# Инжил, Яратылув, Рут, Эстер, Юнус: Рут, Эстер, Юнус

Unknown

## Рут

### Оьрметли окувшы!


Бу шыгармадынъ ишине Таураттынъ (Ветхий Завет) уьш китабы алынган. Таурат (Ветхий Завет), Инжил (Новый Завет) мен бирге Сыйлы Китапты, оьмирлер бойы дуныяда энъ де бек окылып келеятырган Китаплардынъ Китабын туьзеди. Таурат дуныядынъ курылувы, аьдемнинъ куьналы болувы, ювыт эм баска аьвелги халклардынъ тарихлик эм рухлык йоллары акында хабарлайды.

Бу баспадагы уьш китап оьлшемлерине коьре уьйкен тувыллар. Ама олар сыйлы китаплардынъ арасында бирден-бир тувган ойларга эм сакланмаган аьжейипли ислерге толган кызыклы, оьткир сюжетли хабарлары ман баскаланадылар. Соьйтип, Юнус пайхамбардынъ акында айтылатаган китапта, ол бек уьйкен худ балыктынъ карнына туьссе де сав калганы хабарланады. Ама Юнустынъ бактысынынъ аьлеметлиги тек онынъ оьлимнен аьжейип кебинде куткарылувында тувыл, а Алладынъ толтырып болмастай буйырыгын ерине еткистуьвинде. Алла ога 8 оьмирде (я. э. д.) Ювык Куьнтувардынъ коьбисин бойсындырган эм яшавшылары Аллады кабыл этпеген куьдиретли Ассирия патшалыгынынъ бас каласы Ниневияда Оьзининъ Соьзин яймага тапшырган эди.

Баска эки шыгармалар, «Рут» эм «Эстер» китаплар да, сыйлы текстлер арасында сюжетлери мен баскаланадылар. Булардынъ негизинде – кыскаяклыдынъ бактысы.

«Рут» китабы ювыт халкынынъ бурынгысына багысланган. Онынъ ишинде аьрекетлейтаганлардынъ арасында, аьдетинше, тарих хабарлавлардынъ ортасында туратаган патшалар, аьскер аькимлери, пайхамбарлар распайдылар. Онда оьз кыйыны ман яшайтаган аьдемлер катнасадылар. Бирлескен, куьшли оькимети болмаган оьмирде аьр бир аьдем коьп кыйынын салып оьзининъ яшавы уьшин куьреспеге керек болган. Тап сондай эди экинши мынъйыллыктынъ сонъында (я. э. д.) ювытлардынъ яшавы. Ашлык, конъысы халклардынъ шапкынлыгы – сол заманларда олардынъ баьрисиннен коршаланмага эш бир амал йок эди.

Асылы ювыт болмай, ювытка байга барган Рут деген яс хатын, сол замандагы аьдетке карсы шыгып, эри оьлгеннен сонъ оьзининъ кайнанасы ман калмага токтасады. Бу абыт кайсы яктан алып караганда да аьдеттен тыскары эди. Бириншилей, тул хатын кайнанасы ман калмага тийисли тувыл эди. Экиншилей, Рут яшаган ерде уьйкен ашлык эди. Уьшиншилей, Рут – моав миллеттен, а сол заманларда моавшылар ювытлар ман яв эдилер. Сондай йигерли абыттан сонъ Руттынъ бактысы аьжейип кепте туьрленеди.

Эм сонъына калганда, Рут 11-нши оьмирде (я. э. д.), буьтин ювыт ырувларды оьзине бойсындырып эм бирлестирип, куьшли патшалык туьзген Даут патшадынъ аьесининъ анасы болады.

«Эстер» китабында бираз сонъгы замандагы, 5-нши оьмирдеги (я. э. д.) ислер суьвретленедилер. Болган ислер Ювык Куьнтувардынъ сол вакытта энъ куьдиретли болган Перс патшалыгынынъ бас каласында озадылар. Китапта суьвретленетаган ислерден бир юз элли йыллар алдында Исраил Вавилон патшалыгы ман енъилген сонъ, ювытлар зор ман Месопотамияга (аьлиги Иракка) коьширилген эдилер. Тек 6-ншы оьмирдинъ экинши кесегинде Вавилон оьзи перслерге корланады эм ювытлар Перс патшалыгына бойсынадылар. Тез арадан оларга тувган ерлерине кайтпага ызын бередилер. Юртларына баьриси де кайтпадылар, неге десе ювытлар 5-нши оьмирде, «Эстер» китабында белгиленген вакытта, Перс патшалыгынынъ аьр муьйисинде эм де бас каласында яшайтаган эдилер.

Бас калада оьзининъ йиени Эстер мен ювыт Мордокай да яшайтаган болган. Бираз заман озганнан сонъ, Эстерди патшадынъ хатынлар боьлмесине аладылар эм тез арадан ол патшадынъ ханбийкеси болады. Аман да Эстердинъ бактысында болатаган сейир ислер соны ман кутылмайдылар, а тек басланадылар. Эстер оьзининъ ювыт халкынынъ оьлим кавыфлыгыннан коршалавшысы эм онынъ куткарувшысы болмага керек болады. Китапта бир кере де «Алла» деген соьз распайды, ама ол китаптынъ ишинде онынъ болмаганлыгын анълатпайды. Китапка коьре, ювытлардынъ сол кыйынлыкларга не себептен туьскенлерин эске алсак, ол Эстердинъ нагашакасы Мордокай, Алла Насихатына ызлап, перс аькимлери алдында басын иймеге унамаганы болады. Бу ис баьри ювыт халкын оьлимге аькелмеге болаяк эди, тек бу зат аьлемет кепте душпанларды енъмеге амал берди.

Биз Таураттынъ бу уьйкен болмаган оьткир сюжетли кесеклери мен танысув сизде савлай Китапка, толысынша, кызыксынув тувдырар деп, уьмит этемиз.

Библияды коьшируьвши Институт бу китапларды ногай тилге коьшируьвшилерге, редакторларга, баспалап шыгармага ярдам эткенлердинъ баьрисине разылыгын билдиреди эм ногай окувшыларына сосы китапларды тувган тилинде окымага амал берилгенине куванады.


Рут китабы


### 1


Наьйме мен Рут


1Исраилге тоьрелер басшылык эткен кезуьвде кыралга кытлык келген эди. Сол себептен Исраилдинъ Бетлехем шахарыннан бир киси, хатыны ман эки улын алып, яшамага Моав ерине коьшип кетти. 2Бу кисидинъ аты – Элимелек, хатынынынъ аты – Наьйме, улларынынъ атлары – Махлон эм Килйон, олар Исраилдинъ Бетлехем шахарыннан Эпрат ырувыннан эдилер. Соьйтип, олар Моав ерине коьшип, сонда яшап калдылар. 3Наьймединъ байы Элимелек оьлгенде, ол эки улы ман ялгыз калды. 4Уллары оьзлерине пише этип моавшы кызларды алдылар: олардынъ бириси – Орпа, экиншиси Рут эди. Сол ерде он йыл яшаганда, 5Наьймединъ уллары оьлип кеттилер; оьзининъ эки улы эм эрининъ артына сол хатын оьзи калды.

6Раббий, Оьз халкына ярдам этпеге келип, онъ аслык бергенин эситкенде, Наьйме келинлери мен бирге Моав ериннен артына, Исраилге кайтпага аьзирленди. 7Яшаган ерлериннен козгалып, олар Юда элине йол алдылар. Кайтып бараятырганда, 8Наьйме келинлерине: «Барынъыз, экевинъиз де ана юртынъызга кайтынъыз. Сиз оьлгенлеринъизге эм мага эткенинъиздей рагимликти Раббий сизге де этер. 9Раббий сизинъ экевинъизге де отяганъызды эринъиздинъ уьйинде табып яшамага бакты ашар!» – деп келинлерин оьпти.

Ама олар сыйыт коьтерип йыладылар. 10«Йок, биз сени мен бирге сенинъ халкынъа кайтаякпыз», – дедилер.

11Наьйме болса айтты: «Кайтынъыз, кызларым, сизге мени мен бармага неден керек? Карынымда энди де сизге эр болгандай улларым барма? 12Кайтынъыз, кызларым, барынъыз, неге десе мен янъыдан байга бармага картпан. Эгер мен: „Менде энди де уьмит бар. Мен буьгеше ок эр мен болып, сонъ уллар табарман деп“, – айтаяк болсам да, 13сизге олардынъ оьскенин саклап турмага боларма экен? Сизге, байга бармай, токтап турмага керекпе? Йок, кызларым, меним кайгым сизикиннен де уьйкен, неге десе Раббийдинъ каты колы мага еткен», – деди.

14Келинлери, кышкырыклап, тагы да йыладылар. Сонъ Орпа кайнанасын оьбип аманласты, ама Рут Наьйме мен калды.

