# Пак Калам

Институт перевода Библии

## ЦӀийи Икьрар: ЛукӀа


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Федеральное агентство научных организаций


Институт языкознания Российской академии наук


Илимдин идарайрин федеральный агентство


Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай институ


ЦӀИЙИ ИКЬРАР


Пак Каламдин таржумайрин Институт


Москва 2018


ЦӀийи Икьрар

Стилистический редактор Н.А. Абдулгамидов

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https://ibt.org.ru/lezginskiy)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018


Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

## ЛукӀа

### ЛукӀа

ЛукӀа


Гьахьун

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


### Гьахьун


ЛукӀадилай атай Шад Хабар


Гьахьун

Кьабулнавай къайда тирвал, и ктаб кхьейди илчи Павелан амадагрикай сад хьайи ва вичин пеше жерягь тир ЛукӀа я. Ам Исадин уьмуьр вичин вилералди акур кас тушир. Гьавиляй ам шагьидривай хабарар кьаз ва Исадин уьмуьрдикайни крарикай рикӀел хкунар вичин Шад Хабар кӀелдайбур патал санал кӀватӀиз кьетӀен мукьуфдивди алахъна. Ада Исадин уьмуьрдин куьлуь-шуьлуьяр гьа чӀаван тарихдин вакъиайрихъ галаз са алакъада тунва. Ада гьа идалди Месигьдихъ ийизвай имандихъ тарихдин мягькем бине авайди къалурзава. Ада Месигьди чилел тухвай уьмуьрдин тарихдикай вири инсаниятдин тарихдин са пай хьайиди къалурзава.

Аллагьди саилрин ва жемятди негьнавайбурун къайгъу чӀугуниз, Месигьдиз ибадат авур папарин крариз ва Иса Месигьдихъ иман ийизвай гьар садаз, ам гьи халкьдикай ятӀа килигни тавуна, Аллагьдин Пачагьлугъдиз фидай мумкинвал хьуниз ЛукӀади кьетӀен фикир гузва.

Гьикаятдин рекьяй алакьунар авай ЛукӀади кхьинрин жуьреба-жуьре хатӀар чӀехи устадвилелди сад садав агудзава. Месела, сад лагьай кьиле ада Забурдин манийриз мукьва ва илгьам галай гимнар чешне яз гъизва. Исадин кьисаяр лагьайтӀа, ада кьилди-кьилди гузва (кил. иллаки 14–16-кьилер).

ЛукӀади гьакӀ «Илчийрин крар» ктабни кхьена. Ана ада Иса цаварал хъфейдалай гуьгъуьниз иманийрин кӀватӀал кӀвачел акьалтуникай ихтилатзава.

### 1


Зекеридин патав малаик атун

1-2Гзафбур чи арада кьиле фейи, гьакӀни эвелдилай чпиз вилералди акур ва Аллагьдин Гафуниз къуллугъ авур ксаривай чаз ван хьайи вакъиайрикай кьисаяр[†] туькӀуьриз эгечӀна. 3-4Гьавиляй зани вун патал, играми Тегьафил, вун жуваз гайи чирвилер дуьз тирвилин чӀалахъ рикӀивай хьун патал, вири крар лап эвелдай авайвал чирна, галай-галайвал сад садан гуьгъуьналлаз кхьин кьетӀна[+].

5Ягьудат[†] вилаятдин пачагь Гьирудан[†] девирда Аби кьиле хьайи хахамрин[†] кӀватӀалдик Зекери лугьудай са хахам квай, адан паб Элисабат Гьарунан[†] тухумдикай тир[+]. 6Аллагьдин вилик абур Реббидин[†] вири къайдайрални тагькимрал кӀевелай амал ийизвай гьахъ-михьибур тир[+]. 7Амма абурухъ аялар авачир, вучиз лагьайтӀа Элисабат эремек тир, абурун кьведанни яшар хьанвай.

8Садра Аллагьдин КӀвале[†] къуллугъ ийидай нубат Ави кьиле хьайи хахамрин кӀватӀалдал атана. 9Чип вегьидай къайда авай, хахамрин арада атирдин ни галай гум акъудун и гъилера чпинай Зекеридал атана[+]. 10Ада Аллагьдин КӀвале ни галай затӀар кудайла, къецел алай гзаф инсанри дуьаяр[†] ийизвай[+]. 11Гьа и вахтунда адаз атир галай гум акъуддай къурбангандин[†] эрчӀи пата Реббидин малаик[†] акъвазнаваз акуна[+]. 12Ам акурла, Зекери вич вичивай квахьна ва адаз гзаф кичӀе хьана.

13– КичӀе жемир, Зекери, – лагьана малаикди, – Аллагьди ви дуьаяр кьабулнава, ви паб Элисабата ваз хва хада, вуна адал Ягья[†] тӀвар[†] эциг[+]. 14Ам дуьньядал атуни ваз чӀехи шадвал гъида, гзаф инсанриз хвеши жеда. 15Аллагьдин вилик адакай зурба кас жеда. Ада я чехир, я буза хъвадач. Гьеле дуьньядиз татанмаз ам Пак Руьгьдив[†] ацӀанваз жеда[+]. 16Ада Исраилдин[†] гзаф ксар чпин Аллагь тир Реббидихъ элкъуьрда. 17Ильясан[†] хьтин руьгьни къудрат аваз ам, бубайрин[†] рикӀер веледрихъ элкъуьр хъийиз, Аллагьдин рекьяй акъатнавайбур дуьз рекье хутаз, Ребби къведалди виликамаз халкь гьазурун патал, Адалай вилик дуьньядиз къведа[+].

18– ГьакӀ жедайди заз гьикӀ чир хьурай? – жузуна Зекериди, – Зун кьуьзуь я эхир, зи пабни жегьил туш[+].

19– Зун Аллагьдин вилик акъвазнавай Жабраил я, – жаваб гана малаикди, – зун, вахъ галаз рахун патал ва ваз и муштулух гун патал, Гьада ракъурнавайди я. 20За ваз лагьай кар, вахт агакьайла, кьилиз акъатда. Амма вун зи гафарин чӀалахъ тахьайвиляй, за лагьай кар кьилиз акъатдалди, вун мез кьуна рахан тийиз амукьда.

21Халкьдин вил Зекеридал алай, ам Аллагьдин КӀвале геж хьуни инсанар мягьтел авунвай. 22Зекери экъечӀна, амма адавай рахаз хъхьанач. Халкь адаз Аллагьдин КӀвале карагун акурдан гъавурда гьатна. Зекери инсанрихъ галаз ишарайралди[†] рахазвай, ам чӀал кьуна амай.

23Къуллугъ ийидай йикъар куьтягь хьайила, Зекери вичин кӀвализ хъфена. 24Са тӀимил вахтунилай адан паб Элисабат кӀвачел залан хьана ва сифтегьан вад вацра кӀваляй экъечӀнач. Ада лугьуз хьана:

25– Им Аллагьди инсанрин вилик айиб залай алудун паталди авунвайди я[+].


Малаикди Майрамаз муштулух гун

26-27Элисабат аялдик кваз ругуд лагьай варз хьайила, Аллагьди Галилейда[†] авай Назарет шегьердиз Давудрикай[†] тир Юсуфа[†] лишан кутунвай Майрам[†] тӀвар алай рушан патав малаик Жабраил ракъурна[+]. 28Жабраила атана Майрамаз лагьана:

– Саламар хьуй ваз! Аллагьдиз кӀаниди! Ребби вахъ галаз я.

29Жабраилан гафарин ван хьайила, вичи вич квадарай руша ибур вуч гафар ятӀа лугьуз фикирар авуна.

30– КичӀе жемир, Майрам, – лагьана малаикди, – вун Аллагьдин берекатдик[†] акатнава. 31Ингье, вун руфунал залан жеда, вуна хва хада, Адални Иса[†] тӀвар эциг[+]. 32Ам чӀехи кас жеда, Адаз Виридалай Виниздан Хва лугьуда. Ребби Аллагьди Ам Адан бан-бубайрикай тир Давудан тахтуна ацукьарда[+]. 33Ада Якьубан[†] несилриз даим пачагьвал ийида ва адан пачагьвилин эхир жедач[+].

34– Им жедай кар яни? – жузуна Майрама. – Зун гьеле гъуьлуьз фенвайди туш эхир!

35– Вун Пак[†] Руьгьдин эсердик кваз жеда, – жаваб гана малаикди. – Вун Виридалай Виниздан къудратдик акатда. ГьакӀ хьайила, вуна хадай пак Аялдиз Аллагьдин Хва[†] лугьуда[+]. 36Ингье, икьван гагьди эремек яз гьисабзавай ви мукьвади тир Элисабат кьуьзуь кьиляй аялдик кваз ругуд варз я. 37Аллагьдилай алакь тийидай са карни авач[+].

38– Зун Аллагьдин лукӀ я! – лагьана Майрама. – Къуй гьа вуна лагьайвал хьурай!

Малаик адан патавай хъфена.


Майрам Элисабатан патав фин

39Гьа идалай кьулухъ са тӀимил йикъарилай Майрам, экъечӀна, тадиз Ягьудатдин[†] дагъдик квай са шегьердиз фена. 40Ада, Зекеридин кӀвализ атана, Элисабатаз салам гана. 41Майраман саламдин гафар ван хьайила, Элисабатан бедендик квай аял юзана, Элисабат Пак Руьгьдай ацӀана.

42Ада ван алаз лагьана:

– Вири папарилай гзаф Аллагьдин нуьсрет[†] алайди!
Ви бедендик квай аялдални Аллагьдин нуьсрет ала.

43Зи Реббидин диде зи патав атун – им заз гьинай жагъай бахт я! 44Ви саламдин сес зи япарихъ галукьайла, зи бедендик квай аялдик шадвилин юзунар акатнава. 45Реббиди ваз лагьайбур кьилиз акъатдайдан чӀалахъ хьайи вун бахтавар[†] я.

46Майрамани лагьана:

– РикӀ ацӀурна алхишда за Реббидиз,
47Руьгь шад я зи хилас ийир Аллагьдал,[+]
48Вичин табий лукӀ акурдал цаварай,
гила вири несилра зи бахтунин[+]
49тариф гьатда. Къудрат Авайда шафакъат[*]
авуна заз багъиш, пак я ТӀвар Адан[+].
50Гьар девирда Ада вичин регьимдик
Вичихъай кичӀебур кутазва[+].
51Ада Вичин къуват авай гъилелди
лавгъа рикӀер авай ксар чукурна.
52Гьукум гвайбур тахтунилай гадарна,
усал тирбур Ада виниз хкажна[+].
53Авачирдаз гана Ада мал-девлет,
девлет авайбур туна гъилер ичӀи яз[+].
54-55Ада фейи чӀавара чи бубайриз,
Ибрагьимаз[†] ва гьакӀ адан веледриз,
эбеди яз гуда лугьуз хиве кьур
регьим рикӀел хвена, Вичин къуллугъда
акъвазнавай Исраилдиз куьмекна[+].

56Элисабатан кӀвале пуд варз кьван акъудайдалай кьулухъ Майрам элкъвена вичин кӀвализ хъфена.


Ягья пайгъамбар дидедиз хьун

57Элисабата аял хадай вахт алукьна – адаз гада хьана. 58Реббиди адаз зурба мергьемет авуна лагьай ван хьайи къуншийрини мукьва-кьилийри адахъ галаз шадвилер авуна. 59Аял хьайи муьжуьд лагьай юкъуз абур ам суьннетиз атана, абуруз аялдал вичин буба Зекеридин тӀвар эцигиз кӀан хьана[+]. 60Амма аялдин диде рази хьанач:

– Ваъ, адан тӀвар Ягья жеда.

61– Ви мукьва-кьилийрик и тӀвар алай кас хьайиди туш, – лагьана абуру 62ва аялдин бубадивай ишарайралди адал гьихьтин тӀвар эцигда лагьана хабар кьуна.

63Зекериди кьул тӀалабна, адал: «Адан тӀвар Ягья я» лагьана кхьена. Вири мягьтел хьана амукьна. 64Зекеридиз гьасятда чӀал ахкъатна ва ада Аллагьдиз шукурар ийиз хьана. 65Инал Зекеридин къуни-къуншийрик кичӀ акатна ва инал хьайи крар вири Ягьудатдин дагъдик квай чкайрин инсанрин сивера гьатна. 66И кардикай ван хьайибуру и Шад Хабар[†] чпин рикӀе хуьз хьана. Абуру чпи чпик: «И аялдикай вуж жедатӀа?» – лугьуз фикирзавай. Гьакъикъатдани, Аллагьдин къуват гьадахъ галай.

67Ягьядин буба Зекери, Пак Руьгьдин эсердик кваз, пайгъамбар[†] хьиз рахаз эгечӀна:

68– Шукур хьурай Реббидиз, Исраилдин Аллагьдиз
Вичин халкьдал кьил чӀугур, ам хиласиз[+].
69-71Адан пак тир пайгъамбаррин мецелди
хиласда лугьуз чи халкь душманрин
ва гьакӀни чун такӀанбурун гъиликай
чаз лап фадлай хиве кьурвал Реббиди,
Ада чаз чун хиласдай гуж гана
Вичин лукӀ Давудан пак велед яз,[+][+]
72чи бубайрал регьим къурун паталди,
рикӀел алаз вичин пак тир Икьрарни[†],[+]
73-75Ибрагьимаз Вичи кьур кьин рикӀеваз,
хуьда лугьуз чун мидяйрин пацукай,
гуда лугьуз чаз даиман мумкинвал
Вичиз пак яз, гьахъ-михьи яз къуллугъдай[+].
76-78Виридалай Виниз Тирдан пайгъамбар
лагьай тӀвар ваз гуда, бала, вун Адан
фида вилик кваз, халкь хилас хьунухьин
цавар ацӀай регьимдив чи Аллагьди
гъил къахчунин гунагьрилай[†] инсанрин
муштулухар, чирвилер, Шад Хабар гуз,
чи Реббидиз гьяркьуь, дуьз рехъ гьазуриз;
Адан регьим цӀийи йикъан ярар яз
хкаж жеда,[+][+][+] 79чаз къени рехъ ачухиз,
мичӀивиле авайдаз ва ажалдин
хъенди кичӀе авурбуруз эквер гуз[+].

80Аял чӀехи жезвай ва руьгьдалди мягькем жезвай. Исраилдин халкьдин вилик экъечӀдай вахт алукьдалди ада кьурумра уьмуьр тухвана[+].

### 2


Иса дидедиз хьун

1[•]Гьа йикъара, чилел алай кьван инсанар сиягьдиз къачун патал, АгъустӀас пачагьдилай эмир атанай[+]. 2Им Куьруьна Суьрия идара ийизвай чӀав тир. Сад лагьай гъилера халкь сиягьдиз къачузвай. 3Чпин тӀварар[†] кхьиз тун патал, вирибур чпин тухумрин шегьерриз хъфенай. 4Галилейдин[†] Назарет шегьердай Ягьудатдиз[†], Давуд[†] пачагьдин ватан тир Бетлегьем шегьердиз, Давудан тухумдикай тир Юсуфни[†] фена[+]. 5Ам аниз ада лишан кутунвай Майрамни[†] галаз чпин тӀварар сиягьда тун патал фейиди тир. Майрам кӀвачел заланзавай. 6Абур Бетлегьемда авайла, Майрамаз аял жедай вахт алукьна. 7Ада Хва – сифте Аял хана, Ам пекерик кутуна, мугьманар кьабулдай кӀвале чка тахьуниз килигна, тӀуна эцигна.

8Абур акъвазнавай чкадин мукьув гвай чӀура йифиз чпин суьруьяр хуьзвай чубанар авай. 9Садлагьана абурун вилик Реббидин[†] малаик[†] акъатна. Абур алай чка Реббидин къудратдин нурари экуь авуна. Абуруз кӀевелай кичӀе хьана[+]. 10Амма малаикди лагьана:

– КичӀе жемир, за квез Исраилдин[†] вири инсанар шадардай зурба муштулух гузва: 11къе Давудан шегьерда куь Хиласкар – Ребби Месигь[†] дидедиз хьанва[+]. 12Имни квез ишара[†]: тӀунай квез пекерик кутунвай Аял жагъида.

13Садлагьана малаикдин патав Аллагьдиз шукурар ийиз-ийиз атай цаварин гзаф кьушунар пайда хьана:[+]

14– Шукур хьуй цавараллай Аллагьдиз! – лагьана абуру. – Адаз хуш инсанар авай чилел ислягьвал хьурай![+]

15Малаикар цаварал хъфейла, чубанри сада садаз лагьана:

– Ша чун Бетлегьемдиз фин, ана вуч хьанатӀа килигин. Чаз Реббиди вуч малумнаватӀа акван.

16Тади кваз аниз атай абуруз Майрам, Юсуф ва тӀуна авай Аял жагъана. 17БицӀек акурла, чубанри малаикди чпиз Адакай лагьай гафар анал алайбуруз тикрар хъувуна. 18Чубанрин ихтилатар ван хьайи вири мягьтел хьана. 19Амма Майрама ибур вири вичин рикӀе хвена, ибурукай фикирзавай[+]. 20Чубанар чпиз акурдай ва ван хьайидай Аллагьдиз шукурар ийиз-ийиз хъфена: вири крар абуруз лагьай жуьреда кьиле фенвай.

21Аял дидедиз хьайи муьжуьд йикъалай Ам суьннет авунай ва Адал Иса[†] тӀвар эцигна. А тӀвар дидедин руфуна аял кьадалди малаикди гайиди тир[+].


Иса Аллагьдин КӀвале

22Реббиди Мусадиз[†] гайи Къанундалди[†] михьивилердай[†] адет кьилиз акъуддай вахт алукьайла, Юсуфани Майрама БицӀек Реббидиз къалурун патал Ярусалимдиз гъана[+]. 23-24Гьа Къанунда кхьенвайвал, гьар са сифте гада аял Реббидиз талукьарна ва кьве тӀапӀас ва я кьве жегьил лиф къурбанд гана кӀанзавайди я[+][+].

25Гьа вахтунда Ярусалимда Суьмегьал лугьудай кас аваз хьана. Ам гьахъ-михьи ва Аллагь рикӀел алайди тир, вични Исраил гъамарикай азад жедай югъ атунал вил алай, Пак Руьгь[†] акатнавай инсан тир. 26Реббидин Месигь вилералди такунмаз вич рекьин тийидайди адаз Пак[†] Руьгьди лагьанвай.

27Суьмегьал Руьгьдин эсерди Аллагьдин КӀвализ[†] гъана. Чпин БицӀек патал Мусадин Къанунда къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудиз, Исадин дидени буба[†] Аллагьдин КӀвализ гьахьайла, 28Суьмегьала абурувай аял къачуна гъилерал кьуна, Аллагьдиз шукурар авуна ва лагьана:

29– Заз гайи гаф Вуна кьилиз акъудна,
Вири Ихтияррин Иеси,
гила На заз рухсат гуда,
30-31Зи вилериз вилик вири халкьарин
На гьазурай Хиласвал[†] акуна[+].
32Гьар са халкьдиз рехъ къалурдай экв гуда,
Ви халкь Исраилдал гъида Ада баркалла[†].

33Аялдин бубани диде Адакай авур ихтилатри мягьтеларнай. 34Суьмегьала абуруз хийир-дуьа[†] авуна, Аялдин диде Майрамаз лагьана:

– Ингье, и аялдикай Исраилда гзафбур агъуз ва виниз хьунин себеб жеда. Адакай Аллагьди ганвай, амма гзафбуру кьабул тийидай ишара жеда. 35Гьа идалди абурун рикӀера вуч аватӀа ачух жеда. Ваз, лагьайтӀа, рикӀ атӀай кьван тӀар жеда[+].

36Инал Ашеран тайифадикай тир Фануилан лап кьуьзуь хьанвай руш Гьайна алай. Ам Аллагьдин мецелай раханай. Гъуьлуьз фейидалай кьулухъ ада вичин итимдихъ галаз санал ирид йисуз уьмуьр тухванай. 37Ам кьудкъанни кьуд йис хьанвай хендеда тиртӀани, ада, Аллагьдин КӀвале жез, йифди-югъди дуьаяр[†] ийиз, сив хуьз[†] Аллагьдиз къуллугъ ийидай[+]. 38Гьанна гьа вахтунда Аялдин диде-бубадин патав атана, ада Аллагьдиз шукурар авуна ва ада Ярусалим азад авунал вил алай кьванбуруз таза аялдикай ихтилатар ийиз хьана.

39Реббидин Къанунда кхьенвайвал, вири лазим крар авуна куьтягь хьайила, абур Галилейдиз, чпин Назарет шегьердиз хтана[+]. 40Аял къвердавай чӀехи жезвай, ва къвез-къвез къуватда ва камалда гьатзавай. Ам Аллагьдин нуьсретдик квай.

41Гьар йисуз Адан диде-буба Ярусалимдиз Песагь суварик[†] фидай[+]. 42Къайда яз, суварик Ярусалимдиз фидайла, абуру аниз цӀикьвед йиса авай Иса сад лагьай гъилера тухванай. 43Суварин йикъар куьтягь хьана, абур элкъвена хквезвайла, гада Иса Ярусалимда амукьна. Ам хквен тийизвайди Адан диде-бубадиз эвелдай чир хьаначир[+]. 44Абуру Ам масабурухъ галаз хквезва жеди лагьана фикирнай. Амма са йикъан рехъ атӀайдалай кьулухъ, абур мукьва-кьилийринни танишрин арада гададихъ къекъвез хьанай. 45Ам жагъун тавурла, Адахъ къекъвез элкъвена Ярусалимдиз хъфенай. 46Пуд йикъалай абуруз Ам, Аллагьдин КӀвале муаллимрихъ яб акализ ва абурун вилик суалар эцигиз, абурун арада ацукьнаваз жагъанай.

47Исадин ван хьайибур Адан акьулдал ва Ада гузвай жавабрал гьейран тир. 48Ам акурла, дидени буба мягьтел хьана амукьна.

– Я Хва, – лагьана дидеди, – Вуна чаз вуч авуна? Ви бубани Зун рикӀик гъалаба кваз Вахъ къекъвез хьана.

49– Куьн Захъ вучиз къекъвена? – жаваб гана Исади. – Зун Зи Бубадин кӀвале хьана кӀанзавайди квез чизвачирни?

50Амма абур Исади лагьай гафарин гъавурда гьатнач[+]. 51Ам абурухъ галаз элкъвена Назаретдиз хтана. Исади абуру лагьай вуч хьайитӀани ийизвай. Адан дидеди Ярусалимда хьайи агьвалат рикӀел хвена[+]. 52ЧӀехи жердавай Исадин камал гзаф, Аллагьдини инсанри Адахъ ийизвай майилар артух жезвай.

### 3


Ягья пайгъамбардин чирвал


(МатӀай 3:1-12; Мрк. 1:1-8; Ягь. 1:19-28)

1[•]Тибера Римда[†] пачагьвал ийизвай цӀувад лагьай йисуз ПунтӀи ПилатӀа[†] Ягьудатда[†] сердервал, Гьируда[†] Галилейда[†] гьакимвал, адан стха ФилипӀа Итуратда ва Тарахан вилаятда гьакимвал, Луьсанани Абилинейда гьакимвал ийизвай[+]. 2Гьа и береда Гьайнас ва Каяф кьилин хахамар[†] тир. Гьа чӀавуз Зекеридин хва Ягья[†] кьурумда авай. Ана адаз Аллагь вичихъ галаз рахай ван хьана[+]. 3Ярдан вацӀун патарив гвай чилера къекъвез, ада инсанриз куьн Аллагьдин рекьел ша[†], и кар кьиле тухунин лишан яз цик акахьун къачу[†] ва гьа чӀавуз Аллагьди квелай гъил къахчуда лугьуз вязер-несигьатар гузвай. 4ГьакӀ хьайила, Яшай пайгъамбардин[†] ктабда икӀ кхьенвай:

«Кьурумда гьарайзавайдан ван чкӀида:
„Реббидиз[†] рехъ гьазура,
Адан рехъ дуьзди ая.
5Гьар са дере ацӀур хъия,
дагъни тепе дуьзен ая.
Патахъ рекьер дуьзар хъия,
ханвай рекьер цӀалцӀам хъия.
6Гьа чӀавуз чан алай гьар садаз
Аллагьди гудай хиласвал[†] аквада“».

7Цик акахьун къачун патал вичин патав атайбуруз Ягьяди лугьудай:

– Эй гъуьлягъдин къеняй акъатайбур! Аллагьди, хъиляй ацӀана, квез гудай жазадикай квевай катиз жеда лагьай фикир куь кьилера ни туна[+]? 8Къуй куь хъсан крарин майвайри куьн Аллагьдин рекьел атанвайди къалуррай! «Чи буба[†] Ибрагьим[†] я», – лугьуз ацукьмир; за квез лугьузва хьи, Аллагьдивай и къванерни Ибрагьиман веледриз элкъуьриз жеда[+]. 9ЯкӀвни датӀана тарарин пунарив гьазур я: хъсан майваяр тегъидай гьар са тар атӀана цӀуз гадарда[+].

10Халкьди Ягьядивай хабар кьаз хьана:

– Бес чна вуч авун лазим я[+]?

11– Нихъ кьве къат перем аватӀа, авачирдаз це, – жаваб гуз хьана ада, – нихъ недайди аватӀа, авачирдаз це[+].

12Харж кӀватӀдайбуруни[†], цик акахьун къачун патал атана, адавай жузуна:

– Муаллим, чна вуч авуна кӀанда?

13– Тайинарнавайдалай артух харж тӀалабмир, – жаваб гана Ягьяди.

14Адавай аскеррини хабар кьаз хьана:

– Бес чна́ вуч ийида?

– Халкьдивай тарашмир, садални буьгьтен вегьимир, жуваз гайи гьакъидал рази хьухь, – жаваб гана ада[+].

15Халкь важиб тир са квел ятӀани вил алаз акъвазнавай, абуру, им Ягья Месигь[†] ятӀа лугьуз, хиялар ийизвай[+].

16Ягьяди, виридахъ элкъвена, лагьана:

– За квев цик акахьун къачуз тада. Амма залай гзаф къудрат авайди къведа. Зун Адан кӀвачин къапарин чӀулар ахъайизни лайих туш. Ада квев Пак Руьгьдик[†] ва цӀук акахьун къачуз тада. 17Адан йирф Вичин гъиле ава, Ада Вичин рат михьда, гатай къуьл Вичин бегьер хуьдай чкадиз кӀватӀда, нагъварни хкахь тийидай цӀал куда[+].

18Гьа ихьтин гзаф гафаралди ада Шад Хабар[†] инсанрал агакьарзавай ва гьакӀни абур чӀалахъарзавай. 19-20Гьируд бегди вичин стхадин паб Гьирудат вичиз гъуниз килигна, Ягьяди ам халкьдин вилик беябурна. Адалайни гъейри, Гьируд бегди авур амай чӀуру кӀвалахарни Ягьяди винел акъудиз хьана. Виликдай вичи авур кьван чӀуру крар бес тахьана, Гьируда Ягьяни къазаматда тваз туна[+].


Исади цик акахьун къачун


(МатӀай 3:13-17; Мрк. 1:9-11; Ягь. 1:32-34)

21[•]Вири халкьди цик акахьун къачурдалай кьулухъ Исадини[†] цик акахьун къачунай. Ада дуьаяр[†] ийизвайла, цавар ахъа хьана[+]. 22Лифрен шикилда аваз Пак[†] Руьгь Исадал эвичӀна. Цаварай: «Вун Зи рикӀ алай Хва я, Зи шадвал Валди я!» – лугьудай сес чкӀана[+].


Иса Месигьдин тухум


(МатӀай 1:1-17)

23[•]Вичин хиве авай кардив эгечӀдайла, Исадин къанни цӀуд йис кьван тир. Халкьди Ам Элидин хва Юсуфан[†] велед тирди фикирзавай. Амайбур Адан бан-бубаяр тир:[+] 24МататӀ, Леви[†], Мелгьи, Янай, Юсуф, 25МатӀатӀи, Амус, Нагьум, Гьесли, Нагъай, 26МагьатӀ, МатӀатӀи, Шими, Юсех, Ягьад, 27Югьнан, Риза, Зарубабел, Шалатил, Нери, 28Мелгьи, Ади, КӀусам, Элмадам, Эр, 29Иса, Элигьезер, Ярим, МататӀ, Леви, 30Шимун, Ягьуд[†], Юсуф, Янам, Элиаким, 31Мелей, Менан, МатӀатӀ, Натан, Давуд[†], 32Ишай[†], Абид, Багьас, Салман, Нагьшун,[+] 33Аминадаб, Арам, Гьесран, ПерецӀ, Ягьуд,[+] 34Якьуб[†], Исакь[†], Ибрагьим, Терагь, Нахар, 35Серуг, Регу, Пелег, Эбер, Шалагь, 36Къенан[†], Арбахшад, Шам, Нуьгь[†], Ламех, 37Метушелагь, Гьенух, Яред, Магьалал, Къенан, 38Энаш, ШетӀ, Адам[†], Аллагь[+].

### 4


Кьурумда синагъ авун


(МатӀай 4:1-17; Мрк. 1:12-13)

1[•]Пак Руьгь[†] акатнаваз Ярдан вацӀ галай патай хтай Иса[†] гьа Пак[†] Руьгьди кьурумда къекъуьриз хьана. 2Иблис[†] ана яхцӀур юкъуз Ам рекьяй акъудиз алахъна. Гьа йикъара Исади затӀни тӀуьначир. ЯхцӀур югъ алатайла, Адаз гишин хьана[+]. 3Иблисди Адаз лагьана:

– Вун Аллагьдин Хва[†] яз хьайила, и къван фаз элкъуьрдай эмир це.

