм баьри тувдыкларына Раббий йолы ман тувра барсынлар, акыйкатлыкта эм аьдилликте ислерин юргистсинлер деп насихатлар уьшин, сайлап алдым. Сонда Мен, Раббий, баьри ога ваьде эткенлеримди толтыраякпан». 20Сонъ Раббий айтты: «Содом ман Гоморра уллы яманлыклар ман шуьшленедилер, авыр олардынъ куьналары. 21Ойга туьсейим эм карайым, баьриси де шуьшли ме экен, билким, баьри де болмас? Карап билейим».

22Аьдемлердинъ экиси бурылдылар эм Содомга карап йоьнедилер, ама Раббий Ибрагимнинъ алдында калды. 23Ибрагим Ога ювыклап: «Кыянатшылар ман бирге Сен туврашылларды да йок этеексинъме? 24Билким сол шахарда 50 туврашыл табылса да – Сен шахарды йок этеексинъ, сол 50 туврашыл кисилерди де аямассынъма? 25Бу эш болмаяк зат! Сен сол затты этпессинъ! Сен туврашылларды кыянатшылар ман бирге оьлтирмеексинъ. Туврашыл ман кыянатшыга бирдей оьким шыгарылама? Уьйтип эш болмаяк! Савлай ер юзининъ оькимшиси солай аьдилсиз оьким шыгармас!»

26Раббий явап берди: «Эгер Мен Содомда 50 туврашыл киси тапсам, солар уьшин шахарды аярман».

27Сонда Ибрагим соьзин бардырды: «Мен топырак эм шанъ, кене де Иеме айтпага йигерленемен: 28эгер дейим 50-ге 5 туврашыл етпесе, Сен 5 етпеген киси уьшин савлай шахарды йок этерсинъме?»

Раббий явапка: «Йок этпеспен оны, эгер дейим 45 туврашылды тапсам», – деди.

29Ибрагим бардырды: «Бирден бир тек 40 туврашыл табылса ша?»

Эм Раббий яваплады: «40 туврашыл табылса да, сол затты этпеекпен».

30Ибрагим айтты: «Меним Ием ашувланмасын айтканыма. А тек 30 туврашыл табылса ша?»

Раббий яваплады: «Шахарды аярман, 30 туврашыл тапсам да».

31Ибрагим айтты: «Иемнен сорамага йигерленейим: эгер дейим 20 туврашыл болса ша?»

Раббий яваплады: «Аярман 20 туврашыл уьшин».

32Ибрагим айтты: «Ием мага ашувланмасын – меним сонъ соравым: тек 10 туврашыл болса ша?»

Раббий яваплады: «10 туврашыл аьдем уьшин аярман».

33Соны айтып, Раббий кетти, а Ибрагим уьйине кайтып келди.


### 19


Содом ман Гоморра йок этиледи


1Эки маьлек аксам туьскенде Содомга етти. Лут шахар капысынынъ касында олтыра эди. Йолавшыларды коьрип, йолыгар уьшин коьтерилди эм, ерге дейим сежде кылып: 2«Бийлерим, келинъиз мага, кулынъыздынъ уьйине. Менде конарсыз, аякларынъызды юварсынъыз, эртен турып йолынъызды бардырарсыз», – деди.

«Йок, – деп олар явап бередилер. – Оннан эсе биз орамбаста конармыз».

3Ама Лут келмеселер унамады эм олар разы болдылар. Ол оларды уьйине аькелди, кешки ас аьзирледи, калакайлар писирди эм конакларын тамакландырды.

4Уйкламага ятпага уьлгирмедилер, шахардынъ яшавшылары – баьри эр кисилер, уьйкени де, кишкейи де Луттынъ уьйин тоьгерек алып курсадылар. 5«Кайдады сага конмага келгенлер? – деп бакырыстылар. – Шыгар оларды, биз оларды корлаякпыз!»

6Лут босамакка шыкты, оьзининъ артыннан эсикти япты 7эм айтты: «Кардашлар, бу яманлыкты этпеге ярамайды, этпенъиз! 8Меним эр сынамаган эки кызым бар. Оларды сизге берейим, не суьйсенъиз, соны этинъиз, тек меним уьйиме келгенлерге тийменъиз!»

9Тек олар: «Кет булайдан! Сен ят киси болып келген, а бизге басшылык этеек боласынъма? Соьле биз сага оларга этеегимизден бетер яманлык этермиз!» – деп явапладылар. Олар, эсикти куьш пен бузып ашамыз деп, Лутты ийтеп басладылар. 10Ама эки маьлек колларын узатып, Лутты уьйдинъ ишине киргисттилер де, эсикти киртледилер. 11Босамактынъ янында топарласкан аьдемлерди – уьйкенлерди де, кишкейлерди де маьлеклер сокыр эттилер. Аьдемлер энди кайтип куьресселер де, уьйдинъ эсигин таппадылар.

12Маьлеклер Лутка: «Шахарда сенинъ энди де киминъ бар? Киевлеринъ, улларынъ, кызларынъ, тагы да ким бар болса – баьрин де булайдан шыгар! 13Биз сосы шахарды йок этеекпиз. Онынъ яшавшылары Раббийдинъ алдында авыр кыянатшылык пан шуьшленеди, Раббий бизди шахарды йок этпеге йиберген».

14Лут барып кызларынынъ ашыкярларына: «Тез болып сосы шахардан кетинъиз! Раббий оны соьле ок йок этеек!» Ама олар Лут завыкландыраяк болып айтады деп ойландылар.

15Танъ ярык берип баслайды. Маьлеклер Лутты асыктырдылар: «Тез болып кызларынъды эм пишенъди шахардан шыгар! Ол болмаса куьналы шахар ман сен де оьлерсинъ!» 16А Лут асыкпады. Сол заманда маьлеклер Лутты, пишесин эм эки кызын колларыннан алып шахардан шыгардылар, неге десе Раббий Лутты аяй эди. 17Оларды шахардан шыгарганда маьлеклерден бири Лутка: «Кутар оьзинъди! Артка карама! Эм тогайда да коьп калма – тавга каш, ол болмаса оьлерсинъ!» – деди.

18«Йок, Ием! – деди Лут. – 19Сен сондай бир танъсынъ мага, кулынъа! Уллы сенинъ рагимлигинъ мага: сен меним яшавымды кутардынъ! Тек мен тавларга кашалмаякпан – каза мени етеек, мен оьлеекпен. 20Эне бир кишкей бир шахар, сонда етпеге болаяк. Сонда мен шабайым – ол кишкей тувылма? – сонда мен сав каларман!»

21«Аьруьв, – деди маьлек, – сен уьшин оны да этермен: мен сол сен айтатаган кишкей шахарды аярман. 22Сонда тез болып каш! Сен онда етпей, мен бир зат та эталмайман». Соны уьшин сосы шахар Соар[25] деп аталады.

23Ер уьстинде куьн тувды. Лут Соарга келди. 24Раббий Содом ман Гоморрага янган коькиртти коьктен Раббийден явдырды 25эм эки шахарды, баьри тогайды, онда яшавшыларды, ерде не оьскен болса, соны йок этти. 26Луттынъ ызы ман келетаган пишеси артка караганлай, туз сынтасына айланды.

27Эртенъликте Ибрагим туьнегуьн Раббийдинъ алдында турган ерге келди. 28Содом ман Гоморрага эм тогайдынъ аьр янына карады. Ер, шоьлмек куьйдиретаган пештей болып, туьтинге капланганын коьрди.

29Тогайдынъ шахарларын йок этеекте Алла Ибрагимди эсине туьсирди. Алла, Лут яшаган шахарларды йок этеекте, Лутты оьлимнен куткарды.


Лут пан кызлары


30Лут Соарда калмага коркты. Соны уьшин оннан шыгып, эки кызы ман тавларга кетти. Олар бир дорбында орынластылар. 31-32Уьйкен кызы кишкейине: «Атамыз картаяды. Ер юзинде энди бизи мен, аьдеттегиндей болып, яшамага бир эр киси де калмаган. Атамызга шагыр иширейик те, оны ман уйклайык. Оьз атамыздан болса да, балаларымыз болар», – деди. 33Кеше олар аталарына шагыр бердилер. Уьйкен кызы барып, оны ман уйклады. Ол не болганын да анъламады, кызынынъ калай оны ман ятканын да, калай кеткенин де билмеди.

34Эртеси куьн сол кыз синълисине: «Озган кеше мен атам ман уйкладым. Биз ога тагы да шагыр иширермиз эм сен бу кеше барып, оны ман ятарсынъ. Оьз атамыздан болса да, балаларымыз болар», – деди. 35Тагы да олар аталарына шагыр иширдилер. Кишкей кызы келип, оны ман ятты. Ол не болганын анъламады – кызынынъ калай оны ман ятканын да, калай кеткенин де билмеди.

36Соьйтип Луттынъ эки кызы да аталарыннан авыраяклы болдылар. 37Уьйкени ул тапты эм Моав[26] деп атады. Ол – соьлеги моавлылардынъ ата-бабалары. 38Кишкей кызы да ул тапты эм Бен-Амми[27] деп атады. Ол – соьлеги аммонлылардынъ ата-бабалары.


### 20


Ибрагим пайхамбар Авимелекти алдайды


1Ибрагим Мамреден кубылага, Негев ерине коьшип, Кадеш пен Шур шахарлары арасында яшап баслады, оннан сонъ Герар шахарында орынласты. 2Сарады карындасым деп, айтатаган эди, соны уьшин Герардынъ патшасы Авимелек аьдем йиберип, Сарады оьзине алды. 3Ама кеше, туьсинде, Авимелекке Алла келип айтады: «Сен сосы пишеди алганынъ уьшин оьлеексинъ. Онынъ байы бар».

4А Авимелек ога аьли де тийген йок эди. «Ием меним! – деп, ол ялбарды. – Шуьшсиз халкты Сен йок этерсинъме? Сол киси оьзи айтты мага, карындасым болады деп!

5Хатын да оьзи солай айтты! Меним бетим таза, колларым куьнасыз!»

6«Тувра, – деп Алла яваплады ога туьсинде, – билемен – сенинъ бетинъ таза. Соны уьшин сага, пишеди байырлап, Мага карсы куьна этпеге амал бермедим. 7Тек энди оны байына кайтар. Байы онынъ пайхамбар. Ол сени уьшин дува этер, сен де сав каларсынъ. Бил: эгер дейим сен хатынды байына кайтармасанъ, оьзинъ де, сенинъ ырувынъ да оьлеексиз!»

8Эртенъликте Авимелек, оьзининъ куллыкшыларын шакырып, баьри бу соьзлерди айтты. Олар баьриси де бек корктылар. 9Авимелек Ибрагимди шакырып ога: «Сен бизи мен не затлар этесинъ? Коркынышлы куьнага мени эм меним патшалыгымды киргисткендей, мен сенинъ хаьтеринъди не зат пан калдырдым? Мага ярамаган ис эткенсинъ», – деди 10эм сорады: «Не уьшин сен сол затты эттинъ?»

11Ибрагим явап берди: «Мен, бу ерлерде Алладан коркпайдылар, мени пишем уьшин оьлтирерлер деп, ойландым. 12Оннан сонъ ол уьшини мен де меним карындасым – атамнынъ кызы, тек баска анадан. Ол пишем болды, 13тек Алла мага ата юртымды койып, элгезерликке шыкпага буйырганда, мен пишеме, кайда келсек те мени кардашым деп, айтарсынъ деп тиледим».

14Авимелек Ибрагимге койлар, сыйырлар, ыргатлар, таьвкелер савга этти, Сарады да байына кайтарды 15эм айтты: «Меним баьри ерим сенинъ алдынъда: каерде суьйсенъ, сол ерде яша». 16А Сарага: «Мен сенинъ кардашынъа мынъ кесек куьмис[28] беремен. Бу сенинъ ювыкларынънынъ алдында, оьпкенъди эм намысынъды аклаяк».

17Ибрагим Аллага дува этти, Алла Авимелекти, онынъ пишесин эм таьвкелерин савартты. Пишелер тагы да бала табып басладылар. 18Оннан алдын Алла, Ибрагимнинъ пишеси Сара уьшин, Авимелектинъ уьйинде баьри пишелерди каратон эткен эди.


### 21


Исхак пайхамбар тувады


1Раббий, соьз бергениндей, Сарага яхшылык этти. Раббий Оьзининъ ваьдесин толтырды. 2Сара авыраяклы болды эм Алла белгилеген заманда, картайган Ибрагимге ул тапты. 3Ибрагим Сара тапкан улына Исхак[29] деген атты берди, 4а сегизинши куьн, Алла буйыргандай этип, оны суьннетледи. 5Исхак тувганда, Ибрагимге 100 йыл толган эди.

6Сара: «Куьлкили зат этти мени мен Алла: ким меним акымда эситсе – сол куьлеек», – деди. 7Эм косты: «Ким айтар эди Ибрагимге, Сара баласын эмшеги мен эмизлендиреек деп? Ама мине, оьзим картайганда, мен ога ул таптым!»


Хаджар ман Исмаил куваланды


8Бала оьсти. Оны эмшектен айырган куьн, Ибрагим уьйкен той этти. 9Ибрагимнинъ Хаджардан улы Исмаил Исхакты маскаралаганын коьрип, 10Сара Ибрагимге: «Сосы таьвкеди улы ман бирге кув! Онынъ улы меним улым Исхак пан барабар асабанъ болмаяк!» – деди.

11Сосы соьзлер Ибрагимди кайгыртты, неге десе Исмаил да онынъ улы эди.

12Тек Алла ога айтты: «Бала эм таьвке акында кайгырма. Сара калай айта болса, солай эт, неге десе сенинъ ырувынъ Исхак аркалы бардырылаяк. 13Ама таьвкединъ улы да сенинъ баланъ. Соьйтип оннан да Мен уьйкен халк яратаякпан».

14Эртеси куьн Ибрагим Хаджарга оьтпек эм торсыкта сув берди, аркасына салды, улы ман кетпеге буйырды. Хаджар кетти эм Беэршева шоьлинде адасты. 15Торсыкта сув таьвесилди. Хаджар улын коьгемликтинъ салкынлыгында калдырды. 16Оьзи эрекке, улынынъ калай оьлгенин коьрмеек болып, ок ушкан эрекликке кетип олтырды эм каты йылап баслады.

17Ама Алла онынъ улынынъ авазын эситти. Алладынъ маьлеги коьктен Хаджарга: «Сага не болганды, Хаджар? Коркпа! Алла улынънынъ давысын эситкен.

18Тур, бар улынъа, ал оны колынъа! Мен оннан уллы халк яратаякпан». 19Алла Хаджардынъ коьзлерин ашты. Хаджар куйы коьрди. Ол барды, торсыкты сувга толтырды эм улына сув иширди.

20Алла онынъ улыннан разы эди. Яс оьсти, шоьлде орынласты эм ок атувшы болды.

21Ол Паран шоьлинде яшады, пишесин Мысырдан анасы аькелди.


Ибрагим пайхамбардынъ Авимелек пен антласувы


22Сол заманда Авимелек аьскерининъ басшысы Пикол ман келип, Ибрагимге айтты: «Сен не зат этсенъ де, Алла сага ярдам этеди. 23Соны уьшин Алла аты ман мага ант эт, не мени, не балаларымды, не де уныкларымды сатпаспан деп: мен сага калай ийгилик эткен болсам, сен де мага эм сени кушагына алган кыралга ийгилик этерсинъ».

24«Мен сондай соьз беремен», – деди Ибрагим.

25Сонъ Авимелекке аьдемлери оннан тартып алган куйы акында шагынды. 26«Мен билмеймен оны ким эткенин, – деди Авимелек, – Сен мага бир зат та айтпагансынъ. Мен биринши кере эситемен».

27Ибрагим Авимелекке койлар, эшкилер, сыйырлар савгалады эм олар экеви антластылар. 28Ибрагим койлардан ети ургашы козы айырды. 29Авимелек сорады: «А муна ети козыды неге айырдынъ?»

30«Оларды сен кабыл этип ал. Сосы куйыды мен казганман – сол заттынъ белгиси бу козылар», – деп анълатты Ибрагим. 31Олар бир бирине ант эткен заманнан алып, бу ердинъ аты Беэр-Шева[30].

32Ибрагим мен Беэр-Шевада антласувды беркитип, Авимелек эм онынъ аьскер басшысы Пикол, Пилист ерине кайтып келдилер. 33Ибрагим Беэр-Шевада йылгын олтыртты эм сонда Раббийге, Дайымлы Аллага сежде кылды. 34Оннан сонъ Ибрагим Пилист еринде коьп йыллар яшады.


### 22


Алла Ибрагим пайхамбарды сынайды


1Сосы затлар болганнан сонъ Алла Ибрагимге сынав берди. «Ибрагим!» – деди ога Алла.

«Тынълайман!» – деди Ибрагим. 2Алла: «Оьзинънинъ сынъар эм суьйикли улынъды, Исхакты ал эм Мория ерине бар. Сонда, Мен коьрсеткен тав басында, сен оны савлай куьйдирилген курманлыкка береексинъ», – деп буйырды.

3Эртенъликте Ибрагим эрте турып, эшекти иерлеп, эки ыргатты улы Исхак пан бирге алды эм савлай куьйдирилеек курманлык уьшин отын ярып, йолга шыкты – сол Алла айткан ерге. 4Уьшинши куьнде Ибрагим эректен карап, сол ерди коьрди. 5Ыргатларына: «Булайда турынъыз, эшекти каравылланъыз. А мен бала ман сонда барып, Аллага сежде кылармыз да, сонъ сизге кайтармыз», – деди.

6Ол савлай куьйдирилеек курманлык уьшин отынды алып, Исхактынъ аркасына салды. Оннан сонъ отлыктасты, пышакты алып, йолга шыктылар. 7Исхак атасын шакырып: «Атам!» – деди.

Ибрагим: «Не зат, улым?» – деп яваплады.

Ол да атасыннан: «Бизде отлыктас та, пышак та бар, тек савлай куьйдирилеек курманлыкка козы кайда?» – деп сорады.

8«Улым, – деди Ибрагим, – савлай куьйдирилеек курманлыкка козыды Алла Оьзи берер!» Эм олар экевлери йолларын бардырдылар.

9Алла айткан ерге келип, Ибрагим курманлык этпеге орын аьзирледи эм онынъ уьстине отынларды тизди. Улын, Исхакты, байлады эм курманлык орынга, отынлардынъ уьстине, салды, 10пышакты шыгарып, улын оьлтирер уьшин онынъ уьстине коьтерди. 11Сол вакытта коьктен Раббийдинъ маьлеги шакырды: «Ибрагим, Ибрагим!»

«Аьше!» – деп ол яваплады.

12«Балага тийме! – деди маьлек. – Бир зат та этпе! Энди мен билемен сенинъ Алладан коркатаганынъды. Сен сынъар бир улынъды Мага бермеге кызганмадынъ!»

13Сонда Ибрагим коьзлерин коьтерип, муьйизлери мен коьгемликлерге шырмалган кошкарды коьрди. Ол, барып, кошкарды аькелди эм оны улынынъ орнына савлай куьйдирилген курманлык этти. 14Сол затлар болган ерди Ибрагим Яхве-Йире[31] деп атады. Сол себептен буьгуьн де «Раббийдинъ тавында керек болган затлар берилеек» деген айтув яшайды.

15Тагы да Раббийдинъ маьлеги Ибрагимди коьктен шакырды: 16«Оьзим Оьзим мен ант этемен, – дейди Раббий: сенинъ эткен затынъ уьшин – сынъар улынъды бермеге аямаганынъ уьшин – 17Мен сага разылыгымды коьрсетермен. Сага, санлары ман коьктеги юлдызлардан, денъиздинъ ягасындагы кумнан коьп болган, тувдыклар савгалайман. Сенинъ тувдыкларынъ душпанларынънынъ шахарларына ие болаяк. 18Сен Мага тынълавлы болганынъ уьшин, сенинъ тувдыкларынъ аркалы баьри ер уьстиндеги халкларга разылыгымды коьрсетеекпен».

19Ибрагим кайсы ерде ыргатларын калдырган болса, сол ерге кайтты, олар ман бирге Беэр-Шевага кеттилер эм Беэр-Шевада яшады.


Нахордынъ уллары


20Бир кесек заман кеткеннен сонъ Ибрагимге, онынъ кардашы Нахордынъ пишеси Милка уллар тапкан деп, айтадылар: 21Усты (ол тунъыш), Бузты, Кемуелди (Арамнынъ атасы), 22Кеседти, Хазды, Пилдашты, Идлапты эм Бетуэлди. 23Бетуэлдинъ Ривка атлы бир кызы болды. Мине Ибрагимнинъ кардашы Нахорга Милка тапкан сегиз ул. 24Оннан баска, Нахордынъ Реума атлы некяхсыз пишеси ога Тевахты, Гахамды, Тахашты эм Маахады тапкан.


### 23


Сарадынъ оьлими


1Сара 127 йыл яшаган. Сарадынъ оьмири сол кадер эди. 2Ол Кенан еринде, Кирьят-Арба шахарда оьлди. (Кирьят-Арба соьле Хеврон деп аталады.) Ибрагим келип, Сарадынъ оьмиралласын этип, оькирип йылады, 3сонъ, оьлидинъ касыннан кетип, хетли басшыларга: 4«Мен, сиз мага кешинмеге амал берген, ят аьдеммен. Сизинъ еринъизде оьлген пишемди коьммеге кабыр этер уьшин, бир орын сатынъыз», – деп тиледи.

5-6«Рагимлик эт, бийимиз! – деп явапладылар хетлилер. – Сен Алла суьйген, сыйлы киси. Пишенъди бизим энъ аьруьв кешенемизде коьм: аьр ким де оьз тукым кешенесинде сага орын береек».

7Ибрагим турды, сосы ерде яшаган хетлилердинъ алдында бас ийди, 8эм айтты: «Эгер сиз еринъизде оьли пишемди коьмуьвим мен разы эсенъиз, мага тынъланъыз. Мени уьшин Сохардынъ улы Эфроннан тиленъиз: 9онынъданъылынынъ шетинде орынласкан Махпела дорбынын мага сатсын. Мен оны, бизим мезарымыздынъ орны болсын деп, сизинъ алдынъызда толы баасына куьмис пен сатып алайым».

10Хетли Эфрон халк арасында олтырган эди. Ол, шахар капысыннан киретаган баьри хетлилер эситкендей этип, Ибрагимге: 11«Йок, бийим. Мага рагимлик коьрсет: сол данъылды дорбын ман бирге меннен савгага ал. Меним ырувдасларым шаат: мен сага сол данъылды савга этемен, сен сонда оьли пишенъди коьм!» – деди.

12Сосы ердинъ яшавшыларына сежде кылып, 13Ибрагим, баьри йыйылганлар эситкендей этип, Эфронга: «Тилеймен, рагимлик коьрсет: данъыл уьшин сага акша берейим. Акшады ал, сонъ оьли пишемди коьмейим», – деди.

14-15Эфрон явапка: «Бийим! Рагимлик коьрсет. Сосы данъылдынъ баасы 400 кесек[32] куьмис. Ол мага да, сага да не ди? Оьлигинъди коьм!» – деди.