15Наьйме Рутка: «Эне, сенинъ апсынынъ оьз халкына, оьзининъ аллаларына кайтты, онынъ артыннан сен де кайт», – деди.

16Тек Рут: «Мага Сени калдырмага эм сеннен кайтып кетпеге мени кыстама. Сен кайда барсанъ, мен де сонда барарман, сен каерде яшасанъ, мен де сонда яшарман. Сенинъ халкынъ меним де халкым болар; сенинъ Алланъ меним де Аллам болар. 17Сен каерде оьлсенъ, мен де сонда оьлермен эм коьмилермен. Оьлимнен баска себептен сеннен айырылсам, Раббий мени оннан да каты язаласын», – деди.

18Наьйме Руттынъ оны ман бармага каты токтасканын коьргенде, ога кетпеге тилегенин токтатты. 19Бетлехемге экеви бирге кайттылар. Олар Бетлехемге келгенде, буьтин шахаршылар, оларды коьрип, ызыгыюв болдылар эм хатынлар: «Бу Наьйме ме?» – дедилер.

« 20Мага Наьйме деп айтпанъыз, Мара[1] деп айтынъыз, неге десе Куьдиретли мага уьйкен кайгыды берген. 21Мен муннан колайлы болып шыккан эдим, ама Раббий мени бос колларым ман артыма кайтарды. Не себептен Наьйме деп айтасыз? Раббий мага кыйынлык йиберди; Куьдиретли мага наьсипсизликти туьсирди?» – деп яваплады оларга Наьйме.

22Соьйтип, Наьйме Моав ырувыннан келини Рут пан бирге Моав ериннен арпа орувдынъ басында Бетлехемге кайтып келди.


### 2


Рут Боазга расады


1Наьймединъ эри ягыннан ювык еткен, Элимелек ырувыннан Боаз атлы бек белгили бай аьдеми бар эди.

2Моавшы Рут Наьймеге: «Мен данъылга барайым эм кимнен разылык тапсам, сонынъ ызыннан калган масакларды йыйып аларман», – деди.

«Бар, кызым», – деди ога Наьйме.

3Рут барды эм данъылда оракшылардынъ артыннан калган масак йыйып баслады. Эм данъылдынъ сол кесеги Элимелек ырувыннан Боаздыкы болып шыкты. 4Сол вакытларда Боаз Бетлехемнен келди, оракшыларга: «Раббий сизи мен болсын!» – деди.

Олар да ога: «Раббий сага да разы болсын!» – дедилер.

5Боаз оракшыларга коьз-кулак болар уьшин салган куллыкшысыннан: «Бу яс кыскаяклы кимдики экен?» – деп сорады.

6Ол явапка: «Бу яс хатын – Наьйме мен бирге Моав ериннен келген моавшы. 7Ол: „Мен куьлтелер арасындагын орувшылардынъ артыннан, шоьплеп алып, йыяйым“, – деп эртенъликтен эндиге дейим данъылда ислеп турады, костынъ ишинде бек аз тыншаяды», – деди.

8Боаз Рутка: «Тынъла мени, кызым, баска данъылга йыймага барма эм муннан коьшпе, а бу ерде меним таьвке кызларым ман тур. 9Коьзинънинъ алдында сосылар оратаган данъыл турсын, кызлардынъ ызыннан бар. Энди мен аьдемлериме, сага тиймесинлер деп, буйырдым. Эгер сув ишпеге суьйсенъ, куллыкшыларым сувды алатаган шоьлмеклерден барып ишерсинъ», – деди.

10Рут басын тоьмен салды, ерге дейим ийилди эм ога: «Мен келетен аьдем болсам да, мени неге ювыттынъ, сеннен не зат пан сосындай разылыкты таптым?» – деди.

11Боаз ога явап берип: «Сенинъ эринъ оьлгеннен сонъ, мага кайнананъа эткен затларынъды, ата-ананъды, оьз элинъди калдырганынъды, сен туьнегуьн де, оннан алдын да билмеген халкка келгенинъди – баьрисин айттылар. 12Эткен исинъ уьшин Раббий сага кайтарар эм Онынъ канаты астында янынъа тынышлык табар уьшин уьмитленип келгенинъе Исраил Алласы сага толы савга берер», – деди.

13«Мен аьр заман да сеннен разылык табайым, ием! Сен мени рахатландырдынъ эм, кулларынънынъ эш биревининъ баасы болмасам да, кулынъа айткан соьзлеринъ мен юрегимди юбанттынъ», – деп яваплады бу соьзлерге Рут.

14Ас ишкен вакытта: «Мунда кел, оьтпекти юзим сувына малып, аша», – деди ога Боаз. Рут орувшылардынъ касына келип олтырды, Боаз кувырылган арпады узатты. Рут ашап тойды эм оннан тагы да калды. 15Сонъ, масак йыяйым деп, турды. Боаз оьз куллыкшыларына: «Куьлтелер арасында туьсип калган масакларды да йыйсын эм оны тынышсызландырманъыз. 16Куьлтелерден де масак шыгарып калдырынъыз, ол йыя барсын, оны тыйманъыз», – деди.

17Соьйтип, ол данъылда кешке дейим йыйып юрди, йыйган аслыгын бастырып тазалады, баьрисиннен бир эфа[2] кадер арпа шыкты. 18Оны алды да шахарга кайтты эм йыйганын кайнанасына коьрсетти. Рут оьзи тойып ашаганыннан сонъ калганын да кайнанасына узатты.

19«Буьгуьн кайда ислединъ эм кайсы ерден йыйдынъ? Сени ювытканга Алла разы болсын!» – деди кайнанасы Рутка.

Рут ога кимнинъ еринде ислегенин билдирди эм: «Сол мен буьгуьн ислеген данъылдынъ иесининъ аты – Боаз», – деди.

20Сонда Наьйме келинине: «Тирилерди де, оьлгенлерди де ийгилигиннен айырмаганы уьшин Раббийден ол рагимлик алган. Бу аьдем бизге ювык етеди; ол бизим кардашларымыздан», – деди.

21Моавшы Рут: «Ол мага тагы да: „Меним куллыкшыларым орувды кутарганларына дейим олар ман бирге тур“, – деген», – деп билдирди кайнанасына.

22Наьйме келини Рутка: «Онынъ таьвке кызлары ман бирге юреегинъ ийги, кызым, баска данъылда басынъа баьле келмеге болаяк», – деди.

23Соьйтип, Рут арпа ман бийдайды орув кутылганга дейим Боаздынъ таьвке кызлары ман бирге турды эм кайнанасында яшады.


### 3


Рут пан Боаз ындырда


1Бир куьн кайнанасы Наьйме Рутка: «Белки, оьзинъе яшамага колайлы эм онъайлы болган бир отяга излесенъ ийги болмаспа? 2Эне, сен мен бирге куллык эткен таьвке кызлардынъ иеси Боаз бизим ювыгымыз болады. Ол бу кеше ындырда арпа сувыраяк. 3Сен ювын, оьзинъе аьруьв ийисли май затлар як, ярасык кийимлеринъди кий эм ындырга бар. Тек Боаз еп-ишип кутылмай, коьзине илинме. 4Ол уйкламага аьзирленгенде, онынъ ятаяк ерин билип, уйклаганында, аяк бетине кирип ят. Сенинъ не зат этеегинъди ол оьзи айтар», – деди.

5Рут кайнанасына: «Сен кайтип айткан болсанъ, соьйтип этермен», – деди. 6Оннан сонъ ол ындырга барды эм кайнанасы кайтип айткан болса, солай баьрисин этти.

7Боаз, еп-ишип, коьнъили коьтерилип, кейфленип капна туьбине барып, уйкламага ятты. Рут десенъ, акырын келип, онынъ аяк бетине кирип ятты. 8Туьн ортасында Боаз бирден сескенип уянды эм, бурылып, аяк бетинде хатынды коьрди. 9«Сен ким?» – деп сорады Боаз.

Хатын ога: «Мен – Рут, сенинъ кулынъ, – деди. – Сен ювык болган себепли мага уьйленмеге керексинъ».

« 10Раббий сага разы болсын, кызым! – деди Боаз – эткен бу сонъгы ийгилигинъ алдынгысыннан да уьйкен, неге десе байды яде ярлыды, яс йигитлерди излеп кетпегенсинъ. 11Муннан ары, кызым, бир заттан да коркпа, тилеклеринънинъ баьрисин де толтырарман, неге десе намыслы хатын болганынъды буьтин шахар инсанлары биледилер. 12Соьзинъ тувра: мен сага карамага тийисли болган ювыкпан, ама меннен де ювык болган бир киси бар. 13Бу кеше булайда кал да, эртен, эгер ол ювыгынъ сага карамага унаса – бек аьруьв, карасын. Ама унамаса, мен сага карарман. Бар болган Раббий шаат! Эртенъликке дейим ят».