4– Каламда[†] кхьенва хьи, инсандал алай чан тек са фалди туш, – жаваб гана Исади[+].

5Иблисди Ам са кьакьан дагъдиз акъудна, са легьзеда Адаз алемдин вири пачагьлугъар къалурна, 6Исадиз лагьана:

– И вири пачагьлугъар ва абурун халкьарин гьуьрмет-хатур гъана За Ви вилик эцигда. Абур вири зи ихтиярда ава; зи рикӀиз вуж кӀан хьайитӀа, абур за гьадаз гуда[+]. 7Вуна заз икрам авуртӀа, абур вири вибур жеда.

8Исади жаваб яз лагьана:

– Каламда кхьенва: «Жуван Ребби[†] Аллагьдиз икрама, са Гьадаз къуллугъни ая»[+][+].

9Иблисди Ам Ярусалимдиз тухвана, Аллагьдин КӀвалин[†] виридалайни кьакьан чкадал хкажна, лагьана:

– Вун Аллагьдин Хва яз хьайила, инлай хкадра. 10Каламда кхьенва: «Вун сагъ-саламатдиз хуьн Аллагьди Вичин малаикрин[†] хиве твада;[+] 11Абуру Вун, Ви кӀвач къванцихъни галукьар тавуна, гъилерал кьуна тухуда»[+].

12Исади адаз жаваб яз лагьана:

– Каламда лагьанва: «Виридан Ребби тир Аллагь синагъ ийимир»[+][+].

13Иса темягьдик кутуна куьтягьайла, иблис са кьадар вахтунда Адалай алатна.

14[•]Руьгьдивай къуват къачур Иса Галилейдиз[†] хтана; чка-чкада Адакай гьар жуьредин гафар чкӀана. 15Ада синагугра[†] чирвилер гуз хьана, инсанрин сивера Адан тариф гьатна[+].


Хайи шегьерда Иса кьабул тавун


(МатӀай 13:53-58; Мрк. 6:1-4)

16Иса Вич чӀехи хьайи Назаретдиз хтана. Киш юкъуз[†], адет тирвал, Ам синагугдиз атана. Ана авайбурун вилик Ам къарагъна Калам кӀелунив[†] эгечӀна[+]. 17Адав Яшай пайгъамбардин[†] къаргъу вугана. Ада, къаргъу ахъайна, ихьтин гафар кхьенвай чка жагъурна, кӀелна:

18-19«Зал Реббидин Руьгь ала. Ам гуьцӀуьр я
кесиббуруз Шад Хабар[†] гуз, есирриз
азадвал гуз, буьркьуьбуруз экв хгуз,
хилас ийиз зулумдик квай факъирар,
чи Реббиди чӀехи регьим ийир вахт
хьанвайдакай хабар гуз Зун атунин»[+].

20Къаргъу акьална, Ам синагугда къуллугъзавайдав вахгана, Иса ацукьна. Виридан вилер Адал алай.

21– Квез инал ван хьайи и пайгъамбарвал[†] къе кьилиз акъатна, – лугьуз хьана Исади.

22Вири Исадихъ галаз рази яз, Адан сивяй акъатзавай хуш гафарал мягьтел хьанвай.

– Ам Юсуфан[†] хва тушни? – жузуна абуру.

23Исади абуруз лагьана:

– Гьелбетда, куьне Заз мисалда авайвал лугьуда жеди: «Эй, жерягь! Сифте Жува Жув сагъар хъия. Инани, Жуван ватанда, Кефернагьум шегьерда Вуна авуна лагьана чаз ван хьайи крар тикрар хъия»[+].

24– За квез рикӀивай лугьузва: вичин ватанда вич пайгъамбар яз кьабулнавай са пайгъамбарни авач, – давамарна Исади. –[+] 25За квез авайвал лугьузва: Ильясан[†] девирда пуд йисни зура цав кӀеви хьайила, вири чил тирвал чӀехи каш гьатна. И чӀавуз Исраилда[†] гзаф хендедаяр авай,[+] 26амма Аллагьди Ильяс Исраилдин вири хендедайрин патав ваъ, Сидундин патав гвай Сарфат шегьерда авай са хендедадиз куьмек гуз ракъурна. 27Элиш пайгъамбардин девирда жузам[†] азар квайбурни Исраилда гзаф авай, амма Аллагьди абур ваъ, суьрияви Наъман[*] сагъарна[+].

28И гафарин ван жезвайла, синагугда авай виридак хъел акатиз хьана. 29Абуру къарагъна Иса шегьердай чукурна. Абуру Ам, чархалай вегьин патал, шегьер алай пелен къерехдал тухвана. 30Амма Иса абурун арадай экъечӀна, Вичин рехъ кьуна фена[+].


ЧӀуру жин хкудун


(Марк 1:21-28)

31[•]Иса Галилейдин Кефернагьум шегьердиз эвичӀна. Киш йикъара Ада синагугда инсанриз чирвилер гузвай[+]. 32Вири Адан чирвилерал гьейран хьанвай, Адан гафара гьукум авайди чир жезвай[+]. 33Гьа вахтунда ана чӀуру жин[†] квай са кас авай, адани кӀевиз гьарайна:

34– Яъ, Ваз чавай вуч кӀанзава, Назаретви Иса? Вун чи эхир пучиз атанвайди яни? Вун вуж ятӀа заз чизва. Вун Аллагьдин Пакди я[+].

35– Лал хьухь! ЭкъечӀ адай! – эмир гана Исади. Адак акатнавай жинжи ам синагугдин юкьвал ярхарна, са зиянни тагана, ам адакай хкечӀна[+]. 36Анал алайбуруз кӀевидаказ таъсир авуна.

– Им вуч лагьай чӀал я? – са-садаз лугьуз хьана абуру. – Ада Вичин чӀехи ихтиярдалди чӀуру жинерриз эмирар гузва, ва абурни Адан чӀалаз килигзава. 37Адакай ванер-сесер вири патариз чкӀана.


Гзафбур сагъарун


(МатӀай 8:14-16; Мрк. 1:29-34)

38[•]Синагугдай экъечӀна, Иса Симунан кӀвализ фена. Симунан яран дидедиз ифинди тади гузвай. Ана авайбуру Исадивай куьмек тӀалабна[+]. 39Исади, адан патав атана, ифин алудна. Папан ифин алатна. Ам гьасятда къарагъна, абурун кьилел-кӀвачел элкъвез эгечӀна.

40Рагъ акӀидайла, Адан патав инсанри чпин кӀвалерай азарар квайбур гъиз хьана; Ада, гьардалай гъил элкъуьриз, абур сагъар хъийизвай. 41Гзафбурукай хкатзавай жинерри гьарайзавай: «Вун Аллагьдин Хва я». Исади абуруз и гафар лугьун къадагъа ийизвай, вучиз лагьайтӀа абуруз Ам Месигь[†] тирди чизвай[+].


Исади чирвилер гун


(Марк 1:35-38)

42[•]Югъ алукьайла, Иса шегьердай экъечӀна касни авачир чкадиз фена. Инсанар Адахъ къекъвез хьана. Ам жагъайла, абур Адал чпин патавай масаниз хъфимир лугьуз, гьавалат хьана[+]. 43Амма Исади лагьана:

– За маса шегьеррани Аллагьдин пачагьвиликай Шад Хабар гана кӀанда, Аллагьди Зун гьа и кар патал ракъурнавайди я.

44Ада фена Ягьудатда[†] авай синагугра Шад Хабардикай муштулухар гун давамарна.

### 5


Инсанар кьадай гъетягъар


(МатӀай 4:18-22; Мрк. 1:16-20; Ягь. 1:35-51)

1[•]Садра Иса[†] Генисарат вирин къерехдал алайла, Аллагьдилай атай гафарихъ яб акализ Адал халкь алтӀуш хьанвай[+]. 2Исадиз вирин къерехдал кьве луьткве акуна; гъетягъри луьтквейрай эвичӀна чилер чуьхуьзвай. 3Иса и луьтквейрикай Симунан луьткведа акьахна, адавай вирин къерехдивай са тӀимил анихъ гьалун тӀалабна; Ада луьткведа ацукьна халкьдиз чирвилер гана. 4Чирвилер гана куьтягьайла, Ада Симуназ лагьана:

– Луьткве дерин чкадал гьала ва чил вегь[+].

5– Устаз, – жаваб гана Симуна, – чун йифди алахъна, амма чаз гьатай затӀни хьанач. Амма гьа Вуна лагьайвал чна чил вегьида.

6ГьакӀ авурла, абуруз гзаф гъетер гьатна, чил са тӀимил пад хьанвай. 7Чпиз куьмек гун патал, абуру ишарайралди[†] муькуь луьткведа авай юлдашризни эверна. Абур атана, кьве луьтквени гъетерив акӀ ацӀурнай хьи, луьтквеяр цин кӀаниз ягъиз са тӀимил амай. 8Симун-Петрудиз и кар акурла, ам Исадин кӀвачерик ярх хьана ва лагьана:

– Закай яргъаз хьухь, зи Агъа! Зун гунагьар[†] квай инсан я!

9Ада икӀ авиляй лагьанай хьи, адазни адахъ галаз гъетер кьазвайбуруз кьунвай кьван гъетерин булвал акурла, хаф янавай. 10Симун-Петруди юлдашризни – Зебедеян рухваяр тир Якьубазни[†] Ягьядизни[†] – кичӀе хьанвай.

– КичӀе жемир, – лагьана Исади, – къенин йикъалай вакай инсанар кьадай гъетягъ жеда[+].

11Кьве луьтквени къерехдиз акъудна, алай-алайвал туна, абур Исадихъ галаз фена.


Жузам азар квайди сагъар хъувун


(МатӀай 8:1-4; Мрк. 1:40-45)

12[•]Садра Иса са шегьерда авайла, Адан патав жузам[†] азарди кьунвай са кас атана. Ам Исадин вилик ярх хьана, Адаз минетна:

– Я Агъа! Ваз кӀан хьайитӀа, Вавай зун сагъар хъийиз жеда эхир![+]

13– КӀанзава Заз, сагъ хъхьухь! – адак гъил кяна лагьана Исади.

Адакай гьасятда жузам хкатна.

14– Килиг, – лагьана Исади, – гьич садазни чуькьмир, амма, хахамдин[†] патав фена, жува жув гьадаз къалура. Ви азар хкатунин сагълугъдай Мусадин[†] Къанундив[†] кьадайвал, къурбандни гъваш. Гьа идалди вун дири хъхьанвайди чир хьурай[+].

15ЯтӀани, къвердавай Исадикай ван-сес гегьеншдиз чкӀана. Гзаф кьадар инсанар, Адаз яб гуз ва чпик квай азарар хкудун патал, Адан патав къвез хьана. 16Амма Ам дуьаяр[†] авун патал кьурумдиз фидай[+].


Фалужди янавайди сагъар хъувун


(МатӀай 9:1-8; Мрк. 2:3-12)

17[•]Исади чирвилер гузвай са юкъуз Галилейдинни[†], Ягьудатдин[†] вири хуьрерай ва Ярусалимдай атанвай фарисеярни[†] Къанундин муаллимар Адан патав ацукьнавай. Реббиди[†] Адаз инсанар сагъар хъийидай къуватни ганвай[+]. 18Гьа чӀавуз са шумуд касди фалужди янавай инсан занбурагдал алаз гъана. Ам абуруз кӀвализ тухвана Исадин вилик эцигиз кӀан хьана. 19Гзаф инсанар хьуниз килигна, чпивай ам кӀвализ тухуз тахьайла, къавал акьахна, абуру чепейрин арадай ам месел алаз кӀвалин юкьвал Исадин вилик авудна. 20Абурун иман[†] акурла, Исади а касдиз лагьана:

– Эй инсан, ви гунагьрилай гъил къахчунва[+].

21Тавратдаррини[†] фарисейри чпин арада лугьуз хьана:

– Ихьтин аси[†] ихтилатар ийиз им вуж хьурай? Тек са Аллагьдилай гъейри, гунагьрилай нивай гъил къахчуз жеда[+]?

22Исадиз абурун фикир чир хьайила, Ада абуруз жаваб яз лагьана:

– Вучиз куьне куь рикӀера ихьтин фикирар тунва? 23Вуч лугьун регьят я: «Ви гунагьрилай гъил къахчунва», я тахьайтӀа: «Къарагъ, ахлад?» 24Амма Инсандин Хцихъ[†] виридан гунагьрилай гъил къахчудай ихтияр авайди квез чир хьун патал За и фалужди янавайдаз лугьузва: «Къарагъ, жуван месни къахчуна кӀвализ ахлад!»

25Амни гьасятда къарагъна, вич алаз гъайи шалтани къахчуна, Аллагьдиз шукур ийиз-ийиз, виридан виликай тӀуз вичин кӀвализ хъфена. 26Анал алайбур гзаф мягьтел хьана. Абуру кичӀела Аллагьдиз шукурар ийиз лагьана:

– Къе чаз аламатдин крар акуна.


Левидикай Исадин тилмиз хьун


(МатӀай 9:9-13; Мрк. 2:13-17)

27[•]Инлай Иса къарагъна хъфидайла, Адаз харж кӀватӀдай[†] чкадал ацукьнавай Леви[†] акуна.

– Зи гуьгъуьна аваз ша, – лагьана адаз Исади.

28Амни, вири алай-алайвал туна, къарагъна Исадин гуьгъуьна аваз фена. 29Левиди вичин кӀвале Адаз хъсан тӀуьн-хъун гьазурна. Ана харж кӀватӀдайбур ва абурухъ галаз жуьреба-жуьре инсанарни атана ацукьнавай[+]. 30Тавратдаррини фарисейри наразивал ийиз, Адан тилмизриз[†] лагьана:

– Куьне вучиз харж кӀватӀдайбурухъни гунагькаррихъ галаз санал ацукьна тӀуьнар-хъунар ийизва[+]?

31Исади абуруз жаваб яз лагьана:

– Жерягь сагъбуруз ваъ, начагъбуруз герек я; 32Зун гьахъ-михьибуруз ваъ, гунагькарриз «Аллагьдин рекьел ша[†]» лугьуз атанвайди я[+].


Сив хуьникай


(МатӀай 9:14-17; Мрк. 2:18-22)

33[•]Тавратдаррини фарисейри Исадиз лагьана:

– Ягьядин ва гьакӀни чи тилмизри мукьвал-мукьвал сив хуьз[†] дуьаяр ийизва, бес вучиз Ви тилмизар нез-хъваз гьатнава[+]?

34– Чам галай мехъерин мугьманрив сив хуьз тун мумкин яни? – лагьана Исади. –[+] 35Амма са чӀав атана, чпивай чам къакъуддайла, абуру сив хуьда[+].

36Инал Ада абуруз са кьиса[†] ахъайна:

– ЦӀийи пекиникай атӀана цӀуру пекиниз пине садани ядач, цӀийидини къазунда, цӀийидакай атӀанвай пине цӀуру пекинихъ галаз кьадач. 37Гьич садани цӀийи чехир куьгьне целериз цадач; чехирди куьгьне цел хъиткьинарда – чехирни авахьда, целни барбатӀ жеда. 38Амма цӀийи чехир цӀийи целце цун лазим я. 39Куьгьне чехир хъваз вердиш хьанвай са касдизни цӀийиди хъваз кӀан жедач, абуру лугьуда: «Гена куьгьнеди хъсан я».

### 6


Киш йикъан гъавурда тун


(МатӀай 12:1-8; Мрк. 2:23-28)

1[•]Са Киш юкъуз[†] Иса[†] Вичин тилмизарни[†] галаз къуьлер цанвай никӀяй тӀуз физвай. Адан тилмизри, кьилер атӀуз, абур капалай ийиз, тварар незвай[+]. 2Фарисейрикай[†] садбуру Адаз лагьана:

– Куьне Киш юкъуз къадагъа кар вучиз ийизва[+]?

3Исади жаваб гана:

– Давуд[†] пачагьдиз ва адахъ галайбуруз гишин хьанвайла, абуру вуч авунатӀа куьне Каламдай[†] кӀелначни[†] мегер? 4Давуда Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна, хахамрилай[†] гъейри садазни недай ихтияр авачир, Реббидин[†] вилик жедай фар къачуна вичини тӀуьна, галайбурузни гана[+].

5Ада давамар хъувуна:

– Инсандин Хва[†] Киш йикъанни Агъа я.


Киш юкъуз сагъар хъувун


(МатӀай 12:9-14; Мрк. 3:1-6)

6Гуьгъуьнин Киш юкъузни Иса синагугдиз[†] фена, чирвилер гана. Ана эрчӀи гъил члахъ хьанвай са итим авай[+]. 7Фарисеярни тавратдарар[†] вилер атӀумна, Исадиз килигзавай. Ада Киш юкъуз инсанар сагъар хъувунайтӀа, абуруз Адак тахсир кутадай са багьна жагъидай[+]. 8Амма Исади, абурун ният чизваз, члахъ гъил галай касдиз лагьана:

– Виридаз аквадайвал юкьвал акъваз.

Амни къарагъна юкьвал атана.

9Ахпа Исади амайбуруз лагьана:

– За квевай хабар кьазва: Киш юкъуз хъсанвал авун лазим яни, тахьайтӀа – писвал? Уьмуьр хуьдани, тахьайтӀа ам пучдани[+]?

10Абуруз виридаз вил яна, Исади гъил члахъ касдиз лагьана:

– Ви гъил инихъ ая.

Ада вичиз лагьайвал авуна. Адан гъил, муькуь гъил хьиз, сагъ хъхьана. 11Исадикай хъел акатай душманар къапарай акъатна. Исадиз вуч ийин лугьуз, абуру чпин арада меслятар авуна.


ЦӀикьвед илчи хкягъун


(МатӀай 10:2-4; Мрк. 3:13-19; Кр. 1:13)

12[•]Садра Иса дуьаяр[†] ийиз пелел хкаж хьана ва йифди Аллагьдиз дуьаяр ийиз гьана амукьна. 13Югъ алукьайла, Ада Вичин тилмизар кӀватӀна, абурукай цӀикьвед хкяна ва абуруз илчияр[†] тӀвар[†] гана: 14Симун-Петрудизни адан стха Эндиреяз, Якьубазни[†] Ягьядиз[†], ФилипӀазни БартӀаламаяз,[+] 15МатӀаязни ТӀумаяз, Гьалфеян хва Якьубазни Миллетбаз[†] лакӀаб алай Симуназ,[+] 16Якьубан хва Ягьудазни[†], гьакӀни Ам маса гайи Искарият Ягьудаз[+].


Исади сагъарун


(МатӀай 4:23-25; 12:15-16; Мрк. 3:7-12)

17[•]Иса абурухъ галаз пелелай эвичӀна, са дуьзен чкадал акъвазна. Адан патав тилмизар ва вири Ягьудат[†] тирвал, Ярусалимдай, гьуьлуьн къерехда авай Туьрсдайни Сидундай атанвай гзаф кьадар инсанар акъвазнавай. 18Абур Адахъ яб акализ ва чпик квай азарар хкудиз, чӀуру жинерар[†] квайбурни чпик квай жинерар хкудиз атанвайбур тир; абур сагъни хъжезвай. 19Исадик гъил кягъиз вири алахънавай, Адакай къвезвай къудратди Адак гъил кягъайди гьар са тӀалдикай сагъар хъийизвай[+].


Исадин хийир-дуьаярни агьарар


(МатӀай 5:3-12)

20Исади тилмизриз вил яна лагьана:

– Бахтавар[†] я куьн, затӀни авачирбур, Аллагьдин пачагьвал куьди я!

21Бахтавар я куьнни, къе каш чӀугвазвайбур, пака[†] куьн тух жеда!

Бахтавар я куьнни, къе шехьзавайбур, пака куьн хъуьреда![+]

22Бахтавар я куьнни – Инсандин Хциз килигна, инсанри куьн чпив агуд тийидай чӀавуз, куьн абуру чукурдай чӀавуз, квез чпин такӀанвал къалурдай чӀавуз, куь тӀварар кьацӀурдай чӀавуз![+] 23Гьахьтин югъ алукьайтӀа, куьне куь рикӀер аладра ва шадвилер ая, вучиз лагьайтӀа цаварал квез Аллагьди зурба савкьват гьазурнава. Куьн хурук кутадайбурун бубаярни[†] алатай девирда пайгъамбаррихъ[†] галаз гьакӀ хьайибур я[+].

24Амма гуж я квез жедайди, девлет авайбур!
Квел куь бахтар чилелламаз агакьнава[+].
25Гуж я квез жедайди, исятда тухбур! Куьн каша гьатда.
Гуж я квез жедайди, и заманада хъуьрезвайбур!
Яс авайла хьиз, куьн шехьдай вахт къведа.
26Гуж я квез жедайди,
вири инсанар квекай хъсандиз рахаз хьайитӀа:
ахьтинбурун бубаярни тапан пайгъамбаррикай гьакӀ рахадай.


Душманар кӀан хьуникай


(МатӀай 5:39-42)

27[•]Амма яб гузвай квез За лугьузва: жуван душманар кӀан хьухь, куьн такӀанбуруз хъсанвал ая, 28квез лянет ийизвайбуруз хийир-дуьа[†] ая ва куь кефи хазвайбур патал Аллагьдиз дуьаяр ая[+]. 29Ви хъвехъ ягъайдахъ муькуь хъвехъни элкъуьра; винелай алукӀнавай ви пекер къакъудзавайдаз ви перемни хтӀуниз манийвал ийимир[+]. 30Вавай тӀалабзавай гьар садаз це, вавай къачунвайди элкъвена тӀалаб хъийимир[+]. 31Инсанри куьн патал вуч авуна кӀанзаватӀа, куьнени гьабуруз гьам ая[+]. 32Куьн кӀандайбур квезни кӀандатӀа, идакай квез вуч суваб жеда? Гунагькарризни[†] чеб кӀандайди кӀан жеда. 33Куьне квез хъсанвал ийизвайбуруз хъсанвал ийизватӀа, идакай квез вуч суваб жеда? Гунагькаррини гьакӀ ийида. 34Куьне бурж ихтибар алайдав вугузватӀа, идакай квез вуч суваб жеда? Гунагькаррини гунагькаррив буржуна вугуда, ахпа абурувай гьакьванди вахчун патал. 35Амма квез жуван душманар кӀан хьухь, абуруз вири хъсанвилер ая. Элкъвена вахгудай умуд авачтӀани, бурж гице; гьакӀ хьайитӀа, квез къвезвай пишкешни зурбади жеда ва куьнни Цавараллайдан аялар тирди чир жеда. Чпиз авур хъсанвал чир тежедайбур патални, чӀуру ксар патални Цавараллайдахъ мергьемет ава[+]. 36Куь Бубадихъ гьикӀ мергьемет аватӀа, квехъни гьакӀ мергьемет хьухь[+].


Масадак дуван авуникай


(МатӀай 7:1-5)

37[•]Куьне масадан дуван аквамир, Аллагьди куь дуванни аквадач; куьне айибар кутун тавуртӀа, Аллагьди квекни айибар кутадач; куьне гъил къахчуртӀа, Аллагьдини квелай гъил къахчуда[+]. 38Куьнени це, Аллагьди квезни гуда, артухни алаз, ацӀай киледалди гуда; куь гин ацӀурайдалай гуьгъуьниз гъил илис хъувуна къваларилай алахьдайвал мад алава хъийида; куьне гьихьтин уьлчмедалди алцумайтӀа, квезни гьахьтин уьлчмедалди алцумда[+].

39Исади абуруз са кьиса[†] ахъайна:

– Буьркьуьдавай буьркьуьдаз рехъ къалуриз жедани? Абур кьведни фуруз аватдачни[+]? 40Тилмиз вичин муаллимдилай вине хьун мумкин туш. Амма чирвилер кьилиз акъудай гьар са кас вичин муаллимдин дережадив агакьда[+]. 41Жуван виле авай чукьван такваз, вучиз ваз ви стхадин виле авай кьал аквада? 42Я тахьайтӀа, жуван виле авай чукьван такваз, вавай ви стхадиз къала за ви виле авай кьал акъудда лугьуз жедани? Кьве чин алайди! Сифте жуван виле авай чукьван акъуд, ахпа ваз, жуван стхадин виле авай кьал гьикӀ акъуддатӀа, гьам аквада.


Тарарикайни майвайрикай


(МатӀай 7:17-20; 12:33-35)

43[•]ЧӀуру майва гъидай хъсан тар тежервал, чӀуру таравай хъсан майвани гъиз жедач. 44Гьар са тар вичин майвадилай чир жеда. Къукъвадин валалай инжил атӀудач, къаратикендилайни – ципицӀ. 45Хъсан инсанди хъсанвал вичин рикӀин хазинадай къачуна ийида, пис инсанди писвал – вичин пис рикӀяй. РикӀе авайди мецел жеда[+].


Мягькем ва гъуьргъуь хандакӀрикай


(МатӀай 7:21-27)

46[•]За лугьузвайди куьне тийиз хьайила, вучиз куьне Заз «Я Агъа! Я Ребби!» лугьузва[+]? 47Зи патав къвезвай гьар сад, Зи Гафариз яб гузвай ва абур кьилиз акъудзавай гьар са кас низ ухшар ятӀа, За квез лугьузва: 48ам, кӀвал эцигдайла хандакӀар дериндиз яна, кӀвалин бине къванцел эцигай инсандиз ухшар я. Атана селди басрухайла, гьа кӀвализ зиян гуз хьанач, вучиз лагьайтӀа ам хъсандиз эцигнавай. 49Амма гафариз яб гуз, абур кьилиз акъуд тийизвайди хандакӀ авачиз кӀвал чилелай эцигнавай касдиз ухшар я. Ци басрухнамазни адан кӀвал гьасятда чкӀана. КӀваликай анжах харапӀаяр амукьна.

### 7


Вач-хъша сагъар хъувун


(МатӀай 8:5-13)

1[•]Яб гузвай халкьдиз лугьудай гафар рахана куьтягьна, Иса[†] Кефернагьумдиз фена. 2Римдин[†] аскеррин кьиле авай садан рикӀ алай вач-хъша начагъ хьана рекьидай гьалда авай. 3Адаз Исадикай ван хьайила, атана вичин вач-хъша сагъар хъия лугьуз, ада чувудрин[†] агъсакъалар Исадин кьилив ракъурна. 4Исадин патав атана, абуру Адавай кӀевелай тӀалабна:

– И инсан Вуна куьмек авуниз лайих авай кас я[+]. 5Адаз чи халкь кӀанда ва ада чаз синагуг[†] эцигна.

6Иса абурухъ галаз фена, амма Ам кӀвализ мукьва хьайила, аскеррин кьиле авайда Адан патав вичин дустар ракъурна ва Адаз икӀ ая лагьана:

– Икрагь жемир, зи Агъа, Вун зи кьилив зи кӀвализ атуниз зун лайих туш. 7Я Ви патавни зун атанач, вучиз лагьайтӀа Ви вилик экъечӀизни зун лайих авай кас туш. ЯтӀани зи вач-хъша сагъ хъийидай са гаф лагь[+]. 8Зун масадан гъилик квай инсан ятӀани, захъ жуваз табий аскерарни ава; абурукай садаз за «Алад» лагьайтӀа, ам фида; муькуьдаз «Инал ша» лагьайтӀа, ам къведа; зи вач-хъшадиз «И кар ая» лагьайтӀа, ада ам гьасятда ийида.

9И гафар ван хьайи Иса мягьтел хьана ва элкъвена Вичихъ галаз къвезвай инсанрин кӀеретӀдиз лагьана:

– За квез лугьузва хьи, Исраилдани[†] заз икьван Захъ иман[†] ийизвай са касни акунач.

10Исадин патав ракъурнавайбур кӀвализ хтайла, абуруз азарди кьунвайди сагъ хъхьанваз жагъана.


Исади хендедадин хцел чан хкун

11Са кьадар йикъарилай Иса Наин шегьердиз фидайла, Адахъ галаз Адан тилмизар[†] ва инсанрин зурба са кӀеретӀни рекье гьатна. 12Ам шегьердин варарин мукьув агакьайла, са хендедадин авай-авачир хва магьфедал алаз тухузвай; дидедихъ гзаф шегьерэгьлияр галай. 13Диде акурла, Реббидиз[†] адан язух атана.

– Шехьмир, – лагьана Ада[+].

14Исади фена магьфедик гъил кяна; магьфе тухузвайбур акъвазна.

– Эй, жегьил, – лагьана Исади, – За ваз къарагъ лугьузва[+].

15Кьенвайди хкаж хьана ацукьна ва рахаз эгечӀна. Исади ам вичин дидедив вахгана.

16Виридак кичӀ акатна; инсанри Аллагьдиз шукурар ийиз, лугьуз хьана:

– Чи арада чӀехи пайгъамбар[†] пайда хьанва. Аллагь Вичин халкьдиз куьмек ийиз эгечӀнава[+].

17Ихьтин гафар-чӀалар Адакай Ягьудатда[†] ва патав гвай вири чкайрани чкӀана.


Ягья пайгъамбардин тилмизар


(МатӀай 11:2-19)

18[•]Исадин крарикай Ягьядин[†] тилмизри хтана чпин муаллимдал хабар агакьарна. 19Ягьяди вичин тилмизрикай кьведаз эверна, абур Исадивай: «Атана кӀанзавай Месигь[†] Вун яни, я тахьайтӀа чна масад вилив хуьдани?» – лагьана хабар кьаз ракъурна[+]. 20Исадин кьилив атана, абуру лагьана:

– Чун Ягья пайгъамбарди Ви патав ракъурнавайбур я. Ада Вавай: «Атана кӀанзавай Месигь Вун яни, я тахьайтӀа чна масад вилив хуьдани?» – лугьуз хабар кьазва.

21И чӀавуз Исади азаррикайни маса тӀалрикай гзафбур сагъар хъийизвай, гзафбурукай жинерар[†] хкуднавай, гзаф буьркьуьбуруз экуь дуьнья къалур хъийизвай.