16Ибрагим Эфроннынъ баасы ман разы болды эм хетлилер, шаат болып, не шаклы куьмис деп соьйленген болса, сол шаклы куьмис шектилер: саьвдегерлер арасында кабыл этилген авырлыгы ман 400 кесек куьмисти Эфронга бердилер. 17Соьйтип, Эфроннынъ Мамреден узак болмаган Махпеладагы данъылы, тоьгеректеги тереклери мен, сол данъылдагы дорбыны ман бирге Ибрагимге байыр болды. 18Ога шахар капысыннан киретаган баьри хетлилер шаат эди. 19Ибрагим пишесин Мамреден (соьле Хеврон) узак болмаган Махпела данъылындагы дорбында, Кенан еринде коьмди. 20Данъыл эм дорбын хетлилерден Ибрагимге коьшти эм оьлгенлерди коьметаган ер болды.


### 24


Исхак пайхамбар Ревекага уьйленеди


1Ибрагим энди терен картлыкта эди. Алла ога аьр ягыннан разылыгын коьрсеткен эди. 2-3Ибрагим онынъ мал-муьлкин юргисткен уьйиндеги тамада ыргатына: «Меним янбасыма тий эм ерди, коькти яраткан Раббий Алла ман ант эт: бирге яшаган кенанлылардан улыма кыз алмаяксынъ, 4а барып меним кыралыма, меним ювыкларыма соннан улым Исхакка кыз аькелеексинъ», – деди.

5Ыргат: «А кыз унамаса мени мен бу ерге келмеге? Ол заманда мен сенинъ улынъды сен келген кыралга кайтармага керекпен ме?» – деп сорады.

6«Буьйтип эш болмаяк! – деп яваплады Ибрагим, – Меним улымды онда кайтарма! 7Мени тувган еримнен, ата юртымнан булайга алып келген, сосы ерди тувдыкларынъа береекпен деп ант эткен, коьклерди яраткан Раббий Алла, сага сол ерден меним улыма кыз аькелмеге амал берип, сенинъ алдында маьлегин йибереек. 8Эгер кыз сени мен келмеге унамаса, сен антынънан босаяксынъ, тек меним улымды онда кайтарма!»

9Ыргат, бийининъ янбасына тийип: «Айтканынъдай этермен», – деп, ант этти. 10Оннан сонъ, бийине байыр болган он туьеди егип, оьзи мен бийининъ коьп туьрли казнасын алып, Месопотамияга [Ибрагимнинъ кардашы] Нахор яшаган шахарга кетти. 11Туьелерин шахар тысындагы куйыдынъ янында шоьктирди. Аксам болган эди. Сол вакытта кызлар, шахардан шыгып, сув алмага баратаган эдилер.

12Ибрагимнинъ ыргаты дува этти: «Я Раббий, меним бийим Ибрагимнинъ Алласы! Тилеймен, меним бактымды буьгуьн аш, меним бийим Ибрагимге яхшылык эт! 13Мине мен куйыдынъ касында турыман. Шахардынъ кызлары сув алмага келедилер. 14Мен олардынъ бирине айтаякпан: „Тилеймен, шоьлмегинъди ий, мага сув ишпеге ызын бер“, деп. Эгер ол: „Иш. Сенинъ туьелеринъе де сув аькелеем“ десе, сол заманда оны Сен кулынъ Исхакка пише этип айырганынъды билеекпен. Сен бийимге яхшылык эткенинъди сол белгиден анълаякпан».

15Ол сол соьзлерди айтып кутылмай, ийнине шоьлмек салып, Ибрагимнинъ кардашы Нахор ман Милкадынъ улы Бетуэлдинъ кызы Ревека келди. 16Ол бек ярасык эди, энди де кыз – эркек оны билмеген. Ол куйыга кетти эм, шоьлмегин сувга толтырып, артына кайтты.

17Ибрагимнинъ ыргаты ювырып касына барды да, тиледи: «Мага шоьлмегинънен сув иширтагы!»

18«Иш, бийим», – деди ол, эм, тез болып ийниннен шоьлмекти туьсирип, Ибрагимнинъ ыргатына сув иширтти. 19Оннан сонъ: «Соьле мен сенинъ туьелеринъе де сув аькелеем, олар да суьйгенлери кадер сув ишсинлер», – деди. 20Тез болып сувды олыкка куйды, тагы да сув алмага куйыга зырылдап кетти, туьелердинъ баьри де ишкенге дейим сув аькелди. 21Ыргат, Раббий онынъ йолын кабыл этип этпегенин анълаяк болып, уьндемей карап турды.

22Туьелер сув ишип болганда, ол кызга бурны уьшин бир бека [= 6 гр] авырлыгы болган алтын сырга эм он шекел [= 115 гр] авырлыгы болган эки алтын билезик берди, 23эм сорады: «Сен кимнинъ кызысынъ, айт мага? Эм сенинъ атанънынъ уьйинде конмага ер табыларма экен?»

24Ол: «Мен Нахор ман Милкадынъ улы Бетуэлдинъ кызыман», – деди. 25Эм косты: «Бизде тобан да эм малга ем де коьп, конмага ер де бар».

26-27Ибрагимнинъ ыргаты ийилип, Раббийге сежде кылды: «Бийим Ибрагимнинъ Алласы Раббийге шуькир! Раббий яхшылыгы эм туьзлиги мен бийимди тасламаган: мени туп-тувра бийимнинъ кардашынынъ уьйине аькелди!» – деди.

28Ревека шабып уьйине кетти, анасына баьри болган затларды айтты.

29-30Ревекадынъ Лаван атлы кардашы бар эди. Лаван карындасы Ревекадынъ бурнындагы сыргады эм колларындагы билезиклерди коьрди. Ревекадынъ «Сол аьдем мага булай айтты» деген соьзлерин эситип, куйыга асыкты, Ибрагимнинъ ыргатынынъ касына барды. Ол энди де оьзининъ туьелери мен куйыдынъ касында тура эди. 31Лаван айтты: «Хош келдинъ, Раббий разы болган аьдем! Шахардынъ тысында неге турасыз? Мен уьйди йыйыстырдым, туьелеринъе орын аьзирледим!»

32Ибрагимнинъ ыргаты уьйге кирди. Туьелерди юклериннен босаттылар, тобан эм ем аькелдилер, а конакка эм йолдасларына аякларын ювмага сув бердилер. 33Ас бердилер, тек Ибрагимнинъ ыргаты: «Мен мунда не уьшин келгенимди айтпай, ас ишеек тувылман».

«Айт», – деди Лаван.

34Ол айтып баслады: «Мен Ибрагимнинъ ыргаты. 35Раббий меним бийимге разылыгын коьрсетип, ога уллы байлык берди: койлар, эшкилер, сыйырлар, куьмис эм алтын, ыргатлар эм таьвкелер, туьелер эм эшеклер. 36Меним бийимнинъ пишеси Сара картайганда, ога ул тапты, бийим де баьри болган байлыгын улына байырлады. 37Бийим меннен соьз алып, „Мен ерлеринде яшайтаган кенанлылардан улыма кыз алмаяксынъ. 38А атамнынъ юртына, ювыкларыма барып, оннан улыма кыз аькелеексинъ“ деди. 39Мен бийимнен: „Эгер кыз мени мен келмесе, не этермен?“ деп сорадым. 40Ол мага: „Мен йолында юретаган Раббий сени мен бирге маьлегин йиберер, сен меним ювыкларымнан, атамнынъ юртыннан улыма пише аькелер уьшин бактынъды ашар. 41Эгер сен меним ювыкларыма келген болсанъ, антынънан босаяксынъ. Кызды сага бермеселер, сен антынънан босаяксынъ“, деп айтты.

42Буьгуьн куйыдынъ касына келгенде, мен дува эттим: „Я Раббий, меним бийим Ибрагимнинъ Алласы! Тилеймен, меним бактымды буьгуьн аш! 43Мине мен куйыдынъ касында турыман. Сув алмага келген кызлардан бирине айтаякпан: ‘Тилеймен, шоьлмегинъди ий, мага сув ишпеге ызын бер’, деп. 44Эгер ол: ‘Иш. Сенинъ туьелеринъе де сув аькелеем’ десе, сол заманда оны Раббий меним бийимнинъ улына пише этип айырганын билеекпен.“ 45Мен солай дува этип уьлгирмей, Ревека ийнине шоьлмек салып, куйыдан сув алмага келди. Мен оннан сув тиледим. 46Ол шоьлмегин ийниннен туьсирип, „Иш. Сенинъ туьелеринъе де сув иширтермен“, деди. Мен сув иштим, оннан сонъ ол туьелерге сув аькелди. 47Мен сорадым: „Сен кимнинъ кызысынъ?“ – деп. Ол айтты: „Мен Нахор ман Милкадынъ улы Бетуэлдинъ кызыман“.

Сол заманда мен бурнына сырга эм колларына билезиклер бердим, 48а оьзим, ийилип, Раббийге сежде кылдым. Раббийге, бийим Ибрагимнинъ Алласына, мени мунда – бийимнинъ ювыкларыннан бийимнинъ улына пише этип кыз алмага тувра йол ман аькелгени уьшин, шуькир эттим. 49Энди соьз сизге: рагимлик этип бийимнинъ тилегин кабыл этеексизбе? Болмас деп айтаяксызба? Не зат этеегимди билер уьшин, сиз мага явап беринъиз».

50Лаван эм Бетуэл: «Бу ис Раббийдинъ мырады, биз сага яман яде яхшы зат айталмаймыз. 51Мине Ревека – ал оны оьзинъ мен. Раббийдинъ ыркы толтырылсын эм сенинъ бийинънинъ улы оны пише этип алсын», – дедилер.

52Соны эситип, Ибрагимнинъ ыргаты ийилип, Раббийге сежде кылды.

53Оннан сонъ ол Ревекага куьмис эм алтын затлар ман ярасык кийимлер, кардашына эм анасына да баалы савгалар шыгарып берди. 54Сонъ конаклар ас иштилер эм уйкламага яттылар, а эртенъликте Ибрагимнинъ ыргаты: «Мага бийимге кайтпага ызын беринъиз», – деди.

55Ревекадынъ анасы эм кардашы: «Энди де биз бен бир он куьн турсын!» – деп тиледилер.

56«Мени ысламанъыз, – деди Ибрагимнинъ ыргаты. – Раббий меним бактымды ашканнан сонъ, мага бийимге кайтпага ызын беринъиз!»

57«Кызды шакырып сорайык, – дедилер, – ол оьзи айтсын». 58Олар Ревекады шакырдылар эм сорадылар: «Бу киси мен бараяксынъма?» – деп.

Ол: «Бараякпан», – деди.

59Олар Ревека эм онынъ эмисткен анасы, Ибрагимнинъ ыргаты, онынъ йолдаслары ман аманластылар. 60Ревекага разылыкларын билдирип: «Карындас, сенинъ тувдыкларынъ мынъ, он мынъ болсынлар! Сенинъ ырувынъ душпанларынънынъ шахарларына ие болсын!» – дедилер.

61Ревека эм онынъ таьвкелери туьелерге олтырып, Ибрагимнинъ ыргатынынъ артыннан йоьнедилер. Соьйтип ол Ревекады алып кетти.

62Исхак сол заманда Негев еринде яшайтаган эди. Ол Беэр-Лахай-Роиден келген эди.

63Аксамда ол, ойланар уьшин, данъылга шыкты. Эректе туье керваны ювыклап келеятырганын коьрди. 64Ревека да, Исхакты коьрип, туьеден туьсти. 65Ибрагимнинъ ыргатыннан сорады: «Данъылдан бизди йолыкпага келетаган аьдем ким ди ол?»

«Ол – меним бийим», – деп яваплады ыргат. Сонда Ревека явлыкка оранды.

66Ыргат Исхакка йолшылыгынынъ хабарын айтканнан сонъ, 67Исхак Ревекады оьзининъ анасынынъ, Сарадынъ, шатырына киргистти. Ревека онынъ пишеси болды. Исхак оны суьйди. Соьйтип ол анасынынъ оьлиминнен сонъ юбаныш тапты.


### 25


Ибрагим пайхамбардынъ оьлими


1Ибрагим тагы да пише алды, онынъ аты Кетура эди. 2Кетура ога уллар тапты, атлары: Зимран, Йокшан, Медан, Мидян, Ишбак, Шуах. 3Йокшан Шева ман Деданнынъ атасы болды. Деданнынъ тувдыклары – ашшурлылар, летушлылар эм леумлылар. 4Мидяннынъ уллары: Эфа, Эфер, Ханок, Авида эм Элдаа. Олар баьриси – Кетурадынъ тувдыклары.

5Ибрагим баьри болган байлыгын Исхакка калдырган. 6Некяхсыз пишелериннен тувган улларына да савгалар берип, оьлмей турып, Исхактан эрек, куьнтувар ерлерге йиберди.

7Ибрагим 175 йыл яшады. Онынъ оьмири сол шаклы эди. 8Ол, яшавга тойып, терен картлыкка келип, ян берди эм ата-бабаларына косылды.

9Уллары, Исхак эм Исмаил, оны хетли Сохардынъ улы Эфроннынъ данъылында, Мамреден узак болмаган Махпела дорбынында коьмдилер. 10Ибрагим бу данъылды хетлилерден алган эди; онда эм Ибрагим, эм Сара коьмилдилер. 11Ибрагим оьлгеннен сонъ, Алла онынъ улы Исхакка разылыгын коьрсетти. Исхак Беэр-Лахай-Роидинъ касында яшады.


Исмаилдынъ тукымы


12Мине Исмаилдынъ тукым тарихи. Ол Сарадынъ таьвкеси мысырлы хатын Хаджар ман Ибрагимнинъ улы эди. 13Исмаилдинъ улларынынъ атлары тувган кезуьвлерине коьре: Невайот (Исмаилдынъ тунъышы), Кедар, Адбеэл, Мивсам, 14Мишма, Дума, Масса,

15Хадад, Тема, Етур, Нафиш эм Кедема. 16Булар Исмаилдынъ уллары, он эки ырувдынъ он эки басшысы. Олар атларын авылларына эм коьшип айланган ерлерине бердилер. 17Исмаил, 137 йыл яшаганнан сонъ, ян берди эм ата-бабаларына косылды. 18Онынъ тувдыклары Ашшур ерине барган йолда, Мысыр мажасында, Хавила ман Шур шахарлары арасында орынластылар. Кардашларынынъ куьнтувар янында яшадылар.


Исхак пайхамбардынъ уллары: Эсав ман Якуп


19Мине Ибрагимнинъ улы Исхактынъ тукымы акында хабар. 20Паддан-Арамдан болган арамлы Бетуэлдинъ кызы, арамлы Лаваннынъ карындасы Ревекады пише этип алганда, Исхакка 40 йыл эди. 21Пишеси каратон болганы уьшин, Исхак Раббийге онынъ акында дува этти. Раббий Исхактынъ дувасын кабыл этти: Ревека бала коьтерди. 22Ама онынъ уллары аьле курсакта тоьбелесип басладылар. Ревека: «Аьше, не ди бу басыма келген зат?» деп, Раббийге сорамага барды. 23Раббий ога булай айтты: «Эки миллет сенинъ курсагынъда, эки баска туьрли халк сеннен шыгаяк. Бири экиншисиннен куьшли болаяк, уьйкени кишкейине куллык этеек».

24Заман келгенде, эгиз бала тувады. 25Биринши бала йийрен эм буьтин кевдеси, айваннынъ терисиндей, туькли эди; ога Эсав[33] дедилер. 26Артыннан, Эсавтынъ оькшесин колы ман ыслап, экиншиси тувды; ога Якуп[34] дедилер. Олар тувганда Исхакка 60 яс эди.

27Яслар оьстилер. Эсав кырларды суьйген уста анъшы болды, а Якуп – уьйде олтырмага суьйген тынышлы аьдем болды. 28Исхак Эсав аькелген кыр айванлардынъ этин ашамага суьетаган эди, соны уьшин Эсавты айыратаган эди; ама Ревека Якупты бек суьйди.

29Бир куьн, Якуп сорпа кайнатып турганда, Эсав анънан кайтып келди. Аш эм карувсыз эди. 30«Тилеймен, бу кызыл сорпадан мага ашат! – деди ол Якупка. – Мен аш эм карувсызбан!» Соны уьшин ога Эдом[35] дегенлер.

31«Тек тунъышлыкка авыстырсанъ!» – деди Якуп.

32«Мен соьле аштан оьлеекпен – неден керек мага тунъышлык?» – деди Эсав.

33«Ант эт!» – деди Якуп. Эсав ант этип, тунъышлыгымды Якупка беремен деп айтты,

34Якуп та ога оьтпек пен сорпа берди. Эсав асын ишти, еди эм турып кетти. Соьйтип тунъышлыгына эс бермеди.


### 26


Исхак пайхамбар ман Авимелек


1Ибрагимнинъ заманындагындай болып, сол кыралга тагы да ашлык келди. Исхак Герар шахарга, Пилист патшасына, Авимелекке кетти. 2Раббий Исхакка коьринип: «Мысырга барма, Мен сага коьрсеткен кыралда яша. 3Сол ерде бир кесек заман кал. Мен сага ярдам этип, разылыгымды коьрсетеекпен. Мен сенинъ атанъ Ибрагимге берген антымды толтыраякпан: бу ерлердинъ баьрисин сага эм сенинъ тувдыкларынъа береекпен. 4Сенинъ тувдыкларынъды коьктеги юлдызлардай сансыз коьп этеекпен, баьри бу ерлерди оларга береекпен. Сенинъ тувдыкларынъ аркалы ер уьстиндеги баьри халкларга разылыгымды коьрсетеекпен. 5Мен, Ибрагим Мени тынълап, Меним парызларымды, буйырыкларымды, йорыкларымды, законларымды ыслаганы эм толтырганы уьшин, солай этеекпен».

6Исхак Герарда орынласты. 7Ерли яшавшылар Ревека акында сораганда: «Ол меним карындасым», – деди. «Пишем» деп айтпага коркты. «Ревека бек ярасык, оны уьшин ерлилер мени оьлтирерлер», – деп, ойлады.

8Заман барады. Бир куьн Пилист патшасы Авимелек терезеден Исхактынъ Ревекады эркелетип турганын коьреди. 9Исхакты шакырып: «Суьйткенде, Ревека сенинъ пишенъ ме? Неге оны карындасым деп айткансынъ?»

Исхак явапка: «Оны уьшин мени оьлтирерлер деп корктым», – деди.

10Авимелек: «Сен бизи мен не этесинъ? – Бирев сенинъ пишенъ мен бирге болмага аз калды. Сен бизди уллы куьнага туьсирер эдинъ!» – деди. 11Сонъ Авимелек баьри халкына: «Ким бу аьдемге, яде онынъ пишесине тийсе, оьлимге берилеек!» – деп билдирди.

12Сол кыралда Исхак бийдай шашты. Раббий ога разылыгын коьрсетти: сол йыл онъыс юз кабат мол болды. 13Йылдан йылга Исхак бай болып барды. Ол шынты да бай аьдем болды: 14Энди ога коьплеген койлар, эшкилер эм сыйырлар суьруьвлери эм коьплеген куллар байыр болдылар. Пилистшилер ога куьнлеп басладылар. 15Олар, атасы Ибрагимнинъ сав заманында куллары казган баьри куйыларды, ер куйып, бастырдылар.

16Авимелек Исхакка: «Кыралымыздан кет. Сен бизим уьшин бек карувлы болдынъ», – деди. 17Соьйтип Исхак оннан кетти, шатырларын Герар оьзенинде курып, сол ерде орынласты. 18Атасы Ибрагим сав заманында казган эм пилистшилер Ибрагимнинъ оьлиминнен сонъ бастырган куйыларды Исхак янъыдан казды эм сол куйыларга атасы берген атларды берди.

19Бир кере Исхактынъ ыргатлары оьзенде куйы казып турганда, булак таптылар. 20Тек Герардынъ туваршылары Исхактынъ туваршылары ман эрисип басладылар: «Бу бизим сув!» – деп. Куйы уьшин дава шыкканга, Исхак ога Эсек[36] деген ат берди. 21Баска куйы каздылар. Оны уьшин де дава шыкты. Исхак ога Ситна[37] деди. 22Исхак оннан кетип, тагы да бир куйы казды. Бу куйы уьшин дава шыкпады. Соьйтип Исхак ога Реховот[38] деген ат берди. «Раббий, энди бу кыралда коьп санлы болынъыз деп, бизге рахатлык савга этти», – деп айтты.

23Оннан сонъ Исхак Беэр-Шевага кайтып келди. 24Сонда, биринши кеше ок, Раббий ога коьринди. «Мен атанъ Ибрагимнинъ Алласы, – деди Ол. – Коркпа: Мен сага ярдам этип разылыгымды коьрсетеекпен. Кулым Ибрагимнинъ хаьтери уьшин сенинъ ырувынъды коьп санлы этеекпен». 25Сол ерде Исхак курманлык ерин ярастырып, Раббийге дува этти, шатырларын яйды. Сонда онынъ ыргатлары куйы каздылар.

26Сол вакытта Исхакка Герардан Авимелек оьзининъ маслагатшысы Ахузат эм аьскер басшысы Пикол ман келди. 27«Сиз мага неге келдинъиз? – деп сорады Исхак. – Сиз мени суьймединъиз, кыралынъыздан кувдынъыз».

28«Раббий сага ярдам эткенин ашык коьремиз – дедилер олар, – соны уьшин бизди ант байлаганын суьемиз. Келисуьв беркитеек! 29Биз сага тиймей тек ийгилик этип, сав-саламат йибергенимиздей, сен де бизге яманлык этпеегинъе ант эт. Энди сага Раббий разылыгын коьрсеткен».

30Исхак оларга зияпетлер тизди, олар ашадылар, иштилер. 31Эртенъликте эрте турып, антластылар. Исхак конаклар ман аманласты, эм олар рахат уьйлерине кеттилер.

32Сол куьн Исхактынъ куйы казган ыргатлары келип, ога сув тапканларын билдирдилер. 33Исхак куйыга Шива деген атты берди. Соннан Беэр-Шева[39] деген шахардынъ соьлеги аты келеди.


Исхак Якупка разылыгын береди


34Эсавга 40 яс болганда, ол пишелер этип хетли Беэридинъ кызын Юдитти эм хетли Элоннынъ кызын Басематты алды. 35Бу хатынлар Исхак пан Ревекадынъ басына дерт болдылар.


### 27


1Бир кере энди картайган эм сокыр болган Исхак оьзине уьйкен улын, Эсавды шакырды. «Улым!» – деди.

«Аьше, атам!» – деп ол яваплады.

2Исхак айтты: «Мен энди картпан, не шаклы энди мага яшамага калганын билмеймен.

3Ал савыт-садакларынъды – яйынъды, окларынъды – бар данъылга эм кийик этке анъшыла.

4Меним суьйген асымды аьзирлеп аькелерсинъ, мен ермен эм оьлеектен алдын сага разылыгымды билдирермен».