14Солай этип, Рут Боаздынъ аяк бетинде ятты эм танъ манъында, аьдемлер бир бирлерин таныялмаган заманда турды. Боаз ога: «Мунда, ындырга, хатын келгенин билмесинлер», – деди. 15Сонъ: «Явлыгынъды алып, яй», – деп косты да, Рут яйган явлыкка алты оьлшем арпа куйып, онынъ сыртына юкледи. Муннан сонъ Рут шахарга карап кетти.

16Рут кайтып келгенде, кайнанасы: «Калай болды, кызым?» – деп сорады.

Рут Боаздынъ не затлар эткенининъ баьрисин айтып берди 17эм: «Мине бу алты оьлшем арпады ол мага: „Кайнананънынъ янына бос кол ман кайтпа“, – деп берди», – дегенди косты.

18Кайнанасы ога: «Кызым, истинъ сонъы болганга дейим сабыр бол, неге десе ол киси айткан соьзин буьгуьн битирмей тынышлыкты таппаяк», – деди.


### 4


Боаз Рутка уьйленеди


1Ындырдан кайтканда Боаз шахар капысына шыгып олтырды. Мине онынъ яныннан баягы ол айткан ювыгынынъ оьтип бараятырганын коьрди. Боаз ога: «Кала, былайга келип олтыр», – деп шакырды. Ол да келип олтырды.

2Оннан сонъ Боаз шахардынъ он аксакалын шакырып аькелди де, оларга орын коьрсетип, олтыртты. 3Боаз ювыгына карап, булай айтты: «Моав якларыннан айланып кайткан Наьйме бизим кардашымыз Элимелекке байыр болган ердинъ бир кесегин сатады. 4Сен сол ерди алар уьшин былайда олтырганлардынъ эм халкымнынъ аксакалларынынъ алдында кулагынъа сосы хабарды еткистпеге керекпен деп ойландым. Ювыкка тийисли болганды этпеге разы болсанъ, эт. Ама разы болмасанъ, ашык этип айт. Неге десе ювыкка тийисли болганды этпеге алдын сенинъ исинъ, оннан сонъ меним».

Боаздынъ ювыгы: «Тийисли болганды этермен», – деди.

5Боаз: «Ерди Наьймеден сатып алган куьн, сен оьлген улынынъ тул хатыны моавшы Рутты да алып, оьлгеннинъ атын ол калдырган муьлкте яшатпага керексинъ», – деди.

6Ювыкка тийисли болганды этеек киси: «Солай болганда, ювыкка тийисли болганды эталмам. Этсем оьз муьлкимди зыянга шыгарарман. Ювыкка тийисли болганды сен эт. Мен эталмам», – деди.

7Алдын Исраилде ювыкка тийисли болганнынъ этилгенин коьрсетер эм ер сатув, алув келисуьвлерди бегитер уьшин эки яктынъ бириси шарыгын шешип баскасына берген. Муны баскасына беруьв – Исраилде шаатлыкка саналган.

8Сонда ювыкка тийисли болганды этеек киси Боазга: «Сен оны ал оьзинъе», – деп, шарыгын шешип ога берди.

9Боаз аксакалларга эм йыйылган халкка: «Элимелек эм Килйон ман Махлоннынъ баьри муьлкин Наьймеден алувыма буьгуьн сиз шаат болдынъыз. 10Оьлген кардашымыздынъ аты ол калдырган муьлкте яшасын, онынъ кардашлары яде шахар капысында йыйылганлар арасында эстен таймасын деп, мен Махлоннынъ тул хатыны моавшы кыз Рутты оьзиме хатын этип аламан: сиз буьгуьн сонынъ да шааты болдынъыз», – деди.

11Аксакаллар эм капы янындагы баьри халк: «Биз де шаат; Раббий сенинъ юртынъа аяк баскан хатынга да, Исраил юртын курган эки хатын Рахиле мен Леядай, этсин; Эпратта бай бол, Бетлехемде атынъ макталсын. 12Раббийдинъ разылыгы ман сосы яс хатын карыныннан болган балалар аркалы сенинъ тукымынъ да, Тамардынъ Юдадан тапкан улы Перес тукымындай, куьшли эм куватлы болсын», – деп тиледилер.


Патша Дауттынъ ырув-асылы


13Соьйтип, Боаз Рутты оьзине алды эм ол онынъ хатыны болды. Раббийдинъ разылыгы ман Рут авыраяклы болды, вакыты еткенде ул тапты. 14Кыскаяклылар Наьймеге: «Раббийге шуькир, Ол буьгуьн сени тувдыксыз калдырмады! Исраил еринде бу баладынъ аты данъклансын! 15Бу ул сага янъы яшав береек, картлыгынъда сени тойдыраяк, неге десе оны сени суьйген, сага ети улдан да баалы болган келининъ тапкан!» – деп айттылар.

16Наьйме, балады колына алып, бавырына басты, соьйтип онынъ асыравшысы болды. 17Конъысы хатынлар: «Наьймединъ улы тувды», – деп айттылар да балага Овед деген ат бердилер. Овед Ишайдынъ атасы, Ишай да Дауттынъ атасы болды.

18Перестинъ тукымы бу: Перестинъ улы – Хесрон;

19Хесроннынъ улы – Рам; Рамнынъ улы – Амминадав;

20Амминадавтынъ улы – Нахшон; Нахшоннынъ улы – Салмон;

21Салмоннынъ улы – Боаз; Боаздынъ улы – Овед;

22Оведтинъ улы – Ишай; Ишайдынъ улы Даут эди.


## Эстер

### Эстер китабы


### 1


Вашти ханбийкелигин йойтады


1Бу зат Ахашверош патшадынъ кезуьвинде болган эди. Сол Ахашверош Индиядан Суданга[1] дейим яйылган юз йырма ети улыстынъ уьстинде патшалык суьретаган эди. 2Сол вакытта Ахашверош бас каласы Сузадагы тагыннан патшалык этетаган эди. 3Такта олтырувынынъ уьшинши йылында баьри тоьрелерине эм куллыкшыларына зияпет этти. Перс эм Мидия аьскер басшылары, мырзалар эм юз йырма ети улыстынъ тоьрелери онда бар эдилер. 4Коьп куьнлер, юз сексен куьнди, бу зияпетте патшалыгынынъ уллы байлыгын эм оьз данъкынынъ аьлемет яркыравын коьрсетти.

5Сол куьнлердинъ ызында патша бас каласы Сузада яшаган халкынынъ уьйкениннен кишкейине дейим оьз сарайынынъ бав каралдысында ети куьнлик зияпет эттирди. 6Мермер баганаларга илинген куьмис юзиклерге ак эм карагошкыл кызыл кетен бавлар ман байланган ак эм коьк туьсли мамык кумашлар тагылган эдилер. 7Порфир[2], мермер, ынжы эм баска баалы таслар ман тоьселген каралдыга алтын эм куьмис диванлар[3] орынластырылган эдилер.

8Иширилетаган затлары (баасы 30000 талант[4] болган) туьрли-туьрли алтын аякларда берилетаган эдилер; патшадынъ байлыгындай, сарай шагыры мол эди. Ишкиликке марда салынмаган эди; патша оьз сарайындагы баьри куллыкшыларына, аьр аьдемге суьйгенин беринъиз деп, буйырган эди.

9Солай ок Вашти ханбийке де Ахашверош патшадынъ сарайында хатын-кызлар уьшин зияпет эткен эди.

10-11Етинши куьнинде шагырдан коьнъили кейфленген патша Вашти ханбийкединъ ярасыклыгын – а ол бек аьруьв хатын эди – халкка эм мырзаларга коьрсетеек болып, басына тажын салдыртып, оьзининъ алдына аькелмеге евнухларына – Мехуманга, Бизтага, Харбонага, Бигтага, Авагтага, Зетарга эм Каьркаска – буйырды. 12Ама Вашти ханбийке, патшадынъ евнухлары аркалы билдирилген буйырыгын толтырып, келмеге унамады.

13Патша бек ашувланды, ашувы ишине сыйынмай коьтерилди. Ол яшаган заманларынынъ талабын анълаган акыллы аьдемлер мен соьйлести, неге десе йорыкты эм оькимди ийги билетаганлардынъ баьриси мен кенъесуьв патшадынъ аьдети эди. 14Ога энъ ювык болганлары – Каршена, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена, Мемукан деген Фарс эм Мидиядынъ ети мырзалары эдилер. Олар патша ман коьзбе-коьз коьрисетаган эм патшалыкта биринши орынды алып олтыратаган аьдемлер эдилер. Олардан патша:

15«Йорыкка коьре Вашти ханбийке мен Ахашверош патшадынъ евнухлары аркалы берилген буйырыгын толтырмаганы уьшин не этпеге керек болады?» – деп сорады.