22– Ягьядин патав хъфена, квез акурдакайни ван хьайидакай лагь, – жаваб гана тилмизриз Исади, – буьркьуьбуруз цӀийи кьилелай аквазва, кьецӀибур кӀвачел ахкьалтзава, жузам[†] азар квайбур михьи[†] хъжезва, бишибуруз ван хквезва, кьейибурал чан хквезва[†]; саилризни Шад Хабардин[†] ван къвезва. 23Зал шак тегъизвай кас бахтавар[†] я[+].

24Ягьяди ракъурай ксар хъфейдалай кьулухъ, Иса Ягья дикай халкьдиз ихтилатар ийиз эгечӀна:

– Куьн кьурумдиз куьз тамашиз фенвай? Гару юзурзавай нацӀариз килигиз фейиди яз тахьуй гьа[+]? 25ГьакӀ туштӀа, бес куьн куьз килигиз фенвай? Багьа пекер алукӀнавай инсандиз килигиз фенвайни? ЧӀагай пекер алукӀна, кеф чӀугваз уьмуьр гьалзавайбур пачагьрин кӀвалера жеда. 26АкӀ хьайила, куьн куьз килигиз фенвайбур тир? Пайгъамбардиз? Эхь, лугьузва за квез. Ам пайгъамбардилайни виневайди я[+]. 27Адакай Каламдани[†] икӀ кхьенва: «Килиг, Валай вилик За Зи чархачи ракъурзава, Ада Ви вилик Ви рехъ гьазурда»[+]. 28За квез лугьузва: папа ханвайбурун арада Ягьядилай зурбади авач; амма Аллагьдин Пачагьлугъда[†] авай виридалайни агъада авай кас гьа Ягьядилайни вине жеда[+].

29Ягьядиз яб гайи вири халкьди ва харж кӀватӀзавайбуру[†] Аллагьдин ниятар дуьзбур яз гьисабна ва абур Ягьядин патав цик акахьун къачуз[†] атана[+]. 30Амма фарисейрини[†] тавратдарри[†] Ягьядин жуьреда цик акахьун къачун кваз кьунач ва гьадалди абуру Аллагьдин чпиз талукь къастарни негь авуна.

31– Чи девирдин инсанар За нив гекъигда? Яраб абур низ ухшар ятӀа? – давамарна Исади. – 32Абур аялриз ухшар я.

Аялри, базардин майдандал къугъвадайла, сада садаз лугьуда: «Чна квез кфилдай макьамар ягъайла, куьне кьуьлерначир, чна кьейибурухъ лугьунар авурла, куьн шехьначир».

И девирдин инсанарни гьакӀ я. 33Ягья пайгъамбар атанва, ада я фу незвач, я чехир хъвазвач, амма инсанри: «Адак чӀуру жин ква», – лугьузва[+]. 34Инсандин Хва[†] атанва – Ада ненни ийизва, хъунни. Ам акур инсанрини лугьузва: «ХупӀ тӀуьнрални хъунрал рикӀ алай кас тушни, Вични харж кӀватӀдайбурунни гунагькаррин[†] тай-туьш хьанва»[+]. 35Аллагьдин Камал кӀандай ксари Ам гьахъ-михьиди тирди краралди къалурзава.


Гунагькар са папалай гъил къахчун


(МатӀай 26:6-13; Мрк. 14:3-9; Ягь. 12:1-8)

36[•]Фарисейрикай сада Исадиз вичихъ галаз фу нез ша лагьана. Ада фена фарисейдин кӀвале суфрадихъ чка кьуна. 37Гьа вахтунда а шегьерда авай гунагькар са папаз, Иса фарисейдин кӀвале авайдакай хабар хьайила, ада гьаниз хъенчӀин къапуна аваз атирдин ни галай гъери гъана. 38Ам Исадин кьулухъай акъвазна, шехьна, Адан кӀвачерилай накъвар авадариз, кӀвачер вичин чӀараралди михьиз, Адан кӀвачериз теменар гана ва чӀем гуьцӀна. 39И кар акур ва Иса илифарнавай кӀвалин иесиди фикирна: «Ам пайгъамбар тиртӀа, Адаз Вичик гьихьтин папа гъил кязаватӀа чир жедай. И паб гунагькар я эхир»[+].

40Амма Исади, адахъ элкъвена, лагьана:

– Симун! Захъ ваз лугьудай са гаф ава.

– Лагь, Муаллим, – лагьана ада.

41– Буржуна пулар вугудай са касдик кьве касдин бурж квай, – лагьана Исади, – са касдин – вад виш динар, муькуьданни – яхцӀурни цӀуд[+]. 42Абурухъ буржар вахгудай мумкинвал тахьуниз килигна, ада кьведазни а пулар гьалална. Лагь кван садра, абурукай ам гьидаз гзаф кӀан жеда[+]?

43– Заз чиз, чӀехи бурж алайдаз, – жаваб гана Симуна.

– Вуна дуьз фикирна, – лагьана Исади.

44Папахъ элкъвена, Исади Симуназ лагьана:

– Ваз и паб аквазвани? Зун ви кӀвализ атайла, вуна Заз кӀвачер чуьхуьдай яд гъваш лагьана эмирнач; и папа вичин накъваралди Зи кӀвачер чуьхвена, абур ада вичин кьилин чӀараралди кьурурна. 45Вуна Зун теменралди кьабулнач, амма ада, Зун атайдалай кьулухъ акъваз тавуна, Зи кӀвачериз теменар гузва. 46Вуна, кӀвалин иесидиз адет хьанвайвал, Зи кьиливай зейтундин чӀем хьайитӀани гуьцӀнач, амма ада Зи кӀвачеривни кваз лап багьа гъери гуьцӀна[+]. 47ГьакӀ хьайила, За ваз лугьузва: адан пара кьадар гунагьрилай гъил къахчурвиляй адахъ гзаф муьгьуьббат[†] ава. Нин гунагьрилай тӀимил гъил къахчунватӀа, гьадахъ кӀанивални гьакьван жеда.

48А папазни Исади лагьана:

– Ви гунагьрилай гъил къахчунва[+].

49Исадихъ галаз суфрадихъ галайбуру чпи чпикди лугьуз хьана:

– Гунагьрилайни гъил къахчудай ихьтинди Им вуж хьурай?

50Исадини и папаз лагьана:

– Ви иманди вун хиласна; алад, саламат хьурай вун[+].

### 8


Иса шегьерра

1Гуьгъуьнлай Иса[†], Аллагьдин Пачагьлугъдикай[†] Шад Хабар[†] агакьариз ва вязер ийиз, шегьеррани хуьрера къекъвез хьана. Адахъ галаз Вичин цӀикьвед илчи[†],[+] 2Вичи чӀуру жинеррикайни[†] тӀалрикай сагъар хъувур са шумуд паб, вичикай ирид жин хкатай Маждалдай тир Майрам[†],[+] 3Гьирудан[†] гъилибан Хузан паб Ягьна, Сусанна ва гзаф масабур авай. Абуру чпин такьатралди Исадизни тилмизриз[†] куьмекар гузвай[+].


НикӀе тум цазвайдакай кьиса


(МатӀай 13:1-10; Мрк. 4:1-9)

4[•]Садра Исадин патав гзаф чкайрай инсанар атана кӀватӀ хьана, Иса абуруз кьиса[†] ахъайиз эгечӀна:

5– Са гъилера лежбер никӀиз тум вегьиз фена: вегьей са бязи тварар рекьин къерехдиз аватна, абур рекье авайбурун кӀвачерикни акатна, къушарини тӀуьна. 6Са бязи тварар къван квай чкайриз аватна, экъечӀна алакьдалди кьурана, абуруз кьеж бес хьанач. 7Са бязибур къалгъанрин арайриз аватна. Къалгъанар чӀехи хьана, абуру акьалтзавай къацар пӀуьрчӀуькьарна. 8Са бязибур мублагь чилел аватна. ЭкъечӀайла, абуру вишра артух майваяр гъана.

Ахпа Исади ван алаз давамарна:

– Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]


Кьисадин мана ачухарун


(МатӀай 13:10-23; Мрк. 4:10-25)

9[•]Исадин тилмизри Адавай хабар кьуна:

– И кьисадин мана вуч хьурай?

10– Аллагьдин пачагьвилин сирерай кьил акъуддай алакьунар квез ганва, – жаваб гана Исади, – амайбуруз ибур мана авачир кьисаяр яз амукьзава, вучиз лагьайтӀа абур килигзава – аквазвач, яб гузва – ван къвезвач[+]. 11Гила кьиса куькай ятӀа килиг: тумунин твар – Аллагьдин Гаф я[+]. 12Рекьин къерехдиз аватай тварар – гаф ван хьайибур я. Ахпа абурун патав атана иблисди[†], абур имандал[†] татун ва хилас тахьун патал, абурун рикӀяй а гаф акъудзава. 13Къван квай чкайриз аватай тварар – гаф ван хьанмазни шадвилелди кьабулдай, амма чпихъ дувул авачирбур я: гьавиляй са кьадар вахтуналди Аллагьдихъ иман ийида, амма синагъдин йикъара абур кьулухъ жеда[+]. 14Цацарин арайриз аватай тварар – абур гафуниз яб гудай, амма къвердавай чеб, эчӀелри хьиз, къайгъуйри, девлетрини лезетри буьркьуь авуна, цӀир гъана куьтягь тахьанмаз, Аллагьдин Гаф рикӀелай алуддайбур я. Абуру бегьерни гъидач[+]. 15Миян чилел аватай тварар – абур ван хьайи гаф милайим ва михьи[†] рикӀе хуьзвай ксар я. Бегьерни абуру сабур хуьналди гъида[+].

16Гьич садани, шем куькӀуьрна, адан винел къаб гьалддач, я тахьайтӀа, ам чарпайдин кӀаник эцигдач; кӀвализ гьахьзавайбуруз экв акун патал, ам шемерганда твада[+]. 17Я винел акъат тийидай сирни авайди туш, я малум тахьана амукьдай чинебан карни[+]. 18Гьа икӀ, куьне хъсандиз яб це: нихъ аватӀа, адаз хгунни хъийида; вичихъ са вуч ятӀани авайди хьиз жезвайдавай гьа авайдини къахкъудда.


Исадин дидени стхаяр


(МатӀай 12:46-50; Мрк. 3:31-35)

19[•]Садра Исадин патав Адан дидени стхаяр атана; абурувай, кӀвале гзаф инсанар хьуниз килигна, Адан мукьув къвез жезвачир[+]. 20Исадиз: «Ви дидени стхаяр Вун акваз кӀанз къецел акъвазнава», – лагьана, хабар гана.

21– Зи дидени стхаяр-вахар Аллагьдин Гафуниз яб гузвай ва а Гафунал амал ийизвайбур я, – жаваб яз лагьана Ада[+].


ТӀурфан секинарун


(МатӀай 8:23-27; Мрк. 4:36-41)

22[•]Са юкъуз Иса Вичин тилмизарни галаз луьткведа акьахайла, Ада абуруз лагьана:

– Ша чун вирин а патаз экъечӀин.

Абуру луьткве гьална[+]. 23Рекье Иса ахварал фена. Вирел къати гар акьалтна, луьткве цяй ацӀуз эгечӀна. Абур кӀеве гьатна. 24Тилмизри Иса ахварай авудна, лагьана:

– Устаз! Устаз! Чун цин кӀаниз язава.

Ада къарагъна гарни гур лепеяр секинарна. ТӀурфан акъвазна, кьуд пата секинвал гьатна[+].

25– Куь иман гьиниз фена? – хабар кьуна Ада.

КичӀевал акатнавай ва мягьтел хьанвай тилмизри чпи чпиз лагьана:

– Гарни яд Вичиз кӀандайвал муьтӀуьгъарзавай Им Вуж хьурай?


Герасинда жинерар хкудун


(МатӀай 8:28-34; Мрк. 5:1-20)

26[•]Исани тилмизар Галилейдин[†] къаншарда авай Герасин вилаятдиз атана акъатна. 27Иса вирин къерехдал эвичӀайла, Адан вилик фадлай жинерар квай, пекерни алукӀ тийизвай, вични кӀвале ваъ, кьейибур твадай кьветӀера уьмуьр тухузвай са инсан экъечӀна. 28Иса акурла, ам Адан вилик ярх хьана ва ван алаз гьарайна:

– Ваз завай вуч кӀанзава, я виридалайни виневай Аллагьдин Хва[†] Иса? Ваз минет хьурай, Вуна зун азабрик кутамир![+]

29Ада акӀ лугьунин метлеб ам тир хьи, Исади чӀуру жинжиз и инсандикай хкечӀун эмирнай. Жинжи са шумудра и инсан кьуна чандивай авурди тир. Шумудни садра ам зунжурралди кутӀунна хуьз хьанатӀани, абур кьатӀ-кьатӀ ийиз, жинжин таъсирдик кваз, ам кьурумриз катдай.

30Исади адавай жузуна:

– Ви тӀвар[†] вуж я?

– Кьушун я, – жаваб гана касди, вучиз лагьайтӀа адак гзаф жинерар квай. 31Жинерри Исадиз, чеб гургусдиз[*] ракъурмир лугьуз, минетна. 32Патав гвай пелел вакӀарин са чӀехи суьруь алай. Жинерри вакӀарик акахьдай ихтияр це лугьуз Исадиз дад-бидадна. Ада абуруз ихтияр гана. 33Жинерар инсандикай хкатна вакӀарик акахьна; вакӀарини чукурна фена са чархалай вириз хкадарна ва ана абур вири цин кӀаниз яна.

34Хьайи кар акур вакӀарбанри, чукурна фена, чпиз акурдакай шегьеррани хуьрера ахъайна. 35Инсанар вуч хьанватӀа килигиз рекье гьатна. Исадин патав атайла, абуруз жинерар хкатнавай кас вич вичел хтанваз, пекерни алаз Исадин патав ацукьнаваз акуна; абурук кичӀ акатна[+]. 36И крар акурбуру жинерар квайди гьикӀ сагъарнатӀа, атайбуруз ахъайна. 37Герасин вилаятда авай халкьди Исадивай чпин сергьятрай хъфин тӀалабна, абурук лап зурба кичӀ акатнавай. Исани луьткведа акьахна Галилейдиз хъфена[+]. 38Жинерар хкатай касдини, Исадихъ галаз амукьиз кӀанз, Адаз минетна, амма Исади лагьана:

39– Жуван кӀвализ ахлад. Аллагьди ваз авур зурба куьмекдикай вун хъфена виридахъ галаз рахух.

Адани Исади вичиз авурдакай фена шегьер тирвал ихтилат ийиз хьана[+].


Яиран рушал чан хкун


(МатӀай 9:18-26; Мрк. 5:22-43)

40[•]Иса элкъвена Галилейдиз хтана. Халкьди Ам шадвилелди кьабулна, вучиз лагьайтӀа Адал виридан вил алай. 41Ингье, синагугдин[†] кьиле авай Яир лугьудай кас атана Исадин кӀвачерик ярх хьана. Ада Исадиз вичин кӀвализ ша лагьана, минетна:[+] 42адан цӀикьвед йис хьанвай авай-авачир са руш рекьидай гьалдал атанвай. Иса аниз рекье гьатна, инсанри гьар патахъай Ам юкьва туна. 43Абурухъ цӀикьвед йисуз къеняй иви физ азиятдик квай са пабни галай. Вичихъ авай-авачир вири эменни лукьманриз серфнатӀани, садавайни ам сагъариз хъхьаначир[+]. 44И папа, кьулухъай атана, Исадин парталдин ценцик гъил кяна. А папай физвай иви гьасятда акъваз хьана[+].

45– Зак ни гъил кяна? – жузуна Исади.

Садани хиве кьун тавурла, адахъ галайбуру ва Петруди лагьана:

– Устаз, халкьди Вун элкъуьрна юкьва тунва.

46Амма Исади лагьана:

– Са ни ятӀани Зак гъил кяна. За Жувай къуват фейиди гьисс авуна[+].

47А паб, вичи авур кар чуьнуьхиз тахьана, зурзун кваз атана, Исадин кӀвачерик ярх хьана. Исадик гъил кягъуникди вичиз регьят хьайиди ада вири халкьдиз малумарна. 48Исади адаз лагьана:

– Чан руш! Ви иманди вун хиласна! Ахлад, саламат хьурай вун[+].

49Адан гаф мецел аламаз синагугдин кьиле авайдаз атана сада лагьана:

– Ви руш кьена, вуна мад Муаллим икрагь хъийимир.

50И гафар ван хьайила, Исади Яираз лагьана:

– КичӀе жемир, анжах Зи чӀалахъ хьухь. Ви руш хилас жеда.

51Петрудилай, Ягьядилай[†], Якьубалай[†] ва рушан диде-бубадилай гъейри, Ада садазни руш авай кӀвализ гьахьдай ихтияр ганач[+]. 52А рушахъ вири шехьзавай. Амма Исади лагьана:

– Шехьмир, руш кьенвач, ам ксанва[+].

53Анал алай инсанар адал хъуьрена, абуруз руш кьенвайди чизвай. 54Исади, рушан гъил кьуна, гьарайна:

– Къарагъ, я руш![+]

55Рушал гьасятда чан ахкьалтна, ам къарагъна. Исади рушаз тӀуьн гун эмирна. 56Рушан диде-буба мягьтел хьана амукьна. Исади абуруз хьайи кардикай садазни талгьун эмирна[+].

### 9


Тилмизар чирвилер гуз ракъурун


(МатӀай 10:9-14; 14:1-2; Мрк. 6:7-16)

1[•]Исади[†] Вичин цӀикьвед илчидиз[†] эверна, абуруз жинерар[†] хкуддай ихтияр ва азарар сагъар хъийидай къуват гана[+]. 2Ада абур Аллагьдин пачагьвиликай хабар гуз ва азарри кьунвайбур сагъар хъийиз ракъурна.

3– Фидай рекьиз гьич са затӀни кьамир: я аса, я гьебе, я фу, я пул, я дегишдай пекерни, – лагьана Исади. – 4Гьи кӀвализ куьн фейитӀа, шегьердай хъфидалди, гьана акъваз. 5Са гьина ятӀани куьн мугьманвиле кьабул тавуртӀа, анай экъечӀна хъфидайла, виридаз аквадайвал куь кӀвачерал ацукьай ругни югъур хъувуна ахлад. Къуй им абуруз гудай жазадикай виликамаз хабардарвал хьурай[+].

6Абур Шад Хабар[†] чукӀуриз ва инсанар сагъар хъийиз хуьрер тирвал къекъвена[+].

7[•]Исадин крарикай Гьируд[†] бегдиз хабар хьана. Адан кьил акъатзавачир: садбуру Иса кьена чан хтанвай[†] Ягья[†] я,[+] 8муькуьбуру Ам хтанвай Ильяс[†] я, са бязибуруни Ам цӀийиз чан хтанвай дегь чӀаварин пайгъамбар[†] я лугьузвай.

9– Ягьядин кьил за атӀана, – лагьана Гьируда. – Амма, заз ван жезвай, чеб тежедай хьтин крар ийизвай Ам вуж хьурай?

Адаз Иса акваз кӀан хьана[+].


Вад агъзур кас тухарун


(МатӀай 14:13-21; Мрк. 6:32-44; Ягь. 6:1-13)

10[•]Илчияр элкъвена хтайла, чпи кьилиз акъудай крарикай абуру Исадиз ахъайна. Ахпа Иса, гьабурухъ галаз кьилди амукьун патал, Бетсаид лугьудай шегьердин патав гвай са хелвет чкадиз фена[+]. 11Иса аниз финикай хабар хьайила, халкьни Адан гуьгъуьна гьатна гьаниз атана. Адани халкь кьабулна ва Аллагьдин пачагьвиликай абуруз ихтилатар ийиз, сагъарна кӀанзавайбур дири хъийиз хьана.

12Югъ атана нянихъ элкъвенвай. ЦӀикьвед илчиди, Адан патав атана, лагьана:

– Вуна халкь ахъая, абур патарив гвай хуьрериз чпиз илифдай чка ва недай затӀ жагъуриз фирай. Инаг хелвет чка я, абуруз инай недай затӀ жагъидач.

13– Куьне халкьдиз тӀуьн це, – лагьана Исади.

– Чав гвайди анжах вад фуни кьве гъед я, – лагьана абуру. – Белки, чна и инсанриз виридаз недай затӀар къачун?

14(Папарни аялар квачиз, вад агъзур кьван итим авай.)

Исади Вичин тилмизриз[†] лагьана:

– ЯхцӀурни цӀуд-яхцӀурни цӀуд кас жерге-жерге ацукьра.

15Абуру Ада лагьайвал халкь ацукьарна. 16Исади вад фу ва кьве гъед къачуна, кьил цавуз хкажна, хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз, фу кӀус-кӀус авуна, а кӀусар, халкьдин арада паюн патал, тилмизрив вугана. 17Фу тӀуьна вири тух хьана; тилмизри цӀикьвед зимбил ацӀудай кьван фан кӀусар кӀватӀ хъувуна.


Петруди Иса – Месигь яз кьабулун


(МатӀай 16:13-20; Мрк. 8:27-30)

18[•]Садра хелвет чкада Исади Вичин тилмизарни галаз дуьаяр[†] ийизвай.

– Халкьди Зун няй кьазва? – абурувай хабар кьуна Ада.

19– Садбуру Ягья пайгъамбардай, – жаваб гана абуру, – садбуру – Ильясай; масадбуру Вун цӀийиз чан хтанвай дегь чӀаварин пайгъамбардай кьазва[+].

20Адани абурувай хабар кьуна:

– Бес куьне Зун няй кьазва?

– Аллагьдин Месигьдай[†] – жаваб гана Петруди[+].

21[•]Амма и кардикай садазни талгьун патал, Исади абуруз кӀевелай тагькимарна.


Исади Вичин кьиникьикай сад лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 16:21-28; Мрк. 8:31–9:1)

22– Инсандин Хци[†] гзаф азаб-азият чӀугун лазим я, – лагьана Исади. – Ам агъсакъалри, чӀехи хахамри[†] ва тавратдарри[†] кьабулнач. Ам абуру рекьида ва пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа[+].

23Виридахъ элкъвена, Исади давамарна:

– Низ Захъ галаз къвез кӀанзаватӀа, ам чандилайни гъил къачуна, гьар юкъуз вичин азабрин хашни[†] кӀулаз яна Захъ галаз атурай[+]. 24Низ вичин чан хуьз кӀанзаватӀа, а касдивай чан къакъатда. Зун патал ни вичин чан эцигайтӀа, адан чан сагъни жеда. 25Вичин чан пучна вири дуьнья къачуникай инсандиз вуч хийир ава[+]? 26Инсандин Хва Вичин ва Вичин Бубадин[†], гьакӀни пак[†] малаикрин[†] баркалла[†] алаз къведа. Амма низ Зун ва Зи Гафар кьабулиз регъуь хьайитӀа, Инсандин Хцизни, Вич атайла, гьа кас кьабулиз регъуь жеда[+]. 27За квез рикӀивай лугьузва: инал акъвазнавай са бязибуруз Аллагьди пачагьвал ийидай вахт акун тавунмаз, гьич ажални аквадач[+].


Исадин къамат дегиш хьун


(МатӀай 17:1-13; Мрк. 9:2-13)

28[•]И гафар лагьана са гьафте кьван алатайла, Петру, Ягья ва Якьуб[†] галаз Иса дуьаяр ийиз дагъдиз хкаж хьана[+]. 29Ада дуьа ийидайла, Адан къамат дегиш хьана, Адан пекерни лацу хьана цӀарцӀар гуз акъвазна. 30Гьа вахтунда Адахъ галаз кьве касди суьгьбет ийизвай: сад Муса[†] тир, муькуьдини – Ильяс. 31Баркалла алаз атанвай абур Иса Ярусалимда рекьидайдакай рахазвай.

32Абуру ихтилатар ийизвай чӀавуз Петру ва адахъ галайбур ахвариз фенвай. Ахварай аватайла, абуруз Исадин баркаллади гузвай рапрап ва Исадихъ галаз акъвазнавай кьве итим акуна. 33А итимар Исадин патавай хъфидайла, Петруди, вичи вуч лугьузватӀа течиз, Исадиз лагьана:

– Устаз! Чун ина аваз хъсан хьана. Ша чна ина пуд кума эцигин: сад Ваз, сад Мусадиз, садни Ильясаз.

34Ада и гафар лугьудайла, тилмизар цифедин хъендик акатна. Чеб цифедик акатайла, тилмизриз кичӀе хьана. 35Цифедай рахадай ван акъатна:

– Ам Зи хкянавай Хва я, Адан чӀалаз килиг[+].

36А ван атӀайла, Иса анал мад текдиз аламай. Чпиз акурдакай Петруди ва адахъ галай тилмизри а вахтунда садазни лагьанач.


Жин квай жегьил сагъар хъувун


(МатӀай 17:14-19; Мрк. 9:14-29)

37[•]Исани пуд тилмиз пакагьан юкъуз дагъдай хтайла, абурун вилик гзаф халкь экъечӀна. 38Садлагьана халкьдин арадай са итимди гьарайна:

– Муаллим! Ваз минет хьурай, зи хциз килиг. Ам захъ авай-авачир сад я. 39Ам чӀуру жинжи кьаз, адай гьараяр акъудзава. Адан сивяй каф чкӀидалди жинжи адал таб акъалдарзава; вичиз кӀандай кьван азабар гайидалай кьулухъ ам адалай алатзава. 40За Ви тилмизривай адакай чӀуру жин хкудун тӀалабнай, амма абурулай алакьнач.

41– Эй, рекьяй акъатнавай, иман[†] гвачир инсанар! – жаваб гана Исади. – Гьикьван гагьди Зун квехъ галамукьрай? Гьикьван чӀавалди За куьн эхрай? Гъваш иниз жуван хва.

42Гада Исадин патав агатзавайла, жинжи ам чилел ярхарна, гада вич вичелай ракъурна. Амма Исади чӀуру жин акъвазарна. Гада сагъар хъувуна, ам вичин бубадив вахгана[+].


Исади Вичин кьиникьикай кьвед лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 17:22-23; Мрк. 9:30-32)

43[•]Вири Аллагьдин гьайбатди мягьтеларна. Инсанар Исади авур кардал мягьтел хьана амайла, Ада тилмизриз лагьана:

44– И гафар куьне рикӀел хуьх: Инсандин Хва инсанрин гъиле тун лазим я[+].

45Амма абур Ада лагьай гафарин гъавурда гьатнач. Абур гъавурда гьат тежедай жуьреда кьасухдай лагьай гафар тир. Абурун манани Адавай хабар кьаз абуруз кичӀезвай[+].


Вуж артух я?


(МатӀай 18:1-5; Мрк. 9:33-40)

46[•]Тилмизрин арада абурукай вуж артух я лугьуз, гьуьжет гьатна. 47Абурун рикӀе авай фикир чир хьайила, Исади аял къачуна Вичин вилик акъвазарна.

48– И аял Зи хатурдай ни кьабулайтӀа, гьада Зунни кьабулзава, – лагьана Ада, – ни Зун кьабулайтӀа, гьада Зун Ракъурайдини кьабулзава. Квекай виридалайни агъада вуж аватӀа, гьам виридалайни вине жеда[+].

49Инал Ягьяди лагьана:

– Я Устаз! Чаз Ви ТӀварц[†]Ӏелай инсанрикай жинерар хкудзавай са кас акунай. Ам чи арадай тахьуниз килигна, чна адаз а кар ийиз къадагъа авуна[+].

50– Къадагъа ийимир, – лагьана Исади, – вуж квез акси туштӀа, гьам куь патал ала[+].


Иса Самариятда кьабул тавун

51Иса цаварал хутахдай йикъар мукьвал хьайила, Ада кӀевелай Ярусалимдиз фин кьетӀна[+]. 52Ярусалимдиз Самариятдай[†] яна фена кӀанзавай. Аниз Ада Вичелай вилик сифте Вичин инсанар ракъурна. Ам къведалди гьазурвилер авун патал, абур Самариятдин са хуьруьз фена[+]. 53Амма Иса Ярусалимдиз физва лугьуз, ана абур садани илифарнач. 54А кар акур Адан тилмизар тир Якьубани Ягьяди лагьана:

– Я Агъа! Ша чна цавай цӀуз эверна, абур тергин[+].

55Исади абуруз и кар къадагъа авуна. 56А вахтунда абур элкъвена маса хуьруьз фена.


Исадин гуьгъуьнаваз физ кӀанзавайбур


(МатӀай 8:19-22)

57[•]Абур рекье авайла, са ни ятӀани Адаз лагьана:

– Я Агъа! Вун гьиниз фейитӀани, зунни Ви гуьгъуьна аваз къведа.

58– СикӀерихъ кьветӀер жеда, – жаваб гана Исади, – цавун къушарихъни – мукар, амма Инсандин Хцихъ кьил эцигдай са чка авач.

59Муькуьдаз лагьана:

– Зи гуьгъуьна аваз ша.

– Я Агъа! – лагьана ада. – Вуна заз фена эвел зи буба кучукдай ихтияр це.

60Амма Исади лагьана:

– Кьейибур къуй чан алай мейитри кучукрай, жува фена Аллагьдин пачагьвиликай муштулухар це.

61Са масадани лагьана:

– Зун Вахъ галаз къведа, я Агъа, амма сифте Вуна заз фена жуван хизандиз сагърай лугьудай ихтияр це.

62Амма Исади адаз лагьана:

– Ни вичин гъил куьтендин хилел эцигиз, вил кьулухъ ягъиз хьайитӀа, гьадакай Аллагьдин Пачагьлугъ[†] патал гьич са хийирни жедач.