5Тек Ревека, ясыртын, Исхак пан Эсавдынъ соьйлескенин тынълады. Эсав данъылга кийик этке анъга кеткенде, 6Ревека улы Якупка айтады: «Тынъла! Мен атанънынъ кардашынъ Эсавга буйырганын эситтим. 7Атанъ: „Кийик эт аькелип, меним суьйген асымды аьзирле. Мен ермен, эм оьлеектен алдын Раббийдинъ алдында сага разылыгымды берермен“, – деди.

8Суьйткенде, улым, тынъла сага не зат этпеге керегин. 9Суьруьвге бар, эки ийги эшки баласын айырып ал. Мен оларды атанъ суьетагандай таьтли этип писирермен. 10Есин деп, сен атанъга аькетерсинъ, ол оьлеектен алдын сага разылыгын берер».

11«Меним кардашым Эсавдынъ кевдеси туькли, – деди Якуп, – меним терим тегис. 12Атам бирден мени сыйпаса ша? Эгер меним алдаганымды анъласа, разылык тувыл, каргыс мени саклайды».

13Ама анасы айтты: «Сол каргыс менде болсын, улым. Бар эм мен айтканды эт, эшки балаларын аькел».

14Якуп эшки балаларын алып келди, Ревека оларды, Исхак суьйгендей таьтли этип, аьзирледи. 15Оннан сонъ Эсавдынъ, уьйкен улынынъ, уьйде болган энъ аьруьв кийимлерин алып, кишкей улы Якупка кийгистти, 16Якуптынъ мойнын, колларын эшки териси мен орады, 17оннан сонъ оьзи аьзирлеген таьтли асты эм оьтпекти Якупка берди.

18Якуп атасына барып: «Атам!» – деди.

«Улым! – деди Исхак. – Сен кайсысынъ?»

19«Мен Эсав, сенинъ тунъышынъ, – деп яваплады Якуп. – Мен, сен калай айткан болсанъ, солай эттим. Тилеймен, тур, олтыр эм мен аькелген кийик этти аша, оннан сонъ мага разылыгынъды бер».

20«Улым, соьйтип тез калай ысладынъ кийикти?» – деп сорады.

Ол да: «Раббий, сенинъ Алланъ, меним бактымды ашты».

21«Кел касыма, улым, – деди Исхак. – Мен сени сыйпайым: сен дурысы ман да Эсавсынъ ма, тувылсынъ ма анълайым?»

22Якуп атасынынъ касына келди, ол оны сыйпады эм айтты: «Давазынъ – Якуптыкы, а колларынъ – Эсавтыкы». 23Якуптынъ коллары, кардашы Эсавтыкындай болып, туькли эди. Сол себептен Исхак оны танымады. Ога разылыгын береек заманда, 24«Сен уьшини мен де меним улым Эсавсынъ ма?» – деп сорады.

Якуп: «Аьше», – деп беркитти. 25Исхак айтты: «Улым, бер кийик этинъди емеге, эм мен сага разылыгымды берермен». Якуп атасына ас та, шагыр да берди. Атасы Исхак асын ишип, еп кутылганнан сонъ: 26«Кел касыма, улым, оьп мени», – деди. 27Якуп келип, оьпкенде, атасы Исхак онынъ кийимлерининъ ийисин сезгенде, ога сосы соьзлер мен разылыгын берди: «Меним улымнынъ ийиси – Раббий разылыгын коьрсеткен кырлардынъ ийиси. 28Алла сени коьктен туьскен шык пан, ердинъ емислери мен, оьтпек эм шагырдынъ моллыгы ман савгаласын.

29Халклар сага куллык этсинлер, миллетлер сенинъ алдында сежде кылсынлар. Сени каргаганлар наьлетленсинлер, сага ийгилик тилегенлер ийгилик тапсынлар!»

30Якуп, атасы Исхактынъ разылыгын алып, онынъ алдыннан шыкканлай, кардашы Эсав анънан кайтып келди. 31Эсав да таьтли ас этип атасына алып келди: «Атам! Тилеймен, тур, кийик эт алып келдим, е, эм мага разылыгынъды бер», – деди.

32Исхак: «Сен кимсинъ?» – деп сорады.

Ол да: «Мен сенинъ улынъ, тунъышынъ, Эсав», – деди.

33Исхак, бек уллы кайгы ман калтырап: «Аьше, ол заманда, кийик этти ким табып, ас этип, мага егисткен? – деп сорады. – Сен келмей мен ога разылыгымды бердим, энди Алла оннан разы калаяк!»

34Атасынынъ соьзлерин эситип, Эсав коьтеринки эм кайгылы оькирип: «Мага да, атам,

разылыгынъды бер!» – деди.

35Исхак: «Кардашынъ келип мени алдады. Сага береек разылыгымды ол алды», – деди.

36Эсав: «Босына Якуп[40] деп айтпайдылар ога. Ол мени эки кере алдады! Бас деп тунъышлыгымды алды, энди сен мага береек разылыгынъды алды!» – деди. Оннан сонъ атасына: «Аьше, мага да разылыгынъды бермеге амал калмаганма?» – деп сорады.

37Исхак яваплады: «Мен оны сенинъ бийинъ эттим, баьри кардаш-кавымын онынъ ыргаты эттим, оьтпекти эм шагырды ога бердим. Сага, улым, энди не зат берерим?»

38Эсав: «Атам меним, разылыгынъды бермеге тек бир амал барма? Разылыгынъды, атам, мага да бер!» – деп, оькирип йылады. 39Атасы Исхак ога: «Сенинъ юртынъ коьктен шык туьскен семиз ерден узак болаяк. 40Сен кылышынъ тапканы ман яшаяксынъ, кардашынъа кызмет кылаяксынъ. Ама заман келеек – сен оьршигип коьтерилеексинъ эм мойнынънан мойсасын таслаяксынъ», – деп явап берди.


Якуп пайхамбар ана кардашы Лаванга кашады


41Атасы разылыгын Якупка бергени уьшин, Эсав кардашы Якупты коьрип болмады. Оьзи оьзине: «Атамыздынъ оьлими мен байланыслы тулланув куьнлер ювыкладылар. Йылав куьнлериннен сонъ, кардашым Якупты оьлтирермен», – деди.

42Ревекага тамада улы Эсавдынъ айтканын ким де болсын бирев еткерди. Ревека кишкей улы Якупты шакырып: «Сенинъ кардашынъ Эсав сени оьлтиреегин айтып, оьзин юбантады. 43Тынъла, улым, меним айтканыма: каш Харранга, меним кардашым Лаванга.

44Кардашынънынъ ашувы кайтканга дейим Лаваннынъ янында бир кесек заман кал.

45Кардашынънынъ шамланувы кеткенде эм сенинъ ога эткенинъди мутканда, мен хабар йиберип сени аькелдирермен. Ол болмаса бир куьнде экевинъизди де йойтарман!» – деди.

46Оннан сонъ Ревека Исхакка: «Сосы хетли кыскаяклылардан яшавым каранъа болады. Эгер Якуп да ерли, хетли кызлардан бирин пише этип алса, мага яшамага керек тувыл!» – деди.


### 28


1Исхак Якупты шакырып, ога разылыгын берди эм насихатлап: «Кенанлы кызларды пише этип алма. 2Бар Паддан-Арам ерине, ананънынъ атасы Бетуэлдинъ уьйине эм сонда пише этип ананънынъ кардашы Лаваннынъ кызларынынъ бирин ал.

3Куьдиретли Алла сага разылыгын коьрсетсин! Сенинъ ырувынъды, коьплеген халклар сеннен яратылсын деп, емисли эм коьп санлы этсин! 4Ибрагимге разылыгын бергениндей сага эм сенинъ тувдыкларынъа да берсин; сол заманда Алла Ибрагимге савгалаган ерди, сен энди ят киси болып яшаган ерди байырлаяксынъ». 5Исхак Якуп пан аманласты. Якуп Паддан-Арамга, арамлы Бетуэлдинъ улы Лаванга йоьнеди. Лаван Эсав ман Якуптынъ аналары Ревекадынъ кардашы эди.

6Эсав Исхактынъ Якупка разылыгын бергенин, пише аькелмеге Паддан-Арамга йибергенин билди. Разылыгын берип турганда атасынынъ «Кенанлы кызлардан пише алма» деп насихатлаганын 7эм Якуп атасы ман анасына бойсынып, Паддан-Арамга кеткенин де билди. 8Сол заманда Эсав атасына кенанлы кызлардан келинлер ярамайтаганын анълады.

9Соьйтип Эсав Ибрагимнинъ улы Исмаилге барып, Исмаилдынъ кызын, Невайоттынъ карындасы Махалатты оьзине тагы да бир пише этип алды.


Якуп пайхамбардынъ туьси


10Якуп Беэр-Шевады калдырып, Харранга йол алды. 11Бир ерге еткенде, куьн баткан эди, басынынъ астына тас салып ятып, сол ерде конды. 12Туьсинде ерде турган бир шапыраш коьрди. Шапыраштынъ басы коькке етти; Алладынъ маьлеклери шапыраш пан ойга-кырга юредилер. 13Раббий шапыраштынъ басында турып Якупка: «Мен Раббий, уьйкен атанъ Ибрагимнинъ эм атанъ Исхактынъ Алласыман. Сен ятып турган ерди мен сага эм сенинъ тувдыкларынъа савгалайман. 14Сенинъ тувдыкларынъ кумдай коьп болаяклар, олар куьнбатарга эм куьнтуварга, керуьвге эм кубылага яйылаяклар. Ер юзиндеги баьри халклар сен эм сенинъ тувдыкларынъ аркалы Алладынъ разылыган табаяклар. 15Мен сага ярдам этермен: сен кайда барсанъ да, Мен сени саклаякпан эм сосы кыралга кайтараякпан. Мен сени калдырмаякпан: не зат ваьде эткен болсам, соны толтыраякпан», – деди.

16Якуп уянып, айтты: «Туврасы да, Раббий булайда, сосы ерде – а мен билмедим!»

17Эм коркканыннан: «Калай коркынышлы сосы ер! Бу Алладынъ уьйи, коьктинъ капысы экен!» – деди.

18Якуп, эртенъликте эрте турып, басынынъ астына салган тасты алды да, кие тастай этип, кадап салды эм уьстине зейтун майын тоькти. 19Сол ерди Бетел[41] деп атады. Оннан алдын шахар Луз деп аталган.

20Якуп Аллага ант этти: «Эгер Сен мага ярдам этсенъ, мен баратаган йолда сакласанъ, мага оьтпек, кийим берсенъ, 21эгер мен ата юртыма сав-саламат кайтсам, Раббий меним Аллам болаяк. 22Мен салган сосы кие тас Сенинъ уьйинъ болаяк эм Сен берген аьр не заттан мен Сага оныншы пайын береекпен».


### 29


Якуп пайхамбар Рахел мен танысады


1Якуп йолын бардырды. Куьнтувар халкларынынъ ерине еткенде, 2данъылда куйы коьрди. Куйыдынъ янында уьш кой эм эшки суьруьви яткан эди. Аьдетинше, суьруьвлерди сол куйыдан сувгарганлар. Куйыдынъ басы уьйкен тас пан ябылган эди. 3Баьри суьруьвлер сонда йыйылса, шобанлар тасты куйыдынъ басыннан ийтеп, туварларына сув иширтип, оннан сонъ тасты тагы да орнына, куйыдынъ басына коядылар.

4«Кардашлар, сиз кайдансыз?» – деп Якуп шобанлардан сорады.

«Харранданмыз», – деп явапладылар олар.

5Ол: «Сиз Нахордынъ улынынъ улы Лаванды таныйсызба?» – деп сорады.

Олар: «Таныймыз», – дедилер.

6«Ол калай яшайды?» – деп Якуп сорады.

«Аман-эсен, – деп явап бердилер. – Эне кызы да онынъ – Рахел, мунда койлары эм эшкилери мен келеятыр».

7«Иссилик энди де туьспеди, – деди Якуп шобанларга, – малларды йыятаган заман тувыл. Оларга сув иширтинъиз де отлакларга аькетинъиз».

8Олар да: «Баьри суьруьвлер йыйылмай, биз кеталмаймыз. Сол заманда тасты аргы якка ийтеп, малга сув иширтеекпиз».

9Олар соьйлегеннинъ арасында, Рахел де атасынынъ малын алып келди. Рахел шобан эди. 10Якуп, анасынынъ кардашы Лаваннынъ кызы Рахелди эм Лаваннынъ малын коьрип, куйыдынъ касына барды, тасты ийтеп, куйыды ашты эм малларга сув берди. 11Оннан сонъ Рахелди оьпти эм, оькирип йылап, 12ога атасынынъ ювыгы, Ревекадынъ улы болганын айтты. Рахел сол хабарды айтпага атасына шапты.

13Лаван, йиени Якуп келгенин эситкенде, алдына шапты, оны кушаклады, оьпти эм уьйине алып кетти. Якуп ога оьзине болган баьри затлар акында хабарлады. 14Лаван «Тувра, сен суьек пен, ден мен меникисинъ!» – деди.


Якуп пайхамбар Леяды эм Рахелди пише этип алады


Якуп Лаваннынъ уьйинде бир ай калган сонъ, 15Лаван ога: «Сен меним кардашым болганга, мага бослай куллык этеексинъме, аьше? Айт, кайдай тоьлевге разысынъ?» – деди.

16Лаванда эки кыз бар эди: уьйкенининъ аты – Лея, кишкейиндики – Рахел.

17Леядынъ коьзлери мунълы эди, Рахел десенъ бек ярасык эди – эм бети мен, эм сыны ман.

18Якуп Рахелге ашык болганын Лаванга айтты: «Мен сенинъ кишкей кызынъ Рахел уьшин сага ети йыл куллык этеекпен».

19«Аьше, суьйтип болсын, – деди ога Лаван, – ят кисиге барганнан эсе, сага барсын. Кал».

20Якуп Рахел уьшин ети йыл куллык этти, тек Рахелди суьйгени уьшин бу ети йыл ога бир неше куьн болып коьринди. 21Лаванга: «Заман келди, кызынъды бер, уьйленейим», – деди.

22Лаван буьтин ерли халкты йыйып, зияпетлер салды. 23Кеш болганда, Якупка кызын Леяды аькелди. Якуп оны ман ятты. 24Лаван оьз таьвкесин Зилпады Леядынъ кызметине берди.

25Эртенълик болды, мине Лея! «Сен мени мен не эттинъ?» – деди Лаванга Якуп. – «Мен сага Рахел уьшин куллык этпедим ме? Неге сен мени алдадынъ?»

26«Бизим бетлерде, уьйкен аьптеси турып, кишкейди байга бермейдилер.

27Мине бу той юмасы озса, биз сага кишкейди де берермиз. Онынъ уьшин сен мага энди де ети йыл куллык этпеге керексинъ», – деди Лаван.

28Якуп разы болды. Лея ман той юмасы кеткеннен сонъ, Лаван кызы Рахелди де ога пише этип берди. 29Лаван оьз таьвкесин Билхады Рахелдинъ кызметине берди. 30Якуп Рахел мен де ятты. Ол Рахелди Леядан эсе бек суьетаган эди. Якуп Лаванга тагы да ети йыл куллык этти.


Якуп пайхамбардынъ балалары


31Раббий Леяды суьймегенин коьрди; сол себептен онынъ карнын емисли этти, а Рахел каратон болды. 32Лея авыраяклы болып, ул тапты. «Аьше, Раббий меним кайгымды коьрди; энди мени байым суьер», – деп, улына Рубен[42] деген атты берди.

33Ол тагы да авыраяклы болды, тагы да ул тапты. «Раббий мени байым суьймегенин эситип, мага тагы да ул савгалады!» – деп, улына Шимон[43] деген атты берди.

34Ол тагы да авыраяклы болды, тагы да ул тапты. «Энди байым мага байланар, неге десе мен ога уьш ул таптым!» – деп, улына Левий[44] деген атты берди.

35Ол тагы да авыраяклы болды, тагы да ул тапты. «Энди Раббийди данъкларман», – деп, улына Юда[45] деп атады. Оннан сонъ ол бала таппады.


### 30


1Рахел Якупка бала табалмаганын коьрип, аьптесине куьнлейтаган эди. «Мага бала бер, ол болмаса мен оьлеекпен», – деди ол Якупка.

2Тек Якуп, ашувланып: «Мен Алладынъ орнын алаларман ма? Сага бала бермейтаган Ол!» – деп яваплады.

3«Мине Билха, меним таьвкем, – деди Рахел. Сен оны ман ят, мага бала тапсын, меним тизлериме салсын. Ол аркалы болса да, менде балалар болаяк!»

4Рахел ога некяхсыз пише этип Билхады берди. Якуп Билха ман ятты. 5Билха авыраяклы болды эм Якупка ул тапты. 6Рахел: «Алла мага аьдиллик этти. Ол меним тилегимди эситип, мага ул берди», – деп, балага Дан[46] деген атты берди.

7Билха тагы да авыраяклы болды эм Якупка тагы да бир ул тапты. 8Рахел: «Аьптем мен уллы базласувым болды, эм енъдим мен оны!» – деп, балага Напталий[47] деген атты берди.

9Лея, энди бала таппаякпан деп, таьвкесин Зилпады Якупка некяхсыз пише этип берди.

10Зилпа Якупка ул тапты. 11Лея: «Бактылыман!» – деп, балага Гад[48] деген атты берди.

12Зилпа Якупка экинши ул тапты. 13Лея: «Наьсиплимен! Баьри хатынлар мага наьсипли деп айтарлар!» – деп, балага Ашер[49] деген атты берди.

14Бир кере бийдай шалынган заманда, Рубен, кырда мандрагор[50] емислерин табып, анасы Леяга аькелди. Рахел Леядан: «Сенинъ улынъ тапкан мандрагор емислериннен мага бертагы», – деп тиледи. 15«Меним байымды алганынъ етпейим? – деди Лея. – Энди меним улым тапкан мандрагор емислерин де алаяксынъма?»

Рахел: «Улынънынъ мандрагорларын мага берсенъ, бу кеше сага байым ман ятпага ызын берермен», – деп соьз берди.

16Эм мине кеште Якуп кырдан уьйге кайтканда, Лея алдына шыгып айтты: «Кел мага. Мен сени синълимнен улым тапкан мандрагор емислерине сатып алганман!» Сол кеше Якуп Лея ман ятты.

17Алла Леядынъ дувасын кабыл этти. Лея авыраяклы болды эм Якупка бесинши ул тапты. 18«Байымды таьвкем мен боьлискеним уьшин Алла мени савгалады», – деп, Лея улына Иссакар[51] деген атты берди.

19Тагы да Лея бала коьтерди, Якупка алтыншы ул бала тапты. 20«Алла мени юмарт савгалады! Энди байым мени сыйлар, мен ога алты ул таптым!» – деп, Лея улын Завулон[52] деп атады.

21Оннан сонъ Лея кыз тапты. Дина[53] деп атады.

22Алла Рахел акында да мутпады; дувасын кабыл этти эм бала коьтермеге амал берди.

23Рахел авыраяклы болды, ул тапты эм айтты: «Мени Алла бетлевден куткарды». 24Эм: «Раббий тагы да бир ул коссын!» – деп, Рахел улына Юсуп[54] деген атты берди.


Якуп пайхамбардынъ суьруьвлери коьп болады


25Рахел Юсупты тапканнан сонъ, Якуп Лаванга айтты: «Юртыма кайтпага ызын бер, тувган элиме, 26бирге балаларым ман, олар уьшин сага куллык эткен пишелерим мен. Оьзинъ билесинъ сага не шаклы куллык эткенимди!»

27«Мага разы эсенъ, мунда кал! – деди Лаван. – Мен бал ашып, сен аркалы Раббий мага разылыгын коьрсеткенин анъладым. 28Айт, кайдай тоьлев бермеге керекпен?»

29«Оьзинъ билесинъ, – деп яваплады Якуп, – меним калай куллык эткенимди, меним каравым ман суьруьвлеринъ кайдай болганын. 30Мен келгенде, малынъ сенинъ аз эди, а соьле бек коьп болган. Соьйтип меним келуьвим мен Раббий сага разылыгын коьрсетти. Тек оьз аьелиме мен кашан куллык этеекпен?»

31«Айт, не шаклы тоьлев берейим сага?» – деп сорады Лаван.

«Мага бир зат та бермеге керек тувыл, – деп яваплады Якуп. – Мен сенинъ малынъды отлатып карамага энди де разыман, тек бир шартым бар. 32Буьгуьн баьри суьруьвлеринъди айланып, олардан шубар, таргыл койларды, кара козыларды эм таргыл, шубар эшкилерди айырып шыгарайым. Муннан арбатын сондай мал меним куллык хакым болар. 33Меним алдамаганымды тергемеге енъил болаяк: муннан арбатын сен тоьлевге не зат алганымды карамага келсенъ эм шубар, таргыл болмаган эшкиди, кара болмаган козыды тапсанъ – олар урланган деп санамага болаяксын».

34«Бек аьруьв, – деди Лаван. – Сен айткандай болсын». 35Ама сол куьн ок Лаван баьри алагаз, таргыл текелерди, ак белгилери болган шубар, таргыл эшкилерди эм баьри кара козыларды айырып, улларына берди. 36Сонъ Якуптан уьш куьнлик узаклыкка кетти.

Якуп Лаваннынъ калган малын бакты.

37Якуп актеректинъ, бадамнынъ, платаннынъ ший бутакларын кести, олардынъ кабагын йолак-йолак этип, ак агашына дейим сыдырды. 38Сыдырылган бутакларды малдынъ алдына, сув ишетаган олыкларына салды. Мал сув ишпеге келгенде, сол шыбыкларга карасын деп, неге десе олардынъ кашатаган заманы эди. 39Мал, сызыклы шыбыклардынъ, бутаклардынъ алдында косылганы уьшин, балалары сызыклы, шубар, таргыл болып тувдылар. 40Козыларды Якуп айырып салатаган эди эм оларды, Лаваннынъ суьруьвлерининъ шубар эм кара малына карап тургандай этип, буратаган эди. Энди Якуп оьзининъ суьруьвлерин айырып, оларды Лаваннынъ суьруьвлерине карыстырмады.

41Карувлы айванлар кашсалар, Якуп, айванлар бутаклардынъ касында косылсынлар деп, бутакларды олардынъ коьзлерининъ алдына, олыкларга салды. 42А карувсыз айванлардынъ алдында бутакларды олыкка салмайтаган эди. Соьйтип карувсыз мал Лаванга, а карувлы мал Якупка тиетаган болды. 43Якуп шынты бай аьдем болды, онынъ кой, эшки суьруьвлери, таьвкелери эм ыргатлары, туьелери эм эшеклери болды.


### 31


Якуп пайхамбар Лаваннан кашады


1Лаваннынъ уллары: «Якуп бизим атамызда болган баьри затты алган! Атамыз аркалы оьзине байлык йыйган», – деп айтатаган болдылар. Бу соьзлерди эситип, 2Якуп Лаваннынъ ога алдынгындай болып ийги карамайтаганын анълады.