16Патша эм мырзалар алдында Мемукан явапка деп айтты: «Вашти ханбийке тек бир патшадынъ алдында шуьшли болмай, а баьри мырзалар, Ахашверош патшадынъ баьри ерлериндеги халклардынъ алдында да айыплы. 17Неге десе ханбийкединъ эткени баьри хатынларга да еткерилеек, олар оьз эрлерин мисетсинмей баслаяклар: „Ахашверош патша ханбийкеси Ваштиди оьзининъ алдына аькелмеге тапшырган эди, а ол келмеди“, – деп айтпага болаяклар. 18Буьгуьн Перс эм Мидия тотайлары да, ханбийкединъ эткенин эситип, патшадынъ мырзаларына да соны этпеге болаяклар; аьр ерде хатынлар эрлерин мисетсинмееклер, эрлер де ашувланаяклар. 19Эгер патша макул коьрсе, буйырык шыгарсын. Бу буйырык Перс эм Мидиядынъ эш бир заманда туьрленмеген йорыкларына косылсын. Ога коьре Вашти энди Ахашверош патшадынъ алдына шыкпасын, патша да оннан ийгисин ханбийкеликке айырсын. 20Патшадынъ бу буйырыгы уьйкен кыралынынъ аьр ягына еткен заманда, баьри пишелер уллысыннан кишкейине дейим оьз эрлерин оьрметлееклер».

21Бу соьзлер патшага да, мырзаларга да ярады эм патша Мемукан айтканын толтырды. 22Патшалыктынъ баьри ерлерине, аьр бир ердинъ оьз элиппеси мен, аьр бир халкка оьзи соьйлейтаган тилинде язылган, аьр бир эр оьз уьйинде ие экенин бегиткен эм соны аьр бирисине, оьз тувган тилинде анълатылгандай этип, язылган хатлар йиберилди.


### 2


Эстер ханбийке болады


1Ахашверош патшадынъ ашувы таркаганнан сонъ, ол Ваштиди, онынъ не эткенин эм ога кайдай буйырык шыгарылганын эсине туьсирди. 2Патшадынъ янындагы куллыкшылары: «Патшага яс эм ярасык кызларды излемеге керек. 3Патша оьзининъ патшалыгынынъ баьри ерлерине тергевшилерди сайласын. Олар баьри яс эм ярасык кызларды бас калага, Сузага, хатын-кызлардынъ боьлмесине йыйып, сарай евнухы Хегайдынъ каравына тапшырсын эм кызларга ийисли затлар берилсин. 4Онынъ коьзине тийген кыз, Ваштидинъ орнын алып, ханбийке болсын», – дедилер. Бу соьзлерди патша макул коьрди эм ол солай этти.

5Бас калада, Сузада, бир ювыт киси яшаган, аты Мордокай эди. Ол, Яир улы, Шимий улы, Кыйш улы болып, Бенямин ырувыннан эди. 6Кыйш, Бабилон патшасы Невукаднесардынъ буйырыгы ман ювыт патшасы Ехоякин мен бирге есирге алынып, Ерусалимнен коьширилгенлерден бириси эди. 7Мордокайдынъ ата кардашынынъ Хадасса атлы кызы бар эди. Эстер деп те аталган Хадасса ата-анасын да йойткан себепли, Мордокай, оны оьзине кыз этип, тербиялавшысы болды. Кыздынъ коьрки коьзел, шырайы ярасыклы эди.

8Патша буйырыгы эм тапшырувы билдирилген сонъ, коьплеген кызларды, бас кала Сузага йыйып, Хегайдынъ каравына бердилер. Эстер де патша сарайына аькетилинип, хатын-кызларды саклайтаган Хегайдынъ колына берилди. 9Бу кыз Хегайга ярады эм коьзине тийди. Ол Эстерге ягылаяк ийисли майларды эм керекли асларды бермеге асыкты, ога куллык этпеге патша сарайыннан сайланган ети кызды белгиледи. Эстерди эм таьвкелерин сарайдынъ хатын-кыз боьлмесининъ энъ аьруьв орнына коьширди.

10Эстер оьзининъ не халкы, не кардаш-кавымы акында айтпайтаган эди, неге десе Мордокай ога бу затларды ашык этпеске буйырган эди. 11Мордокай аьр куьн сайын сарайдынъ кыскаяклылар каралдысына Эстердинъ калай болганын эм ога не эткенлерин билер уьшин келетаган эди.

12Аьр бир кыз, кезуьви еткенде, Ахашверош патшадынъ алдына шыгатаган эди. Тек оннан алдын, кызлар уьшин белгиленгенге коьре, оьзине он эки ай ийисли майлар – алты ай мир майы, алты ай баска ийисли майлар эм бальзамлар – ягатаган эди. 13Оннан сонъ кыз патшага киретаган болган. Кыз не затты тилесе, ога кыскаяклылар боьлмесиннен патшадынъ сарайына аькетпеге баьрисин де беретаган эдилер. 14Кыз кеште киретаган болган эм эртенъликте баска кыскаяклылар боьлмесине, патшадынъ хатынларын саклайтаган евнухы Шаашгаздынъ каравына кайтатаган болган. Патшага ярамаган, атын айтып шакырылмаган кыз патшадынъ янына кайтпаган.

15Мордокай оьзине кыз эткен, ата кардашы Авихайылдынъ кызы Эстердинъ патшага бармага кезуьви еткенде, ол тек патшадынъ хатынларын саклайтаган евнухы Хегай айтканы болмаса, эш бир зат та тилемеди. Эстер оьзин коьргенлердинъ баьрисининъ алдында сый тапты. 16Эстер Ахашверош патшага онынъ сарайына оныншы айда, Тевет деген айда, патшалык эткенининъ 7-нши йылында аькетилинди.

17Патша баьри хатынларыннан да Эстерди артык суьйди эм Эстер патшадынъ оьзине ийги каравын, яратувын баьри кызлардан да коьбирек тапты. Патша тажды Эстердинъ басына салды эм оны Ваштидинъ орнына ханбийке этти. 18Патша баьри мырзалары эм куллыкшылары уьшин Эстердинъ оьрметине уьйкен зияпет этти, патшалык эткен ерлерине байрам этип, юмартлык пан савгалар уьлестирди.


Мордокай патшады куткарады


19Кызлар экинши кере йыйылганда, Мордокай сарай капысы касында олтыра эди. 20Эстер аьлиге дейим де оьз кардаш-кавымы эм халкы акында, Мордокай буйырганша, айтпайтаган эди. Мордокайдынъ соьзин Эстер, сол баягы онда тербияланган заманындагындай этип, тынълайтаган эди.

21Бир заман, Мордокай капыдынъ касында олтырган шакта, патшадынъ эки евнухы Бигтан эм Тереш – капы саклавшылары – ашувланган эдилер эм патшады оьлтирмеге ойландылар. 22Мордокай бу исти билгенде, Эстерге айттырды, Эстер оны Мордокайдынъ атыннан патшага еткерди. 23Бу ис тергелди эм дурыс болып шыкканда, капы саклавшылардынъ экевин де терекке астылар. Патшадынъ аьр куьнделик язылув китабына Мордокайдынъ эткен ийгилиги язылып алынды.


### 3


Хаман ювытларды йок этпеге ойланады


1Сонъ Ахашверош патша Агаг ырувыннан[5] Хаммедата улы Хаманды данъклады, онынъ миндерин оьзинде болган баьри мырзалардыкыннан да бийикке салды. 2Капыдынъ касында турып, патшага куллык этетаганлардынъ баьриси Хаманнынъ алдында, сежде кылып, ерге дейим ийилетаган эдилер, неге десе соьйтип этпеге патша буйырган эди. Ама Мордокай оны этпеди.

3Патшадынъ капысында туратаган куллыкшылары Мордокайга: «Сен патшадынъ буйырыгын не уьшин бузасынъ?» – дедилер. 4Куьн сайын айтып турсалар да Мордокай оларды тынъламаганы уьшин, оны Хаманга еткердилер. Неге десе Мордокай ювыт болганын оларга айткан эди эм Мордокайдынъ эткенине Хаман тоьзерме яде тоьзбеспе экенин коьрмеге суьйдилер.

5Хаман, Мордокайдынъ ийилмегенин эм ерге бети мен йыгылмаганын коьрип, бек ашувланды. 6Ога тек Мордокайды оьлтирееги бек аз болып коьринди. Мордокайдынъ кайсы халктан болганын билгеннен сонъ, Хаман Ахашвероштынъ буьтин патшалыгындагы ювытларды, Мордокай халкы деп, баьрисин курытпага ойлады.

7Ахашвероштынъ патшалыгынынъ он экинши йылынынъ биринши айында, Нисан айында, бу иске энъ онъайлы куьнди эм айды билер уьшин Хаман алдында «пур» – олай демек, сыбага – тасладылар. Сыбага он экинши айга, Адар айына, туьсти.