### 10


Пудкъанни цӀикьвед тилмиз


(МатӀай 11:21-24)

1[•]Адалай кьулухъ Реббиди[†] мад пудкъанни цӀуд кас хкяна, Вичиз физ кӀанзавай шегьерризни хуьрериз абур кьве-кьвед Вичелай вилик ракъурна. 2Абуруз Ада лагьана:

– Гвен бул я, гвен гуьдайбур – тӀимил; гьакӀ хьайила, гвенин Иесидиз гвен гуьдайбур мад ракъуррай лагь![+]

3Алад! За куьн жанавуррин арадиз кӀелер[†] хьиз ракъурзава[+]. 4Я пулунин кисе, я гьебе, я кӀвачин къапар къачумир, я физвай рекье садазни салам гумир. 5Гьи кӀвализ куьн фейитӀани, сифте лагь: «Хийирар хьуй!» 6Ана хийир-дуьа[†] авуниз лайих авай инсан аваз хьайитӀа, ада куьне а кӀвализ гъидай хийир кьада, тахьайтӀа куь хийир элкъвена квел хкведа. 7Гьа кӀваляй хъфимир, гьабурухъ авайди неъ, хъухъ: чӀугунвай зегьметдиз лайих къимет гун лазим я. Садан кӀваляй масадан кӀвализ экъечӀмир[+].

8Са шегьердиз атана куьн кьабулайтӀа, квез вуч гъайитӀа, гьам неъ[+]. 9Гьана азарри кьунвайбурни сагъар хъия ва анин эгьлийризни лагь: «Аллагьди пачагьвал ийидай вахт квез мукьва хьанва»[+]. 10Чара шегьердиз атайла, куьн кьабул тавуртӀа, къецел экъечӀна, лагь: 11«Квек тахсир квайди чирун патал, чи кӀвачерал ацукьнавай куь шегьердин ругни кваз чна югъур хъувуна квез тада. Аллагьди пачагьвал ийидай вахт мукьва хьанвайди квез чир хьухь»[+]. 12За квез лугьузва хьи, Къияматдин юкъуз[†] Садум[†] шегьердиз и шегьердилай регьят жеда[+].

13[•]Вазни жедайди гуж я, Харазин шегьер! Вазни жедайди гуж я, Бетсаид шегьер! Куьна хьайи хьтин аламатар Туьрс ва Сидун шегьерра хьанайтӀа, а шегьеррин агьалияр, шихин пекер алукӀна, кьилелай руьхъ алахна, Аллагьдин рекьел къведай[†][+]. 14ГьакӀ хьайила, Къияматдин юкъуз квез гудай жазадилай Туьрсдизни Сидундиз гайи Аллагьдин жаза кьезилди жеда. 15Вазни, Кефернагьум, вун цавариз хкаждайди хьиз авани? Ваъ, вун ирид чилерин кӀаник вегьида!

16Квекай кьил къакъудзавайда закайни кьил къакъудда, Закай кьил къакъудзавайда Зун Ракъурнавайдакайни кьил къакъудда[+].


Тилмизар элкъвена хтун


(МатӀай 11:25-27; 13:16-17)

17Пудкъанни цӀуд тилмиз[†] шаддаказ элкъвена хтана.

– Я Агъа! – лагьана абуру. – Ви ТӀвар[†] кьурла, чаз жинерарни[†] кваз муьтӀуьгъ жезвай[+].

18– Заз цӀайлапан хьиз цаварай аватай иблис[†] акуна, – лагьана Исади[†]. –[+] 19Ингье, За квез гъуьлягърални акьрабрал са зиянни авачиз кӀвач вегьидай ва душмандин вири къуватрал гъалиб жедай гуж ганва, са затӀунивайни квез зиян гуз жедач[+]. 20Амма куьне жинерар квез табий хьунал шадвал ийимир, куь тӀварар цаварал кхьенваз хьунал шадвал ая[+].

21[•]Гьа вахтунда Пак Руьгьди[†] Иса хвешивилив ацӀурна.

– Ваз шукур хьурай, Буба[†], цаваринни чилин Ребби, – лагьана Исади, – Вуна акьулни къанажагъ авайбурукай чуьнуьхнавай сир гъвечӀи аялриз ахъайна. Эхь, Буба, ам Ви регьим алай къаст тир.

22Зи Бубади Заз вири ганва. Хва вуж ятӀа, Бубадилай гъейри садазни чидач, Буба вуж ятӀа, Хцелай ва Хциз Ам низ къалуриз кӀан хьайитӀа, гьадалайни гъейри садазни чидач[+].

23Исади тилмизрихъ элкъвена кьилди абуруз лагьана:

– Квез аквазвайди аквазвай вилер бахтавар[†] я![+] 24За квез лугьузва: квез аквазвай крар гзаф пайгъамбарризни[†] пачагьриз чпизни акуна кӀанзавай, амма акунач; квез ван къвезвайбурукай чпизни ван атана кӀанзавай, амма атанач[+].


Хъсан самариятви


(МатӀай 22:34-40; Мрк. 12:28-31)

25Са гъилера Иса синагъ ийиз кӀанз, къарагъна са тавратдарди[†] Адавай хабар кьуна:

– Я Муаллим, эбеди уьмуьрдив[†] агакьун патал, за вуч авун лазим я[+]?

26– Къанунда[†] вуч кхьенва? – жаваб гана Исади. – Анай вуна вуч кӀелзава?

27Ада жаваб гана:

– Виридан Ребби Аллагь рикӀин сидкьидай, жуван вири чандалди, жуван вири амандалди, жуван вири кьатӀунралди кӀан хьухь, «жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь»[+][+].

28– Вуна дуьздаказ жаваб гана, – лагьана Исади; – вуна гьакӀ авунни ая, вал чан жеда[+].

29Амма, вичин суал дуьзди яз къалурун патал, ада Исадиз лагьана:

– Бес зи мукьув гвайди вуж я?

30А суалдиз жаваб яз, Исади адаз кьиса[†] ахъайна:

– Са инсан Ярусалимдай Еригьандиз физвайла, ам къачагърин гъиле гьатна; абуру адалай пекер хтӀунна, гатана, ам рекьидай чкадал гъана, чебни хъфена. 31А рекьяй са хахам[†] физваз хьана, адаз гатанвайди акурла, ам кьасухдай къвалавай элячӀна фена. 32Гьа и чкадал атай левидини[†] гьакӀ авуна: гатанвайди акун кумазни, патавай элячӀна фена[+]. 33Гьанлай са самариятви[†] фидайла, ам акунмазни, адаз а касдин язух атана[+]. 34Ам адан патав фена, чехирдив чуьхвена, адан хирериз зейтундин чӀем яна, кутӀунна. Вичин ламрал акьадарна ам мугьманханадиз хкана ва гьанани адахъ гелкъвена. 35Пакагьан[†] юкъуз вич хъфидайла, кьве динар акъудна ада мугьманханадин иесидиз виликамаз гана ва лагьана: «Адахъ гелкъуьгъ; артухан харж акъатайтӀа, элкъвена хкведайла, за вав вахгуда». 36Ваз чиз, къачагърин гъиле гьатай кас патал а пудакай вуж мукьув гвайди тир?

37Тавратдарди лагьана:

– Адаз хъсанвал авурди.

Инал Исади лагьана:

– Алад, жувани гьакӀ ая.


Иса мугьманвиле

38Садра абур рекье авайла, Иса атана са хуьруьз акъатна; ана Марта лугьудай са папа Адаз мугьманвилиз эверна[+]. 39Адахъни Майрам[†] лугьудай са вах авай. Ада, Исадин кӀвачерив ацукьна, Адан гафариз яб гузвай[+]. 40ТӀуьн-хъун гьазуриз гара авай чӀавуз, Мартади, атана, Исадиз лагьана:

– Я Агъа! Зи ваха са кӀвалахни тийиз, икьван крар са зал вегьенвайди Ваз аквазвачни? Адаз заз куьмек ая лагь.

41– Марта! Марта! – жаваб гана Реббиди. – Вуна гзаф зегьметар чӀугвазва, ваз гзаф къайгъуяр ава[+]. 42КӀанзавайди анжах са кар я. Майрама вичиз виридалайни хъсан кар хкянава, ам адавай къакъудни ийидач[+].

### 11


Дуьадикай


(МатӀай 6:9-13; 7:7-11)

1[•]Садра са чкада Исади[†] дуьаяр[†] авурдалай кьулухъ, Адан тилмизрикай[†] сада лагьана:

– Я Агъа! Ягьяди[†] вичин тилмизриз дуьаяр ийиз гьикӀ чирнатӀа, Вунани чаз гьакӀ чира![+]

2– Дуьа ийидайла, куьне икӀ лагь, – жаваб яз лагьана Исади.

– Буба[†]! Ви ТӀвар[†] пак[†] хьурай!
Ви пачагьвилин вахтни алукьрай!
3Чаз къвезвай кап гьалал фу це
На чаз гьар юкъуз.
4Гъил къахчу чи гунагьрилай[†],
чнани чи бурж алайбурулай
гъил къахчузва эхир.
Чун темягьра твамир Вуна[+].

5Ахпа Исади абуруз лагьана:

– Лугьун чна, кьуланфериз квекай сада дустунин патав фена, лугьуда: «Къала, дуст кас, буржуна зав кьвед-пуд фу гице. 6Рекьяй зи дуст атана акъатнава, захъ адан вилик эцигдай затӀни авач». 7Дустуни кӀвалин къеняй адаз жаваб гана: «Зун икрагь ийимир, ракӀарарни агалнава, аяларни захъ галаз къатканва; завай къарагъна вав фу вугуз жедач».

8За квез лугьузва: ада ваз дуствилелди фу тагуз хьайитӀа, ви кӀевивал акурла, ада, къарагъна, ваз лазим кьван гуда.

9Зани квез лугьузва:

тӀалаба – квез гуда,
къекъуьгъ – квез жагъида,
рак гатут – квез ахъайда.
10Гьар ни тӀалабайтӀа, гьада къачуда,
вуж къекъвейтӀа, гьадаз жагъида,
ни рак гатайтӀа, гьадаз рак ахъайда[+].

11Хци гьуьлуьн гъед це лагьайла, квекай гьи бубади гъетрен чкадал адан гъиле гъуьлягъ вугуда?

12Кака це лагьайла, какадин чкадал акьраб гудани?

13Куьн хьтин писбуру чпин аялриз хъсан савкьватар гуз хьайила, цавараллай Бубадивайни Вичивай тӀалабайдаз Пак Руьгь[†] гуз жедачни мегер[+]?


Иса ва Багьал-Зевул


(МатӀай 12:22-30; Мрк. 3:22-27)

14[•]Садра Исади лалдакай чӀуру жин[†] хкудна. Жин хкатайла, лалдай чӀал акъатна. Халкь мягьтел хьана. 15Са бязибуру лугьузвай:

– Жинерар хкуддай къуват Ада жинеррин кьилевай Багьал-Зевулавай[†] къачузва[+].

16Муькуьбуру, Ам синагъ ийиз кӀанз цавараллайдавай къалуриз жедай хьтин керемат-ишараяр[†] ая лугьуз адавай тӀалабзавай[+]. 17Амма Исади, абурун рикӀера авайдакай чиз, абуруз лагьана:

– Чеб чпиз акси кьве патал пай хьайи пачагьлугъ ичӀи жеда; къал гьатай кӀвални чӀур жеда. 18Иблисни[†] вич вичиз акси хьайитӀа, адан пачагьлугъди давам гьикӀ гуда? Куьне лугьузва хьи, За жинерар хкуддай къуват Багьал-Зевулавай къачузва. 19За а къуват Багьал-Зевулавай къачузватӀа, куь терефдарри ахьтин къуват нивай къачузва? Куь дуван ийидайбур гьабур хьурай![+] 20Куьне За жинерар хкуддай къуват Аллагьдивай къачузва лагьайтӀа, – им квел Аллагьди пачагьвал ийизва лагьай чӀал жеда. 21Къуват авайда ва яракь гвайда вичин кӀвал хуьз хьайила, адан мулк саламатвиле амукьда. 22Амма адалай гзаф къуват авайди адал гъалиб хьайитӀа, адавай вичин далу акалнавай яракьни къакъудда, адан эменнини тарашна тулкӀ ийида. 23Вуж Захъ галаз туштӀа, ам Заз акси я; ни Зун галачиз вуч кӀватӀнатӀа, гьам вара-зара ийида[+].


Жин элкъвена хтун


(МатӀай 12:43-45)

24Жин инсандикай хкечӀайла, ам яд авачир кьурумра вичиз секин са чка жагъун тавурла, къекъвез гьатда. «Жуван кӀвализ хъфин кван», – лугьуда ада. 25Элкъвена аниз хтайла, адаз анаг къакъажнаваз жагъида. 26Гьанлай ам фена, вичелайни бетер ирид маса жинни къачуна, вич кваз хьайи инсандиз гьахь хъийида ва архайин жеда. А жинерар акатай инсандиз авайдалайни пис жеда[+].

27И гафар лугьудайла, халкьдин арадай са папа ван алаз Исадиз гьарайна:

– Бахтавар[†] я Вун хайи, Ваз нек гайи паб![+]

28Амма Исади лагьана:

– ЯтӀани, Аллагьдин чӀалаз килигиз, Адан Гафар кьилиз акъудзавайбур а папалайни бахтавар я[+].


Юнус пайгъамбардин ишара


(МатӀай 12:39-42)

29[•]Исадин патав мадни гзаф халкь кӀватӀ жез хьана. Абурухъ элкъвена, Ада лагьана:

– Къенин несил гьикьван чӀур хьанва! И несилди керемат-ишара тӀалабзава, амма адаз Юнусан[†] керемат-ишарадилай гъейри маса керемат-ишара аквадач. 30Ниневдин[†] агьалийриз Юнус гьихьтин ишара[†] хьанатӀа, и несилдизни Инсандин Хва[†] гьахьтин ишара жеда. 31Кьибле патан пачагь-ханум чилин лап а кьиляй Сулейман[†] пачагьдин камал квай гафариз яб гуз атанай. И несилдиз Сулейман пачагьдилайни ЧӀехидан гафарин ван къвезва. ЯтӀани и несил Адаз акси экъечӀзава. Гьавиляй Къияматдин юкъуз[†] Кьибле патан пачагь-ханумди и несилдиз кар кьада[+]. 32Къияматдин юкъуз Ниневдин агьалийри и несилдиз кар атӀуда. Юнус ам несигьатриз яб гайи Ниневдин агьалийри туба авунай[†] ва несилдиз Юнусалайни ЧӀехидан несигьатрин ван къвезва[+].


Экв ва мичӀ


(МатӀай 5:15; 6:22-23)

33[•]Гьич садани куькӀуьрнавай шем чинебан чкада, я тахьайтӀа, къапунин кӀаник эцигдач. Ам, кӀвализ гьахьзавайбуруз экв акун патал, шемергандал эцигда[+]. 34Ви бедендин чирагъ вилер я; ви вилер сагъ хьайитӀа, вун экуьнив ацӀана жеда, ви вилер чӀурузваз хьайитӀа, вун мичӀивиле гьатна жеда. 35Килиг ви беденда авай экв мичӀивал яз тахьурай! 36Ви беден вири экуь ятӀа ва адак гьич са чӀулав лекени квачтӀа, вун, чирагъдин экуьник квайди хьиз, михьиз[†] экуь жеда.


Фарисейринни тавратдаррин чӀуру крар


(МатӀай 23:1-36)

37[•]Исади Вичин чирвилер гана куьтягьайдалай кьулухъ, са фарисейди[†] Ам вичин кӀвализ илифарна. Ада атана суфрадихъ Вичин чка кьуна. 38Фу недалди Исади Вичин чин-гъил чуьхуьн тавурла, фарисей лап мягьтел хьана[+]. 39Амма Реббиди[†] адаз лагьана:

– Куьне, фарисеяр, куь къаб-къажахдин винел патар михьзаватӀани, куь къене авайди къанихвални писвал я. 40Эй, ахмакьар! Къен пад халкь авунвайди гьа винел пад халкь авурди тушни? 41Къаб-къажахда авайди кесибриз пая – куьн вири патарихъай михьи жеда.

42Гуж я квез хьанвайди, фарисеяр: пурнийрилай, рейгьандилай ва гьар жуьредин векьер-кьаларилай куьне харж гузва, амма эвелни-эвел авуна кӀанзавай адалатвални Аллагь кӀан хьун куьне рикӀелай ракъурнава! Авуна кӀанзавай важиб авай кар гьа им я, амма муькуь крарни рикӀелай ракъурна виже къведач[+].

43Гуж я квез хьанвайди, фарисеяр: синагугра[†] аквадай чкаяр кьунал куь рикӀ ала, майданрални – квез куьн гьуьрметдалди тебрикна кӀанда[+].

44Гуж я квез хьанвайди, куьн кьилихъ къван галачир сурар хьиз я: инсанар ана сурар авайди тийижиз къекъвезва.

45Инал тавратдаррикай[†] сада Адаз лагьана:

– Муаллим! Вуна и гафаралди чи гуьгьуьлрани эцязава хьи?!

46Амма Исади лагьана:

– Квезни, тавратдарар[†], хьанвайди гуж я: куьне халкьдин кӀула диндин къайдайрин зурба парар твазва, амма а парарик куьне гьич тӀубни кязавач. 47Гуж я квез хьанвайди, куьне куь бубайри кьейи пайгъамбарриз[†] гуьмбетар эцигзава. 48Гьадалди куь бубайри авур чӀуру крар дуьзбур я лугьуз куьне къул чӀугвазва; абуру пайгъамбарар кьена, куьне а пайгъамбарриз гуьмбетар эцигзава[+]. 49Гьавиляй тушни Аллагьдин чӀехи Камалди икӀ лагьайди: «За абурун патав пайгъамбарарни илчияр[†] ракъурда; абурукай садбур абуру рекьида, муькуьбур хурук кутада»[+]. 50-51Дуьнья халкь авур чӀавалай инихъ экъичнавай пайгъамбаррин иви, Гьабилан[†] ивидилай гатӀунна Аллагьдин КӀвалинни[†] къурбангандин[†] арада кьейи Зекеридин ивидал къведалди, За а несилдин вилерай хкида. Эхь, лугьузва За квез, а несилдиз вичиз къвезвайди вичел агакьни ийида[+]. 52Гуж я квез хьанвайди, тавратдарар: чирвилерин куьлегар куьне куь гъиле кьунва. Я куьн гьахьзавач, я гьахьиз кӀанзавайбурузни куьне манийвал ийизва.

53Иса анай экъечӀайла, тавратдарарни фарисеяр гужуналди Адаз суалар гуз, Ам кӀеве тваз кӀанз, 54Адан сивяй Адак тахсир кутаз жедай хьтин гаф акъатдатӀа лугьуз, алахъзавай[+].

### 12


Исади кьве чин хьунухь айибун


(МатӀай 10:26-33)

1Агъзурралди инсанар кӀватӀ хьана, сада сад чуькьуьзвай арада Исади[†] сифтедай Вичин тилмизриз[†] лугьуз хьана:

– Фарисейрин[†] маядикай, яни абурал кьве чин хьуникай мукъаят хьухь![+] 2Ашкара тежедай гьич са затӀни ва малум тежедай чинебан гьич са карни авайди туш[+]. 3Гьаниз килигна буьркьвеба вуч куьне лагьанатӀа, гьадан ван эквеба жеда ва кӀвале куьне япал вуч лагьанатӀа, гьадакай кӀвалин чӀередилай хабар акъатда.

4[•]За квез, Зи дустариз, лугьузва: инсан яна рекьизвайбурукай кичӀе жемир, кьинилай гъейри абурулай маса кар алакьдач[+]. 5Амма нихъай кичӀе хьана кӀандатӀа, За квез лугьуда: кьена жегьеннемдиз[†] ракъурдай къуват авай анжах Садакай кичӀе хьухь. Эхь, лугьузва За квез, гьа Гьадакай кичӀе хьухь[+].

6Вад нуькӀрен къимет кьве къара пул тушни? НуькӀерикай садни Аллагьдин рикӀелай фенвач. 7Куь кьилелни гьикьван чӀарар алатӀа гьисабнава; гьа икӀ, квез кичӀе жемир: куьн нуькӀерилайни гзаф артух я[+].

8Лугьузва За квез: инсанрин вилик Зун ни ихтибардалди кьабулзаватӀа, гьам Аллагьдин малаикрин[†] вилик Инсандин Хцини[†] гьакӀ кьабулзава[+]. 9Инсанрин вилик ни Закай кьил къакъудайтӀа, Аллагьдин малаикрин вилик Инсандин Хцини адакай кьил къакъудда[+].

10Инсандин Хцикай чӀуру гаф лагьайтӀа, лагьайдалайни гъил къахчуда; амма Пак Руьгьдикай[†] ни аси[†] гафар авуртӀа, адалай гъил къахчудач[+].

11Куьн синагугриз[†], гьакимрин ва гуж гвайбурун патав гъайила, абуруз гьикӀ ва вуч жаваб гудатӀа лугьуз къайгъудик жемир. 12Гьа чӀавуз куьне вуч лагьана кӀандатӀа, гьам квез Пак[†] Руьгьди лугьуда.


Девлет авай ахмакь

13[•]Халкьдин арадай сада Исадиз лагьана:

– Муаллим! Зи стхадиз лагь хьи, ада захъ галаз ирс пай авурай.

14– Эй инсан, – лагьана Исади, – куь мал-мулк паюн, куь гьахъ-дуван авун Зи хиве тунвайди вуж я?

15– Килиг, – хълагьна Исади халкьдиз, – пулунихъ-девлетдихъ къаних жемир, инсандин уьмуьр адан мал-девлетдилай аслу жедач[+].

16Исади абуруз са кьиса[†] ахъайна:

– Девлет авай са инсандин никӀи хъсан бегьер гъана. 17Адани вичи вичикди веревирдер авуна: «Вучда? Зи чилерин майваяр кӀватӀна хуьдай чка захъ авач». 18«Ингье за вучдатӀа аку, – фикирна ада, – жуван гьамбарханаяр чукӀурна, гьабурулайни гегьенш чкаяр эцигда. Ана за жуван техил ва жувахъ авай-авачир вири хуьда. 19Жува жувазни лугьуда: Вуна ваз гзаф йисара менфят къачудай зурба няметар кӀватӀна: ял ягъа, неъ, хъухъ, кеф чӀугу». 20Амма Аллагьди адаз лагьана: «Эй ахмакь! Къе йифиз ви чан къачуда; вуна кӀватӀнавай кьванди нел гьалтда?»[+] 21Аллагь патал ваъ, вич патал девлет кӀватӀдайдан кьилел гьа ихьтин крар къведа[+].


Къайгъуйрикай


(МатӀай 6:19-21, 25-34)

22Исади Вичин тилмизриз лагьана:

– ИкӀ хьайила За квез лугьузва: вуч недатӀа лугьуз жуван чан патал ва вуч алукӀдатӀа лугьуз жуван беден патал къайгъуйрик жемир[+]. 23Чан недайдалай артух я, беденни – пекерилай. 24КӀвагъриз килиг: абуру я цазвач, я гуьзвач; абурухъ я цадай, я бегьер хуьдай чкаяр авач, амма Аллагьди абуруз тӀуьн гузва. Квезни Аллагьди гуда! Куьн къушарилай артух тушни мегер[+]? 25Кат-галтуг авуналди квевай нивай жуван уьмуьр са сятдин хьайитӀани артухариз жеда? 26Гьа икӀ, квелай и гъвечӀи кар хьайитӀани алакьдачтӀа, амайбурун къайгъу чӀугун куьз герек я? 27Бубуяр гьикӀ экъечӀзаватӀа килиг: абуру я зегьмет чӀугвазвач, я са затӀ хразвач. Амма За квез лугьузва хьи, гьихьтин иер пекер алай Сулейман[†] пачагьни и цуькверикай садав гекъигиз хьун мумкин туш. 28Къе никӀяй экъечӀзавай ва пака къулаз вегьидай векьни Аллагьди акӀ чӀагурзаватӀа[*], Ада а векь квелай артух чӀагурзавани, эй иманда[†] зайифбур![+] 29Гьа икӀ, куьн вуч неда, я тахьайтӀа вуч хъвада лугьуз, кат-галтугмир, я къайгъудикни жемир, 30тӀуьнихъ-хъунихъ и дуьньяда галтугзавайбур мажусияр[†] я. Куь Бубадиз[†] ибур квез герек тирди чизва. 31Гьавиляй куьне квез Аллагьдин Пачагьлугъ[†] жагъура, амайди Ада квез кӀукӀни алаз гуда[+]. 32КичӀе жемир, гъвечӀи кӀеретӀ! Вучиз лагьайтӀа квез Вичин Пачагьлугъ гун куь Бубадиз кӀанзава[+].

33Жуван мулкар маса це ва садакьаяр пая. Гьадалди куьне квез цаварал куьгьне тежедай пулунин кисеяр ва куьтягь тежедай хазинаяр гьазурда. Анра ам я чуьнуьхдай угъри, я недай гъуьчӀ жедач[+]. 34Куь девлет гьина аватӀа, куь рикӀни гьана жеда.


Вафа гвай лукӀарикай кьиса


(МатӀай 24:43-51; Мрк. 13:33-37)

35[•]Куьн, юкьвара чӀулар туна, куькӀуьрнавай чирагъар гваз гьазур хьухь. 36Куьн мехъерикай хтана кӀанзавай чпин агъадал вил алай инсанриз ухшар хьухь, ам хтана рак гатанмазни адаз гьасятда рак ахъайдайвал[+]. 37Чпин агъа кӀвализ хтайла, адаз уях яз жагъай лукӀар бахтавар[†] я. За квез рикӀивай лугьузва: агъади, вичин пекер дегишарна, абуруз суфрадихъ эверда ва абуруз къуллугъда. 38ЛукӀарин иесидиз, кьуланфериз хтайлани, экв жедайла хтайлани абур уях яз жагъайтӀа, а лукӀар бахтавар я. 39Квез чидани, кӀвалин иесидиз угъри къведай чӀав чир хьанайтӀа, вичин кӀвал атӀуз тадачир[+]. 40Куьнни гьазур яз хьухь: гьич квез хабарни авачиз Инсандин Хва хтана акъатда.

41Гьа чӀавуз Петруди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! И кьиса Вуна чаз лугьузвайди яни, я тахьайтӀа амайбурузни?

42Реббидини[†] лагьана:

– Лугьун хьи, агъади вичин кӀвалихъ гелкъвезвайбурун кьилел, абуруз вахтунда фу-яд гун патал, са кас эцигна. А кас вафа гвайди ва кьил авайди хьайитӀа, ада вуч ийида? 43Агъа кӀвализ хтайла, ам вичин хиве авай крарал машгъул яз жеда. Ахьтин кас бахтавар я[+]. 44За квез рикӀивай лугьузва хьи, адан агъади вичин вири мал-мулкунин кьиле а кас акъвазарда. 45А касди вичи вичик «Зи агъа мукьвара ахкъатдач» лагьана, кӀвале вач-хъшаяр тир итимарни папар гатаз, кьадардилай артух нез, хъваз, хъивегьиз хьайитӀа,[+] 46а касдин агъади, гьич виливни техуьзвай са юкъуз, гьич фикирдизни гъиз тежедай чӀавуз хтана, адаз векъи жаза гуда ва гьадазни, иман гвачирбуруз хьиз, гьа икӀ ийида.

47Вичин агъадиз вуч кӀанзаватӀа чизвай, амма гьазур тахьана, а кар тавур кас гзаф гатанни ийида. 48Вичин агъадин мурад тийижиз, саймазвилелди са чӀуру кар авур лукӀ тӀимил гатада. Гьар низ гзаф ганватӀа, гьадавай гзаф кӀанни жеда; нив гзаф ихтибар вуганватӀа, гьадавай гзаф тӀалабни ийида[+].


Иса себеб яз чаравилер хьун


(МатӀай 10:34-35)

49[•]Зун чилел цӀай куькӀуьриз атанвайди я, ам куькӀвенайтӀа Заз гзаф кӀандай! 50Амма Заз жедай чӀехи азабрин югъ вилик кума, а югъ атана алукьдалди Зи рикӀел залан пар жеда[+]. 51Квез Зун и дуьньядиз ислягьвал гваз атанвайди хьиз авани? Ваъ, Зун инсанар чара ийиз атанвайди я![+] 52Гила кӀвале вад кас аваз хьайитӀа, абур кьве пай жеда: пуд кьведаз акси жеда, кьведни – пудаз. 53Буба хциз акси жеда, хвани – бубадиз; диде рушаз акси жеда, рушни – дидедиз; къари вичин сусаз акси жеда, свасни – вичин къаридиз.


Ийидай кар гежел вегьимир


(МатӀай 5:25-26; 16:2-3)

54[•]Халкьдизни Исади лагьана:

– Рагъ экъечӀзавай патай къвезвай циф акурла, куьне «Марф къвада» лугьуда. Дуьз я. 55Кьибле патай гар акъатайла, куьне «Гзаф чими жеда» лугьуда. Дуьз я. 56Эй, кьве чин алайбур! Чилизни цавуз килигна гьихьтин гьава жедатӀа, квевай чириз жезва, бес гила гьихьтин вахт атанватӀа квевай кьатӀуз жезвачни?

57Бес вучиз квевай куьн патал гьахъ-михьивал[†] вуч ятӀа чириз жезвач? 58Вахъ галаз гьуьжетарзавайди галаз вун дувандиз фидайла, жезмай кьван адахъ галаз рекье туьхкӀуькӀ. АкӀ тахьайтӀа, ада вун дуванбегдин патав тухуда, дуванбегдини вун къазаматдардин гъиле твада, къазаматдардини вун къазаматханадиз вегьида. 59За ваз лугьузва: вал алай бурж эхиримжи чет кепекдал къведалди вахгун тавунмаз вун къазаматдай акъатдач.