3Раббий Якупка: «Аталарынънынъ ерине, тувган юртынъа кайт. Мен сага ярдам этеекпен», – деди.

4Якуп аьдем йиберип, Рахел мен Леяды онынъ суьруьвлери багылган данъылга шакыртты 5эм оларга айтты: «Карайман, сизинъ атанъыз мага алдынгындай болып турмайды. Тек мага атамнынъ Алласы ярдам этти. 6Оьзинъиз билесинъиз: мен сизинъ атанъызга болган карувымды салып куллык эткенмен. 7Атанъыз мени алдап он кере кыйынагымды авыстырды. Тек Алла ога мага яманлык этпеге ызын бермеди. 8Атанъыз мага: „Сенинъ кыйынагынъ шубарлар болаяк“, – десе, савлай мал шубар болып тувады. А: „Сенинъ кыйынагынъ таргыллар болаяк“, – десе, савлай мал таргыл болып тувады. 9Соьйтип Алла атанъыздынъ малын алып, мага берди.

10Бир кере, мал кашатаган заманда, мен туьсимде эшкилерди кашырган текелер баьриси де шубар, таргыл, яде доьнъелли болганларын коьрдим. 11Туьсимде Алладынъ маьлеги мага: „Якуп!“ – деди. Мен: „Аьше!“ – деп явапладым. 12Ол: „Кара, – деди, – баьри текелер, эшкилерди кашыратаганлар – яде шубар, яде таргыл, яде доьнъелли. Лаваннынъ сага этетаган затларынынъ баьрисин коьрдим. 13Мен сага Бетелде коьринген Алламан. Сол ерде сен кие таска зейтун майын куйып, Мага ант эттинъ. Тур, сосы кыралдан кет, тувган элинъе кайт“».

14Рахел эм Лея Якупка: «Бизге атамыздынъ мал-муьлкиннен, яде асабалыгыннан бир зат тиеме, аьше? 15Туврасы, ол бизди ят деп санайды; ол бизди саткан, а биз уьшин алганын оьзине байырлады. 16Суьйткенде, Алла бизим атамыздан алган баьри байлык, бизге эм бизим балаларымызга байыр. Алла сага калай буйыра болса, солай эт», – деп явапладылар.

17Якуп балаларын эм пишелерин туьелерге олтыртып, 18буьтин айванларын алдына суьрип, йыйган баьри мал-муьлки, Паддан-Арамда алган оьз суьруьвлери мен атасы Исхакка, Кенан ерине баратаган йолга шыкты.

19Лаван койларды кыркпага кеткен заманда, Рахел атасынынъ уьйиндеги аллаларды урлады. 20Якуп кашаягын билдирмей, арамлы Лаванды алдады. 21Болган баьри мал-муьлки мен кашып кетти. Ефрат йылгадынъ ары ягына оьтип, Якуп Гилад тавларына карап йоьнеди.


Лаван Якуп пайхамбарды кувып етеди


22Уьшинши куьн Лаванга Якуп кашып кеткен деп айттылар. 23Лаван кардаш-кавымын йыйып, Якупты кувып йоьнеди. Ети куьннен сонъ Гилад тавларында онынъ артыннан етти.

24Сол кеше, туьсинде, арамлы Лаванга Алла коьринди эм айтты: «Сак бол! Якупка эш бир яманлык та этпе!»

25Лаван Якупты кувып етти. Якуп тыншаймага деп, Гилад тавларында орынласкан эди. Лаван да кардаш-кавымы ман шатырын сонда ок орынластырды. 26Эм Лаван Якупка: «Сен не зат этесинъ? – деди. – Сен мени алдадынъ! Кызларымды, кавгада есирге туьскенлердей этип, алып кеттинъ! 27Неге сен билдирмей кеттинъ, алдадынъ мени эм мага бир зат та айтпадынъ? Мен сени шатлыклы йырлар ман, даул ман, лира ман озгарар эдим, 28а сен мага кызларымды эм тувдыкларымды оьппеге де амал бермединъ! Акылсызлык эттинъ сен! 29Сизге яманлык этпеге меним колымда куьш бар, ама кеше атанъыздынъ Алласы мага: „Сак бол! Якупка эш бир яманлык та этпе!“ деди. 30Аьруьв, аьше, сен кеттинъ меннен, неге десе атанънынъ уьйин сагындынъ. Ама меним аллаларымды неге урладынъ?»

31Якуп Лаванга явап берип: «Мен корктым, кызларынъды артка аларсынъ деп ойладым. 32Тек кимде аллаларынъды тапсанъ, ол яшамаяк! Бизим ювыкларымыз шаат болсынлар: баьри затымды карап шык, сеники болганды ал!» – деди. (Якуп билмейтаган эди аллаларды Рахел алганын.)

33Лаван Якуптынъ, Леядынъ, эки таьвкединъ шатырларын тинтти, бир зат та таппады. Леядынъ шатырыннан шыгып, Рахелдинъ шатырына кетти. 34Рахел сонынъ арасында аллаларды алып, туьединъ иерине ясырды эм уьстине олтырды. Лаван онынъ шатырын тинтип баслады, бир зат та таппады.

35А Рахел ога: «Бийим, алдынъда турмаганым уьшин, мага ашувланма: аьдеттеги пише авырувы менде». Лаван баьри затты тинтти, аллаларды таппады.

36Энди Якуп ашувланды эм Лаван ман даваласып баслады: «Меним шуьшим не? Сен меним артымнан кувгандай, кайдай куьна, кайдай кыянатшылык эттим мен? 37Сен меним баьри муьлкимди тинттинъ – сага байыр не зат таптынъ, аьше? Коьрсет, ювыкларымыздынъ алдына кой. Олар арамызда болган затка карар берсинлер. 38Йырма йыл мен сага куллык эттим. Сол заманнынъ ишинде не койларда, не эшкилерде иш таслаган болмады. Мен сенинъ суьруьвинънен кой емедим. 39А кыр айванлары талаган малды сага аькелмедим, оьзим тоьлеп турдым. Куьндиз болсын, кеше болсын – урланган малды сен меннен сорап турдынъ.

40Куьндиз иссиликтен, кеше аяздан азап шектим. Коьзиме уйкы кирмеди. 41Йырма йыл мен уьйинъде солай яшадым. Он доьрт йыл кызларынъ уьшин, алты йыл – малынъ уьшин сага куллык эттим, а сен он кере белгиленген кыйынагымды туьрлендирдинъ. 42Эгер уьйкен атам Ибрагим сенген эм атам Исхак корккан Алла мага ярдам этпеген болса, сен мени бир затсыз йибереек эдинъ. Тек Алла меним шеккен кыйынлыгымды эм меним куллыгымды коьреди: бу кеше Ол Оьзи меним коршалавшым болды!»

43Лаван Якупка яваплады: «Олар меним кызларым, меним тувдыкларым, меним малым. Баьри сен коьретаган зат – меники. Ама кызларымды эм олар тапкан балаларды янымнан айырмаска не зат этип боларман? 44Кел, бир келисуьв беркитеек, арамызда бир шаат болсын».

45Сол заманда Якуп кие тастай этип, уьйкен тасты кадап салды, 46эм ювыкларына айтты: «Тасларды йыйынъыз». Олар тастан уьйкен тоьбе уьйдилер эм янында ас иштилер. 47Лаван тоьбеди Егар-Сахадута деп атады, а Якуп Гал-Эд[55] деп атады.

48Лаван айтты: «Бу тоьбе – буьгуьн бизим келисуьвдинъ шааты». Соны уьшин бу ердинъ аты Гал-Эд. 49Ога Миспа[56] да аталган, неге десе Лаван косты: «Биз бир биримизди йойганда да, Раббий экевимизди коьзиннен айырмасын. 50Эгер дейим сен меним кызларымнынъ хаьтерин калдырсанъ, яде олардан баска пишелер алсанъ, эсинъде тургыст: янымызда бир аьдем де болмаса, Алла бизге шаат!»

51Оннан сонъ «Кара, – деди Лаван Якупка, – бу тоьбе эм бу кие тас, мен оларды арамызга салдым. 52Олар бизим келисуьвдинъ шаатлары. Мен яман ниет пен бу тоьбединъ эм бу кие тастынъ сага байыр болган ягына бармаякпан, сен де олардынъ мага байыр ягына яман ниет пен келмеексинъ. 53Бизим оькимшимиз Ибрагимнинъ, Нахордынъ эм олардынъ аталарынынъ Алласы болсын».

Якуп атасы Исхак корккан Алла ман ант этти. 54Оннан сонъ Якуп сол тавда курманлык этти, ювыкларын зияпетке шакырды. Астан сонъ олар сол тавда конмага калдылар. 55Эртенъликте Лаван эрте турып, тувдыкларын эм кызларын оьбип, оларга разылыгын берип, уьйине йол алды.


### 32


1Якуп йолын бардырды, эм алдына Алладынъ маьлеклери шыктылар.

2Оларды коьрип, Якуп айтты: «Бу – Алладынъ турагы!» Эм бу ерге Маханайим[57] деп ат берди.


Якуп пайхамбар Эсав ман коьриспеге аьзирленеди


3Якуп оьзининъ алдына, Сеир еринде, Эдом кыралында яшаган кардашы Эсавка хабаршылар йиберди. 4Оларга: «Меним бийим Эсавга айтынъыз: „Соьйтип сенинъ ыргатынъ Якуп айтады: мен узак заман Лаваннынъ уьйинде яшадым. 5Энди менде оьгизлер, эшеклер, мал, ыргатлар эм таьвкелер бар. Мен сага, меним бийиме, сосы хабарды сенинъ ийгилигинъе сенип йиберемен“», – деп буйырды.

6Хабаршылар кайтып, Якупка: «Кардашынъ Эсав пан коьристик. Ол доьрт юз аьдем мен алдынъа шыкпага келеди», – дедилер. 7Коркыныш бийледи Якупты. Ол бек кайгырып, аьдемлерин, малын, сыйырларын, туьелерин эки куьпке боьлди. 8«Эгер Эсав бир куьпке шапкынлык этсе эм баьрин оьлтирсе, экинши куьптегилер кашып кутыларлар», – деп ойланды.

9Сонъ Якуп дува этип баслады: «О, меним уьйкен атам Ибрагимнинъ Алласы, атам Исхактынъ Алласы Раббий! Мага: „Тувган юртынъа, ювыкларынъа кайт. Мен сага бактынъды ашаякпан“, – деп соьз бердинъ. 10Мен Сенинъ мага, Оьзинънинъ кулынъа, коьрсеткен юмартлыгынъа, рагимлигинъе тийисли тувылман. Мен Йордан йылгадынъ аргы ягына тек аса таяк пан оьткен эдим, а соьле менде эки мал-муьлк толы турак ерим бар. 11Тилеймен, мени кардашым Эсавтан коры! Коркув менде: ол келер эм мени оьлтирер, пишелерим мен, балаларым ман! 12А Сен: „Бактынъды ашаякпан, тувдыкларынъды денъиз кумындай сансыз коьп этеекпен“, – деп ваьде эттинъ».

13Якуп сол ерде конды. Эртенъликте суьруьвлериннен кардашы Эсавка савгага 14эки юз эшки, йырма теке, эки юз кой, йырма кошкар, 15отыз савылатаган туье боталары ман, кырк сыйыр, он оьгиз, йырма ургашы эшек, он эркек эшек айырды. 16Оларды ыргатларга берди, аьр бир суьруьвде оьзининъ айдавшысы болгандай этти, эм оларга айтты: «Алдыга барынъыз, суьруьвлер арасында бос ер сакланъыз». 17Оннан сонъ биринши айдавшыга: «Меним кардашым Эсавка расканда, – деди, – ол: „Сен кимнинъ ыргатысынъ? Кайда барасынъ? Кимнинъ малын айдайсынъ?“ деп сораса, 18сен: „Бу мал – сенинъ ыргатынъ Якуптынъ сага, бийим Эсавга, йиберген савгасы. Мине Якуп оьзи артымыздан келеди“ деп явапла».

19Якуп эм экинши, эм уьшинши, эм баска айдавшыларга Эсав пан расканда тап солай айтпага буйырды, 20эм «Тек: „Сенинъ ыргатынъ Якуп артымыздан келеди“, деп коспага мутпанъыз», – деди. Соьйтип, алдыга йиберилген савгалар ман Эсавтынъ юрегин юмсатаяк болды. «Оннан сонъ, – ойланды Якуп, – мен оьзим де коьринермен. Сол заманда, билким, ол мени ийгилик пен расар». 21Эм, савгаларды алдыга йиберип, Якуп туракта конмага калды.


Якуптынъ аты Исраилге туьрлендириледи


22Сол кеше ок, Якуп турды, эки пишесин, эки некяхсыз пишесин, он бир улын алып, Яббук йылгадынъ кешуьви мен аргы ягына оьтти. 23Оларды оьттирген сонъ, йылгадынъ аргы ягына баьри мал-муьлкин де коьширди. 24Якуп оьзи туракта ялгыз калды. Танъ атканга дейим, ким болса бирев оны ман куьрести. 25Аьдем Якупты енъалмаягын коьрип, оны ман куьресип турганда, янбасынынъ суьеги шыккандай этип куьшли сокты 26эм Якупка айтты: «Йибер Мени. Танъ атты».

«Мага разылыгынъды бермесенъ, йибереек тувылман», – деди Якуп.

27Аьдем: «Сенинъ атынъ не?» – деп сорады.

Ол: «Якуп», – деп яваплады.

28Аьдем: «Буьгуьннен арбатын атынъ Якуп тувыл, Исраил[58] болаяк, неге десе сен Алла ман эм аьдемлер мен куьрестинъ эм енъуьвши болып шыктынъ».

29Якуп: «Айт мага атынъды!» – деп тиледи.

Ол: «Сага атымды билмеге неден керек?» – деди. Эм Якупка разылыгын берди.

30Сол ислер болган ерге Якуп: «Бу ерде мен бет бетке Аллады коьргенмен эм сав калдым!» деп, Пениел[59] деген атты берди.

31Якуп Пениелден кеткен заманда куьн тува эди. Ол, янбасынынъ суьеги шыкканнан себеп, аксай эди. 32Исраил уллары бу куьнге дейим айванлардынъ янбас суьегининъ басындагы синъирди емейдилер. Неге десе Алла Якуптынъ янбас суьегининъ басындагы синъирге тийген эди.


### 33


Якуп пайхамбар Эсав ман коьриседи


1Якуп карады эм коьрди: онынъ алдына Эсав 400 аьдем мен бирге келеятыр. Якуп Леядынъ, Рахелдинъ эм некяхсыз хатынларынынъ балаларына аналарынынъ касында турмага буйырды. 2Ол оларды булай тизди: алдыда некяхсыз хатынлар балалары ман, олардынъ артында Лея балалары ман, олардынъ артында Рахел эм Юсуп. 3Оьзи Якуп алдыга шыкты эм, кардашынынъ касына келеектен алдын, ети кере сежде кылды.

4Тек Эсав онынъ алдына ымтылды, кушаклады, мойнына сарылып, оьпти. Экеви де йылап басладылар. 5Пишелерди эм балаларды коьрип, Эсав: «Бу янынъдагылар ким?» – деп сорады.

Якуп: «Олар – мага, сенинъ кулынъа, Алла савга эткен балаларым», – деди.

6Некяхсыз хатынлар балалары ман Эсавтынъ янына келип, сежде кылдылар. 7Олардан сонъ Лея балалары ман келип, сежде кылдылар. Энъ сонъ Рахел эм Юсуп келип, сежде кылдылар.

8Эсав: «Мага йолда раскан суьруьвлердинъ маьнеси не?» – деп сорады.

Якуп: «Ол – сага ярар уьшин савга, бийим», – деп яваплады.

9«Менде коьп бар, кардашым, – деди Эсав, – калдыр оьзинъе».

10«Йок, – деди Якуп, – рагимлик коьрсет, ал меним савгаларымды! Сени мен коьрисуьв – мага Алла ман бет бетке коьрисуьвдей, сен мага бек танъсынъ! 11Тилеймен, сага аькелген савгамды ал. Алла мени юмарт савгалады, менде не де бар». Якуп Эсавка савгаларын алмага ялбарып тиледи, ол да сонъында разы болды.

12«Йолга шыгайык, – деди Эсав, – Мен сени мен бараякпан».

13Якуп: «Бийим меним, сен билесинъ балалар карувсыз. Койларым эм сыйырларым савыладылар: оларды айдасак, баьриси бир куьннен кырылаяк. 14Бийим, тилеймен, сен алдыга бар, а мен, сенинъ ыргатынъ, артынънан барайым – асыкпай, мал, балалар баргандай болып, сага, меним бийимге, Сеирге еткенге дейим», – деди.

15«Мен аьдемлеримнинъ бир кесегин сени мен калдырайым», – деди Эсав.

Якуп: «Не уьшин? Сен, меним бийим, мага бек танъсынъ».

16Сол ок куьн Эсав артына, Сеирге йол алды, 17а Якуп Суккотка йоьнеди. Ол онда уьй салды, малга авлалар этти. Соны уьшин сол ердинъ аты Суккот[60].

18Паддан-Арамнан келгеннен сонъ, Якуп Кенан ериндеги Шехем шахарына аман-эсен етти, эм оннан эрек болмай токтады. 19Якуп Шехемнинъ атасы Хамордынъ улларыннан 100 кесек куьмиске сатып алган еринде шатырын яйды. 20Онда ол курманлык этпеге ер ясады эм Эл-Элохей-Исраил[61] деп атады.


### 34


Дина зорланады


1Леядынъ Якупка тапкан кызы Дина ерли кызларды коьрмеге барды. 2Сол кыралдынъ бийи хивли Хамордынъ улы Шехем оны коьрди, ыслады эм зорлады. 3Ол Якуптынъ кызы Динады суьйди, ога ашык болып, аьруьв соьзлер айтты. 4Хаморга, оьзининъ атасына: «Бу кызды мага пише этип ал», – деди.

5Якуп кызы Динадынъ зорланганын эситти. Сол заманда уллары данъылда мал багатаган эдилер; Якуп олар келгенге дейим бир зат та этпей турды.

6Шехемнинъ атасы Хамор Якуп пан соьйлеспеге келди. 7Сол вакытта Якуптынъ уллары, болган затты эситип, данъылдан уьйге кайттылар. Олар кыйналып, ашувга толы эдилер. Шекем Якуптынъ кызын зорлап, Исраилди корлаган: ол ярамас ис!

8Хамор оларга: «Шехем, меним улым, кызынъызды бек суьйди. Тилеймен, беринъиз оны ога пише этип! 9Сиз бизи мен ювыклар боларсынъыз, бизге кызларынъызды байга берерсинъиз эм бизим кызларды оьзинъизге пише этип аларсынъыз. 10Биз бен бирге яшанъыз. Бизим кыралымыз – сизинъ алдынъызда, кайда суьйсенъиз орынласып, сатув-алув этип, мал-муьлк иеси болынъыз», – деп айтты.

11Шехем Динадынъ атасына эм кардашларына: «Рагимли болынъыз, мен сизге не зат айтсанъыз, соны берермен! 12Энъ уьйкен калым эм савгалар белгиленъиз, не кадер айтсанъыз, сол кадер береекпен. Тек кызды мага пише этип беринъиз», – деп косты.

13Шехем мен онынъ атасы Хаморга Якуптынъ уллары аьйлекирлик пен явап бердилер; неге десе Шехем олардынъ карындасы Динады зорлаган эди. 14«Биз ол затты эталмаймыз, – дедилер олар. Карындасымызды суьннетленмеген эркекке байга бермеге бизим уьшин бетлев. 15Тек бир шартты толтырсанъыз биз разылыгымызды береекпиз: эгер сиз биздей болсанъыз эм баьри эркеклеринъиз суьннетленселер. 16Сол заманда биз сизге кызларымызды байга береекпиз, сизинъ кызларынъызды да оьзимизге пише этип алаякпыз, суьйткенде биз сиз бен бирге яшап калаякпыз эм бир халк болаякпыз. 17А эгер бизге тынъламасанъыз эм суьннетленмесенъиз, карындасымызды алып кетеекпиз».

18Хамор эм улы Шехем сол шартка разы болдылар. 19Шехем сол саьатлей бабага олтырды – соьйтип яс аьдем Якуптынъ кызын суьетаган эди. Шехем атасынынъ тукымында энъ сыйлы аьдем эди.

20Хамор эм улы Шехем шахар капысына барып, шахаршыларга: 21«Бу аьдемлер тынышлык пан келгенлер. Бизим кыралымызда яшасынлар эм сатув-алув этсинлер. Ер коьп, оларга да, бизге де етер. Биз олардынъ кызларын пише этип алармыз, бизим кызларды да оларга байга берермиз. 22Олар бизи мен бирге яшамага эм бир халк болмага разылар, тек бир шарт бар: бизим баьри эркеклеримиз, олардынъ эркеклериндей болып, суьннетленмеге кереклер. 23Олардынъ суьруьвлери, маллары, муьлклери бизики болаяк, эгер биз олардынъ шартларын кабыл этсек эм олар бизи мен яшап басласалар!» – деп айттылар.

24Баьри шахаршылар Хамор эм улы Шехем мен разы болдылар эм шахардынъ баьри эркеклери суьннетлендилер. 25Уьшинши куьн, эркеклер аьли де авырып ятканда, Шимон эм Левий, Якуптынъ уллары, Динадынъ кардашлары, кылышларын алып шахарга бир кыйынсыз кирип, баьри эркеклерди оьлтирип шыктылар. 26Хамор ман улы Шехемди де оьлтирдилер, Динады Шехемнинъ уьйиннен алып кеттилер. 27Якуптынъ баьри уллары келип, оьлгенлердинъ затларын сыйырып, шахарды тонадылар. Неге десе Дина, олардынъ карындаслары, зорланган эди. 28Олар койларды, эшкилерди, сыйырларды, эшеклерди, шахарда эм кырларда тапканларынынъ баьрин де алдылар. 29Шахаршылардынъ баьри мал-муьлкин сыйырып, балаларын эм пишелерин аькеттилер эм уьйлерин тонадылар.

30Якуп Шимон ман Левийге: «Сиз мага каза аькелдинъиз! Сиз мени ерли яшавшылардынъ – кенанлылар эм перизлилердинъ – энъ суьймеген аьдеми эттинъиз. Бизде аьдем аз, олар бирлесселер, мени оьлтирееклер эм бизим тукым йок болаяк!» – деди.

31Тек Шимон эм Левий ога: «Бизим карындасымыз бан, орамбастагы сатлык кызга эткендей, зорлык этпеге керек тувыл эди», – дедилер.


### 35


Якуп пайхамбар Бетелге кайтады


1Алла Якупка: «Тур, Бетелге бар, орынлас эм сонда сага, сен кардашынъ Эсавтан кашканда, коьринген Аллага курманлык ерин ярастыр», – деп буйырды.