8Хаман Ахашверош патшага: «Бир халк бар, патшалыгынъда халклар ара шашыраган, олардан баска яшаган. Олардынъ аьдетлери баска халклардыкыннан айырылады, патшадынъ йорыкларын толтырмайдылар, сол себепли патшага оларды оьз аьллеринде калдырмага ярамайды. 9Эгер патша макул коьрсе, сол заман оларды йок этпеге буйырсын: бу исти эткенлерге тоьлер уьшин патша казнасына он мынъ талант куьмис киргистермен», – деди.

10Сол заманда патша колыннан тамгалы юзигин шыгарып алып, ювыт душпаны Агаг ырувыннан Хаммедата улы Хаманга берди. 11Патша Хаманга: «Куьмисти де, халкты да сага беремен, олар ман суьйгенинъди этпеге болаяксынъ», – деди.

12Патшадынъ язып алувшылары биринши айдынъ он уьшинши куьнинде шакырылдылар, Хаман тапшыргандай, патшадынъ аькимлерине[6], патшалык этетаган ерлердинъ басшыларына, аьр халктынъ мырзаларына, аьр ердинъ оьз аьлиппеси мен, аьр миллеттинъ тилинде баьриси де Ахашверош патшадынъ атыннан язылды эм юзиги мен бегитилди. 13Баьри ювытларды, ясын эм картын, балаларын эм хатын-кызларын бир куьнде, он экинши айдынъ, Адар айынынъ он уьшинши куьнинде, оьлтирмеге, аьлек этпеге, йок этпеге, а уьйлерин тонамага деген патшадынъ хаты кыралдынъ буьтин ерлерине атлы хабаршылар аркалы йиберилди. 14Хатты язып алып, патшалыктынъ аьр бир кесек ерине баьри халклар уьшин йорык этип береек эдилер, неге десе сол куьнге олар аьзир болып турмага керекли.

15Хабаршылар, патша буйырыгын алып, асыгыслы кеттилер. Буйырык бас калада, Сузада да, белгили болды; патша ман Хаман олтырдылар, иштилер, а Суза каласы адасты-састы.


### 4


Мордокайдынъ тапшырувы


1Мордокай этилетаган затлардынъ баьрисин билгеннен сонъ, кийимин йырткышлады, эрегожа кийип, оьзининъ уьстине куьл септи[7]; каладынъ ортасына шыгып, уллы эм ашшы йылав ман кышкырыклады. 2Барып сарайдынъ капы алдында турды, неге десе эрегожа кийген эш биревдинъ сарайга кирмеге амалы йок эди. 3Тап сондай болып, патшалыктынъ баьри ерлеринде де патшадынъ хаты эм буйырыгы еткенлей, ювытлар арасында уьйкен кайгы, ораза тутув, сыйыт эм ынъыранув болды, коьплер эрегожа кийип, куьлдинъ уьстине яттылар.

4Эстердинъ таьвкелери эм евнухлары келдилер, ога баьрисин айттылар. Эстер бек тынышсызланды. Мордокай кийинсин эм эрегожасын шешсин деп, ога кийимлер йиберди, ама ол кийимлерди алмады. 5Сонда Эстер оьзине кылынмага деп салынган патшадынъ бир евнухын, Атакты, шакырды эм Мордокайга: «Бу не затты эм неден экен?» – дегенди билмеге йиберди.

6Атак, сарайдынъ капысы алдындагы майданга шыгып, Мордокайга барды. 7Мордокай оьзи мен не болганын, ювытларды йок этер уьшин патша казнасына Хаман не кадер куьмис бермеге айтканынынъ баьрисин айтты. 8Сузада халкка билдирилген, ювытларды курытаяк буйырыктынъ маьнеси язып алынган кагытты Эстерге коьрсетер эм баьрисин билдирер уьшин ога берди. «Эстерге патшага бармага, оннан ювытлардынъ кеширилуьвин ялбарып тилемеге тапшыр», – деди.

9Атак Мордокайдынъ соьзлерин Эстерге кайтарып айтты. 10-11Эстер Атакты: «Патшадынъ баьри куллыкшылары эм патшалык этетаган ерлерининъ халклары биледилер, эгер ким болса да бирев, эр болсын, кыскаяклы болсын сарайдынъ ишки каралдысына кирип, патшадынъ алдына шакырылмай шыкса, бир оьким бар – оьлим; тек сол, алтын шокпар баслы таягы[8] ман патша коьрсеткени, сав калады. А мен патшага отыз куьннен бери шакырылмаганман», – деп, айттырып, Мордокайга йиберди.

12Эстердинъ бу соьзлерин Мордокайга кайтарып айттылар. 13Мордокай Эстерге бу явапты йиберди: «Баьри ювытлардан патша уьйинде тек ялгыз сен сакланарсынъ деп, ойланма. 14Эгер сен мунадай заманда уьндемей калсанъ, эркинлик эм кутылув ювытларга баска ерден келер, а сен эм ата уьйинъ аьлек боларсыз. Ким биледи, сен сосындай бир вакыт уьшин ханбийке дережесин алган боларсынъ».

15-16Эстер Мордокайга: «Кетип, Сузадагы ювытлардынъ баьрисин йый. Меним уьшин ораза тутынъыз, уьш куьн бойы не куьндиз, не кеше ашамай, ишпей турынъыз. Солай ок мен де оьз таьвкелерим мен ораза тутарман; сонъ, йорыкка карсы шыксам да мен патшага барарман. Эгер оьлмеге тийисли болсам, оьлермен», – деп яваплады.

17Мордокай, кетип, Эстердинъ буйырганларынынъ баьрисин толтырды.


### 5


Эстердинъ патшадан тилеги


1Уьшинши куьн Эстер ханбийкеше кийинди, сарайдынъ ишки каралдысына, патша залынынъ алдына келип токталды. Патша сол вакыт оьз тагында тувра залга киреек эсиктинъ алдында олтыра эди. Патша каралдыда Эстердинъ турганын коьрди, Эстер патшадынъ коьзинде рагимлик тапты.

2Патша Эстер бетке колындагы алтын таягын созды. Эстер патшага ювык келди, алтын таяктынъ ушына тийди.

3«Не керегинъ бар, Эстер ханбийке, тилегинъ кайдай ды? Сага патшалыктынъ яртысына дейим берилмеге болаяк», – деди патша.

4«Эгер патша макул коьрсе, буьгуьн ога аьзирлеген зияпетиме Хаман ман бирге келсин», – деди Эстер.

5Патша: «Эстер шакырган зияпетке барар уьшин тез болып Хаманды излеп табынъыз», – деди де Хаман ман бирге Эстер аьзирлеген зияпетке барды.

6Патша, шагырды ише турып, Эстерден: «Тилегинъ кайдай? Ол берилеек. Мырадынъ да кайдай? Патшалыгымнынъ яртысын тилесенъ де толтырылмага болаяк», – деп сорады.

7Эстер явапка: «Мине мырадым эм тилегим: 8Эгер патшадынъ алдында ийги каравды тапкан болсам, эгер патша суьйгенимди этпеге эм тилегимди толтырмага макул коьрген болса, сонда ол, Хаман ман бирге, эртен оларга аьзирлеек зияпетиме келсин, мен патшадынъ соьзин толтырарман», – деди.


Хаманнынъ ашувы


9Сол куьн Хаман шатланып эм коьнъилленип кетти. Ама Мордокайды капыдынъ касында коьргенде, ол оьзининъ алдында турмаганын эм оьрмет коьрсетпегенин эскергенде, Хаман Мордокайга ашувдан толды. 10Тек сабырлык этти эм уьйине кайтканда, тенълерин эм пишеси Зерешти шакырды. 11Хаман оларга аьжейип байлыгы эм улларынынъ коьплиги, патша оны калай бек йогарга коьтергени, баска мырзалардынъ эм куллыкшылардынъ басшысы эткени акында айтып мактанды: « 12Эстер ханбийке де оьзи эткен зияпетке, патша ман эш биревди де шакырмай, тек мени шакырган эди. Эртен де мен патша ман бирге шакырылганман. 13Ама ювыт Мордокайдынъ сарайдынъ капысы касында олтырганын коьрип, мага ол затлардынъ баьриси де аз».

14Пишеси Зереш эм баьри дослары: «Элли аршын бийиклиги болган дарагаш аьзирлет, эртенъликте патшага, Мордокайды сога астыр деп, айт; сонъ, шатланып, патша ман зияпетке бар», – дедилер. Хаманга сондай кенъес ярады эм ол дарагашты аьзирледи.