### 13


Аллагьдин рекьиз татайтӀа…

1Гьа вахтунда са бязибур Исадин[†] патав атана, Аллагьдин КӀвале[†] къурбандар ийизвай чӀавуз ПилатӀан[†] эмирдалди яна кьейи галилейвийрикай[†] Адаз суьгьбетна[+]. 2И кардин патахъай Исади лагьана:

– А инсанар амай галилейвийрилай гзаф гунагьар[†] квайвиляй яна кьенва лугьуз фикирзавани куьне? 3Ваъ, лугьузва За квез; куьн Аллагьдин рекьел татайтӀа, гьабур хьиз куьнни вири пуч жеда. 4Я тахьайтӀа, куьне Шилугьамдин минарадик акатна кьейи цӀемуьжуьд касдик Ярусалимда уьмуьр тухузвай амай вирибурулайни гзаф тахсирар ква лагьана фикирзавани[+]? 5Ваъ, лугьузва За квез; куьн Аллагьдин рекьел татайтӀа, гьабур хьиз куьнни вири пуч жеда.

6Ада и кьисани[†] ахъайна:

– Са касдихъ вичин ципицӀбагъда инжилдин тар хьана; тарцелай майваяр кӀватӀиз атайла, адаз затӀни гьатнач[+]. 7Ада ципицӀбандиз лагьана: «Ингье, пуд йис я заз и таралай инжилар кӀватӀиз кӀанз, амма заз адалай затӀни жагъизвач. Вуна ам атӀутӀ: гьавайда ада вучиз чил кьазвайди я?»[+] 8Амма ципицӀбанди жаваб яз адаз лагьана: «Агъа, цӀи ам за пер яна кьук кутадалди тур. 9Ада майваяр гъидатӀа килигда чун; тагъайтӀа, чна къведай йисуз ам атӀуда».


Исади са паб сагъарун

10Киш юкъуз[†] са синагугда[†] Исади чирвилер гузвай[+]. 11Ана чӀуру жинжи[†] цӀемуьжуьд йисан къене акӀажарнавай са паб авай, адавай дуьз акъвазиз жезвачир. 12Ам акунмазни, Исади адаз эверна:

– Вун ви начагъвиликай азад хьанва, вах.

13ГьакӀ лагьана, Исади адал гъилер эцигна[†]; паб гьасятда къарагъна дуьз хъхьана ва Аллагьдиз шукурар ийиз хьана[+].

14Киш юкъуз Исади а паб сагъар хъувуна лугьуз, синагугдин кьилевайда хъел кваз халкьдиз лагьана:

– Гьафтеда кӀвалахна кӀанзавайди ругуд югъ я; тӀаларикай сагъариз Киш ваъ, маса йикъарикай са юкъуз ша[+].

15– Кьве чин алайбур! – жаваб яз лагьана Реббиди[†]. – Киш юкъуз куьне гьар сада жуван яц, я лам цурай акъудна цел тухузвачни[+]? 16ЦӀемуьжуьд йисан къене иблисди[†] бедбахтвилик кутунвай Ибрагьиман[†] эвлед руш Киш юкъуз вичин къазадикай хкудна кӀандачирни кьван?

17Исади и гафар лагьайла, Адаз акси тир инсанриз регъуь жезвай, амай халкьди Адан аламатдин крарал шадвилер ийизвай[+].


Финдин тварцикай кьиса


(МатӀай 13:31-33; Мрк. 4:30-32)

18[•]Исади лагьана:

– Аллагьдин пачагьвал куьз ухшар я ва Ам куьв гекъигиз жеда? 19Ам инсанди вичин сала цайи финдин тварциз ухшар я: ам экъечӀна, адакай еке тар хьана, къушарини адан хилерал мукар ийиз жеда[+].

20Исади давамарна:

– Аллагьдин пачагьвал куьв гекъигиз жеда? 21Ам папа цӀуд киле гъуьруьк кутур гъварциз ухшар я, ам кутунмазни тини атана[+].


ГуьтӀуь варар


(МатӀай 7:13-14, 22-23; 8:11-12)

22[•]Иса Ярусалимдиз фидайла, рекье гьалтзавай шегьерра ва хуьрера Ада чирвилер гуз хьана.

23Са инсанди Исадиз лагьана:

– Я Агъа! ТӀимил инсанар хилас жеда лугьудай гафар гьахъбур яни?

Адани жаваб яз лагьана:

24– Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] рехъ ачухзавай гуьтӀуь варарай физ алахъ, – жаваб гана Ада. – За квез лугьузва, гзафбур а варарай физ алахъда, амма абурувай анай экъечӀиз жедач. 25КӀвалин иесиди къарагъна рак агалайла, куьн къецел амукьда. Куьне: «Я Агъа! Я Агъа! Чаз рак ахъая», – лугьуз, варар гатаз жеда. Амма Ада квез жаваб гуда: «Куьн гьинай я? Заз куьн чидач»[+]. 26Гьа вахтунда куьне лугьуда: «Чун Вахъ галаз фу-яд тӀуьрбур я, чи куьчейрани Вуна чирвилер гайиди я». 27Амма Агъади жаваб гуда: «За квез лугьузва: куьн гьинай ятӀа, Заз куьн чидач. Залай алат, адалат квачир крар ийизвайбур»[+]. 28Квез Аллагьдин Пачагьлугъда Ибрагьим, Исакь[†], Якьуб[†] ва амай вири пайгъамбарар[†] аваз акурла, аниз ахъай тавуна къецел амукьайла, куьне сасни регъведа, шел-хвални ийида[+]. 29РагъэкъечӀдай патайни рагъакӀидай патай, кефер патайни кьибле патай атана, инсанри Аллагьдин Пачагьлугъда межлисда чпиз чкаяр кьада[+]. 30Исятда агъада авайбурукай са бязибур вине жеда, исятда вине авайбурукай са бязибур – агъада[+].


Иса Ярусалимдихъ шехьун


(МатӀай 23:37-39)

31[•]Гьа и чӀавуз са шумуд фарисей[†] атана, абуру Исадиз лагьана:

– Ахлад, и чкадай экъечӀ: Гьирудаз[†] Вун рекьиз кӀанзава[+].

32– Фена а сикӀрез лагь хьи, – лагьана Исади, – къени пака[†] За инсанрикай жинерар хкудда ва азарри кьунвайбур сагъар хъийида, пуд лагьай юкъуз За Зи крар куьтягьда. 33Амма къени, пакани, ахпагьан юкъузни Зун Зи рекье хьун лазим я, вучиз лагьайтӀа Ярусалимдилай гъейри маса чкада пайгъамбардивай ажал кьабулиз жедач.

34Эй Ярусалим, Ярусалим! Пайгъамбарар тергдай шегьер! Аллагьди ракъурнавайбур къванцин хура твадай шегьер! Вечре вичин цицӀибар кӀватӀна лувак кутадайди хьиз, шумудра Зун ви аялар кӀватӀиз алахънай! Амма квез кӀан хьаначир![+] 35Килиг, куь ичӀи макан За квез тазва. Куьне: «Реббидин ТӀварц[†]Ӏелай къвезвайдаз шукур хьурай!» лугьудай вахт къведалди, квез Зун ахквадач[+].

### 14


Киш хуьнилай регьим вине я

1Са Киш юкъуз[†] Иса[†], фарисейрин[†] кьиле авайдахъ галаз фу тӀуьн патал, адан кӀвализ фейила, ана авайбуру Адалай вил алуд тийиз хьана[+]. 2Исадин патав беден яд кӀватӀ хьунин азарди кьунвай са кас гвай. 3И арада Исади тавратдарривайни[†] фарисейривай: «Киш юкъуз сагъар хъувун дуьз яни-тушни?», – лагьана хабар кьуна[+]. 4Абуру сивяй са гафни акъуднач. Исади гъил хкӀуна а кас сагъарна ва ам рекье хтуна. 5Ахпа Исади инал алайбурувай жузуна:

– Куь хва, я тахьайтӀа яц къуйдиз аватайтӀа, куьне, Киш юкъузни килиг тавуна, ам анай гьасятда акъуддачни[+]?

6Абурувай жаваб гуз хьанач.


Демина хъсан чкайрикай кьиса

7КӀвализ эвернавайбуру къвез хъсан чкаяр хкягъиз ацукьиз акурла, Исади абуруз кьиса[†] ахъайна:[+]

8– Ваз мехъерин межлисдиз эверайла, фена хъсан чка кьаз алахъмир, валайни машгьур касдиз эвернаваз хьун мумкин я. 9Ам атайла, ваз кӀвализ эверайда: «Инал и кас ацукьрай», – лугьун мумкин я. ГьакӀ хьайила, беябур хьана, вун фена лап гьа ракӀарив гвай чкадал ацукьуниз мажбур жеда. 10Амма ваз са межлисдиз ша лагьайла, жув фена гьа ракӀарив ацукь. Гьа чӀавуз иесиди ваз: «Я дуст, акӀ жедач, фена вини кьиле ацукь», – лугьуда. ГьакӀ хьайила, ацукьнавайбурун виликни ваз хатур-гьуьрмет жеда. 11Гьар ни вичи вич вине кьуртӀа, гьам агъуз вегьида, вичи вич агъуз кьурди виниз акъудда[+].

12Вич илифарай фарисейдизни Исади лагьана:

– Мугьманвилиз эвердайла, вуна ви дустариз, стхайриз, ви мукьвабуруз, девлет авай ви къуншийриз эвермир: абуру вунни илифар хъийида ва куьн кьилера кьил хъжеда. 13-14Амма вуна эвердайла, эвелни-эвел элкъвена ваз хгудай шей авачир къекъверагриз, набутбуруз[*], кьецӀибуруз, буьркьуьбуруз ша лагь. Гьадалди вун бахтавар[†] жеда. Гьахъ-михьи тир вири инсанрал чан хтайла, ваз Аллагьди хгуда[+].


Деминиз эвернавайбурукай кьиса


(МатӀай 22:2-14)

15[•]И гафарин ван хьайила, Исадихъ галаз ацукьнавайбурукай сада лагьана:

– Аллагьдин Пачагьлугъда[†] ни фу тӀуьртӀа, гьам бахтавар я[+].

16Исади жаваб яз лагьана:

– Са инсанди зурба межлис кутуна гзафбуруз эвернай. 17ТӀуьн-хъун ийидай вахт хьайила, ада вичи ша лагьанвайбуруз: «Вири гьазур хьанва, буюр» лугьуз, вичин лукӀ ракъурна. 18Амма эвернавайбур, гаф-чӀал сад авунвайди хьиз, гьар жуьредин багьнаяр акъудиз эгечӀна. Сада адаз «Зун къачунвай чилиз килигиз фин лазим я; ваз тавакъу ийида, закай кефи хамир», – лагьана. 19Муькуьда лагьана: «За вад жуьт яцар къачунва, зун абуру цана чеб гьикӀ тухудатӀа чириз физва; ваз тавакъу ийида, залай гъил къахчу». 20Пуд лагьайда лагьана: «За паб гъанва, гьакӀ хьайила завай къвез жедач»[+]. 21ЛукӀрани хтана, вичин агъадиз хьайи-хьайивал ахъайна. КӀвалин иесидиз хъел атана: «Гьерекатна, – лагьана лукӀраз, – фена шегьердин куьчейрайни ккӀарай къекъверагар, набутар, буьркьуьбурни кьецӀибур галаз хъша». 22Са герендилай, лукӀра хтана: «Я Агъа! – лагьана. – Ви эмир кьилиз акъуднава, ятӀани суфрадихъ чкаяр мад ама». 23«Рекьерайни жигъиррай алад, – лагьана агъади, – зи кӀвал ацӀун патал, абур гьанрайни галаз хъша. 24За ваз лугьузва хьи, за эверна татайбуру зи фу недач!»


Тилмизвилин къимет


(МатӀай 5:13; 10:37-38; Мрк. 9:50)

25[•]Исадихъ галаз гзаф инсанар физвай. Ада абурухъ элкъвена лагьана:

26– Зи патав къвезвайда вичин бубадилайни[†] дидедилай, папалайни аялдилай, стхайрилайни вахарилай ва вичин чандилайни гъил къачуна къвезвачтӀа, адакай Зи тилмиз[†] хьун мумкин туш[+]. 27Вуж Вичин азабрин хаш[†] кӀулаз яна, Захъ галаз къвезвачтӀа, гьадакай Зи тилмиз жедач[+].

28Квекай садаз минара эцигиз кӀан хьайитӀа, сифте ада минарадин къимет, ахпа жувахъ авай такьатар гьисабдачни мегер? 29-30ТахьайтӀа, минарадин бине кутуна, ам эцигна куьтягь тавурла, ам акур вирибур а касдал, «И инсандивай бине кутунвай минара эцигна куьтягьиз хьанач», – лугьуз, хъуьреда.

31Я тахьайтӀа, маса пачагьдин аксиниз дяве ийиз экъечӀзавай пачагьди ацукьна, цӀуд агъзур кас галаз вичивай къад агъзур аскер галаз къвезвай пачагьдин хура акъвазиз жедани лагьана, сифте веревирдер ийидачни кьван? 32Адаз вичивай атӀадан хура акъваз тежедай чӀал чир хьайитӀа, ада, атӀам яргъа амаз, ислягьвилин шартӀарикай меслят авун паталди, адан кьилив вичин векилар ракъурда. 33Куьнни гьакӀ я, куьне квехъ авай-авачирдалай гъил къачунвачтӀа, квекай садакайни Зи тилмиз хьун мумкин туш.

34Кьел хъсан шей я; кьелен ери квахьайтӀа, адаз гьикӀ дад хгуз жеда[+]? 35Ам чил миянар ийизни виже къведач; ам гьакӀ гадарна тада. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай![+]

### 15


Исади квахьайди жагъурун


(МатӀай 18:12-14)

1[•]Исадиз[†] яб гун патал, харж кӀватӀдайбурни[†] гунагькарар[†] вири атана кӀватӀ хьанвай. 2Фарисейрини[†] тавратдарри[†] наразивал ийиз хьана:

– Ам гунагькаррихъ галаз алагъ-салагъда ава, гьатта абурухъ галаз санал ацукьна фуни незва[+].

3И чӀавуз Исади ихьтин кьиса[†] ахъайна:

4– Виш хипекай сад квахьайла, кьудкъанни цӀекӀуьд хеб кьурумда туна, гьа квахьай садахъ къекъвез квекай вуж фидач? Хеб жагъун тавунмаз вуж элкъвена хкведа? 5Жагъайла, хеб шадвилелди къуьнерал вегьена хкида. 6КӀвализ хтайла, ада дустаризни къуншийриз эверна лугьуда: «Куьнени захъ галаз шадвал ая, заз зи квахьай хеб жагъун хъувуна»[+]. 7Идалди За квез лугьузва хьи, кьудкъанни цӀекӀуьд гьахъ-михьи касдилай са гунагькар Аллагьдин рекьел атун[†] цавар патал чӀехи шадвал я[+].

8Я тахьайтӀа, цӀуд гимишдин пул авай са паб къачун, пуларикай сад адавай квахьайтӀа, гьам жагъидалди шемни куькӀуьрна ам кӀвал шуткуниз, мукьуфдалди кӀвалин са-са пӀипӀ тирвал къекъвез жедачни мегер? 9Ам жагъайла, дустаризни къуншийриз эверна ада лугьуда: «Куьнни захъ галаз шад хьухь, квахьай пул заз жагъун хъувуна». 10Гьа икӀ, лугьузва За квез, Аллагьдин рекьел атай са гунагькар акуртӀани, Аллагьдин малаикриз[†] хвеши жеда.


Квахьай хцикай кьиса

11Исади мад лагьана:

– Са касдихъ кьве хва авай.

12Абурукай гъвечӀида бубадиз[†] лагьана: «Я буба! Ви эменнидикай зал гьалтзавай пай зав вахце».

Бубадини эменни рухвайрин арада пайна[+]. 13Са кьадар йикъар фейила, гъвечӀи хва вичин шейэр кӀватӀна, яргъал уьлкведиз фена. Гьанра ада, кефер чӀугваз, вичихъ авай мал-девлет гаралай авуна. 14Ада вичихъ авай-авачирди руфунай авадарна куьтягьайла, а вилаятда зурба каш хьана. Ам кӀеве гьатна. 15Ам фена кӀвалах це лугьуз а вилаятдин са касдал алахъна, адани ам вичин вакӀар хуьз чуьлдиз ракъурна. 16Адаз вакӀари незвай тӀуьналдини руфун ацӀуриз кӀанзавай, амма адаз гьам гудайдини авачир.

17Кьили ван авурла, ада вичи вичикди лагьана: «Зи бубадихъ гьакъидалди кӀвалахзавайбур гьикьван аватӀани, абур вири тухни я ва недайди абуруз амукьни ийизва, амма зун ина гишила рекьизва! 18Бубадин патав хъфида. „Чан буба! – лугьуда за. – Зун цаварин ва ви вилик гунагькар я,[+] 19гила зун ви хва я лагьай тӀварц[†]Ӏиз лайих яз амач. Зунни ваз кӀвалахзавайбурун арадиз кьабула, буба“».

20Ам къарагъна вичин бубадин патав хъфена. Бубадиз ам гьеле яргъа амаз акурла, адаз хцин язух атана; бубади, чукурна фена хцин гардан кьуна, адаз теменар гана.

21«Чан буба! – лагьана хци. – Зун цаварин ва ви вилик гунагькар я, ви хва я лугьудай тӀварцӀизни зун лайих яз амач.».

22Амма бубади вичин лукӀариз лагьана: «Лап хъсан пекер гъана адал алукӀ, адан тупӀухъ тупӀални акала, алукӀдай кӀвачин къапарни, 23хвенвай данани гъана тукӀукӀ. Нез, хъваз шадвилер ийин чна: 24зи и хва кьенвай, гила адал чан хтанва[†], ам завай квахьнавай, гила ам заз жагъун хъувунва». Абур шадвилер ийиз эгечӀна[+].

25ЧӀехи хва, лагьайтӀа, никӀе авай; ам хтана кӀвализ ахгакьайла, адаз манийрин ва инсанри кьуьлер ийизвай ванер атана. 26Ада кӀвалел алайбурукай садаз эверна, адавай хабар кьуна: «Ина вуч хьанва?» 27«Ви стха хтанва, – жаваб гана ада, – хва сагъ-саламат яз хтана акур ви бубадини хвенвай дана тукӀунва».

28Стхадиз хъел атана кӀвализ хквез кӀан хьанач. Бубади, кӀваляй экъечӀна, адаз хъша лагьана. 29Амма ада бубадиз жаваб гана: «И вири йисара за ваз къуллугъ ийиз, ви гафунал гаф эцигайди туш, амма вуна заз, жуван дустарихъ галаз кефер чӀугун патал, гьич бацӀини гайиди туш. 30Гьина ятӀани гьатнавай ва чӀуру рекье авай папарихъ галаз ви эменни гаралай авур ви и хва хтайла, вуна адаз хвенвай дана тукӀуна». 31«Чан хва! – лагьана бубади. – Вун датӀана захъ гала, захъ авай-авачирдини вири види я. 32Ви стха хтай чӀавуз шадвал тавуна гьикӀ акъвазда?! Ам кьенвай, гила – чан хтанва. Ам квахьнавай, гила – жагъун хъувунва».

### 16


Аллагьдизни пулуниз сад хьиз къуллугъиз жедач

1Исади[†] Вичин тилмизриз[†] лагьана:

– Са инсандихъ девлет авай, адахъни кӀвалин кӀвалахар идара ийизвайди авай; ада кӀвалин эменни вара-зара ийизва лугьуз са ни ятӀани и девлет авайдаз хабарнай.

2Девлет авайда адаз эверна, лагьана: «Заз вакай къвезвайбур вуч ванер я? Жуван кӀвалахдин гьахъ-гьисаб авуна, зи патав гъваш. За вун къуллугъдилай алудзава».

3КӀвалин-йикъан кьилел алайдани вичи вичикди лагьана: «Гила за вуч ийида? Зи агъади зун къуллугъдилай алудзава. Залан кӀвалахдихъ галаз зун кьунвач, це лугьуз физни заз регъуьда. 4КӀвалахдилай алудайла, масадбуру зун чпин кӀвалера кьабулун патал, за вуч ийида? Агьан, заз чир хьана!»

5Ада вичин агъадин буржар алайбуруз са-садаз кьилди-кьилди эвериз хьана. «Вал зи агъадин гьикьван бурж ала?» – сад лагьайдавай хабар кьуна. 6«ЧӀемдин виш бат алама», – жаваб гана ада. «Жуван буржунин куьгьне чар къахчуна, тадиз яхцӀурни цӀуд уьлчме лагьана цӀийи чар кхьихь», – лагьана кӀвалин-йикъан кьилел алайда.

7Ахпа муькуьдаз эверна, лагьана: «Вал гьикьван бурж ала?» «ЦӀуд агъзур укӀур къуьл», – жаваб гана ада. Адазни лагьана: «Жуван буржунин куьгьне чар къахчуна муьжуьд агъзур лагьана цӀийиди кхьихь».

8Агъади, крар бажарагъ гваз авуна лугьуз, кӀвалин-йикъан кьилел алай ламатӀдин тариф авуна. РикӀивайни, Аллагьдин экуьнин веледри чпин крарай кьил акъудзавайдалай и дуьньядин инсанри а крарай кьил акьул гваз акъудзава[+]. 9За квез лугьузва: и гьахъ авачир дуьньяда кӀватӀай девлетрин куьмекдалди куьне квез дустар жагъура. Куьне гьакӀ ийиз хьайитӀа, пул виляй аватайла, куьн хушвилелди даим дуьньядин кӀвалера кьабулда.

10ГъвечӀи карда вафа тирди чӀехи крарани вафа жеда, гъвечӀи карда вафа туширди чӀехи крарани вафа жедач[+]. 11Квел чилин девлетар ихтибариз жезвачтӀа, халисан девлетар квел ни ихтибарда? 12Квевай чарадан девлет намус гваз хуьз хьаначтӀа, куь девлет квез ни гуда? 13Гьич са нуькердивайни кьве агъадиз къуллугъ ийиз жедач: абурукай сад кӀан хьайитӀа, муькуьди такӀан жеда; садаз вафавал хвейитӀа, муькуьдаз – жедач. Аллагьдизни пулуниз квевай сад хьиз къуллугъ ийиз жедач[+].


Лазаракай кьиса


(МатӀай 5:18, 31-32; 11:12-13)

14[•]И вири гафар пулунал рикӀ алай фарисейризни[†] ван хьана, абур Исадал хъуьрезвай[+].

15Ада абуруз лагьана:

– Куьне куьн инсанрин вилик гьахъ-михьи ксар хьиз къалурзава, амма Аллагьдиз куь рикӀера авайдакай хабар ава: инсанри къимет ава лугьузвай затӀ Аллагьдин вилерай муртад затӀ я. 16Ягьядилай[†] вилик Къанунни[†] авай, пайгъамбарарни[†]. Адалай кьулухъ Аллагьдин пачагьвиликай Шад Хабар[†] гуз хьана. Гзафбур, чпин вири къуватар эцигна, Аллагьдин Пачагьлугъдиз[†] гьахьиз алахъзава[+]. 17Цавни чил фад квахьун мумкин я, Къанундин лап гъвечӀи са цӀарни къуватдай аватдач[+]. 18Вичин папахъ галаз чара хьана маса паб гъизвай гьар сада зинавал[†] ийизва; масада рахкурнавай паб гъизвайдани зинавал ийизва[+].

19Девлет авай са инсан хьана. Ада, вичел пачагьдин хьтин чӀагай пекер алукӀиз, гьар юкъуз кӀандайвал кефер чӀугвазвай. 20Михьиз[†] пихери кьунвай Лазар лугьудай са къекъвераг адан варарин кӀане аваз хьана. 21Девлет авайдан суфрадилай амукьай кӀусар вичел мус гьалтдатӀа лугьуз, ам вил алаз жедай. КицӀерини къвез адан пихериз мез гудай. 22Ам кьейила, малаикри[†] къачуна, ам Ибрагьиман[†] патав тухвана. Девлет авайдини кьена, ам кучукна[+]. 23Агъа дуьньяда[†] азабрик кваз, девлет авайда кьил хкажайла, яргъай хьиз адаз Ибрагьим ва адан патавни Лазар акуна[+].

24«Я Ибрагьим буба[†]! – гьарай кваз лагьана ада. – Зун кана чӀух жезва, заз регьим ая. Вуна зи патав Лазар ракъура, ада вичин тупӀун кӀвенкӀв кьежирна зи мецивай гуьцӀрай»[+]. 25Амма Ибрагьима лагьана: «Я хва! Вуна рикӀел хкваш хьи, ваз дуьньяда авай кьван хъсанвилер хьана, амма Лазараз анжах писвилер акуна. Гила адаз ина теселли жагъида, ваз – азабар. 26Адалайни гъейри, куьни чи арада ахьтин кӀан квачир дагьар ава хьи, инай куь патаз кӀан хьайибурувай экъечӀиз жедач ва а патайни и патаз къвез жедач». 27«За ваз минетзава, буба, – лагьана девлет авайда, – вуна Лазар зи бубадин кӀвализ ракъура, 28ана захъ вад стха ама. Ада абуруз зурба азаб-азият авай и жегьеннемдикай хабар гурай, гьабур хьайитӀани иниз акъат тавурай». 29«Абурухъ Мусадин[†] ва пайгъамбаррин ктабар ава, – лагьана Ибрагьима, – къуй абуру ана кхьенвайдал амал авурай»[+]. 30«Ваъ, Ибрагьим буба! – лагьана девлет авайда. – Абурун кьилив кьейибурукай сад фейитӀа, абур Аллагьдин рекьел къведа[†]». 31«Абур Мусадинни пайгъамбаррин чӀалахъ жезвачтӀа, – лагьана Ибрагьима, – кьейидалай кьулухъ чан хтанвай[†] са вуж ятӀани абурун патав атайла, абур чӀалахъ жедач»[+].

### 17


Исади тилмизриз гъил къахчуз чирун


(МатӀай 18:6-7, 15, 21-22; Мрк. 9:42)

1[•]Исади[†] Вичин тилмизриз[†] лагьана:

– Инсан рекьяй акъуддай затӀар дуьньяда тахьун мумкин туш, амма абур ни арадал гъизватӀа, гьадаз гуж жеда[+]. 2ГьакӀан гъвечӀи инсанрикай сад рекьяй акъудзавай кас гарданда регъуьн къван туна гьуьлуьз вегьейтӀа, хъсан я[+]. 3Мукъаят хьухь, ви стхади гунагь[†] жедай са кар авуртӀа, вуна адаз туьнбуьгь ая. Ада туба авуртӀа, вуна адалай гъил къахчу[+]. 4Ада йикъа иридра ваз акси яз гунагь крар авуртӀа ва, иридра ви патав атана, мад туба авуртӀа, вуна адалай гъил къахчу[+].


Имандикай

5Илчийри[†] Реббидиз[†] лагьана:

– Чи иман[†] чӀехиди ая![+]

6Реббиди лагьана:

– Квехъ финдин твар кьванни са гъвечӀи иман аватӀа, тутун тараз куьне «Жуван дувуларни къахчуна фена гьуьлуьз гьахь», – лагьайтӀа, ам куь чӀалаз килигда[+]. 7Цан цазвай, я тахьайтӀа куь малар хуьзвай вач-хъша элкъвена хтайла, квевай нивай адаз: «Тадиз хъша, суфрадихъ ацукь», – лугьуз жеда? 8Акси яз, куьне адаз «Вуна заз нянин тӀуьн гьазура, жуван пекер дегишарна, за тӀуьн-хъун ийидай чӀавуз захъ гелкъуьгъ, ахпа жувани неъ», – лугьудачни?

9Вичин эмир кьилиз акъудна лагьана ада а вач-хъшадиз сагърай лугьудани? 10Куьнни гьакӀ я, квез ганвай эмир кьилиз акъуддайла, лагь: «Чун гьакӀан лукӀар я, чна анжах чаз гайи эмир кьилиз акъудна».


Жузам азар квайбур сагъар хъувун

11Садра Иса, Ярусалимдиз физвайла, Самариятдинни[†] Галилейдин[†] сергьятдин патарив гвай. 12Ам са хуьруьз гьахьдайла, Адан вилик жузам[†] азар квай цӀуд кас атана, са тӀимил къерехда хьиз акъвазна[+]. 13Абуру гьарайна лагьана:

– Иса! Устаз! Чаз регьим ая!

14Абур акурвалди, Исади лагьана:

– Алад, фена куьн хахамриз[†] къалура.

Фидай рекье абур жузамдикай михьи[†] хьана[+]. 15Абурукай сад, вич сагъ хъхьана акурди, элкъвена хтана. Ада ван алаз Аллагьдиз шукурар авуна. 16Ам Исадин кӀвачерик ярх хьана, адаз «Вун сагърай» лагьана. А кас чувуд[†] ваъ, самариятви[†] тир[+].

17Исади адавай хабар кьуна:

– Бес михьи хъхьайбур цӀуд кас туширни? Амай кӀуьд кас гьинава? 18Патанди тир и касдилай гъейри, Аллагьдиз шукурар ийиз вучиз абурукай садни хтанач? 19Къарагъ, вач, ви иманди вун хиласна[+].


Аллагьдин Пачагьлугъ атун


(МатӀай 24:23-28, 37-41)

20[•]Садра фарисейри[†] Аллагьдин пачагьвилин вахт мус алукьда лагьана хабар кьурла, Исади жаваб ганай:

– Аллагьдин пачагьвилин вахт вилериз аквадай жуьреда алукьдач,[+] 21я квез: «Ингье, им Аллагьдин пачагьвал я», я тахьайтӀа: «Килиг, ана авайди Аллагьдин пачагьвал я» лагьана Адакай хабарни гудач. Ингье, Аллагьдин пачагьвал куь арада авайди я.