2Якуп аьелине эм баьри аьдемлерине: «Сизде болган ят аллаларды эрекке алып тасланъыз, тазаланынъыз эм кийимлеринъизди авыстырынъыз. 3Турып Бетелге барайык. Онда, кыйынлык куьнимде дувамды кабыл эткен эм баьри юрген ерлеримде мага ярдамга келген Аллага курманлык ерин ясаякпан». 4Олар Якупка баьри ят аллаларын, кулакларыннан сыргаларды да шыгарып бердилер. Баьрин де Якуп Шехем шахарына ювык эмен терегининъ астына коьмди. 5Олар йолга шыктылар. Алла тоьгеректеги шахарлардынъ яшавшыларына коркув салганы уьшин, олар Якуптынъ улларынынъ артыннан кувмадылар.

6Якуп аьдемлери мен Кенан ериндеги Луз шахарына (соьлеги Бетелге) етти. 7Онда ол курманлык этетаган ер ясады. Ога «Эл-Бетел[62]» деген ат берди, неге десе сол ерде, Якуп Эсавтан кашатаган заманда, ога Алла коьринген эди.

8Сонда Ревекадынъ эмшек эмисткен анасы Девора оьлди. Оны Бетелдинъ кубыла янындагы эмен терегининъ астында коьмдилер эм сол ерге Аллон-Бакут[63] деген ат бердилер.

9Якуп Паддан-Арамнан кайтканнан сонъ, Алла ога тагы да коьринип, разылыгын берди 10эм: «Сенинъ атынъ Якуп, тек энди сага Якуп деп айтпаяклар. Энди сенинъ атынъ Исраил[64] болаяк», – деп, Исраил деген атты берди. 11Алла тагы да ога айтты: «Мен куьдиретли Алла. Емисли эм коьп санлы бол: сеннен бир миллет яратылаяк, коьплеген миллетлер яратылаяк, сенинъ тукымынънан патшалар туваяклар! 12Мен Ибрагимге эм Исхакка берген ерди сага эм сеннен сонъ тувдыкларынъа береекпен». 13Оннан сонъ Алла, Якуптан айырылып, оны ман соьйлеген ерден оьрге шыкты. 14Якуп Алла ман соьйлеген ерге кие тас салды, таска савга этип шагыр эм зейтун майын куйды. 15Алла оны ман соьйлеген ерди Якуп Бетел[65] деп атады.


Бенямин тувады, Рахел мен Исхак пайхамбар оьледилер


16Бетелди калдырып, Эфраттан узак болмаган ерде Рахел толгатып баслайды. Бала табувы кыйынлы эди. 17Рахел бек кыйнала эди. «Коркпа, – деди ога эбия ана. – Кара, сенде тагы да бир ул!» 18Оьлеятырган Рахел сонъгы тынысы ман улына Бен-Они[66] деген ат берди. Тек атасы оны Бенямин[67] деп атады.

19Соьйтип Рахел оьлди. Оны Эфратка (соьлеги аты Бетлехем) баратаган йол ягасында коьмдилер. 20Якуп онынъ кабырына кие тас салды. Рахелдинъ кабырынынъ кие тасы энди де турады.

21Исраил [Якуп] йолын бардырды эм Мигдал-Эдерден сонъ шатырын яйды. 22Исраил сол ерде яшаган заманда Рубен атасынынъ некяхсыз пишеси Билха ман зийналык этти. Исраил сол затты эситкенде [бек ашувланды].

Якуптынъ он эки улы болды.

23Леядынъ уллары: Рубен (Якуптынъ тунъышы), Шимон, Левий, Юда, Иссакар эм Завулон.

24Рахелдинъ уллары: Юсуп эм Бенямин.

25Рахелдинъ таьвкеси Билхадынъ уллары: Дан эм Напталий.

26Леядынъ таьвкеси Зилпадынъ уллары: Гад эм Ашер. Бу Якуптынъ Паддан-Арамда тувган уллары.

27Якуп бир заманларда Ибрагим, оннан сонъ Исхак яшаган, соьле Хеврон деп аталган Кирят-Арба шахарына ювык Мамре эменлигине, оьзининъ атасы Исхакка келди. 28Исхак 170 йыл яшады. 29Ол карт болып, яшавга тойып, ян берди эм ата-бабаларына косылды. Оны уллары Эсав эм Якуп коьмдилер.


### 36


Эсавдынъ тукымы


1Мине Эдом деп те аталган Эсавтынъ тукымы акында хабар. 2Эсав пише этип оьзине эки кенанлы кыз алды: хетли Элоннынъ кызы Адады эм хивли Сивеоннынъ кызы Аьнадынъ кызын Охоливамады. 3Сонъ Басематты, Исмаилдынъ кызын, Невайоттынъ карындасын алды. 4Ададан Эсавта Элифаз тувды, Басематтан – Регуел, 5Охоливамадан – Егуш, Ялам эм Корах. Булар Эсавтынъ Кенан еринде тувган уллары.

6Эсав пишелерин, улларын, кызларын, уьйиндеги баьри аьдемлерин, суьруьвлерин Кенанда йыйган мал-муьлкин алып, баска кыралга, кардашы Якуптан узакка кетти. 7Оларда сол кадер байлык бар эди, бирге яшамага амал болмады: олар орынласкан ер тар болды, экевине суьруьвлери мен ер етпей баслады. 8Эсав Сеир тавы янында орынласты (Эсав – энди Эдом).

9Сеир тавларында яшаган эдомлылардынъ ата-бабасы Эсавдынъ тукымынынъ тарихи мине:

10Эсавтынъ уллары: Элифаз Эсавтынъ Ададан улы; Регуел Эсавтынъ Басематтан улы.

11Элифазтынъ уллары: Теман, Омар, Сефо, Гатам эм Кеназ.

12Эсавтынъ улы Элифазтынъ некяхсыз пишеси Тимна ога Амалекти тапты. Булар Эсавтынъ пишеси Ададан тувдыклар.

13Регуелдинъ уллары: Нахат, Зерах, Шамма эм Мизза. Булар Эсавтынъ пишеси Басематтан тувдыклары.

14Сивеоннынъ кызы Аьнадынъ кызы Охоливамадан Эсавта Егуш, Ялам эм Корах тувдылар.

15Мине Эсавтынъ тувдыкларынынъ куьплери.

Эсавтынъ тунъышы Элифазтынъ тувдыклары: Теманнынъ куьби, Омардынъ куьби, Сефодынъ куьби, Кеназдынъ куьби, 16Корахтынъ куьби, Гатамнынъ куьби эм Амалектинъ куьби. Булар Элифаздынъ куьплери, Ададынъ тувдыклары; Эдом еринде яшайдылар.

17Эсавтынъ улы Регуелдинъ тувдыклары: Нахаттынъ куьби, Зерахтынъ куьби, Шаммадынъ куьби эм Миззадынъ куьби. Булар Регуелдинъ куьплери, Эсавтынъ пишеси Басематтан тувдыклары; Эдом еринде яшайдылар.

18Эсавтынъ Охоливамадан тувдыклары: Егуштынъ куьби, Яламдынъ куьби эм Корахтынъ куьби. Булар Эсавтынъ пишеси, Аьнадынъ кызы Охоливамадынъ куьплери.

19Сондай Эсавтынъ (Эдомнынъ) тувдыклары эм ырув куьплери.


Сеирдинъ тукымы


20Бу кыралда яшаган хорлы Сеирдинъ уллары: Лотан, Шовал, Сивеон, Гана,

21Дишон, Эсер эм Дишан. Булар хорлылардынъ ырув куьплери, Эдом еринде яшаган Сеирдинъ тувдыклары.

22Лотаннынъ уллары: Хори эм Хемам. Лотаннынъ карындасынынъ аты Тимна эди.

23Шовалдынъ уллары: Алван, Манахат, Эвал, Шефо эм Онам.

24Сивеоннынъ уллары: Айя эм Гана. Оьзининъ атасы Сивеоннынъ эшеклерин бакканда, шоьлде исси булак тапкан сол бирев Гана эди.

25Ганадынъ балалары: Дишон эм Оголивама, Ганадынъ кызы.

26Дишоннынъ уллары: Хемдан, Эшбан, Итран эм Керан.

27Эсердинъ уллары: Билхан, Зааван эм Акан.

28Дишаннынъ уллары: Ус эм Аран.

29Сондай хорлылардынъ ырув куьплери: Лотаннынъ куьби, Шовалдынъ куьби, Сивеоннынъ куьби, Ганадынъ куьби, 30Дишоннынъ куьби, Эсердинъ куьби, Дишаннынъ куьби. Бу – Сеир еринде яшаган хорлылардынъ ырув куьплерининъ тизими.


Эдом патшалары


31Мине Эдомда, исраилшилерде энди де патшалар болмай турып, патшалык суьргенлер:

32Эдомда бас деп Беордынъ улы Бела патша болды. Онынъ бас шахарынынъ аты Динхава эди.

33Бела оьлгенде, орнына босралы Зерахтынъ улы Йовав патша болды.

34Йовав оьлгенде, орнына Теман кыралыннан Хушам патша болды.

35Хушам оьлгенде, орнына Моав кырларында мидиянлыларды енъген Бедадтынъ улы Хадад патша болды. Онынъ бас шахарынынъ аты Авит эди.

36Хадад оьлгенде, орнына масрекалы Самла патша болды.

37Самла оьлгенде, орнына сув ягасындагы Реховот шахарыннан Шаул патша болды.

38Шаул оьлгенде, орнына Акбордынъ улы Баал-Ханан патша болды.

39Акбордынъ улы Баал-Ханан оьлгенде, Хадад патша болды. Онынъ бас шахарынынъ аты Пау эди. Пишеси Мезахавтынъ кызы Матредтинъ кызы Мехетавел эди.

40Булар, куьплерине эм ерлерине коьре, Эсавтынъ тукымыннан бийлердинъ атлары: Тимна, Алва, Етет, 41Охоливама, Эла, Пинон, 42Кеназ, Теман, Мивсар, 43Магдиел эм Ирам. Сондай оларга байыр болган кыралда яшаган ерлерине атларын берген Эдом куьплери. Эдомлылардынъ ата-бабасы Эсав.


### 37


Юсуп пайхамбардынъ туьслери


1Якуп, алдын атасы яшаган кыралда, Кенан еринде, орынласты. 2Мине Якуптынъ ырувы акында хабар.

Юсуп 17 ясында яс аьдем эди. Ол кардашлары – аталарынынъ [некяхсыз] пишелери Билха эм Зилпадынъ уллары – ман бирге суьруьв багатаган эди эм олардынъ эткен яман затлары акында атасына шагатаган эди.

3Юсуп атасында ога картлык келгенде тувган эди, соны уьшин Исраил [Якуп] оны баска улларыннан эсе, бек суьетаган эди. Ога шешекейли коьйлек савга эткен эди. 4Юсуптынъ кардашлары, аталарынынъ оны баьрисиннен бек суьетаганын билетаган эдилер. Соны уьшин Юсупты коьрип болмадылар, оны ман йылы соьйлемеге де унамадылар.

5Бир кере Юсупка туьс энеди. Ол муны кардашларына хабарлаганда, олар оны тагы да бек коьрип болмадылар. 6«Тынъланъыз, – деди ол, – мага туьсимде не зат энгенин! 7Биз данъылда куьлте байлай эдик. Бирден меним куьлтем туьп-туьз болып турды, а сизинъ куьлтелеринъиз оны курсап алып ога сежде кылдылар!»

8Кардашлары ога: «Суьйткенде, сен бизге патшалык суьреек боласынъма? Бизге басшы болаяк боласынъма?» Оны, туьслери эм айтканлары уьшин, тагы да бек коьргилери келмеди.

9А Юсупка тагы да туьс энди эм ол тагы да кардашларына хабарлады: «Мен туьс коьрдим, ай да, куьн де, он бир юлдыз да мага сежде кылдылар!»

10Атасы эм кардашларына туьсин айтканда, атасы ога шамгалды: «Не туьслер сага энедилер? Суьйткенде мен де, ананъ да, кардашларынъ да – баьримиз де сага сежде кылмага керекпиз бе?» 11Кардашлары Юсупка куьншилик суьрдилер, тек атасы бу туьсти эсинде саклады.


Кардашлары Юсуп пайхамбарды сатадылар


12Бир кере Юсуптынъ кардашлары Шехем шахарынынъ шетине аталарынынъ суьруьвлерин отлатпага кеттилер. 13Исраил [Якуп] Юсупка айтты: «Кардашларынъ Шехемде суьруьв багадылар. Кел сени де сонда йиберейим».

«Мен аьзирмен», – деп яваплады Юсуп.

14Атасы: «Бар кардашларынъа, кара, ислери калай барганын, малдынъ аьлин. Мага хабар аькел», – деп, оны Хеврон тогайыннан йолга салды.

Юсуп Шехемге еткенде, 15ога бир аьдем расты. Ол кырда кезген Юсупты коьрип: «Сен мунда не излейсинъ?» – деп сорады.

16«Мен кардашларымды излеймен, – деп яваплады Юсуп. – Айт мага, тилеймен, олар каерде мал багадылар?»

17«Олар булайдан кеттилер, – деди сол аьдем, – тек эситтим, Дотанга бараяк болганларын».

Юсуп кардашларынынъ артыннан барды эм Дотанда оларды тапты. 18Олар да Юсупты эректен коьрип, ол келгенге дейим оны оьлтиреек болып соьйлеседилер. 19«Мине бизим туьс коьруьвшимиз! – дедилер бир бирлерине. – 20Оьлтиреегинъиз оны эм шонъкырга таслаягынъыз, айтармыз оны кийик айванлар едилер деп. Коьрермиз, ол заманда туьслери калай толганларын!»

21Рубен соны эситип Юсупты куткармага шалысты. «Оны оьлтирменъиз, – деди Рубен. – 22Канын тоькпенъиз. Оьзинъиздинъ колынъыз бан оьлтиргеннен эсе, шоьлдинъ ортасындагы бу шонъкырга атынъыз». Туврасы ман, ол Юсупты куткармага эм атасына кайтармага суьйди.

23Юсуп кардашларынынъ касына еткенлей, олар онынъ шешекейли коьйлегин юлкып алдылар, 24оны ыслап, шонъкырга тасладылар. Шонъкыр бос эди, ишинде сув да йок эди.

25Кардашлар ас ишпеге олтырганлай, Гилад беттен келетаган исмаиллилердинъ керваны коьринди. Олардынъ туьелерине ийисли сагызлар, бальзам эм ладан юкленген эди. Олар бу затларды Мысырга аькете эдилер. 26Юда кардашларына: «Бизге не пайдасы бар, кардашымызды оьлтирип, канын тоьккенимизди ясырганнан? 27Келинъиз, оны исмаиллилерге сатаяк, колларымыз таза болаяк. Кенем де болсын, ол бизим канымыз, денимиз бир кардашымыз», – деди. Кардашлары ога разы болдылар.

28Мидянлы саьвдегерлер [исмаиллилер] ювык келгенде, кардашлары Юсупты шонъкырдан шыгардылар эм исмаиллилерге йырма кесек куьмиске саттылар, исмаиллилер де оны Мысырга алып кеттилер.

29Рубен кайтып келип, шонъкырга караса, Юсуп йок! [Кайгырганыннан] уьстиндеге кийимлерин йыртты. 30«Бала йок! – деди ол кайтып келип, кардашларына. – А мен? Не этеекпен энди мен?»

31Кардашлары Юсуптынъ коьйлегин алып, теке сойып, онынъ каны ман коьйлекти боядылар. 32Оннан сонъ аталарына аькеттирип, айттылар: «Мине бизим тапканымыз! Тилеймиз, кара – бу сенинъ улынънынъ коьйлеги ме, тувыл ма?»

33Якуп коьйлекти танып бакырды: «Бу коьйлек меним улымдыкы! Оны кийик айванлар егенлер! Талаганлар, талаганлар Юсупты!» 34Эм [кайгырганыннан] кийимлерин йыртты, белине эрегожа кийип, коьп куьнлер улына сыйт этип турды. 35Баьри кызлары эм уллары келип увандыраяк болып куьрестилер, ол уванмага унамады. «Йок! – деди ол. – Сыйт этип тураякпан! Сыйт пан улыма, ахыретке кетеекпен!» Соьйтип Юсуптынъ атасы сыйтын токтатпады.

36Сол арада мидянлылар Юсупты Мысырга аькетип, Потифарга саттылар. Ол фараоннынъ куллыкшысы, каравылдынъ басшысы эди.


### 38


Юда ман Тамар


1Юда сол вакытта, кардашларын калдырып, Хира деген адулламлы бир аьдемнинъ касында яшап баслады. 2Онда Шуа деген кенанлы бир аьдемнинъ кызын коьрди. Оны пише этип алды, оны ман яшап баслады. 3Пише авыраяклы болды, ул тапты. Юда ога Эр деген атты берди. 4Пише тагы да авыраяклы болды, экинши ул тапты эм ога Онан деп атады. 5Оннан сонъ тагы да биревди тапты, Шела деп атады. Шела тувганда, Юда Кезив шахарында эди.

6Тунъышы Эрге Юда Тамар деген кызды пише этип алды. 7Тек Эр Раббийге ярамаган эди. Соны уьшин Раббий ога аьжел берди.

8Юда Онанга айтты: «Кардашынънынъ тул хатыны ман уьйленип парызды толтыр. Кардашынъды авыстырып, ога тувдыклар берерсинъ». 9Тек Онан билетаган эди, Тамардан туваяк балалар, онынъ балалары деп саналаяк тувыл эди. Соны уьшин Тамар ман бирге болган сайын, кардашына бала тувдырмаяк болып, урлыгын ерге тоьгетаган эди. 10Раббийге онынъ эткени ярамады, соны уьшин Раббий ога да аьжел берди.

11Юда келини Тамарга: «Меним улым Шела оьскенге дейим сен тул хатын болып, ата-ананъда яша», – деди. Неге десе: «Шела да кардашларындай оьлип кетпегей эди!» – деген ой басында бар эди. Соьйтип Тамар тоьркинине кайтты.

12Коьп заман кетти. Юдадынъ пишеси, Шуадынъ кызы оьлди. Тулланув куьнлери кеткеннен сонъ, Юда йолдасы адулламлы Хира ман бирге Тимна авылына, койларын кыркканларга барды.

13Тамар кайынатасы Тимнага кой кыркувга барганын билгенде, 14тул хатын кийимлерин шешип, бетин явлык пан ябып, Тимна йолындагы Энайим шахарынынъ капысында, оранып, олтырды. Неге десе Шеладынъ оьскенин, ама оьзи ога пишеге берилмегенин коьрди.

15Тек сатлык пишелер бетлерин ябадылар. Сол себептен Юда, Тамарга карап, оны сатлык пише деп анълады. 16Ол йолдан бурылып, Тамардынъ касына келди эм бу онынъ келини болганын билмей: «Кел, сени мен болмага суьемен», – деди.

Тамар сорады: «Сен мени мен болсанъ, не береексинъ?»

17Юда: «Мен сага эшки баласын йиберермен», – деди.

Тамар: «Йибермей турып, соьзинъе ыйнангандай бир зат калдыр», – деди.

18Юда: «Кайдай зат суьесинъ?» – деп сорады.

Тамар яваплады: «Сенинъ бавга байланган мухырынъ эм колынъдагы аса таягынъ». Юда Тамар айтканлардынъ баьрисин берди, оны ман конды. Тамар оннан бала коьтерди. 19Оннан сонъ турды эм кетти, бетиннен явлыкты шешти, тул хатыннынъ кийимлерин янъыдан кийди.

20Юда адулламлы йолдасын эшки баласы ман йиберип, калдырган затларын алаяк болады, ама йолдасы хатынды табалмады. 21Ерли яшавшылардан сорап баслады: «Кайда ды Энайимде йол янында олтырган сол каьхпе пише?»

«Онда бир каьхпе де йок эди», – деп явапладылар.

22Ол Юдага кайтып: «Мен хатынды табалмадым. Ерли яшавшылар, онда бир каьхпе де йок эди деп, айтадылар», – деди.

23Юда: «Мен берген затлар сонда калсын, оьзимиздинъ бетимизди ашпайык. Мен ога эшки баласын йибердим, а сен оны табалмадынъ», – деди.

24Уьш айга ювык кеткеннен сонъ Юдага: «Келининъ Тамар зийна эткен эм энди авыраяклы!» – деп айттылар.

Юда: «Оны шыгарынъыз эм отка тасланъыз!» – деди.

25Тамарды оьлим язасына аькетеятырганда, ол кайынатасына: «Мен авыраяклы сосы затлардынъ иесиннен. Тилеймен, кара: сосы мухыр, бав эм аса таяк кимнинъ, таныдынъма?» – деп айттырмага аьдем йиберди.

26Юда сол затларды таныды. «Тувралык онынъ ягында, – деди. Баьри болган зат, мен улым Шелады ога бермеге унамаганым уьшин болды». Юда оннан сонъ Тамар ман бирге болмады.

27Тамарга бала таппага заман келгенде, карнында эгизлер болганын коьрдилер. 28Эгизлерден бири туваятырганда, бас деп колы коьринди. Эбия ана колын ыслап, билегине кызыл йип байлады эм айтты: «Бу биринши болып тувды». 29Ама бала колын артка тартты, сонъ онынъ кардашы тувды. «Сен калай оьзинъе йол аштынъ?» – деди эбия ана. Соьйтип балады Перес[68] деп атадылар. 30Онынъ артыннан кызыл байлавы болган кардашы да тувды. Оны Зерах[69] деп атадылар.


### 39


Юсуп пайхамбар ман Потифардынъ пишеси


1Исмаилли саьвдегерлер Юсупты Мысырга аькелген эдилер. Сонда оны Потифар деген мысырлы бирев исмаиллилерден сатып алган эди. Потифар фараоннынъ куллыкшысы, каравылдынъ басшысы эди. 2Юсуп мысырлы иесининъ уьйинде яшап баслады. Раббий Юсупка ярдам этти. Онынъ бактысы ашык эди. 3Юсуп не зат этсе де, ога Раббий ярдам эткенин, бактысын ашканын иеси коьрди. 4Юсуп ога бек ярады, онынъ байыр кулы болды. Оннан сонъ иеси Юсупка уьй басшысы болмага эм онынъ басшылыгына баьри мал-муьлкин де тапшырды. 5Ол Юсупка мал-муьлкин тапшырган заманнан баслап, Юсуп аркалы, Раббий мысырлыдынъ уьйине разылыгын коьрсетти; ога байыр болган аьр затта – эм уьйде, эм кырда – берекет берди. 6Мысырлы баьри болган затын Юсуптынъ басшылыгына берди – онынъ каьри энди тек ев эм ишуьв эди.

Юсуп бек ярасык эди: эм юзи мен, эм сыны ман. 7Бир кесек заманнан сонъ, иесининъ пишеси Юсупка коьз салып: «Мени мен бол!» – деди.

8Тек Юсуп унамады эм иесининъ пишесине булай айтты: «Ием басшылыгыма баьри затын берди. Мен мунда болганым уьшин, ол оьзи уьйдеги эш бир затка карамайды. 9Мен бу уьйде оны ман бирдей болып эмир этемен. Мага эш бир затка тыюв йок сеннен баска: сен онынъ пишеси. Мен ол яманлыкты калай этейим, Алла алдында ол уьйкен куьнах?»