### 6


Мордокайга оьрмет бериледи


1Сол кеше Ахашверош патшадынъ уйкысы кашты. Ол патшалыгында юргистилген ислерди эскерген китапты аькелмеге буйырды. Китапты патшадынъ алдында окып басладылар. 2Онда Ахашверош патшадынъ эки евнухы, оны оьлтирмеге ниет эткен капы саклавшылары, Бигтан ман Тереш акында билдирген Мордокайдынъ хабары язылган эди.

3Патша: «Мунынъ уьшин Мордокайга кайдай оьрмет эм кайдай сый берилди?» – деп сорады.

Куллыкшылары: «Ога эш бир зат та этилмеди», – деп явап бердилер.

4Сол вакыт патша: «Эсик алдында ким бар?» – деп сорады. Бу Хаман эди. Ол, оьзи аьзирлеген дарагашта Мордокайды ассынлар деп, патша ман соьйлесуьв уьшин сарайдынъ тыскы каралдысына келген эди. 5Патшадынъ куллыкшылары: «Мине каралдыда Хаман туры», – дедилер.

Патша: «Кирсин», – деди.

6Хаман киргенде, патша ога: «Патша оьрметлемеге суьйген киси уьшин не этпеге керек?» – деди.

Хаман юрегиннен алып: «Патша меннен баска тагы да кимге оьрмет коьрсетер экен?» – деп ойланды. 7-8Сонда патшага явап берип: «Патша кимге оьрмет коьрсетпеге суьйсе, сол кисиге патша кийген патшалык кийимлерин эм патша атланып юрген ат аькелинсин, аттынъ басына патша тажы кийдирилсин. 9Кийим де, ат та патшадынъ энъ йогары мырзаларыннан бирининъ колына берилсин. Сонъ патша оьрметлемеге суьйген кисиге сол кийимлерди кийиндирип, оны сол атка атландырып, шахар майданына шыгарып, онынъ алдында: „Патша оьрметлемеге суьйген кисиге булай этиледи!“ – деп билдирсин», – деди.

10Сонда патша Хаманга: «Айтканынъдай соьле ок кийим мен ат алып кел де патша капысынынъ туьбинде олтырган ювыт Мордокайга солай эт. Соьйлегенлеринънинъ бирисин де туьсирип калдырма», – деди.

11Хаман, кийим мен ат алып келип, Мордокайды кийиндирди, оны атка атландырып, шахар майданына шыгарды эм онынъ алдында: «Патша оьрметлемеге суьйген кисиге булай этиледи!» – деп билдирди.

12Мордокай яне сарай капысынынъ туьбине айланып кайтты. Хаман болса, кайгырып, басын ябып, уьйине асыкты. 13Хаман басына келген баьри затлар акында пишеси Зерешке эм баьри досларына хабарлады.

Кенъес беруьвшилери мен пишеси Зереш: «Сенинъ дереженъ ювыт тукымыннан болган Мордокай аркалы тоьмен туьсип баслаганнан сонъ, сен оны енъалмаяксынъ, керисинше, онынъ алдында йыгылаяксынъ», – дедилер. 14Олар энди де Хаман ман соьйлей турып, патшадынъ евнухлары келип, Хаманды Эстер аьзирлеген зияпетке тез болып аькеттилер.


### 7


Хаманынъ оьлуьви


1Патша Хаман ман бирге Эстер ханбийкединъ зияпетине келдилер. 2Сол экинши куьне, олар шагыр ишетаган заманда, патша Эстер бийкеден яне сорады: «Эстер ханым, тилегинъ кайдай? Ол берилеек. Мырадынъ да кайдай? Патшалыгымнынъ яртысын тилесенъ де толтырылмага болаяк».

3Эстер ханбийке явап берип: «Эй, патшам, эгер мен сенинъ коьзинънинъ алдында рагимлик тапсам, патшам макул коьрсе, мага оьмир берилсин: бу тилегим. Халкыма да оьмир берилсин: бу да мырадым. 4Неге десе биз, мен эм халкым, йок этилуьв, оьлтирилуьв эм аьлек этилуьв уьшин сатылганмыз. Эгер биз кул эм таьвке деп сатылган болсак, мен уьндемей де калган болар эдим, неге десе бу ис уьшин патшады тынышсызландырмага тийисли болмас[9]», – деди.

5Сонда Ахашверош патша Эстер ханбийкеден сорады: «Мундай исти этпеге йигери баткан ким ди?»

6Эстер: «Душпанымыз эм явымыз – мине сымырай Хаман!» – деди.

Сол вакыт Хаман Ахашверош патшадынъ эм Эстердинъ алдында коркувга туьсти. 7Патша бек ашувланып, шагыр сыпырасыннан турып, сарай бавына шыкты. Хаман оьз яшавы акында Эстер ханбийкеден ялбарып тилер уьшин ишинде калды, неге десе ол оьзине патшадан каты яза белгиленгенин анълаган эди.

8Патша сарай бавыннан зияпет боьлмеге кыдырып келген заманда, Хаман Эстер ханбийке олтырган ерге кевдеси мен ятып ялбарыптилей эди. Патша: «Бу аьдем аз болса, меним уьйимде, меним янымда ханбийкеге зорлык этеек боладыма?» – деди.

Патшадынъ авызыннан бу соьзлер шыктылар – сол саьатлей Хаманнынъ бетин яптылар. 9Патша алдында евнухларынынъ бири – Харбона – айтты: «Мине, патшага ийгилик эткен Мордокайды асув уьшин Хаман ясаган элли аршын бийиклигинде дарагашы уьйининъ янында турады».

Сонда патша: «Оны сол дарагашка асынъыз», – деди.

10Соьйтип Мордокай уьшин ясалган дарагашка Хаманнынъ оьзин астылар. Сонъ патшадынъ ашувы басылды.


### 8


Патшадынъ буйырыгы


1Сол ок куьн Ахашверош патша ювытлардынъ душпаны Хаманнынъ юртын Эстер ханбийкеге берди. Мордокай патша алдына келди, неге десе Эстер ювык болганын айткан эди. 2Патша Хаманнан артына алган юзигин Мордокайга берди. Эстер Мордокайды, Хаман юртынынъ каравылшысы этип, белгиледи.

3Эстер, патша алдында соьйлевин бардырып, патшадынъ аягына йыгылды эм, йылап, Хаманнынъ ювытларга карсы курган кара ниети толмасын деп, ялбарып тиледи. 4Патша алтын таягын Эстерге созганда, Эстер турып патшадынъ алдына келди.

5Эстер: «Эгер патшам макул коьрсе, онынъ алдында рагимлик тапсам, бу ис патша алдында аьдил коьринсе, коьнъилине ярасам, Агаг ырувыннан Хаммедата улы Хаман, патшадынъ буьтин ерлериндеги ювытлар кырылсын деп, кара ниет пен язган хатларды куьшсиз этер уьшин буйырык язылсын. 6Неге десе халкымнынъ басына келеек баьледи, тувган кардашларымнынъ аьлек болувларын калай карап турмага болаякпан?» – деп тиледи.

7Ахашверош патша Эстер ханбийкеге эм Мордокайга: «Мине мен Хаман юртын Эстерге бердим. Колын ювытларга карсы созганы уьшин Хаманды дарагашка астылар. 8Ама патша атыннан язылган эм буйырыгын бегиткен юзик пен мухыр согылган хатты туьрлендирмеге ярамайды. Энди оьзинъиз ювытларга не тилей болсанъыз, патша атыннан соны язынъыз, патша буйырыгын беркиткен юзик пен мухыр салынъыз», – деди.

9Сол вакытта, уьшинши айдынъ, Сиван айынынъ йырма уьшинши куьнинде, патшадынъ язувшылары шакырылып, Мордокай калай буйырса, ювытларга, аькимлерге, Индиядан алып Суданга дери юз йырма ети боьлик ердинъ басшыларына, аьр боьликтинъ оьз язувы ман, аьр халктынъ оьз тилинде, ювыт язувы ман ювыт тилинде де хат язылды. 10Мордокай Ахашверош патшадынъ атыннан яздырган хатларды, патша буйырыгын бегиткен юзик пен мухыр салынганнан сонъ, патшадынъ кызметинде кулланув уьшин оьстирилген тез шабувшы атларга атланган хабаршылар ман йиберди.

11-12Бу хатларда патша аьр бир шахарда яшаган ювытларга бир куьнде – он экинши айдынъ, Адар айынынъ он уьшинши куьнинде, Ахашверош патшадынъ баьри ерлеринде бирге йыйылып, яшавларын коршаламага, оьзлерине душпан шыгаяк халктынъ эм сол ердинъ савыт-садаклы кисилерин, балалары эм хатынлары ман бирге, йок этпеге, оьлтирмеге, аьлек этпеге, муьлклерин таламага эркинлик берди. 13Сол куьнге ювытлар душпанларыннан оьш алмага аьзир болсынлар деп, бу буйырыктынъ иштелиги аьр ерге, йорык болып, язылмага эм буьтин халкларга билдирилмеге тийисли эди.