22Ада тилмизриз мад хълагьна:

– Йикъар къведа хьи, Инсандин Хцин[†] баркалладин[†] са югъ хьайитӀани квез акваз кӀан жеда, амма ам квез аквадач[+]. 23Квез садбуру: «Ингье, Инсандин Хва ина ава», – лугьуда. Муькуьбуру: «Ангье, Ам ана ава», – лугьуда. Куьн абурун гуьгъуьна гьатмир, я абуру къалурзавай патаризни фимир[+]. 24Цавун са патай ягъайла муькуь пад экуь ийидай цӀайлапан хьиз, Инсандин Хва атана акъатда. 25Амма сифте Инсандин Хцикай и несилдин инсанри кьил къакъудда, Ам гзаф азиятрик акатун лазим я[+]. 26Нуьгьан[†] девирда гьикӀ хьанатӀа, Инсандин Хва элкъвена хтай девирдани гьакӀ жеда:[+] 27Нуьгьан девирда, ам гимидиз акьахдалди, вирибуру незвай, хъвазвай, папар гъизвай, гъуьлуьз физвай, амма дуьньядал яд акьалтна – вири терг хьана[+]. 28Гьа икӀ Лутан[†] девирдани незвай, хъвазвай, къачузвай, маса гузвай, тарар-тумар цазвай, дараматар эцигзавай. 29Амма Лут Садумдай[†] экъечӀай юкъуз, Садумдал цавай цӀайни гугурт квай марф къвана ва вири тергна[+]. 30Инсандин Хва пайда хьайи юкъузни гьакӀ жеда. 31Гьа юкъуз кӀвалин чӀередал вуж хьайитӀа, ам кӀвале авай шейэр къахчуз эвичӀ тавурай; вуж чуьлда аваз хьайитӀа, ам элкъвена кӀвализ хтун тавурай[+]. 32Лутан папан кьилел атай мусибат рикӀел хкваш[+]. 33Вуж вичин чан хуьз алахъзаватӀа, адавай ам къакъудда, ни вичин уьмуьрдилай гъил къачуртӀа, адан чан сагъни жеда[+]. 34За квез лугьузва: гьа йифиз кьвед са месик жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. 35-36Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

37Исади лагьай и гафариз яб гайидалай кьулухъ тилмизри Адавай хабар кьуна:

– А крар гьина хьун лазим я?

– Гьинал леш алатӀа, – жаваб гана Ада, – гьанал къузгъунарни кӀватӀ жеда.

### 18


Адалат гвачир дуванбегдикай кьиса

1Ахпа Исади[†] Вичин тилмизриз[†] умуд квадар тавуна датӀана дуьаяр[†] авуникай са кьиса[†] ахъайна:[+]

2– Са шегьерда са дуванбег авай, адаз я Аллагьдихъай кичӀедачир, я инсанрихъай регъуьдачир. 3Гьа шегьерда са хендеда авай. Дуванбегдин патав къвез ада лугьузвай: «Дуванда вуна зи пад хуьх».

4Амма адаз папан пад хуьз кӀан тийиз хейлин вахт алатайла, дуванбегди вичи вичикди лагьана: «Заз Аллагьдихъай кичӀедачтӀани, инсанрихъай регъуьдачтӀани, 5и папа зун секиндиз тун тавуниз килигна, мад ада зи кьилтӀар тавун патал, за адан силис гьялда».

6Реббидини[†] лагьана:

– И адалат гвачир дуванбегди вуч лугьузватӀа килиг! 7Мегер Аллагьди Вичи хкягъайбурун, Вичиз юкъуз-йифиз ялварзавайбурун пад кьадачни? Ада абуруз гудай куьмек энгелардани кьван[+]? 8За квез лугьузва: Аллагьди тадиз абурун пад кьада. ГьакӀ ятӀани, Инсандин Хва[†] элкъвена хтайла, яраб Адаз чилел иман[†] жагъин хъийидатӀа[+]?


Фарисей ва харж кӀватӀдайди

9Чеб гьахъ-михьи инсанар яз гьисабзавай, масабур кваз такьазвай ксариз Исади агъадихъ галай кьиса ахъайна:[+]

10– Кьве инсан дуьаяр ийиз Аллагьдин КӀвализ[†] гьахьна. Абурукай сад фарисей[†] тир, муькуьдини – харж кӀватӀдайди[†][+].

11Фарисейди кьилди акъвазна дуьа ийидайла, лагьана: «Я Аллагь! Ваз шукур хьуй, зун амай вири инсанар хьтинди туш: зун чапхун гвайбурукай, гунагькаррикай[†], зинабурукай ва и харж кӀватӀзавай хьтиндини туш[+]. 12За гьафтеда кьведра сив хуьзва[†] ва гъилиз къвезвайдан цӀудакай са пайни за Аллагьдин КӀвализ гузва»[+].

13Харж кӀватӀзавайда фарисейдивай яргъал акъвазна, кьил хкаждай жуьрэт авачиз, вичин хур гатаз, лагьана: «Я Аллагь! Гунагькар заз мергьемет ая!»[+]

14За квез лугьузва хьи, фарисей ваъ, гьа и харж кӀватӀзавай инсан дуьа авурдалай кьулухъ вичин кӀвализ Аллагьдин вилик гьахъ-михьи яз хъфена. Гьар ни вичи вич вине кьуртӀа, гьам агъуз вегьида, вичи вич агъуз кьурди виниз акъудда[+].


Исади аялриз хийир-дуьа авун


(МатӀай 19:13-15; Мрк. 10:13-15)

15[•]Исадин патав, Ада кап алтадун патал, аяларни гъидай, амма тилмизри абуруз туьгьметар ийизвай. 16Исади Вичин тилмизриз эверна, лагьана:

– Аялар Зи патав атурай, куьне абуруз манийвилер ийимир, вучиз лагьайтӀа Аллагьдин Пачагьлугъ[†] гьахьтинбурунди я. 17За квез рикӀивай лугьузва: ни Аллагьдин Пачагьлугъ аялди хьиз кьабул тавуртӀа, ам аниз акъатдач[+].


Девлет авай жегьил


(МатӀай 19:16-29; Мрк. 10:17-30)

18[•]Гьакимрикай сада хабар кьуна:

– Хъсан Муаллим! Эбеди уьмуьрдин[†] иеси хьун патал, за вуч авун лазим я[+]?

19– Вуна Заз хъсанди вучиз лугьузва? – жаваб гана Исади. – Аллагьдилай гъейри садни хъсанди туш[+]. 20Ваз Аллагьдин тагькимар чида: «Зинавал[†] ийимир; яна рекьимир; чуьнуьхмир; тапан шагьидвал ийимир; жуван диде-бубадиз гьуьрмет-хатур ая»[+][+].

21– За вири а тагькимрал жуван жегьил чӀавалай амал ийизва, – лагьана ада[+].

22И гафарин ван хьайи Исади лагьана:

– Ваз кимизвайди са кар я: фена вахъ вуч аватӀа, маса гана, кесибриз пай ая, гьа чӀавуз вахъ цавара хазинаяр жеда. ГьакӀ авурла, Захъ галаз ша[+].

23И гафарилай кьулухъ адан кефияр чӀур хьана, вучиз лагьайтӀа ам лап гзаф девлет авайди тир.

24И гьал акур Исади адаз лагьана:

– Девлет авайбуруз Аллагьдин Пачагьлугъдиз фин акьван четин я хьи![+] 25Девлет авайдаз Аллагьдин Пачагьлугъдиз гьахьунилай деведиз рапунин хъуькъуьмдай экъечӀун регьят я.

26И гафарин ван хьайибуру лагьана:

– АкӀ хьайила, бес нивай вич хилас ийиз жеда?

27– Инсанрилай алакьдачир кар Аллагьдилай алакьда – жаваб гана Исади[+].

28Петрудини лагьана:

– Ингье, чи мал-девлет туна чун Ви гуьгъуьна аваз атана[+].

29-30Исади абуруз лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: Аллагьдин Пачагьлугъдиз фин патал, и девирда кӀвал-югъ, диде-буба, стха-вах, паб-аял тур, гьар садал вичи турдалайни гзаф гьалтда, къведай девирда адаз эбеди уьмуьр жеда[+].


Исади Вичин кьиникьикай пуд лагьай гъилера лугьун


(МатӀай 20:17-19; Мрк. 10:32-34)

31[•]Вичин цӀикьвед илчи[†] са къерехдихъ тухвана, Исади абуруз лагьана:

– Ингье, чун Ярусалимдиз физва. Инсандин Хцикай пайгъамбарри[†] кхьенвайди ина Адан кьилел къведа: 32Ам римвийрин[†] гъиле твада, Адакай рахшандарни ийида, Адакай ягьанатда, Адаз тфуярни гуда, 33Ам гатана рекьинни ийида. Амма пуд лагьай юкъуз Адал чан хкведа[†][+].

34Амма Исади лагьай гафарин гъавурда абур гьатначир, и гафарин мана Аллагьди илчийрикай кӀевирнавай хьиз тир, абурувай а мана кьатӀуз хьаначир[+].


Буьркьуьди сагъар хъувун


(МатӀай 20:29-34; Мрк. 10:46-52)

35[•]Иса Еригьандин патав агакьдайла, рекьин къерехда са буьркьуьди, це лугьуз, ацукьнавай. 36Патавай инсанар физвайди чир хьайила, ада хабар кьуна:

– Им вуч хабар я?

37Адаз Назаретви Иса къвезва лагьана. 38Гьа вахтунда ада гьарайна:

– Я Иса! Заз регьим ая! Я Давуд[†] пачагьдин Хва![+]

39Вилик кваз физвайбур ам секинриз алахъна, амма ада мадни кӀевиз гьарайна:

– Я Давуд пачагьдин Хва! Заз регьим ая!

40Исади, акъвазна, ам Вичин патав гъун эмирна. Буьркьуьди Адан патав гъайила, Исади хабар кьуна:

41– Ваз Завай вуч кӀанзава?

– Я Агъа! – жаваб гана ада. – Заз экв ахкуна кӀанзава.

42– Сагъ хъхьухь! – лагьана Исади. – Ви иманди вун сагъарна[+].

43Адан вилериз гьасятда экв хтана, амни Аллагьдиз хийир-дуьа[†] ийиз-ийиз Исадин гуьгъуьна аваз фена. И кар акур вири халкьдини Аллагьдиз шукурар ийиз хьана.

### 19


Иса Закхеян патав

1Иса[†] Еригьан шегьердай яна физвай. 2Ингье, харж кӀватӀдайбурун[†] кьилел алай Закхей тӀвар[†] алай, девлет авай са кас, 3Иса вуж ятӀа чириз кӀанз, Ам акваз алахъзавай, амма вичин гъвечӀи буй себеб яз, халкьдин арадай адаз Иса аквазвачир. 4Иса акун патал, ам чукурна фена тутун тараз акьахна, Иса гьа и таран патавай фин лазим тир. 5Тарав агакьайла, Исади виниз килигна адаз лагьана:

– Закхей! Гьерекатна эвичӀ! Къе Зун ваз мугьман хьун лазим я.

6Закхея, тадиз тарай эвичӀна, Исадиз хушвилелди кӀвализ ша лагьана. 7И кар акур вирибуру, Иса гунагькардин[†] кӀвализ мугьманвилиз физва лугьуз, наразивал ийиз хьана[+]. 8Закхеяни, къарагъна, Реббидиз[†] лагьана:

– Я Агъа! За зи девлетдин са пай кесибриз гуда; за нивай артух харж къачунатӀа, гьадав кьудра артух вахгуда[+].

9– Ви кӀвалел къе хиласвал[†] атанва, – лагьана Исади, – вучиз лагьайтӀа вунни Ибрагьиман[†] велед я[+]. 10Инсандин Хва[†] и дуьньядиз, квахьнавай ксар жагъурна, абур хиласун патал, атанвайди я.


Пул хуьз вугуникай кьиса


(МатӀай 25:14-30)

11[•]И гафариз яб гайибуруз Исади са кьисани[†] ахъай хъувуна. Ам Ярусалимдиз мукьва хьанвай, гьакӀ хьайила гзафбуру гила-мад Аллагьди пачагьвалдай вахт алукьда лугьуз фикирар ийиз хьанай[+]. 12Исади лагьана:

– Са асул-несил авай инсан яргъал вилаятдиз, вичиз пачагьвал къачуна элкъвена хтун патал, физ кӀвачин хьанвай.

13Ада вичин цӀуд къуллугъдардиз эверна, гьардав хуьн патал гимишдин са манат вугана лагьана: «Зун фена хкведалди и пул кардик кутур».

14Амма адан жемятдиз ам такӀандай ва адан гуьгъуьнал алаз, «Ада пачагьвал авуна чаз кӀандач» лугьун патал, чархачияр ракъурна[+].

15Пачагьвал къачуна элкъвена хтайла, ада вичин патав, ни вуч къачунатӀа чирун патал, пул вугай къуллугъдарриз эверун эмирна.

16Сад лагьайда атана лагьана: «Агъа! Ви са гимишдин манатди цӀуд гимишдин манат гъана». 17«Баркалла[†], вун хъсан къуллугъдар я! – лагьана ада. – И гъвечӀи карда вуна вафа хуьниз килигна, вун за цӀуд шегьердин кьиле акъвазарзава»[+].

18Кьвед лагьайда атана лагьана: «Агъа! Ви са гимишдин манатди гимишдин вад манат гъана». 19«Вунни вад шегьердин кьиле акъвазарда», – лагьана ада идазни.

20Пуд лагьайда атана лагьана: «Агъа, ингье ягълухдик кутуна хуьзвай ви гимишдин манат. 21Заз вахъай кичӀеда, вун атӀугъай, чин кӀеви инсан я: вуна эциг тавур шей вуна вахчуда, вуна цун тавур ник вуна гуьда». 22«Ви дуван за, кьеркьеш къуллугъдар, ви гафаралди ийида! – лагьана агъади. – Зун жува эциг тавурди къахчудай ва жува цун тавурди гуьдай, чин кӀеви инсан тирди ваз чизвай. 23Заз хийир жедайвал, вучиз вуна зи пул кирида вуганач? Хтайла, за ам кьил алаз къахчудайди тир».

24Патав акъвазнавайбуруз ада лагьана: «Адавай пул къахчуна, ам гимишдин цӀуд манат кьил алаз гъилиз гъайидав гице». 25«Я агъа! – лагьана абуру. – Адахъ гимишдин цӀуд манат ава». 26«За квез лугьузва хьи, авайдаз гуда, авачирдавай авайдини къакъатда, – жаваб гана ада. –[+] 27За чпин кьилел пачагьвал авуна такӀан зи душманар, лагьайтӀа, зи вилик гъана, рекьикь»[+].


Иса Месигь Ярусалимдиз атун


(МатӀай 21:1-9; Мрк. 11:1-10; Ягь. 12:12-15)

28[•]И кьиса ахъайна, Иса Ярусалимдиз рекье гьатна. 29Зейтун пелен[†] патав гвай Бетфагдивни Бетандив агакьайла, Ада тилмизрикай[†] кьвед ракъурна[+] 30лагьана:

– Куь вилик квай хуьруьз алад; аниз финни кумаз квел кутӀуннавай хам шаркӀунтӀ гьалтда, адал садрани инсан акьахайди туш; ам ахъайна иниз гъваш. 31Квевай «Ам вучиз ахъайзава?» лагьана хабар кьадай кас хьайитӀа, куьне адаз икӀ лагь: «Ам Агъадиз герек я».

32Ракъурайбур фена ва абуруз Ада лагьай чкадал шаркӀунтӀ жагъана. 33Абуру шаркӀунтӀ ахъайдайла, адан иесийри абуруз лагьана:

– Куьне ламрак вучиз кязава?

34Абуруни жаваб гана:

– Ам Агъадиз герек я.

35ШаркӀунтӀ абуру Исадин патав гъана; шаркӀунтӀдал чпин пекер-парталар вегьена, адал абуру Иса акьадарна. 36Иса ламрал алаз фидайла, инсанри Адан вилик рехъ тирвал чпин пекер вегьиз хьана. 37Ам Зейтун пелен кӀаниз мукьва хьайила, Адан гзаф кьадар тилмизри, чпиз икьван аламатар къалурай Аллагьдал шад яз, гьарай ацалтна шукурар ийиз хьана. 38Абуру гьарай кваз лугьуз хьана:

– Реббидин ТӀварцӀелай къвезвай Пачагьдиз шукур хьурай! Цавара ислягьвал хьурай, Аллагьдиз цавар ацӀай кьван шукур хьурай![+]

39Халкьдин арада авай са бязи фарисейри[†] Исадиз лагьана:

– Муаллим! Жуван тилмизар секинра[+].

40– За квез лугьузва, абур кисайтӀа, къванерай гьараяр акъатда, – жаваб гана Ада.

41Шегьер аквадай чкадив агакьайла, Иса адан гележегдихъ шел-хвал ийиз эгечӀна:[+]

42– Эй, Ярусалим, вазни ислягьвал куь гъидатӀа къемаз чир хьанайтӀа хъсан жедай! Амма Аллагьди ам вакай чуьнуьхнава[+]. 43Ви кьилел ахьтин йикъар къведа хьи, душманри атана сенгерар яда ва кьуд патахъайни вун элкъуьрна кьада, вал абуру гьар патахъай басрухда, 44вун барбатӀда, ви къеневай веледарни тергда, ви къван къванцел тун тавуна вун руг-руг ийида. Ибур, ви патав куьмек гуз Аллагь атайла, ваз Ам чир тахьайвиляй жедай крар я[+].


Гуз-къачузвайбур чукурун


(МатӀай 21:12-16; Мрк. 11:15-19; Ягь. 2:13-16)

45[•]Иса Аллагьдин КӀвалин[†] гьаятдиз гьахьна, ана гуз-качузвайбур чукуриз эгечӀна. 46Ада абуруз лугьуз хьана:

– Каламра[†] «Зи кӀвал дуьа[†] ийидай кӀвал я» лагьана кхьенва, амма куьне ам гьинавачир гьарамзадайрин макандиз элкъуьрнава.

47Ада Аллагьдин КӀвале гьар юкъуз чирвилер гузвай. ЧӀехи хахамар[†], тавратдарар[†], агъсакъалар ам рекьидай са мумкинвилихъ къекъвезвай, 48амма чпин фикир кьилиз акъуддай са рехъ абуруз жагъизвачир. Халкьди, лагьайтӀа, алтӀушна къанихдаказ Адан чирвилериз яб гузвай.

### 20


Исадин ихтияр


(МатӀай 21:23-27; Мрк. 11:27-33)

1[•]Йикъарикай са юкъуз Исади[†] Аллагьдин КӀвале[†] инсанрин вилик чирвилер гуз, абурал Шад Хабар[†] агакьарзавайла, Адан патав агъсакъаларни чӀехи хахамар[†] галаз тавратдарар[†] атана.

2– Вуна ийизвай и крар гьикӀ лагьана ийизва? – жузуна абуру. – Ваз а ихтияр ни гана[+]?

3– За квевайни са кардикай хабар кьада, – жаваб гана Исади, – куьнени Заз жаваб це: 4Ягьяди[†] инсанрив чпиз кӀан хьана цик акахьун къачуз[†] тазвайни, я тахьайтӀа, Аллагьдин къастуналди[+]?

5Абуру чпи чпихъ галаз веревирдер авуна:

– Чна «Аллагьдин къастуналди» лагьайтӀа, Ада хабар кьада: «Бес куьн Ягьядихъ вучиз агъунач?»[+] 6«Инсанриз чпиз гьакӀ кӀан хьана» лагьайтӀа, вири жемятди къван гана чун рекьинни мумкин я, вучиз лагьайтӀа Ягья гьакъикъи пайгъамбар[†] тирдан вири халкь чӀалахъ жезва[+].

7Гьавиляй абуру жаваб гана:

– Ам гьикӀ ятӀа, чаз чидач.

8– Зани квез а крар За ни ихтияр гана ийизватӀа лугьудач, – лагьана Исади.


Пис ципицӀбанрикай кьиса


(МатӀай 21:33-46; Мрк. 12:1-12)

9[•]Халкьдиз Исади ихьтин кьиса[†] ахъайна:

– Са инсанди ципицӀбагъ кутуна, ам вичиз кӀвалахиз кьунвай ципицӀбанрив вугана, вич яргъал вахтаралди сиягьатдиз фена[+]. 10Вахт атайла, ада ципицӀбанрин патав вичиз къвезвай майвайрин пай къахчуз вичин нуькер ракъурна, амма ципицӀбанри ам гатана ва затӀни гвачиз элкъуьрна рахкурна. 11Мад маса вач-хъша ракъурна; амма гьадазни бегьем гатунар кьуна, беябур авуна чукурна, затӀни гвачиз ам элкъуьрна кьулухъ рахкурна. 12Ахпа ада пуд лагьай вач-хъша ракъурна, гьамни абуру хер-кьацӀ авуна элкъуьрна рахкурна[+].

13Инал ципицӀбагъдин иесиди лагьана: «За вуч авуртӀа хъсан я? За зи рикӀ алай хва ракъурда; ам акурла, абуруз, белки регъуь жен»[+].

14Амма ам акурла, ципицӀбанри чпи чпин арада веревирдер авуна: «Им варис я; ша, ирс чал гьалтун патал, чна ам рекьин»[+]. 15Абуру ам, ципицӀбагъдай акъудна, кьена гадарна.

Гила ципицӀбагъдин иесиди абуруз вуч ийида[+]? 16Ада атана а ципицӀбанар рекьида ва ципицӀбагъни масадбурун гъиле вугуда.

И гафар ван хьайибуру лагьана:

– Аллагьди яргъазрай![+]

17Амма Исади, абуруз килигна, лагьана:

– «УстӀарри кваз такьуна гадарай къванцикай хандакӀдин пипӀе твадай кьилин къван хьана»[+] лагьана кхьенвай гафарин метлеб вуч я[+]? 18Гьар вуж а къванцел алукьайтӀа, адан чин-гъил алатда, нел а къван аватайтӀа, ам а къванци шупӀда.

19[•]АлакьнайтӀа, чӀехи хахамрини тавратдарри[†] Иса инал аламаз кьуна къазаматда твадай. И кьисани Ада абурун аксина ахъайнавайдан гъавурда абур гьатнавай, амма абуруз халкьдихъай кичӀезвай.


Пачагьдиз гудай харж


(МатӀай 22:15-22; Мрк. 12:13-17)

20Абур, Исадилай вил алуд тийиз, Адан геле къекъвезвай. Ам гафунал кьуна Римдин[†] сердердин гъиле тун патал, Адал чеб винелай гьахъ-михьи яз къалурдай, амма рикӀ чӀулав жасусар гьалдарнавай[+].

21– Я Муаллим! – Исадивай хабар кьуна абуру. – Ви ихтилатар ва Вуна гузвай чирвилер гьахъбур тирди, Вуна чин чуьхуьдай гафар тийидайди чаз чизва. Вуна Аллагьдин рекьерни гьакъикъидаказ къалурзава. 22Римдин пачагьдиз харж гун дуьз кар жезвани, жезвачни[+]?

23Исади, абуруз чӀуру ният авайди чиз, лагьана:[+]

24– Зун килигун патал, са динар гъваш. Идал алай шикил ва кхьенвай тӀвар[†] нинди я?

– Пачагьдинди я – жаваб гана абуру.

25– ГьакӀ хьайила, – лагьана Исади, – пачагьдин пай пачагьдиз це, Аллагьдин пай – Аллагьдиз[+].

26Абуруз халкьдин вилик Исадин гафарай Ам кьуна къазаматда твадай делилар жагъанач. Абур Адан жавабдал мягьтел хьана, кисна акъвазна.


Кьейибурал чан хтуникай


(МатӀай 22:23-33; Мрк. 12:18-27)

27[•]Гьа вахтунда кьейидалай кьулухъ инсандал чан хкведач[†] лугьудай сакъайрикай[†] са бязибуру атана Исадивай жузуна:[+]

28– Я Муаллим! Мусади[†] чаз кхьенай хьи, «паб аваз аялар авачирди кьейитӀа, къуй муькуь стхади адан паб къахчуна вичин стхадин тухум кухтурай»[+][+]. 29Ирид стха хьана: сад лагьай стхади паб гъана, амма ам аялар тахьана кьена. 30Адан паб кьвед лагьай стхади къахчуна, аялар тахьана гьамни кьена. 31Пуд лагьай стхани гьакӀ хьана. А паб ирид стхадини къахчунай, амма садахъни аялар хьанач. 32Абурулай кьулухъ пабни хкьена. 33Ам ирид стхадик гъуьлуьк хьуниз килигна, абурал чан хтайдалай кьулухъ а паб ирид стхадикай гьи стхадин паб жеда?

34Исади жаваб яз лагьана:

– И чилел алай садбур гъуьлуьз физва, муькуьбуру папар гъизва. 35Амма кьейидалай кьулухъ чан хтайбурукай лайих авайбуру гележегда паб тагъана ва я гъуьлуьз тефена уьмуьр тухуда[+]. 36Малаикар[†] хьтинбур хьана, абур рехкьидач. Аллагьди абурал чан хкуниз килигна, абурукай Аллагьдин веледар жеда. 37Кьейибурал чан хтуникай рахайтӀа, Мусадин Тавратда цӀай кьуна кузвай къукъвадин валарикай кхьенвай цӀарара Реббидиз[†] Ибрагьиман[†], Исакьан[†] ва Якьубан[†] Аллагь лугьузва[+]. 38Аллагь кьейибурун ваъ, чан алайбурун Аллагь я, Аллагь патал вири чан алайбур я.

39Инал тавратдаррикай са бязибуру лагьана:

– Вуна хъсан лагьана, Муаллим!

40Мад Адавай са куьникайни хабар кьадай жуьрэт абуру хъувунач[+].


Месигь – Давуд пачагьдин Хва яни?


(МатӀай 22:41–23:7; Мрк. 12:35-39)

41[•]Исади Вичин вязер давамарна:

– Месигьдиз[†] Давудан Хва[†] вучиз лугьузвайди я[+]? 42-43Забурда[†] Давуда[†] вичи лагьанва эхир: «Реббиди зи Агъадиз лагьанай: „Ви душманар За ви кӀвачерик вегьидалди атана Зи эрчӀи гъилихъай ацукь“»[+][+].

44Давуда Месигьдиз Агъа лугьуз хьайила, Ам Давудан Хва гьикӀ жезвайди я?

45Вири халкьди яб гудайла, Ада Вичин тилмизриз[†] лагьана:

46– Тавратдарриз яргъи пекер алаз майданрал чеб къалуриз кӀанзава, абурун рикӀ халкьди чпиз гьуьрмет авун къалурунал ала. Синагуграни[†] межлисра абур вилик чкаяр кьаз алахъда. Абурукай яргъаз хьухь![+] 47Абуру, кьве чин алайбуру хьиз, яргъалди дуьаярдай[†] амалар ийиз, хендедайрин кӀвал-югъ тӀуьна куьтягьда. Амма Аллагьдин патай абурув лап кӀеви жаза агакьда.

### 21


Кесиб хендедадин садакьа


(Марк 12:41-44)

1[•]Исадиз[†] садакьадин пул вегьидай буьруьнждикай авунвай крчуна пул эцигзавай девлет авайбур акуна[+]. 2Адаз аниз кьве чет кепек вегьенвай кесиб хендедани акуна.

3Исади лагьана:

– За квез рикӀивай лугьузва: и кесиб хендедади амайбурулай гзаф пул вегьена. 4АтӀабуру чпихъ авай артуханди вегьизвай, и папа, вичин кесибвилизни килиг тавуна, вичихъ авай-авачир вири гана[+].


Гележегдикай Исадин келимаяр


(МатӀай 24:1-51; Мрк. 13:1-37)

5[•]Са бязибур, Аллагьдин КӀвал[†] эцигнавай къванер гьихьтин иербур ятӀа, ам гьихьтин багьа затӀаралди чӀагурнаватӀа[*] аку лугьуз рахадайла, Исади лагьана:

6– Ахьтин йикъар къведа хьи, квез ина аквазвай кьван затӀарикай къван къванцел аламаз садни амукьдач, вири барбатӀ жеда[+].

7– Муаллим! – хабар кьуна Адавай. – А кар мус жеда? Адакай виликамаз хабар гудай ишара[†] гьихьтинди я?

8Исади жаваб гана:

– Куьн гъалатӀ тежедайвал мукъаят хьухь, гзафбур, чеб Зун я лугьуз, Зи ТӀварц[†]Ӏелай атанвайди я лугьуз, а вахтни алукьнава лугьуз, къведа. Абурун гуьгъуьна гьатмир[+]. 9Дявейрикай ва гъулгъулайрикай ванер къвез хьайила, квез кичӀе жемир: сифте гьакӀ хьун лазим я, амма им эхир туш.

10Гьа чӀавуз Исади абуруз лагьана:

– Халкь халкьдал къарагъда, пачагьлугъни – пачагьлугъдал[+]. 11Чка-чкайра зурба залзалаяр жеда, кашни тӀегъуьн гьатда, маса бедбахтвилерни къведа ва цавайни зурба ишараяр жеда[+]. 12Адалайни вилик Зун себеб яз куьн кьада ва хурук кутада. Синагугра[†] куь дуван ийида, куьн къазаматда твада, пачагьринни гьакимрин вилик куьн жавабдарвилиз чӀугвада[+]. 13Гьа чӀавуз квез Закай рахадай мумкинвал жеда. 14Хъсандиз рикӀел хуьх: гьихьтин жавабар гудатӀа лугьуз, виликамаз фикирар ийимир. 15За квез рахадай мезни гуда, дерин акьулни. Гьич са душмандивайни я куь хура акъвазиз, я куьн гафаралди тухуз жедач[+]. 16Диде-бубаярни стхаяр-вахар, мукьва-кьилиярни дустар куьн рекьидай рекьерихъ къекъведа, квекай са бязибур рекьинни ийида. 17Зи тилмизар[†] хьуниз килигна, вирибуруз куьн такӀан жеда. 18Амма куь кьилелай аватай са чӀарни пуч жедач[+]. 19КӀевиз акъваз – куьн хилас жеда.