10Аьр куьн Потифардынъ пишеси Юсупты коймады, тилеклер тоькти, тек Юсуп оны ман ятпага, касында болмага да разы болмады. 11Эм мине бир куьн, Юсуп, оьзининъ куллыгын этпеге уьйге киргенде, уьйде баска бир кул да йок эди. 12Потифардынъ пишеси Юсуптынъ кийиминнен ыслап: «Мени мен бол!» – деди. Ама Юсуп кийимин онынъ колында койып, уьйден шыгып кашты. 13Пише Юсуп кашканын эм колында онынъ кийими калганын коьрип, 14кулларын шакырды эм айтты: «Каранъыз: эрим аькелген бу еврей бетимизди ашты! Ол мага зорлык этпеге келген! Ама мен бакырдым. 15Ол меним бакырыгымды эситип, кийимин менде калдырып, уьйден шыгып кашты».

16Ол Юсуптынъ кийимин байы уьйге келгенге дейим ыслап турды, 17байына да сол затты кайтарып айтты: «Сен аькелген еврей кул мага зорлык этпеге келди. 18Мен бакырганда, ол, кийимин менде калдырып, уьйден шыгып кашты».

19Юсуптынъ иеси, пишесининъ «Сенинъ кулынъ мага булай этти» деген хабарын эситкенде, ашувдан толды. 20Ол, Юсупты ыслап, патшадынъ кыянатшылары турган тутнакка олтыртпага буйырды.

Соьйтип Юсуп тутнакка туьседи. 21Тек Раббий ога ярдам этти, рагимлигин коьрсетти: Юсуп тутнактынъ басшысына ярады. 22Юсупка тутнактынъ басшысы баьри ысланганларды тапшырды. Юсуп тутнакта болган баьри затлар уьшин соравлы болды. 23Тутнактынъ басшысы Юсуп соравлы болганнан сонъ, эш бир зат уьшин кыйналмады; неге десе Раббий Юсупка ярдам этип, ол эткен аьр затта бактын ашып тура эди.


### 40


Юсуп пайхамбар эки аьдемнинъ туьслерин йорайды


1Бираз заман кеткеннен сонъ, Мысыр патшасынынъ шагыр куювшысы эм оьтпекшиси иелерининъ, мысыр патшасынынъ алдында шуьшлендилер. 2Фараон эки куллыкшысына – бас шагыр куювшысына эм бас оьтпекшиге – бек ашувланды 3эм каравылдынъ басшысынынъ уьйиндеги, сол Юсуп болган тутнакка, олтыртпага буйырды. 4Каравылдынъ басшысы Юсупты оларга кызмет кылмага салды. Тутнакта бир кесек заман турдылар.

5Бир кеше Мысыр патшасынынъ тутнакка туьскен шагыр куювшысына эм оьтпекшисине туьслер энди. Аьр бирине оьзининъ туьси, оьз маьнеси мен энди. 6Юсуп эртенъликте келгенде, оларды бир зат кыйнайтаганын коьрди. 7«Буьгуьн сизди не зат кыйнайды?» – деп сорады.

8Юсуп пан бирге онынъ иесининъ уьйинде капалган фараоннынъ кызметшилери:

«Биз туьслер коьрдик, а оларды йорамага аьдем йок», – деп явапладылар.

Юсуп: «Йорав Алладынъ иси тувыл ма? Айтынъыз мага туьслеринъизди, тилеймен», – деди.

9Бас шагыр куювшы туьсин Юсупка айтып: «Мага алдымда юзим тереги коьрингендей болды. 10Юзим терегинде уьш бутак бар эди. Олар оьсип басладылар, шешекейлер аттылар, юзимлер салынып-салынып пистилер. 11Фараоннынъ тостакайы меним колымда эди. Мен юзимлерди алып, уьзип, соьлин шыгарып, фараоннынъ тостакайына куйдым, сонъ тостакайды фараонга бердим», – деди.

12«Мине туьсинънинъ маьнеси, – деди Юсуп. – Уьш бутак – ол уьш куьн. 13Уьш куьн кеткеннен сонъ, фараон сени муннан шыгартаяк: эски ис еринъе кайтараяк эм сен, алдынгындай шагыр куювшысы болып, фараонга тостакайын береексин. 14Тек сага наьсип кайтканда, мени мутпа! Мага ийгилик эт, акымда фараонга соьйле, мени муннан шыгарт!

15Мени еврей ериннен урлаганлар. Мунда да тутнакка таслангандай эш бир зат этпегенмен».

16Бас оьтпекши туьстинъ яхшыга йоралганын коьрип, Юсупка айтты: «Мага да басымда уьш оьтпек шетени бардай коьринди. 17Йогардагы шетенде – фараонга писирилген аьр туьрли оьтпек бар. Ама куслар басымдагы сол шетеннен оьтпекти шоьплей эдилер».

18«Мине сенинъ туьсинънинъ маьнеси, – деди Юсуп. – Уьш шетен – ол уьш куьн. 19Уьш куьн кеткеннен сонъ фараон сени де муннан шыгартаяк: сен дарагашта илинип тураяксынъ эм куслар сенинъ тенинъди шоьплееклер».

20Уьш куьннен сонъ фараоннынъ тувган куьни эди. Ол буьтин куллыкшыларына зияпет тизди. Баьрисининъ алдында бас шагыр куювшыды эм бас оьтпекшиди тутнактан шыгартты. 21Бас шагыршысын алдынгы ерине кайтарды. Бас шагыршы фараонга тостакайын янъыдан берип баслады. 22Ама фараон бас оьтпекшиди – дарагашка, аскакка аспага буйырды. Аьр зат Юсуп йорагандай болды. 23Тек шагыр куювшы Юсупты мутты, онынъ тилегин эсине туьсирмеди.


### 41


Юсуп пайхамбар Фараоннынъ туьслерин йорайды


1Эки йыл кеткеннен сонъ, фараонга туьс энди: Нил сувынынъ уьстинде турады экен. 2Сувдан ети сыйыр шыгады – семиз, ярасык сыйырлар. Яга бойында оьскен камыслар ишинде отлайдылар. 3Артларыннан сувдан баска ети сыйыр шыгады, карувсыз, арык. Келип сувдынъ ягасындагы сыйырлардынъ касында токтайдылар. 4Мине сол карувсыз, арык сыйырлар семиз, ярасык ети сыйырды ашайдылар. Сонда фараон уянды.

5Тагы да уйклап кеткенде, ол баска туьс коьрди. Туьсинде бир сабакта аслыкка толы, ети аьруьв масак тувады. 6Артыннан исси ел мен янган ети йинъишке эм бос масак оьседи.

7Мине йинъишке эм бос масаклар аслыкка толы, аьруьв масакларды ютадылар. Сонда фараон уянды. Туьс коьргенин анълады.

8Эртенъликте, тынышсызланган фараон, баьри мысырлы балшыларды, билимшилерди йыйды эм туьслерин айтты, ама бирев де фараоннынъ туьслерин йоралмады. 9Сол заманда бас шагыршы фараонга: «Энди эсиме бир эски куьнам туьсти! 10Фараон кулларына ашувланып, мени мен бас оьтпекшиди каравылдынъ басшысынынъ уьйиндеги тутнакка капамага буйырды. 11Сонда бир кеше экевимизге туьс энди, аьр биримизге оьзининъ туьси, оьзининъ маьнеси мен. 12А биз бен бирге бир яс еврей бар эди, каравыл басшысынынъ ыргаты. Биз ога туьслеримизди айттык, ол маьнелерин шешти – аьр биримизге туьсимизди йорады. 13Ол кайтып айткан болса, солай болды: мен эски орныма кайтарылдым, а бас оьтпекшиди аскакка астылар», – деди.

14Фараон, аьдем йиберип, Юсупты аькелмеге буйырды. Оны тез болып тутнактан шыгардылар, шашын кырктылар, кийимлерин авыстырдылар. Оннан сонъ ол фараоннынъ алдына келди. 15Фараон Юсупка: «Мен туьс коьрдим, эш бирев де мага маьнесин шешалмайды. А мага айтканларына коьре, сен эситкен аьр туьсти йораяласынъ», – деди.

16Юсуп: «Фараонга макул анълатувды мен тувыл, Алла берер», – деп яваплады.

17Фараон Юсупка айтты: «Туьсимде Нил сувынынъ ягасында тура экенмен. 18Сувдан ети сыйыр шыгады – семиз, ярасык сыйырлар. Яга бойында оьскен камыслар ишинде отлайдылар. 19Артларыннан сувдан баска ети сыйыр шыгады – арык, карувсыз, суьек пен тери болган. Мысырда бир ерде сондай арык сыйыр коьрмегенмен. 20Эне сол арык, карувсыз сыйырлар ети семиз сыйырды ашайдылар. 21Семиз сыйырлар олардынъ карынларында йок болдылар, карынлары толганы да коьринмейди. Олар алдынгындай арык болган эдилер. Сонда мен уяндым.

22Оннан сонъ баска туьс коьрдим: бир сабакта аслыкка толы, ети аьруьв масак. 23Олардынъ артыннан исси ел мен янган ети йинъишке эм бос масак оьседи. 24Сол йинъишке масаклар ети аьруьв масакты юттылар. Мен туьслеримди балшыларга айттым, тек олар йораялмадылар».

25Юсуп фараонга айтты: «Патшам, эки туьсинънинъ маьнеси бир. Алла сага не зат этеегин билдирген. 26Ети аьруьв сыйыр ети йылды анълатады, ети аьруьв масак та – ети йыл. Эки туьстинъ маьнеси бир. 27Олардынъ артыннан шыккан ети арык, карувсыз сыйыр – ол ети йыл. Ел мен янган ети йинъишке эм бос масак та, сол затты анълатады – ети йыл ашлыкты. 28Патшам, мен сага басында айтканымдай: Алла сага не этеегин коьрсетеди. 29Буьтин Мысыр еринде ети йыл моллык болаяк. 30Оннан сонъ ети йыл ашлык келеек. Мысырда алдыда болган моллык мутылаяк. Ашлык кыралды йояяк. 31Алдынгы моллыктан ыз да калмаяк – сондай авыр бир ашлык болаяк. 32Патшам, сага эки кере бу туьс энгени – Алладынъ баьри затты беркиткенин, тезден Оьзининъ карарын толтыраягын коьрсетеди.

33Суьйткенде, патшам, акыллы эм оьткир аьдем айыр эм Мысырга басшы этип сал.

34Келеятырган мол ети йылдынъ ишинде буьтин кыралда халктан аслыктынъ бесинши кесегин алар уьшин, кырал ислерин юргисткен аьдемлер айыр. 35Олар мол йыллардынъ буьтин аслыгын йыйсынлар, сенинъ тергевинъ мен шахарларда саклап коршаласынлар.

36Сол заманда Мысырда аслык йыйымы болаяк эм кырал ашлыктынъ ети йылында кырылмаяк».


Фараон Юсуп пайхамбарды Мысырга басшы этип салады


37Юсуптынъ соьзлери фараонга да, онынъ аьдемлерине де ярадылар. 38«Сондай баска аьдемди табып болмаяк, – деди фараон аьдемлерине, – Онда Алладынъ рухы!» 39Сонъ Юсупка: «Алла сага баьри бу затларды ашкан болса, сеннен акыллы эм сеннен оьткир эш бирев де йок. 40Буьгуьннен арбатын меним байырлыгымды юргистеексинъ эм меним халкым сага тынълаяк. Мен тек патша атым ман сеннен йогары болаякпан. 41Кара, – деди фараон, – мен сени буьтин Мысырга басшы этип саламан!»

42Сонъ ол оьзининъ мухыры болган юзигин шыгарып, Юсуптынъ бармагына салды. Юсупка юка кетеннен кийимлер кийгистти эм мойнына алтын шынжыр такты. 43Ол Юсупка кыралдынъ экинши аьдемине тийисли болган эки тегершикли арбады берди. Юсуп арба уьстинде келеятырса, алдында «Йол беринъиз!» деген сес занъырайды. Соьйтип фараон Юсупты буьтин Мысырдынъ басшысы этти.

44Ол Юсупка: «Мен фараон болсам да, сенинъ разылыгынъ болмай, буьтин Мысыр еринде эш бирев колы ман аягы ман кымылдамаяк», – деп, 45Сафнат-Панеах[70] деген атты берди, эм пише этип ога Хелиопол шахардынъ дин куллыкшысы Потиферадынъ кызын Аснатты алды. Соьйтип Юсуп Мысырга басшылык суьрмеге кетти.

46Фараонга, мысыр патшасына кызмет кылып баслаганда, Юсупка 30 яс эди. Юсуп фараоннан шыгып, буьтин мысыр ерин айланды. 47Ети мол йыл бойында ер берекетли аслык бере эди. 48Сол ети йыл ишинде Мысырда оьскен аслыкты Юсуп йыйып, шахарларга пайластырып турды. Аьр бир шахарга тоьгеректеги данъылларда оьскен аслыкты койды. 49Ол денъиз кумы шаклы аслык йыйды – коьп болганнан санаганын койды: санап та болмады.

50Сол заманда, ашлык келмей турып, Аснат, Хелиопол шахардынъ дин куллыкшысы Потиферадынъ кызы, Юсупка эки ул тапты. 51Юсуп: «Алла мага баьри кайгымды, ата уьйимди мутпага амал берди», – деп, тунъышына Манаше[71] деген атты берди. 52Экиншисине де: «Алла мени кыйналган еримде, емисли этти», – деп, Эпрайым[72] деген атты берди.

53Мысырда ети мол йыл сонъына келди. 54Юсуп айтканындай ети аш йыл келди. Ашлык баьри кыралларды кысты, тек Мысырдынъ баьри еринде азык-туьлик бар эди. 55Мысырдынъ аьр ери ашлык сынап баслаганда, халк аслык таппай, фараоннан оьтпек тилеп баслады. Фараон: «Барынъыз Юсупка, ол не зат айтса, соны этинъиз», – деди. 56Буьтин дуныяда ашлык бар эди. Юсуп аслык йыйылган беженлерди ашып, мысырлыларга аслык сатып баслады. Ашлык Мысырда каты болды. 57Конъысы кыраллардан да Мысырга, Юсупка, аслык алмага келе эдилер, неге десе ашлык буьтин ер юзинде авыр эди.


### 42


Юсуп пайхамбардынъ кардашлары Мысырга барадылар


1Мысырда аслык бар экенин билип, Якуп улларына: «Бир биринъизге неге карап турасыз?» 2Эм: «Мысырда аслык бар деп айтадылар. Барынъыз сонда эм, биз сав калар уьшин, аслык сатып алынъыз. Ол болмаса оьлеекпиз», – деп соьзин бардырды.

3Соьйтип Юсуптынъ он кардашы аслык алмага Мысырга кеттилер. 4Тек Якуп Беняминди, Юсуптынъ инисин, ога бир зат болып олтырмасын деп, олар ман йибермеди. 5Исраилдинъ уллары Мысырга аслык тилемеге топарласып келгенлердинъ ишинде эдилер; неге десе ашлык буьтин Кенан ерин де кыса эди.

6Юсуп кыралдынъ басшысы эди. Баьрисине аслыкты ол сататаган эди. Юсуптынъ кардашлары келип, алдында сежде кылдылар. 7Ол кардашларын коьрип таныды, ама танымагандай болып: «Кайдан келгенсиз?» – деп, каты сорады.

«Кенаннан, аслык алмага келдик», – дедилер кардашлары.

8Юсуп кардашларын таныды, ама олар оны танымадылар. 9Юсуп олар акында коьрген туьслерин эсине туьсирип айтты: «Сиз анъылып юретаганлар. Сиз бизим кыралдынъ карувсыз ерлерин билмеге келгенсиз!»

10Олар: «Йок, бийимиз! – деп явап бердилер. – Биз сенинъ ыргатларынъмыз, тек аслык уьшин келдик. 11Биз – кардашлар, бир атадынъ уллары, таза намыслы аьдемлер! Биз, сенинъ ыргатларынъ, бир заманда да анъылып юретаганлардан тувылмыз!»

12«Йок, – деди Юсуп, – сиз анъылмага келгенсиз, кыралымыздынъ карувсыз ерлерин билмеге».

13«Биз, сенинъ кулларынъ, он эки кардаш, – деп явапладылар. – Биз баьримиз де Кенан ериннен, бир атадынъ уллары. Кишкейимиз атамыз бан калды. А биримиз энди йок».

14«Аьше, мен айттым да: сиз анъылып юретаганлар, – деди Юсуп. – 15Мен сизди тешкерип карарман. Фараоннынъ яшавы ман ант этемен: сизинъ кишкей кардашынъыз келмесе, сиз муннан шыкпаяксыз. 16Оны аькелмеге биревинъиз барсын, а калганларынъыз капалы тураяксыз. Сол заманда коьрермиз, сизинъ айтканларынъыз тувра яде тувра тувылма. Эгер оьтирик болып шыкса, Фараоннынъ яшавы ман ант этемен: сиз анъылып туратаганларсынъыз». 17Эм Юсуп уьш куьнге оларды тутнакка олтыртты.

18Уьшинши куьн оларга айтты: «Мен айткандай этсенъиз яшаяксынъыз, неге десе мен Алладан коркаман. 19Эгер сиз уьшини мен де туврашыл аьдемлер болсанъыз, биревинъиз тутнакта калсын, калганларынъыз аслыкты аш болган аьеллеринъизге аькетсинлер. 20Кишкей кардашынъыз бан кайтсынлар. Сол заманда соьзлеринъиз тувра болып шыгар эм сиз оьлмеексиз».

Олар бойсындылар. 21«Тувра, биз кардашымызга эткен куьнамыздынъ язасын шегемиз! – деп бир бирлерине айттылар. – Биз онынъ кайгысын коьрдик, кайтип тилесе де, биз оны аямадык. Энди бизге де келди кайгы!»

22Рубен косты: «Мен сизге айтпадым ма „Этпенъиз балага яманлык“ деп? А сиз тынъламадынъыз. Энди биз онынъ канын тоьлеймиз».

23Юсуптынъ олардынъ тилин анълаганын билмейтаган эдилер. Юсуп олар ман тилмаштынъ ярдамы ман соьйлесетаган эди. 24Юсуп шетке кетип йылады. Оннан сонъ кайтып тагы да олар ман соьйлести. Шимонды айырып алып, кардашларынынъ алдында байлатты. 25Оннан сонъ олардынъ шувалларын аслык пан толтырмага, аьр бирине куьмисин кайтарып шувалына салмага эм йолга азык бермеге буйырды. Солай этилди. 26Кардашлар, аслыкларын эшеклерине юклеп, оннан кеттилер.

27Кеше, олар конган ерде, биревлери, эшекке ем береек болып, шувалды ашты, куьмисин коьрди – мине ол, шувалдынъ басында! 28«Меним куьмисимди кайтарганлар! – деди кардашларына. – Мине ол, шувалымда!»

Юреклери коркты. Дирилдеп, бир бириннен сорап басладылар: «Алла бизи мен не зат этеди?»

29Кенан ерине, аталары Якупка кайтып, кардашлар олар ман болган аьр не затты ога айттылар: 30«Сол кыралда басшылык эткен аьдем бизи мен бек каты соьйледи эм бизди анъылмага келгендей коьрди. 31Биз туврашыл аьдемлермиз, анъылып юретаганлардан тувылмыз деп айттык. 32Биз бир атадынъ балалары, он эки кардаш болганымызды, бир кардашымыз йок болганын, кишкейимиз атамыз бан Кенанда калганын айттык. 33Ама сол кыралда басшылык эткен аьдем бизге булай яваплады: „Мен туврашыл аьдемлер болганынъызды булай билеекпен: биринъизди мени мен калдырып, калганлар аслыкты аш болган аьеллерине аькетсинлер. 34Кишкей кардашлары ман кайтып келсинлер. Эне сол заманда мен сизинъ анъылып юретаганлардан болмаганынъызга, туврашыл аьдемлер болганынъызга ыйнанаякпан, кардашынъызды да босатаякпан, сизге кыралымызда саьвдегерлик этпеге ызын береекпен“».

35Олар шувалларыннан затларын шыгарып басладылар, эм аьр шувалдан куьмис толган бокша шыкты. Оны коьрип, оьзлери де, аталары да корктылар. 36Аталары Якуп оларга: «Сиз меннен бир бирлеп балаларымды аласынъыз, – деди. – Юсуп йок, Шимон йок, Беняминди де алаятырсынъыз. Баьри баьле меним басыма келеди!»

37Рубен атасына: «Эгер мен Беняминди артыма алып келмесем, меним эки улымды оьлтирмеге боласынъ. Мага сенип бер, эм мен оны сага кайтарарман».

38«Йок, – деди Якуп, – меним улым сиз бен бармаяк. Онынъ кардашы оьли. Бенямин менде ялгыз калган. Эгер йолда ога бир зат болса ша? Мен ак шашлы картпан; сиз мени кайгыдан кабырга туьсиреексиз!»


### 43


Юсуп пайхамбардынъ кардашлары Мысырга кайтадылар


1Кенан еринде ашлык куьшленген эди. 2Кардашлардынъ Мысырдан аькелген аслыгы таьвесилгенде, аталары Якуп оларга: «Тагы да барып бизге бираз аслык сатып алынъыз», – деди.

3Юда: «Сол аьдем бизге каты этип, кишкей кардашынъызды алмай коьзиме коьринменъиз деп айткан эди. 4Эгер кардашымызды бизи мен йиберсенъ, барып сага аслык сатып алармыз. 5Эгер дейим йибермесенъ, бизге бармага керек болмайды, неге десе сол аьдем кардашынъыз сизи мен болмаса коьзиме де коьринменъиз, деди», – деп айтты.

6«Бу казады меним басыма неге аькелдинъиз, – деди Исраил [Якуп], – тагы да бир кардашынъыз болганын неге айттынъыз?»

7Олар: «Сол аьдем баьри зат акында, оьзимиз, ювыкларымыз акында, атамыз савым, энди де кардашларымыз барым деп сорады. Ол сорады, биз явапладык. Ким билген эди, бизге кардашынъызды аькелинъиз деп буйыраягын?» – дедилер.

8Юда атасы Исраилге айтты: «Йибер ясты мени мен, бирге барайык. Сол заманда баьриси де сав калаяклар, аштан оьлмееклер – биз де, сен де эм балаларымыз да. 9Мен яс уьшин яваплы боларман. Меннен сорарсынъ: эгер мен оны сага кайтарып алдынъа шыгармасам, яшавымнынъ сонъ куьнине дейим алдынъда шуьшли болаякпан. 10Эгер биз созып турмаган болсак, эки кере онда эм артка барып келеек эдик!»

11Аталары Исраил: «Соьйтип болмага керек болса, булай этинъиз: шувалларынъызга бизим ерде оьскен энъ ийги затлардан салып, сол аьдемге савгага бираз бальзам, бал, ийисли сагыз, ладан, фыстык, бадам аькетинъиз. 12Оьзинъиз бен эки кере коьп куьмис алынъыз. Шувалларынъызга салынган куьмисти кайтарынъыз. Билким бир янъылыс болган. 13Кардашынъыз Беняминди оьзинъиз бен алып, сол аьдемге тагы да барынъыз. 14Куьдиретли Алла оны сизге рагимли этсин, ол сизинъ кардашынъыз Шимонды эм Беняминди босатсын эм йиберсин! Мага калганда, балаларымды йоймага буйырылган болса, солай болсын», – деди.