14Патшадынъ атлылары, патша буйырыгын толтырмага асыгып, тез ара йолга шыктылар. Бу буйырык бас шахарда, Сузада да, билдирилди.

15Мордокай коьк эм ак туьсли патша кийим кийип, басына алтын таж салып, карагошкыл кызыл баалы кетен аба ябынып, патша яныннан шыкты. Соьйтип Суза халкы коьнъил ашты, бек куванды. 16Ювытларга ярыклык, шатлык, куваныш эм коьнъилленуьв келди. 17Патшадынъ буйырыгы еткен аьр ерде, аьр шахарда ювытлар куванып, шатланып, йыйылып байрам эттилер. Баска халклардан коьп аьдем ювыт динине коьшти, неге десе оларды ювытлардан коркув бийледи.


### 9


Ювытлардынъ енъуьви


1Он экинши айдынъ, Адар айынынъ, он уьшинши куьнинде, патшадынъ буйырыгын эм билдируьвин тол-тырув вакыт ювыклаганда, ювыт душпанлары оларга иелик суьрмеге уьмит этип турганда, баьри зат терисиннен шыкты: ювытлар, явларын оьзлерине бойсындырып, иеликти оьз колларына алдылар. 2Олар, оьзлерине кыянатлык этпеге суьйгенлерге ябысаяк болып, Ахашверош патшадынъ баьри ерлериндеги шахарларда йыйылдылар. Ювытларга эш бирев де карсы шыгалмады, неге десе баьри халклар олардан коркатаган эдилер. 3Сол ерлердеги баьри мырзалар эм аькимлер, эл басшылары эм патша ислерин юргистуьвшилер оларга ярдам эттилер, неге десе Мордокайдан корка эдилер. 4Мордокайдынъ сарайда сыйы уьйкен, данъкы буьтин ерлерге таралды, неге десе Мордокайдынъ абрайы йогардан йогарга оьсти.

5Ювытлар баьри душпанларын кылыш пан кырдылар, оьлтирдилер, аьлек эттилер. Явлары ман не суьйселер соны эттилер. 6-10Бас кала Сузада бес юз киси мен бирге, ювыт душпаны Хаммедата улы Хаманнынъ он улын – Паршандатады, Далпонды, Аспатады, Поратады, Адалияды, Аридатады, Пармаштады, Арисайды, Аридайды эм Вайзатады – оьлтирдилер, тек муьлк таламага кол созбадылар.

11Сол ок куьн бас кала Сузада оьлтирилгенлердинъ санын патшага еткердилер. 12Патша Эстер ханбийкеге: «Ювытлар бас кала Сузада бес юз кисиди эм Хаманнынъ он улын оьлтирип аьлек эткенлер; патшалыктынъ баска ерлеринде не затлар ислеген экенлер? Тилегинъ кайдай? Ол берилеек. Мырадынъ да кайдай? Патшалыгымнынъ яртысын тилесенъ де толтырылмага болаяк», – деди.

13Эстер айтты: «Эгер патшам макул коьрсе, Сузадагы ювытларга буьгуьн буйырык берилгендей, эртен де солай этилсин, Хаманнынъ он улын дарагашка ассынлар».

14Патша сол ислерге разылык берди, бу буйырык Сузада яйылды, Хаманнынъ он улын астылар. 15Сузада болган ювытлар Адар айынынъ он доьртинши куьнинде де бирге йыйылдылар, уьш юз кисиди оьлтирдилер, тек муьлк таламага кол созбадылар.

16Патшалыктынъ ерлеринде баскалар да, яшавларын коршалап, душпанларыннан тыншаюв мырат пан йыйылдылар, явларыннан етпис бес мынъ кисиди оьлтирдилер, тек муьлк таламага кол созбадылар. 17Бу аьллер Адар айынынъ он уьшинши куьнинде болды. Сол айдынъ он доьртинши куьнинде олар тынышландылар. Бу куьнди, зияпет эм куваныш куьни этип, белгиледилер.


Пурим байрамы


18Сузада болган ювытлар сол айдынъ он уьшинши эм он доьртинши куьнлеринде йыйылдылар, он бесинши куьнинде тынышландылар. Сол куьнди, байрам куьни деп, белгиледилер. 19Соны уьшин авылларда, кишкей шахарларда яшавшы ювытлар Адар айынынъ он доьртинши куьнин куваныш эм зияпет куьни, байрам куьни деп белгилейдилер. Сол куьн бир-бирлерине савгалар йибередилер.

20-22Мордокай бу аьллерди яздырып, Ахашверош патшадынъ буьтин боьликлериндеги, ювыктагы эм эректеги ювытлардынъ баьрисине, аьр йылдынъ Адар айынынъ он доьртинши эм он бесинши куьнлерин эсинде тутсынлар, эм сол куьнлерди ювытлардынъ душпанларыннан тыншайган куьнлери, кайгы – шатлыкка, йыланув – байрамга айланган куьн болып, бир-бирлерине савгалар йиберип, ярлыларга садака берип, зияпет эм куваныш куьнлери этип белгилесинлер деп, хатлар йиберди.

23Ювытлар, Мордокайдынъ насихатын кабыл этип, аьр йылдынъ сол куьнлеринде байрам болаягын белгиледилер. 24Буьтин ювытлардынъ душпаны болган Хаммедата улы Хаман, ювытларды йок этуьв уьшин ниет кылып, оларды кырып аьлек этуьв уьшин «пур» – сыбага таслаган эди. 25Ама сол хабар патшага еткенде, ол, Хаманнынъ этеек болган кара ойлары оьз басына туьссин деп, оны эм улларын дарагашка аспага, хат язып, буйырык берди. 26Сонынъ уьшин бу куьнлерге пур деген соьзден, Пурим куьнлери деп, атадылар. Мордокайдынъ хатында язылган баьри соьзлерин, оьзлери коьрген, басларына келген затларды эслеринде саклар уьшин, 27ювытлар, хатта язылганша, белгиленген заманда бу эки куьнди аьр йыл сайын байрам этпеге токтастылар. Бу аьдетти оьзлери, тувдыклары эм оларга косылганлар таймастан толтырмага тийисли, 28аьр несилде, аьр тукымда, аьр ерде эм аьр шахарда бу куьнлер эске алынып, байрам этилмеге, ювытлар арасында бу Пурим куьнлери эш мутылмаска, келеек несиллердинъ эсиннен кетпеске керек деген ойга келдилер.

29Авихайыл кызы Эстер ханбийке Мордокай ман бирге Пурим акында бу экинши хатты беркитуьв уьшин буьтин бийлик куьши мен язды. 30-31Мордокай эм Эстер ханбийке буйырык эткендей, солай ок ораза туткан эм бозлав куьнлеринде оьзлери эм оьзлерининъ келеек несиллери уьшин белгилегендей, бу Пурим куьнлерин оьз вакытында таймастан оьткеруьв акында Мордокай аманшылык эм коркувсызлык соьзлери мен язды, хатларды Ахашверош патшалыгынынъ юз йырма ети боьлик еринде яшаган баьри ювытларга йиберди. 32Эстердинъ буйырыгы, Пурим акындагы бу соьзлерди беркитип, китапка язылды.


### 10


Мордокайдынъ уллылыгы


1Бу ислерден сонъ, Ахашверош патша тенъиз ягаларына дейим буьтин кыралга ясак салды. 2Патшадынъ куьшли эм куьдретли ислери, ол йогары коьтерген Мордокайдынъ уллылыгы акында толы кепте Мидия эм Перс патшаларынынъ язба китапларында белгиленди. 3Ювыт Мордокай Ахашверош патшадан сонъ экинши аьдем болды. Ювытлар арасында сыйы оьсти, коьплеген кардашларыннан оьрмет тапты, неге десе оьз халкы уьшин хайырлы ислер иследи, буьтин халкы уьшин аманшылык болдырмага куьрести.


## Юнус

### Юнус китабы


### 1


Юнустынъ Раббийден кашувы


1Амиттай улы Юнуска Раббийден соьз туьсти: 2«Тур, Ниневейге, сол уьйкен калага бар, халкына насихат эт. Неге десе онынъ яманлыклары акында хабар Мага етти».

3Ама Юнус Раббийден кашаяк болып, Яфага кетип, Таршишке бараятырган кемеди тапты. Йол акшасын тоьледи, кемеге олтырды, Раббийден эрек кетейим деп, Таршишке йол алды.

4Ама Раббий денъизге куьшли елди йиберди. Денъизде сондай уьйкен давыл коьтерилди, кеме эне-мине шашылмага аз калды. 5Денъизшилер корктылар, аьр бириси оьзи табынатаган алласына ялбарып баслады. Кемеди енъиллендируьв уьшин юклерди денъизге аттылар.