20[•]Кьушунри элкъуьрна кьунвай Ярусалим акурла, гьа чӀавуз чир хьухь хьи, ам тергдай вахт мукьва хьанва. 21Гьа чӀавуз Ягьудатда[†] авайбур дагълариз катрай. Шегьерда вуж аватӀа, гьанай экъечӀрай, шегьердин патарив вуж гватӀа, шегьердиз тефирай. 22Кьисас[†] йикъар ва Каламда[†] кхьенвайди кьилел къведа. 23Гьа чӀавуз кӀвачел заланбурузни хурухъ чагъа аялар галайбуруз гуж жеда! И чилел зурба мусибат къведа, Аллагьдин хъелни[†] и халкьдин кьилел аватда[+]. 24Турунин хура гьатна, инсанрин эхир пуч жеда ва гзафбур маса халкьар авай чкайриз есирар яз тухуда. Маса халкьарини, чпин гъиле гьатай серфе куьтягь тахьанмаз, Ярусалимдиз кӀур гуда[+].

25[•]Ракъинилай, вацралай ва гъетерилай чанда кичӀ твадай ишараяр аквада. Къув къачунвай гьуьлуьнни къизгъин лепейрин гъиляй вуч ийидатӀани тийижиз зурзун акатнавай халкьарин ийир-тийир квахьда. 26Цавун къуватар юзана акур инсанар къах хьана амукьда ва алемда жедай крари абурун чанда кичӀ твада.

27Гьа вахтунда абуруз Инсандин Хва[†] циферал алаз, Вичин къудратда аваз ва баркалла[†] алаз къвез аквада. 28И гужар кьилел къведайла, тик хъхьухь, кьилер хкаж хъия, куь хиласвал[†] мукьва жезвайди чир хьухь.

29[•]Исади абуруз кьиса ахъайна:

– Инжилдиз ва амай тарариз килиг. 30Абуру пеш авуна акурла, квез мукьвара гад алукьдайди гьикӀ чир жезватӀа, 31гьакӀ За лугьузвайди кьилел къвез акурла, Аллагьдин пачагьвилин вахт агакьнавайди квез чир хьухь. 32За квез рикӀивай лугьузва: ам гилан несил алатна фидалди кьилиз акъатда[+]. 33Чилни цав алатна фида, амма Зи Гафар алатна фидач[+]. 34Килиг гьа, куьн явавилерин, хъунрин, дуьньядин ката-галтугунрин гуьгъуьна гьатайтӀа, а югъ, желе хьиз, атайла, куьн ийир-тийир жеда: 35а югъ дуьньяда виридан кьилел къведа. 36Кьилел къведай крар регьятдиз алуд жедайвал, бес кьадар къуват хьун патал ва эхирдай Инсандин Хцин вилик экъечӀиз хьун патал, гьар са чӀавуз уях хьухь ва дуьаяр[†] ая[+].

37Гьар юкъуз Исади Аллагьдин КӀвале чирвилер гудай, йифиз анай экъечӀна Зейтун пелел[†] фена гьана жедай[+]. 38Пакамалай[†] Адан гафариз яб гуз вири халкь Аллагьдин КӀвализ Адан патав къведай.

### 22


Иса рекьиз кӀан хьун


(МатӀай 26:2-5, 14-16; Мрк. 14:1-2, 10-11)

1[•]Песагь тӀвар[†] алай ТӀили фарин сувар[†] мукьва жезвай[+]. 2ЧӀехи хахамарни[†] тавратдарар[†] Иса[†] чпи гьикӀ рекьидатӀа лугьуз са багьнадихъ къекъвезвай, амма абуруз халкьдик гъулгъула акатиз кичӀезвай. 3Исадин цӀикьвед тилмиздикай[†] сад тир Искарият лакӀаб алай Ягьудак[†] иблис[†] акатна[+]. 4Ам, Иса чӀехи хахамринни аскеррин кьилевайбурун гъиле гьикӀ твадатӀа лугьуз, меслят ийиз фена. 5Абуруз хвеши хьана, абуру а кардай адаз пул гун хиве кьуна. 6Ягьуд абурун икьрардал[†] рази хьана, ва ам, Иса халкьдиз таквадайвал абурун гъиле тун патал, са къулай вахтунихъ къекъвезвай[+].


Песагь суварин тӀуьн-хъун


(МатӀай 26:17-23; Мрк. 14:12-25; 1-Кар. 11:23-25)

7[•]ТӀили фарин суварик адет тирвал тукӀвадай Песагьдин кӀел[†] къурбанддиз акъуддай югъ атана[+]. 8Исади Петрудизни Ягьядиз[†] «Алад, фена чаз Песагь суварик недай затӀар гьазура», – лагьана.

9– Ваз чна тӀуьн гьина гьазурна кӀанзава? – хабар кьуна абуру.

10– Куьн шегьердиз гьахьайла, – жаваб гана Исади, – квел цив ацӀай квар гвай са итим гьалтда; гьадан гуьгъуьна аваз фена, гьам гьахьай кӀвализ куьнни гьахь. 11А кӀвалин иесидиз «Муаллимди Вичин тилмизрихъ галаз санал Песагь суварин суфра авай кӀвал гьим я лугьуз хабар кьазва», – лагь. 12Адани квез вини гьавада чӀехи тавдин кӀвал къалурда. Гьана Песагьдин тӀуьн гьазура.

13Абурни фена. Абуруз Исади лагьай гафар галай-галайвал кьилиз акъатайди акуна. Абуру гьана Песагьдин тӀуьн гьазурна.

14[•]Вахт хьайила, Исади, Вичин цӀикьвед илчини[†] галаз суфрадихъ ацукьна, 15лагьана:

– И Песагьдин фу Заз квехъ галаз Зи азаб-азиятдин вахт алукьдалди тӀуьнайтӀа гзаф кӀандай! 16За квез лугьузва: за и фу Аллагьдин Пачагьлугъда[†] Песагь кьилиз акъатдалди недач[+].

17Ахпа Ада сукӀра гъиле кьуна, Аллагьдиз шукур авуна, лагьана:

– Къачуна им куь арада пая. 18За квез лугьузва хьи, гьа и декьикьадилай, Аллагьдин пачагьвал жедалди, За мад чехир – ципицӀрин миже хъвадач.

19Ахпа Ада фу къачуна, Аллагьдиз шукур ийиз-ийиз, фу кӀус-кӀус авуна, а кӀусар абуруз гана ва лагьана:

– Им куь рекье къурбандзавай Зи Беден я. Зун рикӀел хтун патални, гьа икӀ ая[+].

20Нянин тӀуьнилай кьулухъ Исади мад гъиле сукӀра кьуна лагьана:

– И сукӀра – цӀийи Икьрар я. Ам Зи иви авадаруналдин кутӀунда[+]. 21Ингье, Зун хаинвилелди маса гузвай касдин гъилни Зи Гъилихъ галаз санал са суфрадал ала[+]. 22Инсандин Хва[†] Вичиз Аллагьди ганвай рекьяй фида, амма Ам маса гудай касдиз жедайди ма́са гуж я![+]

23Тилмизар чпин арадай и кар ийидайди яраб вуж ятӀа лугьуз, сада садавай хабар кьаз хьана.


Агъавал мийир, амма къуллугъ ая


(МатӀай 20:25-28; Мрк. 10:42-45)

24[•]Тилмизрин арада, чпикай вуж чӀехиди яз гьисабна кӀанзавайди ятӀа лугьуз, гьуьжетар гьатна. 25И чӀавуз Исади абуруз лагьана:

– Мажусийрин[†] арада пачагьри чпин халкьарал агъавал ийизва, гьукумдарри чпиз «Архаяр» лагь лугьуз халкьдивай тӀалабзава. 26Куь арада акӀ тахьурай! Квекай виридалайни вине авайда вич агъада авайдай, гьакимвалзавайда вич виридан кьилел-кӀвачел элкъвезвайдай кьун лазим я[+]. 27Вине авайди вуж я – суфрадихъ ацукьнавайди яни, я тахьайтӀа гьадахъ гелкъвезвайди? Суфрадихъ ацукьнавайди тушни кьван? Амма Зун куь арада вач-хъша хьиз ава[+].

28Зун синагъ ийизвай вахтара куьн датӀана Захъ галамукьна[+]. 29Зи Бубади[†] Заз пачагьвал гьикӀ багъишнатӀа, Зани ам квез багъишзава[+]. 30Зи Пачагьлугъда куьн нез, хъваз Зи суфрадихъ жеда. Тахтара ацукьна, куьне Исраилдин[†] цӀикьвед тайифадин гьахъ-дуван ийида[+].


Петруди кьил къакъудуникай


(МатӀай 26:33-35; Мрк. 14:29-31; Ягь. 13:37-38)

31[•]Эй, Симун, Симун! Иблисдиз куьн къуьл хьиз сафунай ягъиз кӀан хьанай. 32Амма За ви иман[†] куьтягь тахьуй лагьана вун патал дуьаяр[†] авунай. Вунани, Захъ элкъвена, ви стхайрин иман мягькемара[+].

33Исадиз:

– Я Агъа! – жаваб гана Петруди. – Ви гуьгъуьна аваз къазаматдиз физни, рекьизни зун гьазур я[+].

34Амма Исади лагьана:

– За ваз лугьузва, я Петру, къе кӀекре гьарайдалди, вуна Закай пудра кьил къакъудда.

35Ахпа Исади тилмизриз лагьана:

– За куьн пул авай кисени гвачиз, гьебени гвачиз, кӀвачин къапарни гвачиз ракъурайла, квез кими хьайи затӀ хьанайни?

Абуру «ваъ» лагьана жаваб гана[+].

36Инал Ада лагьана:

– Амма гила пул авайда пул яхъ, гьебени къачу. Нихъ тур авачтӀа, жуван пекерни гана тур къачу. 37За квез лугьузва хьи, Каламда[†]: «Адакай тахсиркаррин тай авуна» лагьана кхьенвай гафар Зи кьилел атун лазим я. Закай вуч кхьенватӀа, исятда гьам кьилиз акъатда.

38– Я Агъа! – лагьана абуру. – Ингье чав кьве тур гва.

– Бес я, – лагьана Ада.


Гетсеман багъда Исади дуьа авун


(МатӀай 26:36-46; Мрк. 14:32-42)

39[•]Къайда хьанвайвал, Иса Зейтун пелел[†] фена. Адан гуьгъуьнал алаз Адан тилмизарни фена. 40Чкадал агакьайла, Исади абуруз лагьана:

– Куьн темягьра гьат тавурай лугьуз дуьаяр ая[+].

41Ам Вич, гадардай къван аватдай кьван чкадиз абурувай къакъатна, метӀер яна, дуьаяр ийиз эгечӀна:

42– Я Буба! За Ваз тавакъу ийида, Ваз кӀан ятӀа, Зун и азабдикай яргъаз ая! ЯтӀани, Заз кӀандайвал ваъ, Ваз кӀандайвал хьурай![+]

43Цаварай Исадин патав Адак руьгь[†] кутаз малаик[†] атана[+].

44РикӀик зурба гъалаба кваз, Исади мукьуфдалди дуьаяр ийизвай; Адакай ивидин стӀалар хьиз гьекь чилел кӀвахьзавай. 45Дуьа акъвазарна, Ам Вичин тилмизрин патав атана. Адаз абур дерт хьана ахвариз фенваз жагъана. – 46Куьн вучиз ксанва? – жузуна Ада. – Къарагъ, куьн темягьра гьат тавурай лугьуз дуьаяр ая.

47[•]Гаф мецел аламаз, гзаф инсанар атана акъатна, кӀвенкӀве Адан цӀикьвед илчидикай сад тир Ягьуд авай. Ам темен гуз Исадиз мукьва хьана[+].


Иса маса гун ва кьун


(МатӀай 26:47-56; Мрк. 14:43-50; Ягь. 18:3-11)

48– Эй, Ягьуд! – хабар кьуна Исади. – Вуна Инсандин Хва темендалди маса гузвани?

49Инал жедай кардин кьил акурла, Исадихъ галайбуру Адаз лагьана:

– Я Агъа! Турар кардик кутадани[+]?

50Абурукай сада кьилин хахамдин[†] вач-хъшадин эрчӀи яб яна галудна. 51Инал Исади лагьана:

– Бес я, акъваз!

Адан япук гъил кяна, ам сагъар хъувуна. 52Вичиз акси экъечӀнавай чӀехи хахамриз, агъсакъалриз ва Аллагьдин КӀвалин[†] къаравулрин кьиле авайбуруз Исади лагьана:

– Куьн Зи винел турарни вагьрамар гваз атанва, на лугьуди, Зун са къачагъ я! 53Зун квехъ галаз гьар юкъуз Аллагьдин КӀвале жезвай, куьне Зал гъил хкажначир. Амма гила куь девран алукьнава, мичӀивилин девран гъалиб хьанва[+].


Петруди Исадикай кьил къакъудун


(МатӀай 26:67-75; Мрк. 14:66-72; Ягь. 18:15-18, 25-27)

54[•]Иса кьуна кьилин хахамдин дараматдиз тухвана. Петруни яргъай хьиз абурун гуьгъуьна аваз физвай. 55Иса кьурбуру гьаятдин юкьвал цӀай авуна. Вири санал ацукьайла, атана абурун арада Петруни ацукьна. 56Ам цӀун патав ацукьнаваз акур са къаравушди, адаз мукьуфдалди килигна, лагьана:

– Имни Гьадахъ галайди тир.

57Амма Петруди вич Исадихъ галайди инкар авуна, а папаз лагьана:

– Ам Заз чидай кас туш.

58Са герендилай ам акур са масадани лагьана:

– Вунни гьабурукай я.

Амма Петруди лагьана:

– Туш.

59Са сят кьван алатайла, мадни сада вичел чӀалахъ яз лагьана:

– РикӀивайни, имни Гьадахъ галай, гьа имни галилейви[†] я.

60– Вун квекай рахазватӀа, зун гъавурда гьатзавач, – лагьана Петруди.

Ада икӀ лугьузвайла, кӀекре гьарайна. 61Гьа вядеда Ребби[†] элкъвена Петрудиз килигна; Петрудин рикӀел Реббиди лагьай «Къе кӀекре гьарайдалди вуна Закай пудра кьил къакъудда» гафар хтана[+]. 62Варарай экъечӀна, ам къагьардалди шехьна.


Исадик тахсирар кутун


(МатӀай 26:63-65; Мрк. 14:61-65; Ягь. 18:19-21)

63[•]Иса кьунвай инсанри, Адакай рахшандар ийиз, Ам гатазвай. 64Исадин вилер кутӀунна, Адан чин ягъиз, Адавай хабар кьазвай:

– Вун пайгъамбар[†] ятӀа, вун ни янатӀа, лагь кван!

65Абуру Адак хкуьрдай маса гафарни лугьузвай. 66[•]Югъ малум хьайила, чувудрин[†] агъсакъалар, чӀехи хахамар ва тавратдарар[†] кӀватӀ хьана. Абуру Иса чпин Меслягьатдиз[†] тухвана 67ва хабар кьуна:

– Лагь кван чаз, Месигь[†] Вун яни?

– За квез лагьайтӀа, куьн Зи чӀалахъ жедач – лагьана Исади. 68Квевай За хабар кьуртӀа, куьне Заз жавабни гудач. 69Къенин йикъалай Инсандин Хва къудрат авай Аллагьдин эрчӀи патавай ацукьда[+].

70Гьа чӀавуз вирида лагьана:

– АкӀ хьайила Вун Аллагьдин Хва[†] я ман?

– Куьне Зун я лугьузва хьи, – жаваб гана Ада.

71– Мад чаз шагьидвал герек яни? – лагьана абуру. – Чаз вири Адан Вичин сивяй ван хьана[+].

### 23


Иса ПилатӀан вилик гъун


(МатӀай 27:11-14; Мрк. 15:1-5; Ягь. 18:28-37)

1[•]Дуванда авайбур вири къарагъна, Иса[†] ПилатӀан[†] патав тухвана[+]. 2Абур Адак тахсирар кутаз эгечӀна:

– Чаз тайинарна хьи, Вич Месигь-Пачагь[†] я лугьуз, Римдин[†] пачагьдиз харж гун къадагъа ийиз, Ада халкь рекьяй акъудзава[+].

3ПилатӀа Исадивай хабар кьуна:

– Вун чувудрин[†] Пачагь яни?

– Вуна гьакӀ я лугьузва, – жаваб гана Исади[+].

4ПилатӀа чӀехи хахамризни[†] халкьдиз лагьана:

– Заз и инсандик тахсир кваз жагъизвач[+].

5Амма абуру, Ада Вичин чирвилералди Ягьудатда[†], Галилейдай[†] эгечӀна и чкадал къведалди халкьдик футфа кутазва лугьуз кӀевивал ийизвай.


Иса Гьирудан вилик

6Галилейдикай ван хьайила, ПилатӀа жузуна:

– Ам Галилейдай яни мегер?

7Иса Гьируд[†] бегдин вилаятдай тирди чир хьайила, ада Ам и йикъара Ярусалимдиз атанвай Гьирудан патав ракъурна[+]. 8Иса акурла, Гьируд гзаф шад хьана. Адаз ам фадлай акуна кӀанзавай, адаз Исадикай пара ванер атанвай. Идалайни гъейри ада вичиз Исадин керемат-ишараяр[†] аквада лугьуз умуд авунвай[+]. 9Гьируда Исадиз гзаф суалар гана, амма Ада Гьирудаз са жавабни ганач. 10ЧӀехи хахамрини тавратдарри[†] Адак кӀевелай тахсирар кутузвай. 11Амма Гьирудани адан аскерри Исадихъ хукӀуриз, чпиз кӀандай кьван рахшандар авурдалай кьулухъ, Адал зарафат патал чӀагай либасарни алукӀна, Ам элкъуьрна ПилатӀан патав рахкурна. 12Гьа и юкъуз ПилатӀни Гьируд чеб чпихъ галаз дуст хъхьана, идалай вилик абур душманар тир.


Иса ПилатӀан вилик


(МатӀай 27:15-26; Мрк. 15:6-15; Ягь. 18:39–19:16)

13[•]ПилатӀа чӀехи хахамар, гьакимар, халкь кӀватӀна, 14абуруз лагьана:

– Куьне и Инсан халкь рекьяй акъудзавайди я лугьуз зи патав гъанва. Ингье, за куь вилик ам силисна, амма заз и инсандик куьне лугьузвай тахсирар кваз жагъизвач. 15Гьирудазни и касдик тахсирар кваз акунач. Ада Ам чи патав рахкурнава. Квез аквазвайвал, вич кьена кӀандай хьтин гьич са затӀни и Касди авунвач. 16-17ГьакӀ хьайила, за Ам, гатана, ахъай хъийида.

18Амма вири халкьди гьарайиз эгечӀна:

– Ам йикь! Чаз Бараб азад ая!

19Бараб, шегьерда кьиникьар галай гъулгъула туниз килигна, къазаматнавайди тир. 20Иса азад авун патал, ПилатӀа мад вичин ван хкажна. 21Амма кӀватӀ хьанвайбуру гьарайзавай:

– Ам хашуниз[†] ягъ! Хашуниз ягъ!

22ПилатӀа абуруз пуд лагьай гъилера лагьана:

– Ада вуч пис кар авуна кьван? Заз Адак Ам рекьиз жедай хьтин тахсир кваз аквазвач. ГьакӀ хьайила, Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда за.

23Амма халкьди Ам хашуниз ягъун тӀалабзавай. Абурун гьарайри чпин кар авуна.

24ПилатӀа абурун тӀалабун кьилиз акъудун кьетӀна. 25Анал алай инсанрин тӀалабуниз килигна, къазаматда ацукьарнавай Бараб азадна, амма Иса, рекьин патал, анал алайбурун ихтиярда туна.


Иса хашуниз ягъун


(МатӀай 27:32-44; Мрк. 15:21-32; Ягь. 19:17-29)

26[•]Иса хашуниз ягъиз тухузвайбуруз никӀяй шегьердиз хквезвай Киринейдай тир Симун лугьудай са кас акуна. Абуру Симунан кӀулаз хаш яна, ам Исадин гуьгъуьна аваз финиз мажбурна. 27Исадин гуьгъуьна аваз халкьдин са зурба кӀеретӀ къвезвай, абурун арада дерт чӀугваз, Адахъ шеларзавай папарни авай. 28Абурухъ элкъвена, Исади лагьана:

– Эй, Ярусалим шегьердин папар! Захъ ваъ, квехъ ва куь балайрихъ шехьа. 29Ингье, инсанри «Аялар тежезвайбур, хун тавурбур ва хуру тагузвайбур бахтавар[†] я» лугьудай йикъар алукьзава[+]. 30Гьа чӀавуз инсанри дагъларихъ элкъвена лугьуда: «Ацахьна чал ават!» Тепейризни лугьуда: «Атана чун кӀаник кутур!»[+] 31Мижедай ацӀанвай ицӀи тар икӀ тергзаватӀа, кьурай тарцин гьал гьикӀ хьурай?

32Адахъ галаз санал кьиникьиз акъуднавай кьве тахсиркарни тухузвай. 33«Келле» лугьудай чкадал агакьайла, Амни кьве тахсиркар, сад Адан эрчӀи патай, муькуьдини чапла патай хашуниз яна. 34Исади Вич хашуниз язавайбур патал Аллагьдиз дуьа[†] авуна:

– Эй Буба[†]! Вуна ибурулай гъил къахчу, ибур чпи ийизвай кардин гъавурда авач.

Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна[+]. 35Халкь акъвазна килигзавай. Абурухъ галаз санал гьакимри рахшандар ийизвай.

– Ам Аллагьди хкянавай Месигь яз, масадбур Ада хиласзавайтӀа, гила Вичи Вич хиласрай! – лугьуз хьана абуру[+].

36Аскеррини Адаз гьинавачир гафар лугьузвай. Адан патав атана, Адаз хъухъ лугьуз цуру чехир теклифзавай. Адан сивив цуру чехир авай къаб агудна, 37Адаз лагьана:

– Вун чувудрин Пачагь ятӀа, Жува Жув хиласа.

38Адан кьилихъай кхьенвай: «Им чувудрин Пачагь я».

39Адахъ галаз санал патав гвай хашуниз янавай тахсиркаррикай сада Адаз пис экъуьгъунар авуна:

– Вун Месигь ятӀа, Вуна Вунни хиласа, чунни.

40Муькуьда адаз туьгьметдив лагьана:

– Ваз Аллагьдихъай кичӀедачни, бес вазни гьа жаза ганвачни? 41Чаз атана кӀанзавай жаза чаз ганва; чна авур кардай чав чи эвез агакьнава, амма и касдик гьич са тахсирни квач[+].

42Исадизни ада лагьана:

– Я Иса! Вун Пачагь хьайила, Вуна зун рикӀел хкваш!

43– За ваз рикӀивай лугьузва хьи, къемаз вун Захъ галаз женнетда[†] жеда, – лагьана Исади.


Исадин кьиникь


(МатӀай 27:45-56; Мрк. 15:33-41; Ягь. 19:30)

44[•]Нисинилай сятдин пудалди вири чилел мичӀ акьалтнай: 45ракъинин экуьвал зайиф хьана. Аллагьдин КӀвале[†] авай перде юкьвайгъуз пад хьана[+]. 46Исади ван алаз гьарайна, лагьана:

– Я Буба! Зи Руьгь[†] За Вав вугузва.

ГьакӀ лагьана Ада чан гана[+].

47И крар акур аскеррин кьилевай сада Аллагьдиз шукур авуна, лагьана:

– Ам гьакъикъи гьахъ-михьи Инсан тир.

48Тамашиз анал алтӀушнавай вири инсанар инал хьайи кар акурла, чпин хур гатаз-гатаз, чкӀиз эгечӀна[+]. 49Ам чидай кьван вирибуруз, Галилейдай Адан гуьгъуьна аваз атай папаризни, яргъал акъвазна, вири кьиляй-кьилиз акунай[+].


Иса рага атӀанвай сура тун


(МатӀай 27:57-61; Мрк. 15:42-47; Ягь. 19:38-42)

50-51[•]Ягьудатдин[†] АриматӀай шегьердай тир Юсуф[†] лугьудай регьим авай ва гьахъ-михьи са кас Меслягьатдин[†] векил тиртӀани, ам дуванди кьабулай къарардихъни адан крарихъ галаз рази тушир. Адан вилни Аллагьди пачагьвалдай вахтунал алай. 52Ада, ПилатӀан патав атана, адавай Исадин мейит къахчудай ихтияр тӀалабна. 53Ада Исадин мейит хашунилай эляна, кетендин кафандик кутуна ва рага атӀанвай гьеле са мейитни тун тавунвай кьветӀе-сура эцигна. 54А югъ жуьмядин няни тир, Киш югъ[†] алукьзавай. 55Юсуфан гуьгъуьна аваз Галилейдай Исадихъ галаз атай папарни фенай. Ам кьветӀе гьикӀ эцигнатӀа, гьикӀ кучукнатӀа, абур килигна. 56Ахпа абур кӀвализ хъфена. КӀвале абуру атир галай гъери гьазурна. Киш юкъуз, Аллагьдин тагькимрив кьазвайвал, абуру ял яна[+].

### 24


Исадал чан хтун


(МатӀай 28:1-8; Марк 16:1-8; Ягья 20:1-8)

1[•]Пакамахъ[†] фад, гьафтедин сад лагьай юкъуз[*], папар атир галай гъери гваз а кьветӀ авай чкадал атана. 2КьветӀен сив кӀевнавай къван алуднаваз акурла, 3абур къенез гьахьна, амма анай абуруз Ребби[†] Исадин[†] Беден жагъанач. 4Абур серсер хьана акъвазнавайла, садлагьана абурун вилик цӀарцӀар гузвай пекер алай кьве итим пайда хьана[+]. 5Папариз кичӀе хьана, абурувай кьил хкажиз жезвачир. И гьал акурла, кьветӀевайбуру папариз лагьана:

– Куьн чан алайдахъ кьейибурун арада вучиз къекъвезва? 6Ам ина амач: Адал чан хтанва[†]. Галилейда[†] авайла, Ада квез лагьай гафар рикӀел хкваш. 7Ада лагьанай хьи, Инсандин Хва[†] гунагькаррин[†] гъиле твада, Ам абуру хашуниз[†] яда ва пуд лагьай юкъузни Адал чан хквервал я[+].

8Папарин рикӀел Исади лагьай гафар хтана[+]. 9Абуру, кьветӀяй хъфена, цӀусад илчидиз[†] ва амай тилмизриз[†] хабарна. ( 10Илчийриз хабар гайибур Маждалдай тир Майрам[†], Ягьна, Якьубан[†] диде Майрам ва абурухъ галай маса папар тир.)[+] 11Абуру лугьузвай гафар гьакӀанбур хьиз хьана, илчияр папарин чӀалахъ жезвачир[+]. 12Амма Петруди къарагъна кьветӀ галайвал чукурна. Элкъвена кьветӀез килигайла, адаз анжах Иса кутур кафан акуна. Хьайи кардал мягьтелвал ийиз, ам элкъвена хъфена.


Эмагьусдай тир тилмизар

13[•]Гьа и юкъуз Исадин тилмизрикай кьвед Ярусалимдилай кьве сятдин рехъ авай Эмагьус лугьудай хуьруьз физвай. 14Абур чеб чпихъ галаз хьайи и вири агьвалатрикай рахазвай. 15ГьакӀ рахаз-рахаз абур физвайла, Иса Вич абурун мукьув атана, абурухъ галаз санал фена. 16Амма тилмизрин вилерин экв тӀимил хьанвай хьиз тир, абуруз Иса чир хъжезвачир[+].

17Исади абурувай жузуна:

– Рекье куьн куькай рахазвай?

Абур чинар пашман яз акъвазна.

18Абурукай КӀелп[†]Ӏас лугьудай сада лагьана:

– И йикъара Ярусалимда хьайи кардикай, аниз атай кьван инсанрикай хабар авачирди анжах са Вун яз тахьуй гьа[+]?

19– Вуч хабар? – жузуна Исади.

– Назаретви Исадикай хабар – жаваб гана абуру. – Ам Аллагьдин ва халкьдин вилик кардани ва лагьай гафуна къудрат авай пайгъамбар[†] тир. 20Чи чӀехи хахамрини[†] кьилевайбуру Ам, кьиниз лайих я лугьуз, хашуниз ягъиз туна[+]. 21Амма чна, Исраил[†] Хиласдайди атанва лугьуз, умуд кутазвай. Абуру Ам кьейи йикъалай инихъ пуд югъ алатнава. 22Чи папарикай са бязибуру чун мягьтеларни авуна: абур экуьнахъ фад Исадин мейит эцигай кьветӀез фенай, 23амма абуруз Исадин мейит жагъанач. Чпиз акур малаикри[†] Адал чан хтана лугьузвалдай. 24Чибурукай са бязибур Адан мейит эцигай кьветӀел фейила, абуруз акурди гьа папари лагьайвал я, амма абуруз Ам ана аваз акунач.

25Гьа чӀавуз Исади абуруз лагьана:

– Куьн вуч акьул кьери ксар тушни! Пайгъамбарри лагьайдан чӀалахъ хьун гьакьван четин кар хьанани квез? 26Вичин баркалладив[†] агакьун патал, Месигьди[†] вири и азабар чӀугун лазим тирдакай Пайгъамбарри лагьаначирни кьван[+]?