15Кардашлар савгаларды аьзирледилер, алдынгыннан эки кере коьп куьмис алдылар. Беняминди де оьзлери мен алып Мысырга бардылар эм Юсуптынъ алдына келдилер. 16Юсуп олар ман бирге Беняминди коьргенде, уьйин юргисткен куллыкшысына айтты: «Бу аьдемлерди меним уьйиме аькет. Бир мал сой, ас аьзирле – буьгуьн уьйледе олар мени мен ас ишееклер».

17Юсуптынъ буйырыгын толтырып, куллыкшысы кардашларды онынъ уьйине аькетти.

18Тек кардашлары Юсуптынъ уьйине аькелингенлериннен корктылар. Бир бирине: «Алдынгы келуьвимизде шувалларымызга кайтарылган куьмисти урлаганымызды айтып, бизди бир ерге аькетедилер! Сонъ бизге шапкынлык этееклер, ыргатлыкка алып, эшеклеримизди аькетееклер!» – дедилер.

19Уьйдинъ босагасында олар Юсуптынъ уьйин юргисткен куллыкшыдынъ касына келип: 20«Иемиз, сизге айтпага ызын беринъиз! Биз аслык алмага алдын да келгенмиз. 21А кеше, конган еримизге етип, шувалларымызды ашканда, мине аьр биринде куьмис бар эди – аьр кимимиз тоьлеген оьлшемде. Биз сол куьмисти артка аькелдик. 22Аслык алар уьшин тагы да куьмис аькелдик. А бизим шувалларга куьмисти ким салганын билмеймиз», – дедилер.

23«Кайгырманъыз, – деди куллыкшы, – коркпанъыз. Акшады сизинъ Алла, атанъыздынъ Алласы, шувалларынъызга салган болар. Куьмисинъизди мен толысы ман алганман!» Сонъ оларга Шимонды шыгарды.

24Куллыкшы оларды Юсуптынъ уьйине киргистти, аякларын ювмага сув аькелди, эшеклерине ем берди. 25Кардашлар савгаларын шыгарып салдылар, уьйледе Юсупты йолыгар уьшин: уьйле асын сонда ашаякларын эситкен эдилер. 26Юсуп уьйине келгенде, олар савгаларын бердилер эм онынъ аякларына йыгылып сежде кылдылар. 27Юсуп саламласып: «Карт атанъыз калай яшайды, онынъ акында сиз хабарлаган эдинъиз? Савым?» – деп сорады.

28Кардашлары: «Атамыз, сенинъ кулынъ, аман-эсен», – деп явапладылар эм сежде кылып, онынъ аякларына йыгылдылар.

29Юсуп тоьгерегине карап, Беняминди, оьзининъ тувган кардашын коьрип: «Бу сиз мага айтатаган кишкей кардашынъыз ба?» – деп сорады. Эм айтты: «Алла сага рагимли болсын, улым!»

30Юреги суьювден кардашына шанышты, йыламага аз калды. Соны уьшин тез болып шыгып, баска пешке кетип, сонда йылады. 31Оннан сонъ бетин ювды, янъыдан конакларга кирди, оьзи оьзин колга алып, ас бермеге буйырды.

32Юсупка асты оьз алдына бере эдилер, кардашларына да оьз алдына, Юсуп пан бирге ашаган мысырлыларга да солай. Мысырлылар еврейлер мен бирге ас ишпейдилер: бу мысырлыларга арам. 33Кардашлар Юсуп алдында тете тетеси мен олтырган эдилер, уьйкеннен баслап кишкейге дейим, эм сейирсинип, бир бирлерине карай эдилер. 34Юсуп оьзининъ сыпырасыннан оларга уьлислер йиберди, Беняминге, баскаларга коьре, бес кере коьп. Иштилер, едилер, Юсуп пен бирге кейфлендилер.


### 44


Юсуп пайхамбар кардашларын сынайды


1Юсуп уьйин юргисткен куллыкшысына: «Бу аьдемлердинъ шувалларын не кадер аькеталсалар сол кадер аслыкка толтыр. Аьр бирининъ шувалына тагы да куьмис салынъыз. 2Кишкейдинъ шувалына, ол аслык уьшин берген куьмис пен бирге, меним куьмис тостакайымды да салынъыз». Юсуп калай айткан болса, куллыкшысы солай этти.

3Танъ атар-атпас, конакларды эшеклери мен бирге йолга шыгардылар. 4Кардашлар шахардан шыктылар, тек эрек кетпеге уьлгирмедилер. Юсуп куллыкшысына: «Тез болып артларыннан ет! Етсенъ айт: „Неге сиз ийгиликке яманлык пан яваплайсыз? 5Неге меним иемнинъ куьмис тостакайын урлагансыз? Меним ием сол тостакайдан ишеди эм оны ман бал ашады. Яман ис ислединъиз сиз!“» – деди.

6Куллыкшы оларды кувып етти, калай буйырылган болса, солай айтты. 7Кардашлар явапладылар: «Бизим иемиз, не уьшин соьйтип айтасынъ? Биз, сенинъ ыргатларынъ, бу затты калай этип болармыз? 8Биз шувалларымыздынъ басында тапкан куьмисти де артына, Кенан ериннен аькелдик. Аьше, сенинъ бийинънинъ куьмисин эм алтынын калай урлар эдик? 9Бизим биревимизде сол урланган тостакай табылса, сога оьлим оькимин шыгарсынлар, а биз баьримиз де бийимизде ыргатлыкта калармыз».

10«Аьруьв. Сиз калай айткан болсанъыз, солай болсын, – деди куллыкшы, – тек ыргат болып, кимде тостакай табылса, сол калаяк, калганларынъыз шуьшсиз болаяклар».

11Кардашлардынъ аьр бири тез болып шувалын ерге туьсирди эм ашты. 12Куллыкшы баьрин де уьйкеннен кишкейге тете тетеси мен тинтти. Тостакай Беняминнинъ шувалында табылды. 13Кардашлар [кайгыларын билдирип,] кийимлерин йырттылар, тагы да эшеклерин юклеп, шахарга кайттылар.

14Юда эм кардашлары Юсуптынъ уьйине келгенде, Юсуп аьле де сонда эди. Олар онынъ аягына йыгылдылар. 15Юсуп оларга: «Соьйтип калай эттинъиз? Сиз билмейсизбе, аьше, мендей аьдемлер бал ашпага уста боладылар?» – деди.

16«Иемизге не айтып боламыз? – деди Юда, – Калай соьйлейик? Калай сенинъ алдынъда акланайык? Алла бизим шуьшимизди ашыклайды. Буьгуьннен баслап биз бийимиздинъ ыргатларымыз – эм кимде тостакай табылган, эм де баьри калганлар».

17«Йок, – деди Юсуп, – мен ол затты этпем! Кимде тостакай табылган, сол меним ыргатым болаяк, а сиз атанъызга аман-эсен кайтынъыз».

18Сонда Юда Юсупка ювык келип: «Бийим меним! – деди. – Ызын бер мага сени мен соьйлемеге. Ашувланма, бийим, ыргатынъа. Билемен, сен – фараонга тенъсинъ! 19Сен, бийим, бизге, кулларынъга сораган эдинъ, атанъыз бар ма, эм баска кардашынъыз бар ма, деп. 20Бийимиз, биз сага явапладык, атамыз сав, ама бек карт, эм онынъ кишкей улы да бар деп. Ол онынъ картлыгынынъ баласы. Тек ол анасынынъ балаларыннан ялгыз сав калган, кардашы оьлген. Атамыз оны бек суьеди.

21Тек сен бизге, кулларынъа: „Кишкей кардашынъызды аькелинъиз, оны коьзим мен коьрейим“, дединъ. 22Биз сага, бийимиз, айттык: „Яс атамызды таслап болмаяк: атамыз айырылысувды коьтерип болмаяк, оьлеек“, деп. 23Тек сен айттынъ бизге, ыргатларынъа, „Кишкей кардашынъыз сизи мен келмесе, тагы да коьзиме коьринменъиз“, деп.

24Уьйимизге кайтканда атамызга, сенинъ ыргатынъа, соьзлеринъди айттык, бийим. 25Атамыз „Тагы да кетип бираз аслык сатып алынъыз“, деп буйырганда, 26„Биз кишкей кардашымызды алмай барып болмаякпыз; онсыз сол аьдемнинъ коьзине коьринип болмаякпыз“ деп айттык.

27Бизим атамыз, сенинъ ыргатынъ, бизге: „Билесинъиз, пишем мага эки ул тапты, – деди. – 28Бири йок болды. Оны айванлар талаган, – деп ойландым. Соннан сонъ мен оны коьрмедим. 29Энди сиз меннен экиншисин де тартып аласынъыз. А ол да баьлеге туьссе ша? Сиз амалтын мен, ак шашлы карт, кайгыдан оьлип, ахыретке кетеекпен!“

30Уьйге атама, сенинъ ыргатынъа, кишкей кардашымды алмай калай барайым? Атамды яшавга ол байлайды. 31Атамыз онсыз келгенимизди коьрсе, оьлеек. Бийимиз, биз уьшин атамыз, сенинъ ыргатынъ, кайгыдан оьлип ахыретке кетеек! 32Мен, сенинъ ыргатынъ, кишкей кардашымды сага кайтараякпан, ол болмаса яшавымнынъ сонъ куьнине дейим алдынъда шуьшли болаякпан деп, басым ман атамга ант эткенмен. 33Суьйткенде, бийим, ястынъ орнына мен булайда ыргатынъ болып калайым! А ол кардашлары ман кайтсын. 34Мен онсыз атамга калай кайтарман? Атамнынъ кайгысын коьтерип болмаякпан!»


### 45


Юсуп пайхамбар оьзин кардашларына танытады


1Юсуп, аьдемлерининъ касында оьзин оьзи ыслалмай: «Баьрисин де муннан шыгарынъыз!» – деп бакырды. Ким болганын кардашларына айтканда, Юсуптынъ касында бирев де йок эди. 2Ол куьшли давысы ман йылаганнан себеп, мысырлылар эситедилер, хабар фараоннынъ уьйиндегилерге де етеди.

3«Мен – Юсуп, – деди ол кардашларына. – Атам савым?» А олар, бир явап да бералмай, катып калган эдилер.

4«Касыма келинъиз», – деди Юсуп. Кардашлары ювыкладылар. «Бу – мен, Юсуп, – деп косты, – сизинъ Мысырга саткан кардашынъыз. 5Оьзинъизди кыйнаманъыз, мени мунда сатканынъыз уьшин мыдахланманъыз. Мени мунда Алла сизинъ яшавынъызды куткарув уьшин эртерек йиберген. 6Мине эки йыл ашлык болганы, энди де бес йыл ер айдав, аслык орув болмаяк. 7Алла, ырувынъыз ер уьстинде бардырылсын эм сав калганларынъыз коьп санлы болсын деп, мени сизден эртерек йиберди. 8Соьйтип сиз тувыл, Алла мени мунда йиберди. Онынъ эмири мен мен фараонга ата, баьри уьйиндегилерге бий эм буьтин Мысыр ерине басшы болдым. 9Асыгынъыз атамызга, айтынъыз ога: „Улынъ Юсуп булай айтады: Алла мени буьтин Мысырга басшы этти. Кешикпе, кел мага. 10Сен меннен узак болмаган ерде яшаяксынъ, Гошен еринде, улларынъ эм йиенлеринъ мен, суьруьвлеринъ, туварларынъ эм баьри мал-муьлкинъ мен. 11Мен сенинъ яшавынъды солай орынластырырман не сага, не сенинъ аьелинъе, не малынъа кытлык келмеек – алдыда энди де бес ашлык йылы бар“.

12Карашынъызтагы! – деди Юсуп. – Кара, Бенямин, кардашым! Бу менмен де, мен сизи мен соьйлеймен! 13Атама Мысырда уллы данъкым болганын айтынъыз. Хабарланъыз баьри коьрген затлар акында эм тез болып атамды мунда аькелинъиз!»

14Сонъ Юсуп Беняминди, кардашын, кушаклап, йылады. Бенямин де, оны кушаклап, йылады. 15Оннан сонъ, аьле де йылап, Юсуп калган кардашларын оьпти. Кардашлары оны ман хабарласып басладылар. 16Юсупка кардашлары келгени акында хабар фараоннынъ уьйине етти. Фараон эм онынъ куллыкшылары бек суьйиндилер, 17эм фараон Юсупка айтты: «Кардашларынъа эшеклерин юклеп Кенан ерине бармага буйыр. 18Атанъызды эм аьеллеринъизди мунда аькелинъиз. Мен сизге Мысырдынъ энъ аьруьв ерлерин береекпен. Бизим кыралдынъ моллыгы ман рахатланаяксыз. 19Сага буйыраман: оларга айт, пишелери эм балалары уьшин Мысырдан куьйме арбалар алсынлар; оьзлери мен бирге атанъызды да алып келсинлер. 20Калган мал-муьлк уьшин кайгырмасынлар: Мысырдынъ энъ ийги затлары оларда болаяк!»

21Исраилдинъ [Якуптынъ] уллары соьйтип эттилер. Юсуп оларга, фараон буйыргандай, куьйме арбалар эм йолга азык берди. 22Олардынъ аьр бирине янъы кийим, Беняминге 300 кесек куьмис пен бес янъы кийим берди. 23Атасына он эшекке тиеп Мысыр ерининъ энъ аьруьв затларын эм он ургашы эшек пен йолга аслык, оьтпек эм баска азык-туьлик йиберди. 24Сонъ кардашлары ман аманласты. Олар кетеятырганда Юсуп: «Йолда даваласпанъыз!» – деп айтты.

25Олар Мысырды калдырып, Кенан ерине, аталарына кайттылар. 26«Юсуп сав! – дедилер олар Якупка. – Ол энди буьтин Мысырга басшы!» Якуптынъ юреги токтап калды: ыйнанмады. 27Уллары ога Юсуптынъ соьзлерин кайтарып айттылар. Якуп оьз коьзлери мен Юсуп оны Мысырга аькелмеге деп йиберген куьйме арбаларды коьргенде, коьнъили коьтерилип, айтты: 28«Болды! Суьйткенде, улым Юсуп сав! Барайым, оьлеектен алдын оны коьрейим!»


### 46


Якуп пайхамбар Мысырга барады


1Исраил [Якуп] болган мал-муьлкин йыйып, йолга шыкты. Беэр-Шевага келгенде, атасы Исхактынъ сежде кылган Алласына курманлык этти. 2Алла оны туьндеги коьринисте шакырды: «Якуп, Якуп!»

«Эситемен», – деп яваплады Якуп.

3Алла: «Мен Алла, атанънынъ сежде кылган Алласы. Коркпа, бар Мысырга: сонда Мен сеннен уллы халк яратаякпан. 4Мен Оьзим сени мен бирге Мысырга бараякпан эм тувдыкларынъды бу ерге кайтараякпан. Юсуп оьзининъ коллары ман сенинъ коьзлеринъди ябаяк», – деди.

5Якуп Беэр-Шевады калдырды. Уллары Якупты эм оьзлерининъ пишелери мен балаларын Фараон оларды Мысырга аькелер уьшин берген куьйме арбаларга олтырттылар. 6Олар суьруьвлерин алдыларына салып, баьри Кенанда йыйган мал-муьлклерин алып бара эдилер. Соьйтип Якуп баьри тувдыклары ман Мысырга коьшти:

7улларын, йиенлерин, кызларын, кыз йиенлерин – баьри ырувын Мысырга аькелди.

8Мине Мысырга коьшкен Исраил улларынынъ – Якуп эм онынъ улларынынъ атлары:

Якуптынъ тунъышы – Рубен. 9Рубеннинъ уллары: Ханок, Паллу, Хесрон эм Карми.

10Шимоннынъ уллары: Емуел, Ямин, Охад, Якин, Сохар эм Шаул, кенанлы хатынынынъ улы.

11Левийдинъ уллары: Гершон, Кохат эм Мерари.

12Юдадынъ уллары: Эр, Онан, Шела, Перес эм Зерах. Эр эм Онан аьле Кенан еринде оьлгенлер. Перестинъ уллары: Хесрон эм Хамул.

13Иссакардынъ уллары: Тола, Пува, Яшув эм Шимрон.

14Завулоннынъ уллары: Серед, Элон эм Яхлеел.

15Булар Якуптынъ Леядан тувдыклары. Лея улларын, кызы Динадай болып, Паддан-Арам еринде тапты. Якуптынъ Леядан баьри тувдыклары – 33 аьдем.

16Гадтынъ уллары: Сифйон, Хагги, Шуни, Эсбон, Эри, Ароди эм Арели.

17Ашердинъ уллары: Имна, Ишва, Ишви эм Бериа. Ашердинъ кызы – Серах. Бериадынъ уллары: Хевер эм Малкиел.

18Булар Якуптынъ, Лаван кызы Леяга таьвке этип берген Зилпадан тувдыклары – 16 аьдем.

19Якуптынъ Рахелден уллары: Юсуп эм Бенямин. 20Юсуптынъ Мысырда Хелиопол шахардынъ дин куллыкшысы Потиферадынъ кызы Аснаттан эки улы болды: Манаше мен Эпрайым.

21Беняминнинъ уллары: Бела, Бекер, Ашбел, Гера, Нааман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим эм Ард.

22Бу Якуптынъ Рахелден тувдыклары – 14 аьдем.

23Даннынъ улы: Хушим.

24Напталийдинъ уллары: Яхсеел, Гуни, Есер эм Шиллем.

25Бу Якуптынъ Лаван Рахелге берген таьвкесиннен, Билхадан тувдыклары – ети аьдем.


Исраил уллары Мысырда орынласадылар


26Якуп пан бирге Мысырга келгенлердинъ саны – келинлерди санамай, онынъ тувра тувдыклары – 66 аьдем. 27Мысырда Юсупта оннан алдын тагы да экев тувган эди. Соьйтип, Мысырга коьшкен Якуптынъ ырувынынъ саны савлай 70 аьдем болды.

28Якуп Юдады, Гошенге барган йолды коьрсетер уьшин оьзиннен алдыга, Юсупка йиберди. Олар Гошенге еткенде, 29Юсуп арбасын аьзирлеп, Гошенге, атасы Исраилдинъ [Якуптынъ] алдына шыкпага кетти. Ол атасын коьргенде, кушаклап, мойнында коьп йылады.

30Исраил сонда айтты: «Сени сав-эсен коьргеннен сонъ, тынышлык пан оьлип болаякпан».

31Юсуп кардашларына эм савлай ырувына: «Мен барып, фараонга хабар билдирейим. Кенаннан меним кардашларым эм ырувым келген, 32олар шобанлар, мал багадылар, оьзлери мен кой, эшки, сыйыр эм болган байлыкларын алып келгенлер, деп айтайым. 33А фараон сизди шакырып, не зат пан каьрлейсинъиз деп сораганда, 34булай айтынъыз: „Биз, сенинъ ыргатларынъ, аталарымыздай, кишкейден, мал багамыз“. Сол заманда ол сизди Гошен деген бир ерде орынластыраяк, неге десе шобанларды мысырлылар арам деп санайдылар», – деди.


### 47


1Фараонга барып, Юсуп айтты: «Кенан ериннен меним атам эм кардашларым келдилер, койлары эм эшкилери мен, сыйырлары ман, мал-муьлклери мен. Соьле олар Гошен еринде». 2Юсуп фараонды кардашларынынъ бесеви мен таныстырды.

3Фараон не мен каьр шегетаганлары акында сорады, олар да: «Биз, сенинъ ыргатларынъ, аталарымыздай болып, мал багамыз». 4Эм тагы да: «Биз бу ерге бираз турар уьшин келдик. Бизге, сенинъ ыргатларынъа, мал бакпага ер йок, Кенанда энди де уьйкен ашлык. Бизге, ыргатларынъа, Гошенде ерлеспеге ызын бер», – деп тиледилер.

5Фараон Юсупка: «Сага атанъ, кардашларынъ келгенлер. 6Савлай Мысыр ери сенинъ алдынъда. Атанъды, кардашларынъды кыралымыздынъ энъ аьруьв ерлеринде орынластыр: Гошенде яшасынлар. Араларында келискен аьдемлер бар болса, меним суьруьвлеримди карамага сал».

7Оннан сонъ Юсуп фараонга атасын аькелип таныстырды. Якуп фараонга разылыгын берди. 8Фараон сорады: «Неше ясындасынъ?» – деп.

9«Бу дуныяда мен 130 йыл яшадым», – деп яваплады Якуп. – Бу коьп тувыл, эм бу йыллар мага кыйын болды. Меним ата-бабаларым яшаган йыллар ман тенълестирип болмаяк. 10Тагы да фараонга разылыгын берип, Якуп кетти.

11Юсуп, фараон калай буйырган болса, солай этип, атасы ман кардашларын Мысырдынъ энъ аьруьв еринде, Рамсесте, орынластырды, ер берди. 12Атасына эм кардашларына, баьри ырувына Юсуп аьр бир аьелдинъ балаларынынъ санына коьре аслык беретаган эди.


Ашлык куьшленеди


13Ашлык куьшленди, эш бир кыралда энди аслык калмады. Мысырды эм Кенанды бийлеген ашлык бек каты эди. 14Юсуп, аслыкты Мысыр эм Кенанда яшавшыларга сатып, фараоннынъ казнасына сол ерлердеги баьри куьмисти йыйды. 15Мысырда эм Кенанда куьмис калмаганда, мысырлылар Юсупка келдилер эм айттылар: «Бер бизге аслык! Биз сенинъ коьзинънинъ алдында оьлмеге керекпиз бе, аьше? Куьмисимиз таьвесилди!»

16«Эгер куьмисинъиз таьвесилген болса, малынъызды аькелинъиз, аслыкты малга авыстыраякпан», – деди Юсуп. 17Олар малларын айдап аькелдилер. Юсуп аслыкты малга авыстырып баслады: атларга, койларга, эшкилерге, сыйырларга, эшеклерге. Бир йыл бойы ол малга аслык авыстырды.

18Сол йыл оьткеннен сонъ, олар экинши йыл ога келип: «Сеннен ясыралаяк тувылмыз, бийимиз: куьмисимиз де, малымыз да таьвесилди, баьриси де сага коьшти. Бизге энди авыстырмага, тенлеримиз эм ерлеримиз болмаса, эш бир зат та калмады.

19Энди сенинъ коьзлеринъ алдында еримиз бен бирге оьлмеге калдыма? Бизди де, еримизди де аслыкка авыстырып ал – эм биз еримиз бен бирге фараоннынъ ыргатлары болаякпыз. Тек сен, бизди сав калдырар уьшин, еримиз де бослыкка айланмасын деп, бизге урлык бер», – дедилер.