Юнус болса кеме туьбине туьсип ятты эм каты уйклады. 6Кемединъ аькими Юнустынъ янына туьсип: «Неге ятып уйклайсынъ? Тур, оьз алланъа ялбар, белки, аьлимизди коьрер, биз сакланармыз», – деди.

7Сонъ денъизшилер бир-бирине: «Юринъиз, сыбага таслаягынъыз. Бу баьле басымызга ким уьшин туьскенин билеегинъиз», – дедилер. Сыбага тасладылар, ол Юнуска туьсти.

8Сонда Юнуска: «Айт бизге! Бу баьле ким уьшин басымызга туьсти, кайдай ис пен юресинъ, кайдан келесинъ, юртынъ кайда, кайсы халктансынъ?» – дедилер.

9Юнус: «Мен ювытпан, денъизди эм ерди яраткан коьклердинъ Алласы Раббийге табынаман», – деп явап берди.

10Денъизшилер бек уьйкен коркувга туьстилер эм Юнустан: «Не уьшин сен солай эттинъ?» – деп сорадылар. Онынъ Раббийден кашканын билетаган эдилер, неге десе оны оьзи оларга айткан эди.

11Денъиз тагы да бек толкынласты. Юнустан: «Денъизди тындырар уьшин сени мен не зат этпеге керекпиз?» – деп сорадылар.

12Юнус: «Мени ысланъыз да денъизге атынъыз. Сол вакыт денъиз тынар, неге десе, мен билемен, бу давылга меним уьшин йолыктынъыз», – деди.

13Денъизшилер, бир ерге янаспага мырат этип, эскеклер мен куьшли иследилер, ама пайдасыз, неге десе денъиз, куьшлирек толкынласып, давыллавын токтатпады. 14Сол заман Раббийге ялбарып: «Я, Раббий, биз бу аьдемнинъ яны уьшин аьлек болмасак керек эди. Бизди шуьшсиз аьдемнинъ оьлими уьшин куьналы этпе. Сен, Раббий, энди Оьзинъе яраган исти ислединъ!» – дедилер. 15Соны айтып, Юнусты денъизге аттылар, толкынласкан денъиз сол саьатлей тынды. 16Болган исти коьрген денъизшилер Раббийден соьйтип бир корктылар, Ога курман эттилер, соьз бердилер.


### 2


1Сонъ Раббий бир бек уьйкен худ[1] балыкка Юнусты ютпага буйырды. Юнус уьш куьн, уьш кеше узагы бу балыктынъ карнында турды.


Юнустынъ дувасы


2Юнус балыктынъ карыныннан Алласы Раббийге дува этти:

« 3Баьлеге йолыккан вакытымда Раббийге ялбардым,

Ол мага явап берди.

Ахыреттинъ ишиннен ярдам тиледим,

Сен давысымды эситтинъ.

4Мени теренге, денъиз туьбине туьсирдинъ,

онынъ агынлары тоьгерегимнен курсап алдылар.

Буьтин сувларынъ эм толкынларынъ уьстимнен оьттилер.

5„Коьзлеринънен тайдым,

ама кие уьйинъди тагы да коьрермен“, – дедим.

6Мени сувлар курсап алдылар,

туьпсиз опкын мени кушагына тартты,

басым денъиз оьленлерине оралды.

7Тавлардынъ туьбине дейим туьстим,

ер карынында тиеклер мен киртлендим,

ама Сен, Раббий Аллам,

шонъкырдан янымды алып шыгардынъ.

8Яным аьлсизленген заманда

Сени, Раббий, эсиме туьсирдим,

дувам Сага, кие уьйинъе етти.

9Ялган аллаларга табынувшылар

оьзлерине Рагимликти Коьрсетуьвшиди таслап кеттилер.

10Ама мен Сага данъклав соьзи мен курман келтирермен,

берген соьзимди толтырарман.

Куткарылув тек Раббийде!» – деди.

11Раббий балыкка Юнусты куры ерге кусып шыгармага буйырды, балык та солай этти.


### 3


Юнус Ниневейге барады


1Раббий Юнуска экинши соьзин эситтирди: 2«Тур, Ниневейге кет, сол уьйкен калага барып, Мен буйырганша, халкка насихат эт».

3Юнус, Раббийдинъ буйырыгын толтырып, Ниневейге кетти. Ниневей сондай бир уьйкен кала – оны тек карап шыгув уьшин уьш куьн керек эди. 4Биринши куьн Юнус кала бойынша юрип: «Кырк куьннен сонъ Ниневей бузылаяк!» – деп насихатлады. 5Ниневейшилер Аллага иман келтирдилер: уьйкениннен кишкейине дейим баьрисин ораза тутпага шакырып, эрегожа кийим кийдилер.

6Ниневей патшасына бу хабар еткенде ол, тагыннан турып, уьстиннен патша кийимлерин шешип, эрегожа кийип, куьл уьстине олтырды. 7Сонъ патша Ниневейде буйырык берди: «Патша эм мырзаларынынъ буйырыгы ман аьдемлерге де, айванларга да – оьгиз, кой болсын – ас-сув ишпеге эркинлик берилмейди. 8Аьдемлер де, айванлар да эрегожа ман ябынсын. Аьр ким Алладан бек ялбарып, оьзининъ яман йолыннан эм огырсызлыгыннан тайсын. 9Ким биледи, белки, Алла аяп, каты ашувыннан кайтар эм рагимлигин коьрсетер, биз аьлек болмаспыз».

10Алла, олардынъ эткенлерин, яман йолларыннан тайганларын коьрип, оларды аяды эм басларына йибереек болган баьле-казасын йибермеди.


### 4


Юнус Раббий рагимлигин унамайды


1Юнус бу затка бек каарланды эм ашувланды. 2Раббийге сосындай дува этти: «Я, Раббий, сосындай болаягын уьйде турып та айтпаган эдимме? Сога коьре де мен Таршишке кашпага куьрестим. Неге десе билетаган эдим: Сен – рагимли, ярлыкавшы, сабыр, бек суьювши, баьле-каза йибермеге ниетлеген ойынънан кери кайтувшы Алласынъ. 3Я, Раббий, янымды ал, неге десе мага оьлим – яшамактан яхшы».

4Раббий айтты: «Ашувланувынъ туврама?»

5Юнус каладан шыкты, онынъ куьнтувар ягында бир ерге олтырды, оьзине бир кос ясады, салкынлыгына олтырып, кала ман не болаягын саклап баслады. 6Раббий Алла Юнустынъ басына куьлетки туьсирип, онъайсыз аьлин енъиллетеек болып, бир оьсимлик оьстирди. Юнус бу оьсимликке бек суьйинди. 7Ама экинши куьнде танъ атканда, Алла болдырган бир курт оьсимликти кемирип курытты. 8Куьн шыкканда, Алла куьнтувардан куьйдирип алатаган исси елди эстирди, Юнустынъ басын куьн солай бек кыздырды, ол аьлсизленди, оьзине оьлим тилеп баслады: «Мага оьлим – яшамактан ийги», – деди.

9Сол заман Алла Юнуска: «Оьсимлик уьшин ашувланувынъ туврама?» – деди.

«Элбетте, тувра», – деди Юнус, – «оьлгенге дейим ашувландым».

10Сонда Раббий Юнуска: «Оьзинъ карап оьстирмеген бу оьсимликти кызганасынъ. Ол бир кешединъ ишинде оьсти де экинши туьнде йок болды. 11Ама Ниневейде юз йырма мынънан артык онънан солды айырмаган аьдем эм коьп санлы айван бар. Мага ол уьйкен калады кызганмага керек тувылма?» – деди.

[1]

1:20 - Ювыт тилинде Наьйме таьтли, Мара ашшы маьнеди билдиреди.

[2]

2:17 - 1 эфа – 40 литрга ювык оьлшем.

[1]

1:1 - Индиядан Суданга – ювытша «Ходдудан Кушка».

[2]

1:7 - Порфир – карагошкыл кызыл баалы тас.

[3]

1:7 - Диван – янтаяр уьшин юмсак, узын олтыргыш, миндер.

[4]

1:8 - Талант – ювытлардынъ акша оьлшеми.

[5]

3:1 - Агаг ырувы коьптен бери ювытлардынъ энъ каты душпанларыннан эди. Мине сол себепли Мордокай Хаманнынъ алдында ийилмеге унамады.

[6]

3:12 - Аьким – перс патшалыгында сатрап.

[7]

4:1 - Эрегожа киюв эм куьл себуьв – уллы кайгыды билдируьв аьдети.

[8]

4:10-11 - Алтын шокпар баслы таяк – золотой скипетр.

[9]

7:4 - Бу ис уьшин патшады тынышсызландырмага тийисли болмас – яде «патшам коьреек зарарды яв тоьлеялмас».

[1]

2:1 - Худ – кит.