20Соьйтип Юсуп фараонга буьтин Мысырдагы ерлерди сатып алды. Мысырлылар, биреви де калмай, эгин эккен кырларын саттылар – сондай куьшли эди ашлык. Буьтин ер фараоннынъ байырлыгы болды, 21а мысырлылардынъ баьрин де – кыралдынъ бир шетиннен бир шетине дейим – Юсуп фараоннынъ ыргатлары этти. 22Тек дин куллыкшылардынъ ерлерин сатып алмады. Олар фараоннан айлык алып, фараон берген айлык пан кешинедилер. Соны уьшин олар ерлерин сатпадылар.

23Юсуп халкка: «Мен сизди эм еринъизди фараонга сатып алдым. Энди урлык алынъыз эм ерге шашынъыз. 24Орып алган аслыгынъыздынъ бесинши кесегин фараонга береексинъиз, доьрт кесегин оьзинъизге урлыкка эм азыкка калдыраяксыз. Оьзинъиз, уьйдегилеринъиз эм балаларынъыз есин», – деди.

25Мысырлылар: «Сен бизди оьлимнен куткардынъ! Сен бизге рагимлисин, бийимиз. Буьгуьннен арбатын биз фараоннынъ ыргатларымыз», – дедилер.

26Юсуп аслыктынъ бес кесегиннен бирининъ фараонга берилуьвин Мысырда закон этти. Сол закон энди де сакланады. Тек дин куллыкшылардынъ ерлери фараонга байыр болмады.

27Исраиллилер Мысырдынъ Гошен деген еринде орынластылар. Онда олар ер иелери, балалы эм коьп санлы болдылар. 28Якуп Мысырда 17 йыл яшады. Онынъ оьмири 147 йыл болды. 29Оьлеек вакыты келгенде, Якуп улы Юсупты шакырды эм айтты: «Рагимлик коьрсет, янбасыма тий, мени суьйсенъ туьзлик этип, мени Мысырда коьммеске ант эт. 30Мен оьлип ата-бабаларымнынъ янына кеткенде, меним илесимди Мысырдан аькетип, ата-бабаларымнынъ кешенесинде коьмерсинъ».

«Мен, сен калай айткан болсанъ, солай этермен», – деди Юсуп.

31«Ант эт», – деди Якуп. Юсуп ант этти. Якуп, яткан орнынынъ ушына таянып, Аллага табынды.


### 48


Якуп пайхамбар Юсуп пайхамбардынъ эки улына разылыгын береди


1Бир кесек заманнан сонъ Юсуп, атасынынъ авырганын билип, улларын, Манаше мен Эпрайымды, оьзи мен алып, йолга шыкты. 2«Сенинъ улынъ Юсуп келди», – дедилер Якупка. Ол, карувын йыйып, яткан орынында олтырды.

3Якуп Юсупка: «Бир заманда Кенан еринде, Луз шахарында мага Куьдиретли Алла коьринип, разылыгын коьрсетти 4эм айтты: „Мен сенинъ ырувынъды емисли эм коьп санлы этеекпен, сеннен коьп халкларды яратаякпан, сосы ерди оьмирлерге сенинъ тувдыкларынъа байыр этеекпен“. 5Эм энди, мен келгеннен алдын Мысырда тувган улларынъды мен оьзимнинъ улларым этемен. Энди Манаше ман Эпрайым – Рубен эм Шимонга тенъли меним улларым. 6А муннан сонъ туваяк улларынъ сеники болаяк, тек кардашларынынъ ырувларында саналаяклар эм асабалык пайларын алаяклар. 7Мен Паддан-Арамнан кайтаятырганда, Рахел Кенан еринде, барган йолда Эфраттан (соьлеги Бетлехем) узак болмаган ерде, йол уьстинде ян берди. Сонда мен оны коьмдим – Эфратка барган йолда», – деди.

8Юсуптынъ балаларына карап, Исраил [Якуп] онадан сорады: «Ким ди булар?»

9«Олар, – деди Юсуп, – мага бу ерде Алла савга эткен улларым».

«Касыма аькел оларды, – деди Исраил, – мен оларга разылыгымды берейим».

10Картлык Исраилдинъ коьзлерин капаган эди – ол бир зат та коьрмейди. Юсуп улларын онынъ касына аькелди; Исраил оларды оьпти, кушаклады 11эм Юсупка айтты: «Мен сени де коьрермен деп уьмит этпеген эдим, а мине Алла мага сенинъ улларынъды коьрмеге де наьсип берди».

12Юсуп улларын атасынынъ кушагыннан алды, ога ерге дейим энъкейип сежде кылды. 13Сонъ Юсуп Эпрайымды онъ колы ман Исраилдинъ сол ягына, а Манашеди сол колы ман Исраилдинъ онъ ягына аькетти. 14Ама Исраил онъ колын Эпрайымнынъ, кишкейдинъ, басына, сол колын – Манашединъ, уьйкеннинъ, басына салганда, колларын биле-биле кашландырды.

15Исраил Юсупка сосындай соьзлер мен разылыгын берди: «Меним аталарым, Ибрагим эм Исхак, сежде эткен Алла, соьлеге дейим аьр дайым мени багатаган Алла, 16мени аьр бир яманлыктан куткаратаган маьлек, бу ясларга да разылыгын берсин! Меним атым эм меним аталарым Ибрагим эм Исхактынъ атлары бу яслар ман яшасын! Дуныяда сансыз коьп болсын олардынъ тувдыклары!»

17Юсуп атасынынъ Эпрайымга онъ колын салганын янъылыс эткендей коьрип, атасынынъ Манашединъ басына салаяк болды. 18«Атам, уьйтип тувыл, – деди Юсуп, – мине тунъыш, ога онъ колынъды сал».

19Тек атасы унамады. «Билемен, – деди, – билемен, улым. Оннан да халк яратылаяк, ол да уллы болаяк. Кене де кишкей кардашы оны озаяк эм онынъ ырувыннан коьп халк яратылаяк».

20Мине сол куьн Исраил немерелерине сосындай соьзлер мен разылыгын берди: «Исраил уллары „Алла сени Эпрайым мен Манашедей этсин!“ деп сизинъ атынъыз бан разылык берееклер». Соьйтип Эпрайымды Манашединъ алдына салды.

21Оннан сонъ Исраил Юсупка айтты: «Мен тезден оьлеекпен. Тек Алла сизи мен болаяк эм сизди ата-бабаларынъыздынъ ерине кайтараяк. 22А мен сага кардашларынънан артык бир ер уьлисин – Шехемди беремен. Мен оны аморлылардан кылышым эм яйым ман тартып алганман».


### 49


Якуп пайхамбардынъ ахыр соьзлери


1Сонъ Якуп улларын шакырып: «Йыйылынъыз: келеекте сизди не саклаганын айтайым. 2Ювыкланъыз, тынъланъыз, Якуптынъ уллары, Исраилди тынъланъыз, атанъызды!


3Рубен, меним тунъышым, меним куьдиретим,

Меним эр куьшимнинъ биринши емиси,

Мактав эм куват ягыннан баьрисиннен де сен йогары!

4Сувдай токтатып болмаган,

Энди биринши болмаяксынъ,

Атанънынъ орнына ятып, пишеси мен уйклаганнан

сонъ,

Арам эттинъ яткан орнымды!


5Шимон эм Левий, кардашлар,

Кылышлары – залымлыктынъ савытлары!

6Мен олардынъ ойларында катнаспайман,

Йыйылувларына косылмайман.

Неге десе ашувланып аьдем оьлтиредилер,

Завык уьшин бугаларды зарарлайдылар.

7Сондай каты болган ашувлары наьлет болсын!

Наьлет болсын залым болган оьпкелери!

Якуптынъ уллары ишинде боьлермен оларды,

Исраилдинъ уллары арасында шашарман!


8Юда, кардашларынъ сени мактаяклар.

Колынъ явларынънынъ елкесинде болаяк,

Алдынъда кардашларынъ сежде кылаяк.

9Сен яс арслан кибик, Юда,

Авдан кайтып ерге ийилерсинъ, улым.

Арслан, арсландай ятарсынъ.

Ким сени тынышсызландырар?

10Патшадынъ аса таягы Юдадынъ колыннан кетпеек,

Басшылык аьр заман онынъ ырувында калаяк;

Ахырында аса таягынынъ Иеси[73] келеек,

Сонда халклар ога бойсынаяклар.

11Ол эшегин юзим терегине,

Эшектинъ баласын энъ яхшы юзим терегине байлайды;

Кийимлерин шагырда,

Капталын юзим канында шайкайды.

12Коьзлери онынъ – шагырдан койы,

Тислери суьттен ак.


13Завулон денъиз янында яшаяк,

Кемелер токтаган ер болаяк.

Онынъ шети Сидонга дейим бараяк.


14Иссахар – карувлы эшектей,

Юклердинъ арасында яткан;

15Ол тыншаяк аьруьв орын, коьнъилге яраган ер коьрсе,

Аркасын юк астына салады,

Ыргат болып ислейди.


16Дан оьзининъ халкын басшылаяк:

Ол да Исраилдинъ бир ырувы.

17Дан йолда бир йыландай болаяк,

Увлы йыландай йол уьстинде.

Аттынъ аягын шакса,

Атлы йыгылар аттан.


18Раббий, сакла! Сага сенемен!


19Гадка тонавшылар шабаяклар,

Ама олардынъ артларыннан ол ушар тонамага.

20Ашердинъ асы таьтли болаяк,

Ол патшага тийисли ас-сув таптыраяк.


21Напталий эркин этилген кийиктей,

Оннан ярасык балалар туваяк.


22Юсуп – емисли юзим терегиндей,

Булак янында емисли юзим терегиндей.

Онынъ бутаклары иргединъ басыннан

оьтедилер.

23Садакшылар аямай ога шапкынлык эттилер,

Явласып ога ок аттылар.

24Ама Якуптынъ куьдиретли Алласы аркалы,

Исраилге багып куьш беруьвши Алла аркалы

Юсуптынъ яйы берк калды, коллары куват алды.

25Сага ярдам этуьвши – атанънынъ Алласы,

Разылыгын беруьвши – куьдиретли Алла.

Ол коьклерден явган ямгырдынъ

эм ердинъ туьбиннен шыккан сувлардынъ

яхшылыклары ман,

Эмшеклердинъ эм карынлардынъ яхшылыклары ман

Сага разылыгын коьрсетеек.

26Атанънынъ берген разылыгы

Бурынгы тавлардынъ яхшылыкларыннан,

Оьмирли тоьбелердинъ моллыкларыннан

уллы;

Олар Юсуптынъ басында,

Кардашлары арасында басшы болганнынъ

тоьбесинде болсынлар.


27Бенямин йырткыш боьридей;

Эртенъликте курманлыгын кемиреди,

Кеште олжасын уьлеседи», – деди.


28Сондай Исраилдинъ он эки ырувы. Аталары оларга разылыгын бергенде бу соьзлерди айтты, аьр бирине ога тийисли кепте разылыгын берди.


Якуп пайхамбардынъ оьлими эм коьмилуьви


29Сонъ Якуп улларына насихатлап: «Тез арадан мен оьлип ата-бабаларыма кетеекпен. Мени ата-бабаларымнынъ касына, хетли Эфроннынъ данъылындагы дорбында коьминъиз. 30Бу дорбын – Кенан ериндеги Мамре шахарына ювык болган Макпела данъылында. Ибрагим дорбынды хетли Эфроннан мезарлык ер деп данъыл ман бирге сатып алган эди. 31Онда Ибрагим мен Сара, эм Исхак пан Ревека коьмилген, сонда мен Леяды да коьмдим. 32Данъыл эм сондагы дорбын хетлилерден алынган», – деди.

33Якуп, улларына сондай насихат айтып кутылганда, аякларын орнына йыйды, оьлип ата-бабаларына кетти.


### 50


1Юсуп атасынынъ тенине бавырлады эм йылады, бетин оьпти. 2Оьзине байыр эмлевшилерине атасы Исраилдинъ [Якуптынъ] тенин бальзамламага буйырды. Эмлевшилер тенди бальзамладылар. 3Бу ис 40 куьнде этилип кутылды. Бальзамлавга бу кадер заман керек. 70 куьн мысырлылар Исраилдинъ [Якуптынъ] артыннан йылап турдылар.

4Тулланув заманы кеткенде, Юсуп фараоннынъ куллыкшыларына тиледи: «Рагимлик коьрсетинъиз, фараонга айтынъыз: 5Меним атам меннен соьз алган: ол оьлгенде, мен оны Кенан еринде, оьзи аьзирлеген кешенеде, коьммеге керекпен. Мага барып, атамды коьммеге ызын бермеге тилеймен – оннан сонъ кайтаякпан».

6Фараон разы болды: «Бар эм атанъды коьм. Антынъды толтыр», – деди.

7Соьйтип Юсуп атасын коьммеге кетти. Оны ман бирге фараоннынъ буьтин куллыкшылары, сарай тамадалары, мысыр ерининъ аксакаллары, 8эм Юсуптынъ савлай аьели, баьри кардашлары, савлай атасынынъ уьйиндегилери кеттилер. Гошен еринде тек балалары эм туварлар ман сыйырлары калдылар. 9Арбалар ман атлылар, олардынъ артыннан коьплеген халк бара эди.

10Йордан сувынынъ артындагы Атад ындырына еткенде, олар бек уьйкен сыйт коьтерип йыладылар. Юсуптынъ атасынынъ сыйты ети куьн этилди. 11Сол ерде яшаган кенанлылар Атад ындырында тулланувды коьргенде: «Мысырлылар калай ашы йылайдылар!» – деп айттылар. Соны уьшин Йордан сувынынъ артындагы бу ер Авел-Мисрайим[74] деп айтылады.

12Якуптынъ уллары аталарынынъ ыркын толтырдылар: 13онынъ тенин Кенанга аькелдилер эм Махпеладынъ данъылындагы дорбында коьмдилер. Мамреден узак болмаган дорбынды Ибрагим хетли Эфроннан коьммеге ер деп данъыл ман бирге сатып алган эди.

14Атасын коьмгеннен сонъ, Юсуп кардашлары эм оны ман бирге оьмираллага келгенлердинъ баьриси мен Мысырга кайтты.


Юсуп пайхамбар кардашларына соьз береди


15Энди аталары оьлгеннен сонъ, Юсуптынъ кардашлары ойландылар: «Билким Юсуп энди де бизди коьрип болмайды. Биз ога эткен яманлыклар уьшин бизден оьшин алмага суьйсе, не этермиз?»

16Соьйтип олар Юсупка аьдем йиберип булай айтпага буйырдылар: «Оьлеектен алдын атамыз сага оьсиетин айтпага тиледи: 17„Бек тилеймен, кардашларынънынъ куьналарын, шуьшлерин кешир. Олар сага яманлык эттилер“. Энди кешир бизди, биз сенинъ атанъ сежде кылган Алладынъ кулларымыз!»

Юсуп, сол соьзлерди эситип, йылады. 18Оннан сонъ кардашлары оьзлери де келдилер, алдында ерге йыгылдылар эм айттылар: «Энди биз сенинъ ыргатларынъмыз!»

19«Коркпанъыз, – деди Юсуп, – Мен Алламан ма? 20Сиз мага яманлык этпеге ойландынъыз, ама Алла оны ийгиликке айландырды: буьгуьн эткениндей, коьп аьдемнинъ яшавын куткарады! 21Коркпанъыз, мен сизинъ эм балаларынъыз акында дайым да каьр шегеекпен». Сол танъ соьзлери мен ол оларды тыншайтты.


Юсуптынъ оьлими


22Соьйтип, Юсуп Мысырда оьзининъ кардашлары ман яшап турды. Ол 110 йыл яшады. 23Эпрайымнынъ балаларын да, немерелерин де коьрмеге эм Манашединъ улы Махирдинъ янъы тувган балаларын тизине алмага Алла наьсип берди.

24«Мен тезден оьлеекпен, – деди Юсуп кардашларына. – Тек бир куьн келеек, Алла сизге ярдам этип булайдан сизди Ибрагимге, Исхакка эм Якупка бермеге ант эткен ерине кайтарып аькетеек». 25Оннан сонъ Юсуп Исраилдинъ улларыннан: «Алладынъ ярдамы ман Мысырдан кетеексиз. Сол заманда оьзинъиз бен бирге меним суьеклеримди де аькетинъиз», – деп соьз алды.

26Юсуп 110 ясына келип оьлди. Онынъ тенин бальзамлап, Мысырда сарытабакка салдылар.


## «Яратылувдынъ» дуныясы


— «Яратылувдынъ» дуныясы

[1]

2:7 - «Топырак» ювыт тилинде адама, «аьдем» де адам.

[2]

2:23 - «Кыскаяклы» ювыт тилинде ишша, «эркек» – иш.

[3]

3:20 - «Ава» ювыт тилинде яшав.

[4]

3:24 - Керув: маьлектей ян.

[5]

4:1 - «Кабил» деп коьширилген ювыт ат Кайин. Кайиннинъ маьнеси алынган.

[6]

4:25 - «Шит»тинъ маьнеси савга.

[7]

5:29 - Нух ювыт тилинде юбантув деген соьзге усайды.

[8]

6:2 - Алла уллары: билким мелеклер, белким де оьзлерине Алла уллары деп айтатаган патшалар.

[9]

6:14 - «Кипарис» деп коьширилген ювыт соьзде гофердинъ маьнеси билинмейди.

[10]

9:27 - Япет аттынъ маьнеси кенълик, байлык.

[11]

10:14 - Кафтор: Крит.

[12]

10:25 - Пелег аттынъ маьнеси боьлинуьв.

[13]

11:9 - «Бабыл»дынъ маьнеси карысув.

[14]

11:26 - Аврам: Ибрагим пайхамбардынъ баслапкы аты.

[15]

12:6 - «Море»динъ маьнеси устаз.

[16]

14:13 - Еврейлер: Эвердинъ тувдыклары (10:21-ге каранъыз).

[17]

16:11 - «Исмаил»динъ маьнеси Алла эситеди.

[18]

16:13 - «Эл-Рои»динъ маьнеси Мени коьретаган Алла.

[19]

16:14 - «Беэр-Лахай-Рои»динъ маьнеси Аллады коьрип сав калганнынъ куйысы.

[20]

17:5 - «Аврам»нынъ маьнеси Уллы ата, «Ибрагим»нинъ маьнеси Коьплердинъ атасы.

[21]

17:15 - «Сарай»дынъ да «Сара»дынъ да маьнеси патша кызы.

[22]

17:19 - «Исхак»тынъ маьнеси куьледи.

[23]

18:2 - Уьш аьдем: аьдем кебинде келген Алла ман эки маьлек. Ама Ибрагим пайхамбар бас деп бу затты билмейтаган эди.

[24]

18:6 - Оьлшем – ювыт тилинде «сеа» (1 сеа = 13 кг).

[25]

19:22 - Соардынъ маьнеси «кишкей».

[26]

19:37 - «Моав»дынъ маьнеси Атадан.

[27]

19:38 - «Бен-Амми»нинъ маьнеси Халкымнынъ улы.

[28]

20:16 - Мынъ кесек куьмис = 11,5 кг.

[29]

21:3 - «Исхак»тынъ маьнеси куьледи.

[30]

21:31 - «Беэр-Шева»дынъ эки маьнеси бар: Ант куйысы эм Етидинъ куйысы.

[31]

22:14 - «Яхве-Йире»динъ маьнеси Раббий керек болган затларды берер.

[32]

23:14-15 - 400 кесек = 4,6 кг.

[33]

25:25 - «Эсав»дынъ маьнеси туькли.

[34]

25:26 - «Якуп»тынъ маьнеси оькше ыславшы яде алдавшы.

[35]

25:30 - «Эдом»нынъ маьнеси кызыл.

[36]

26:20 - «Эсек»тинъ маьнеси даваласув.

[37]

26:21 - «Ситна»дынъ маьнеси душпанлык.

[38]

26:22 - «Реховот»тынъ маьнеси рахатлык.

[39]

26:33 - «Беэр-Шева»дынъ эки маьнеси бар: Ант куйысы эм Етидинъ куйысы.

[40]

27:36 - «Якуп»тынъ маьнеси алдавшы.

[41]

28:19 - «Бетел»динъ маьнеси Алладынъ уьйи.

[42]

29:32 - «Рубен»нинъ маьнеси Мине ул!

[43]

29:33 - «Шимон»нынъ маьнеси Эситеди.

[44]

29:34 - «Левий»динъ маьнеси Байланув.

[45]

29:35 - «Юда»дынъ маьнеси Данъклав.

[46]

30:6 - «Дан»нынъ маьнеси Аьдиллик этер.

[47]

30:8 - «Напталий»динъ маьнеси Базласувым.

[48]

30:11 - «Гад»тынъ маьнеси Бактылы.

[49]

30:13 - «Ашер»динъ маьнеси Наьсипли.

[50]

30:14 - Мандрагор: Аьдемдинъ эки бутына усаган шанышкы кебинде тамыр болган. Емиси эркеклик куьшин коьбейтеегине ыйнанылган оьсимлик.

[51]

30:18 - «Иссакар»дынъ маьнеси Савга.

[52]

30:20 - «Завулон»нынъ маьнеси Сыйлав.

[53]

30:21 - «Дина»дынъ маьнеси Оьким.

[54]

30:24 - «Юсуп»тынъ маьнеси Коссын.

[55]

31:47 - «Егар-Сахадута»дынъ да «Гал-Эд»тинъ де маьнеси шаат тоьбе.

[56]

31:49 - «Миспа»дынъ маьнеси каравыл каласы.

[57]

32:2 - «Маханайим»динъ маьнеси эки аьскер.

[58]

32:28 - «Исраил»динъ маьнеси Алла ман куьрескен.

[59]

32:30 - «Пениел»динъ маьнеси Алладынъ бети.

[60]

33:17 - «Суккот»тынъ маьнеси авлалар.

[61]

33:20 - «Эл-Элохей-Исраил»динъ маьнеси Алла Исраилдинъ Алласы.

[62]

35:7 - «Эл-Бетел»динъ маьнеси Бетелдинъ Алласы.

[63]

35:8 - «Аллон-Бакут»тынъ маьнеси Йылавдынъ эмен тереги.

[64]

35:10 - «Исраил»динъ маьнеси Алла ман куьрескен.

[65]

35:15 - «Бетел»динъ маьнеси Алладынъ уьйи.

[66]

35:18 - «Бен-Они»динъ маьнеси Кайгымнынъ улы.

[67]

35:18 - «Бенямин»динъ маьнеси Онъ колымнынъ улы.

[68]

38:29 - «Перес»тинъ маьнеси Йол ашкан.

[69]

38:30 - «Зерах»тынъ маьнеси Кызыл.

[70]

41:45 - «Сафнат-Панеах»тынъ маьнеси Алла соьйлейди эм яшайды.

[71]

41:51 - «Манаше»динъ маьнеси кайгыды муттырувшы.

[72]

41:52 - «Эпрайым»дынъ маьнеси эки кере емисли.

[73]

49:10 - Дуныяды куткарган Уллы Патша, Масих. Иса Масих – Юда ырувыннан.

[74]

50:11 - «Авел-Мисрайим»нинъ маьнеси Мысырлылардынъ йылавлары.