27Мусади[†] Тавратда[†] кхьенвайдалай эгечӀна пайгъамбаррин ктабра кхьенвай гафарал къведалди Исади Каламда[†] Вичикай вуч лагьанватӀа, тилмизар гьадан гъавурда туна[+].

28Абур чеб физвай хуьруьз мукьва хьана. Исади Вич гьа хуьрелай анихъ физвайди хьиз къалурна. 29Амма абуру Ам чӀалал гъиз хьана:

– Югъ алатна няни хьанва. Вун чахъ галаз амукь.

Исани абурухъ галаз кӀвализ гьахьна ва ана амукьна. 30Ам абурун суфрадихъ атайла, Ада къачуна фу атӀана, хийир-дуьа[†] авуна, абуруз пайна[+]. 31Гьа чӀавуз абурун вилер ахъа хьана, абуруз Иса чир хъхьана. Амма Ам акуна-такуна квахьна. 32Абуру сада-садаз лагьана:

– Ада рекье чун Каламдин гъавурда твадайла, чи хура кудай рикӀер авачирни кьван?

33Абур тадиз къарагъна Ярусалимдиз хтайла, абуруз цӀусад тилмиз ва абурухъ галайбур саналлаз жагъана. 34Анал алайбуру атайбуруз лагьана:

– Реббидал гьакъикъатда чан хтанва! Ам Симуназ акуна[+].

35Ахпа кьве тилмизди рекье чпин кьилел атайдакай ва абуруз, фу атӀудайла, Иса гьикӀ чир хьанатӀа, гьадакай ахъайна.


Тилмизриз Иса акун


(Ягья 20:19-23)

36[•]Абуру а кардикай ихтилатдайла, Иса Вич атана абурун юкьваз акъатна ва абуруз лагьана:

– Хийирар хьуй!

37Абуру, чеб чпивай квахьна, кичӀе хьана, чпин вилерикай Иса карагзава лагьана фикирна[+].

38Амма Исади лагьана:

– Куьн акӀ вучиз ава? Вучиз куьн кьве рикӀин хьанва? 39Зи Гъилеризни килиг, Зи кӀвачеризни. Зун гьа жув я, Зак гъил кяна килиг: карагунихъ Захъ хьиз як-кӀараб жедач[+].

40ИкӀ лагьана, Ада абуруз Вичин гъилерни кӀвачер къалурна.

41Абуру шадвиляй, гьеле чӀалахъ тахьана, мягьтелвилер ийизвайла, Ада лагьана:

– Ина квехъ недай затӀ авачни[+]?

42Абуру Адаз чранвай гъетрен са пай гана. 43Къачуна Ада абурун вилик тӀуьна.

44– Гьеле Зун квехъ галамайла, За квез лагьанай хьи, Зи кьилел Мусадин Къанунда[†], пайгъамбаррин кхьинра ва Забурда[†] кхьенвайвал вири атун лазим я, – лагьана Ада.

45Ахпа Исади Вичин тилмизриз Каламда кхьенвайдан гъавурда гьатдай акьул гана[+].

46– Каламда кхьенва, – лагьана Ада, – Месигьди азабар чӀугуна, кьейи пуд лагьай юкъуз Адал чан хквервал я[+]. 47Ярусалимдилай эгечӀна вири халкьариз чпин гунагьрилай гъил къахчун патал, Аллагьдин рекьел ша[†] лагьайди Месигьдин ТӀварц[†]Ӏелай малумардайвал я. 48Куьн хьанвай кардин шагьидар я,[+] 49Зани квез Зи Бубади[†] хиве кьурди ракъурда. Квез цаварай гудай къуват квек акатдалди куьн Ярусалим шегьерда акъваз[+].


Иса цаварал хъфин

50[•]Исади тилмизар Ярусалимдай Бетандиз кьван гъана, гъилер цавуз хкажна, абуруз хийир-дуьа авуна[+]. 51Ада абуруз хийир-дуьа ийидайла, Ам абурукай чара хьана, цавариз хкаж жез эгечӀна. 52Абур, Адаз икрам авуна, зурба шадвилелди элкъвена Ярусалимдиз хтана[+]. 53Аллагьдиз хийир-дуьа ийиз, абур датӀана Аллагьдин КӀвале[†] жез хьана[+].

## Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

### Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


А

Б

Г

ГЪ

ГЬ

Д

Е

Ж

З

И

К

КЪ

КЬ

КӀ

Л

М

Н

П

Р

С

Т

ТӀ

Ф

Х

Ц

ЦӀ

Ч

Ш

Э

Ю

Я


### Абба

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

### Агъа дуьнья

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

### Адам

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

### Алачух

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Аллагь кьатӀу́н

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

### Аллагьдин КӀвал

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

### Аллагьдин КӀел

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

### Аллагьдин Пачагьлугъ

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

### Аллагьдин рекьел атун

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

### Аллагьдин Хва

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

### Аллагьдин хъел

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

### Алфани Омега

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

### Амин

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

### Аси

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

### Асия вилаят

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

### Афинаяр

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

### Бабил

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

### Багьал-Зевул

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

### Баркалла

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

### Бахтавар

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

### Берекат

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

### Билъам

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

### Буба

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

### Бунъямин

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

### Бут

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

### Галилей

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

### Галилейдин вир

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

### Гамур

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

### Гевгьер

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

### Гунагь

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

### Гъилер эцигун

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

### Гьабил

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

### Гьалтунин Алачух

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

### Гьарун

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

### Гьахъ-михьивал

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

### Гьахъ-михьивилиз акъудун

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

### Гьируд

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

### Давуд

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

### Давудан Хва

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

### Дуьа

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

### Ермиягь пайгъамбар

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

### Жегьеннем

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

### Женнет

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

### Жинер

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

### Жузам

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

### Забур

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

### Зейтун пел

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

### Зинавал

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

### Ибадат

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

### Иблис

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

### Ибрагьим

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

### Икьрар

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

### Икьрардин сандух

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

### Илчияр

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

### Ильяс пайгъамбар

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

### Иман

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

### Имани

Имани – имандал алай кас.

### Иманийрин кӀватӀал

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

### Инсандин Хва

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

### Иса

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

### Исакь

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

### Исраил

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

### Ишай

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

### Ишара

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

### Калам

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

### Керемат

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

### Киш югъ

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

### Кумайрин сувар

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

### Къабил

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

### Къанун

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

### Къенан

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

### Къияматдин югъ

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

### Къурбанган

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

### Къурбанд авун

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

### Кьилин хахам

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

### Кьиса

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

### КӀел

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

### Левияр

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

### Лут

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

### Мажуси

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

### Майрам

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Малаик

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

### Мангьу

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

### Мелик-Садикь

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

### Месигь

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

### Месигьдихъ галаз сад хьун

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

### Месигьи

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

### Меслягьат

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

### Миллетбаз

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

### Мисри (Египет)

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

### Михьи

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

### Муса

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

### Муъмин

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

### Муьгьуьббат

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

### Нинев

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

### Нуьгь

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

### Нуьсрет

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

### Пайгъамбар

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

### Пак

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

### Пак Калам

Пак Калам – кил. «Калам».

### Пак Руьгь

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

### Пачагьлугъ

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

### Песагь сувар

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

### ПилатӀ

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

### Рагьаб

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

### Рагьил

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

### Ребби

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

### Реббидин Суфра

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

### Рим

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

### Руьгь

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

### Садум (ва Гамур)

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

### Сакъаяр

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

### Самарият

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

### Самариятвияр

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

### Сарра

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

### Сив хуьн

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

### Сигьан

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

### Синагуг

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

### Синай

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

### Сифтегьан Икьрар

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

### Смаил

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

### Сулейман

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

### Сулейманан ширас

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

### Таврат

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

### Тавратдарар

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

### Тилмиз

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

### Туба авун

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

### ТӀвар

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

### ТӀили фарин сувар

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

### Фарисеяр

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

### Харж кӀватӀдайди

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

### Хахам

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

### Хаш

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

### Хийир-дуьа

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

### Хиласвал

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

### Худум

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

### Цаварин Пачагьлугъ

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

### Цик акахьун къачун

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

### ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

### ЦӀуд-Шегьер

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

### Чан хкун

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

### Чан хтун

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

### Чувудар

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

### Шад Хабар

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

### Шагьидвилин Алачух

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

### Шемас

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

### Шуай

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Эбеди уьмуьр

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

### Эсав

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

### Юнус пайгъамбар

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

### Юсуф

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

### Ягьуд

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

### Ягьудат

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

### Ягья

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

### Якьуб

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

### ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

### Яшай пайгъамбар

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

## Картаяр (ЦӀийи Икьрар)

### Картаяр (ЦӀийи Икьрар)

Картаяр (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4


### Фелистин Иса Месигьдин девирда

Фелистин Иса Месигьдин девирда

### Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

### Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

### Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

### Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 1,2

### Илчи Павелан сиягьат 3,4

Илчи Павелан сиягьат 3,4

## Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)

### Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)

Заланвал, Кьадарар (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар


Пулунин дережаяр

Заланвилинни къенен кьадарар

Мензилдин кьадарар


### Пулунин дережаяр

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

### Заланвилинни къенен кьадарар

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

### Мензилдин кьадарар

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

## Тафаватар (ЦӀийи Икьрар)


ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44 | Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.
МатӀ. 6:6 | Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.
МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.
МатӀ. 17:20-21 | – Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.
МатӀ. 18:10-11 | Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.
МатӀ. 23:13-14 | Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.
МатӀ. 25:30 | И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!
Мрк. 7:15-16 | Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.
Мрк. 9:43-44 | Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.
Мрк. 9:45-46 | Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.
Мрк. 11:25-26 | Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.
Мрк. 15:27-28 | Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».
Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
ЛкӀ. 17:35-36 | Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.
ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
ЛкӀ. 23:16-17 | ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.
ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.
Ягь. 5:3-4 | А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.
Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.
Кр. 7:36-37 | Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.
Кр. 15:33-34 | Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.
Кр. 24:6-8 | Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.
Кр. 28:28-29 | «ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.
1-Птр. 4:14 | Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.
1-Птр. 4:16 | Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.
1-Ягь. 5:7-8 | Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

## Пак Каламдин ктабар

### Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар


Сифтегьан Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар


### Сифтегьан Икьрардин ктабар

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

### ЦӀийи Икьрардин ктабар

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

+ 1:3 Кр. 1:1

+ 1:5 МатӀ. 2:1, Эхкъ. 28:1

+ 1:6 ФпӀ. 3:6

+ 1:9 Эхкъ. 30:7-8

+ 1:10 Зб. 140:2

+ 1:11 Эхкъ. 30:1-10

+ 1:13 Кр. 10:4

+ 1:15 ЛкӀ. 7:28, Кьрм. 6:2-3, ЛкӀ. 7:33, ГлтӀ. 1:15

+ 1:17 МатӀ. 11:14, МатӀ. 17:12-13, Мрк. 1:2

+ 1:18 Хьн. 15:8,

+ 1:25 Хьн. 30:23

+ 1:26 МатӀ. 2:23, Ягь. 1:45, МатӀ. 1:16

+ 1:31 МатӀ. 1:20

+ 1:32 Зб. 88:4, Мрк. 11:10

+ 1:33 1-Кар. 15:24, Крм. 11:15

+ 1:35 МатӀ. 18:20, Зб. 2:7, МатӀ. 14:33

+ 1:37 Хьн. 18:14, Мрк. 10:27

+ 1:47 Зб. 34:9,

+ 1:48 ЛкӀ. 11:27

* 1:49 Шафакъат – Аллагьди ракъурнавай регьим, куьмек.

+ 1:49 Зб. 98:3, Зб. 110:9

+ 1:50 ККъ. 5:10, ККъ. 7:9

+ 1:52 Зб. 146:6,

+ 1:53 Зб. 106:9

+ 1:54 Хьн. 17:19, Рим. 4:13, ГлтӀ. 3:16, Чвд. 2:16

+ 1:59 Хьн. 17:12, Лв. 12:3

+ 1:68 Зб. 110:9, Зб. 129:8

+ 1:69 Кр. 3:21, Рим. 1:2, ТӀитӀ. 1:1-2

+ 1:71 Зб. 105:10

+ 1:72 Лв. 26:42, Зб. 104:8

+ 1:73 Хьн. 22:16-18, Хьн. 26:3, Чвд. 6:13,

+ 1:76 ЛкӀ. 7:26, ЛкӀ. 20:6, МатӀ. 3:3, Мрк. 1:2-3

+ 1:77 ЛкӀ. 3:3

+ 1:78 Зб. 83:12,

+ 1:79 Зб. 106:10, МатӀ. 4:16

+ 1:80 ЛкӀ. 3:2

• 2:1 МатӀ. 1:18-25

+ 2:1 Кьрм. 1:2, Кр. 5:37

+ 2:4 ЛкӀ. 1:26-27,

+ 2:9 Кр. 12:7

+ 2:11 МатӀ. 1:21,

+ 2:13 Крм. 5:11

+ 2:14 Зб. 148:1, ЛкӀ. 19:38

+ 2:19 ЛкӀ. 2:51

+ 2:21 Хьн. 17:12-13, Лв. 12:3

+ 2:22 Лв. 12:4

+ 2:23 Эхкъ. 13:2

+ 2:24 Лв. 12:8

+ 2:30 Ягь. 8:12

+ 2:35 Ягь. 19:25

+ 2:37 Кр. 13:2, Кр. 14:23

+ 2:39 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 1:26-27

+ 2:41 ККъ. 16:1

+ 2:43 Лв. 23:8

+ 2:50 ЛкӀ. 9:45, ЛкӀ. 18:34

+ 2:51 ЛкӀ. 2:19

• 3:1 МатӀ. 3:1-12, Мрк. 1:1-8, Ягь. 1:19-28

+ 3:1 ЛкӀ. 13:1, ЛкӀ. 23:1, ЛкӀ. 9:7

+ 3:2 МатӀ. 26:3, Ягь. 11:49, ЛкӀ. 1:63, ЛкӀ. 1:80, Ягь. 1:6-7

+ 3:7 МатӀ. 12:34, МатӀ. 23:33

+ 3:8 ЛкӀ. 16:24, Ягь. 8:33

+ 3:9 ЛкӀ. 13:9, МатӀ. 7:19

+ 3:10 Кр. 2:37, Кр. 16:30

+ 3:11 МатӀ. 25:35, Якь. 2:15-16

+ 3:14 ЛкӀ. 19:8

+ 3:15 Ягь. 1:19-20

+ 3:17 МатӀ. 13:30

+ 3:20 МатӀ. 11:2, МатӀ. 14:1-12, Мрк. 6:17-18, Ягь. 3:24

• 3:21 МатӀ. 3:13-17, Мрк. 1:9-11

+ 3:21 Кр. 7:56

+ 3:22 Ягь. 1:32-33, Мрк. 9:7, Ягь. 12:28, ЛкӀ. 9:35, 2-Птр. 1:17

• 3:23 МатӀ. 1:1-17

+ 3:23 Кьрм. 4:3

+ 3:32 Рт. 4:18-22

+ 3:33 Хьн. 38, Кьрм. 26:21

+ 3:38 Хьн. 5

• 4:1 МатӀ. 4:1-11, Мрк. 1:12-13

+ 4:2 1-Сал. 3:5, ККъ. 9:9, МатӀ. 21:18

+ 4:4 ККъ. 8:3

+ 4:6 1-Ягь. 5:19, Крм. 13:2

+ 4:8Киххьей Къанун 6:13.

+ 4:8 ККъ. 6:13

+ 4:10 Зб. 90:11-12

+ 4:10-11Забур 90:11-12.

+ 4:12Киххьей Къанун 6:16.

+ 4:12 ККъ. 6:16

• 4:14 МатӀ. 13:53-58, Мрк. 6:1-6

+ 4:15 Мрк. 1:21

+ 4:16 МатӀ. 2:23, ЛкӀ. 2:39

+ 4:18 Лв. 25:10,

+ 4:23 МатӀ. 11:23, Мрк. 2:1-12, Ягь. 4:46-53

+ 4:24 Ягь. 4:44

+ 4:25 Якь. 5:17

* 4:27 Наъман – вичик жузам азар акатай ва вич Элиш пайгъамбарди сагъар хъувур Суьриядин кьушунрин кьил.

+ 4:27 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10,

+ 4:30 Ягь. 8:59, Ягь. 10:39

• 4:31 Мрк. 1:21-28

+ 4:31 МатӀ. 4:13

+ 4:32 МатӀ. 7:28-29

+ 4:34 МатӀ. 8:29, Мрк. 1:23-24, ЛкӀ. 8:28, Кр. 19:15

+ 4:35 ЛкӀ. 9:42, Кр. 8:7

• 4:38 МатӀ. 8:14-17, Мрк. 1:29-34

+ 4:38 1-Кар. 9:5

+ 4:41 Зб. 2:7, МатӀ. 12:16, Мрк. 3:12

• 4:42 Мрк. 1:35-39

+ 4:42 ЛкӀ. 5:16

• 5:1 МатӀ. 4:18-22, Мрк. 1:16-20

+ 5:1 Кьрм. 34:11, МатӀ. 14:34, Мрк. 6:53

+ 5:4 Ягь. 21:6

+ 5:10 МатӀ. 13:47

• 5:12 МатӀ. 8:1-4, Мрк. 1:40-45

+ 5:12 Лв. 13:3, Кьрм. 12:10, Мрк. 9:22

+ 5:14 МатӀ. 9:30, МатӀ. 17:9, Мрк. 1:34, Лв. 14:1-32, ЛкӀ. 17:14

+ 5:16 МатӀ. 14:23, ЛкӀ. 4:42

• 5:17 МатӀ. 9:1-8, Мрк. 2:1-12

+ 5:17 ЛкӀ. 6:19, ЛкӀ. 8:46

+ 5:20 МатӀ. 8:10, Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:48

+ 5:21 МатӀ. 26:65, Зб. 31:5,

• 5:27 МатӀ. 9:9-17, Мрк. 2:13-22

+ 5:29 ЛкӀ. 19:6

+ 5:30 ЛкӀ. 15:2

+ 5:32 ЛкӀ. 15:7, 1-ТӀим. 1:15

• 5:33 МатӀ. 9:14-17, Мрк. 2:18-22

+ 5:33 МатӀ. 11:2, ЛкӀ. 11:1, Ягь. 1:35, ЛкӀ. 18:12

+ 5:34 МатӀ. 25:1-13, Ягь. 3:29, Крм. 19:7, Крм. 21:2

+ 5:35 Мрк. 14:7, ЛкӀ. 17:22

• 6:1 МатӀ. 12:1-14, Мрк. 2:23

+ 6:1 ККъ. 23:25

+ 6:2 Эхкъ. 20:8-10, Кьрм. 15:32-36

+ 6:4 Эхкъ. 25:30, Лв. 24:5-9

+ 6:6 Мрк. 1:21

+ 6:7 ЛкӀ. 14:1, ЛкӀ. 20:20

+ 6:9 ЛкӀ. 14:3

• 6:12 МатӀ. 10:1-4, Мрк. 3:13-19

+ 6:14 МатӀ. 16:18, Ягь. 1:42

+ 6:15 МатӀ. 9:9

+ 6:16 ЛкӀ. 22:47

• 6:17 МатӀ. 4:23

+ 6:19 ЛкӀ. 5:17, ЛкӀ. 8:46

+ 6:21 Зб. 41:2, Ягь. 7:37, 2-Кар. 7:10

+ 6:22 1-Птр. 4:14

+ 6:23 Кр. 5:41, Якь. 1:2, 2-Кар. 12:10

+ 6:24 МатӀ. 6:2, Якь. 5:1

• 6:27 МатӀ. 5:38-48

+ 6:28 ЛкӀ. 23:34, Кр. 7:60, 1-Птр. 3:9

+ 6:29 1-Птр. 2:23, 1-Кар. 6:7

+ 6:30 ККъ. 15:7-8,

+ 6:31 МатӀ. 7:12

+ 6:35 Зб. 36:26

+ 6:36 МатӀ. 5:7

• 6:37 МатӀ. 7:1-5

+ 6:37 Рим. 14:10, 1-Кар. 4:5, Рим. 2:1, Рим. 14:10, Якь. 2:13

+ 6:38 2-Кар. 9:6, Мрк. 4:24, Рим. 2:1

+ 6:39 МатӀ. 15:14

+ 6:40 МатӀ. 10:24, Ягь. 13:16

• 6:43 МатӀ. 7:17-20, МатӀ. 12:33-35

+ 6:45 МатӀ. 15:18, Якь. 3:6

• 6:46 МатӀ. 7:24-27

+ 6:46 МатӀ. 7:22, МатӀ. 25:11, Ягь. 13:13

• 7:1 МатӀ. 8:5-13

+ 7:4 Кр. 10:2

+ 7:7 Зб. 106:20

+ 7:13 МатӀ. 20:34

+ 7:14 ЛкӀ. 8:54

+ 7:16 ККъ. 18:15, МатӀ. 21:11

• 7:18 МатӀ. 11:2-19

+ 7:19 Ягь. 4:25, Ягь. 6:14, Ягь. 11:27

+ 7:23 Ягь. 6:61, Ягь. 16:1

+ 7:24 ЛкӀ. 3:2

+ 7:26 МатӀ. 14:5, МатӀ. 21:26

+ 7:27 Эхкъ. 23:20, Мрк. 1:2

+ 7:28 ЛкӀ. 1:15

+ 7:29 ЛкӀ. 3:12

+ 7:33 МатӀ. 3:4, ЛкӀ. 1:15

+ 7:34 Ягь. 2:1, Ягь. 12:2, ЛкӀ. 5:30

• 7:36 МатӀ. 26:6-13, Мрк. 14:3-9, Ягь. 12:1-8

+ 7:39 ЛкӀ. 15:2

+ 7:41 МатӀ. 18:28

+ 7:42 МатӀ. 6:14, Мрк. 11:25-26, Эф. 4:32, Кал. 3:13

+ 7:46 Зб. 22:5

+ 7:48 ЛкӀ. 5:20

+ 7:50 ЛкӀ. 8:48, ЛкӀ. 17:19, ЛкӀ. 18:42, Эф. 2:8

+ 8:1 ЛкӀ. 4:43

+ 8:2 ЛкӀ. 23:49, МатӀ. 27:56, Мрк. 16:9, ЛкӀ. 24:10, Ягь. 19:25

+ 8:3 ЛкӀ. 24:10

• 8:4 МатӀ. 13:1-9, Мрк. 4:1-9

+ 8:8 МатӀ. 11:15, Крм. 2:7

• 8:9 МатӀ. 13:10-23, Мрк. 4:10-25

+ 8:10 МатӀ. 19:11,

+ 8:11 Кр. 8:4

+ 8:13 ГлтӀ. 1:6, Чвд. 6:4

+ 8:14 МатӀ. 6:25, Мрк. 10:23, 1-ТӀим. 6:10

+ 8:15 Ягь. 15:5

+ 8:16 МатӀ. 5:15, ЛкӀ. 11:33

+ 8:17 МатӀ. 10:26, ЛкӀ. 12:2

• 8:19 МатӀ. 12:46-50, Мрк. 3:31-35

+ 8:19 Мрк. 6:3, Ягь. 2:12, Ягь. 7:3, Кр. 1:14, 1-Кар. 9:5, ГлтӀ. 1:19

+ 8:21 Ягь. 15:14, Чвд. 2:11

• 8:22 МатӀ. 8:23-27, Мрк. 4:35-41

+ 8:22 МатӀ. 8:18, Мрк. 4:35

+ 8:24 Зб. 64:8, Зб. 88:10, Зб. 103:7

• 8:26 МатӀ. 8:28-34, Мрк. 5:1-20

+ 8:28 ЛкӀ. 4:34

* 8:31 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

+ 8:35 ЛкӀ. 10:39

+ 8:37 ЛкӀ. 5:8, Кр. 16:39

+ 8:39 Зб. 65:16

• 8:40 МатӀ. 9:18-26, Мрк. 5:21-43

+ 8:41 ЛкӀ. 13:14, Кр. 13:15, Кр. 18:8

+ 8:43 Лв. 15:25

+ 8:44 Мрк. 3:10

+ 8:46 ЛкӀ. 5:17, ЛкӀ. 6:19

+ 8:48 ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

+ 8:51 Мрк. 14:33, ЛкӀ. 9:28

+ 8:52 Ягь. 11:11

+ 8:54 Мрк. 1:31, Мрк. 9:27, Кр. 3:7, Кр. 9:41, ЛкӀ. 7:14

+ 8:56 Мрк. 1:44, Мрк. 9:9

• 9:1 МатӀ. 10:5-15, Мрк. 6:7-13

+ 9:1 ЛкӀ. 6:12-16

+ 9:5 Кр. 13:51

+ 9:6 Мрк. 1:15

• 9:7 МатӀ. 14:1-12, Мрк. 6:14-29

+ 9:7 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 9:19

+ 9:9 ЛкӀ. 3:19-20, ЛкӀ. 23:8

• 9:10 МатӀ. 14:13-21, Мрк. 6:30-44, Ягь. 6:1-14

+ 9:10 ЛкӀ. 9:2

• 9:18 МатӀ. 16:13-19, Мрк. 8:27-29

+ 9:19 ЛкӀ. 9:7,

+ 9:20 ЛкӀ. 22:67, Ягь. 11:27

• 9:21 МатӀ. 16:20-28, Мрк. 8:30

+ 9:22 ЛкӀ. 17:25, ЛкӀ. 18:33, ЛкӀ. 24:7, Ягь. 2:19

+ 9:23 МатӀ. 10:38-39, ЛкӀ. 14:27

+ 9:25 ЛкӀ. 12:20

+ 9:26 Рим. 1:16, 2-ТӀим. 1:8, ККъ. 33:2,

+ 9:27 ЛкӀ. 21:32, Ягь. 21:22

• 9:28 МатӀ. 17:1-8, Мрк. 9:2-8

+ 9:28 Мрк. 14:33, ЛкӀ. 8:51

+ 9:35 ЛкӀ. 23:35, ККъ. 18:15, 2-Птр. 1:17

• 9:37 МатӀ. 17:14-18, Мрк. 9:14-27

+ 9:42 ЛкӀ. 4:35

• 9:43 МатӀ. 17:22-23, Мрк. 9:30-32

+ 9:44 ЛкӀ. 9:22, ЛкӀ. 18:32-33

+ 9:45 ЛкӀ. 2:50, ЛкӀ. 18:34

• 9:46 МатӀ. 18:1-5, Мрк. 9:33-40

+ 9:48 МатӀ. 10:40, ЛкӀ. 10:16, Ягь. 13:20

+ 9:49 МатӀ. 7:22, МатӀ. 12:27, Кр. 19:13, Кьрм. 11:28

+ 9:50 ЛкӀ. 11:23

+ 9:51 ЛкӀ. 24:51, Кр. 1:9

+ 9:52 МатӀ. 10:5

+ 9:54 Крм. 13:13

• 9:57 МатӀ. 8:19-22

• 10:1 МатӀ. 10:7-16

+ 10:2 МатӀ. 9:37-38, Ягь. 4:35

+ 10:3 МатӀ. 10:16

+ 10:7 ГлтӀ. 6:6, 1-ТӀим. 5:18

+ 10:8 1-Кар. 10:27

+ 10:9 Мрк. 1:15

+ 10:11 Кр. 13:51

+ 10:12 Хьн. 18:20, Хьн. 19:24,

• 10:13 МатӀ. 11:20-24

+ 10:13 Мрк. 6:45, Мрк. 8:21, Мрк. 3:7

+ 10:16 МатӀ. 10:40, МатӀ. 25:45, Ягь. 13:20, ГлтӀ. 4:14

+ 10:17 Мрк. 16:17, Кр. 5:16, Кр. 8:7, Кр. 16:18, Кр. 19:12

+ 10:18 Крм. 9:1, Крм. 12:8-9

+ 10:19 Зб. 90:13, Мрк. 16:18, Кр. 28:3-5

+ 10:20 Эхкъ. 32:32, Зб. 68:29, Чвд. 12:23, Крм. 3:5

• 10:21 МатӀ. 11:25-27, МатӀ. 13:16-17

+ 10:22 Ягь. 6:46, Ягь. 7:29, Ягь. 8:19, Ягь. 10:15

+ 10:23 МатӀ. 13:16-17

+ 10:24 Чвд. 11:13, 1-Птр. 1:10-12

+ 10:25 ЛкӀ. 18:18

+ 10:27Леви 19:18.

+ 10:27 ККъ. 6:5, ККъ. 11:13, Лв. 19:18, МатӀ. 22:37, Мрк. 12:30

+ 10:28 Лв. 18:5, Рим. 10:5, ГлтӀ. 3:12

+ 10:32 Кьрм. 8:19

+ 10:33 Ягь. 4:9, Ягь. 8:48

+ 10:38 Ягь. 11:1, Ягь. 12:2

+ 10:39 ЛкӀ. 8:35

+ 10:41 ЛкӀ. 12:25

+ 10:42 Зб. 15:5

• 11:1 МатӀ. 6:9-15, МатӀ. 7:7-11

+ 11:1 МатӀ. 11:2, Мрк. 2:18, Ягь. 1:35

+ 11:4 МатӀ. 26:41

+ 11:10 МатӀ. 18:19, МатӀ. 21:22, Мрк. 11:24, Ягь. 14:13-14, 1-Ягь. 3:22, 1-Ягь. 5:14

+ 11:13 Хьн. 6:5, МатӀ. 12:34, Кр. 2:38

• 11:14 МатӀ. 12:22-30, МатӀ. 12:43-45, Мрк. 3:20-27

+ 11:15 МатӀ. 9:34, МатӀ. 10:25

+ 11:16 Мрк. 8:11, 1-Кар. 1:22

+ 11:19 ЛкӀ. 9:49, Кр. 19:13

+ 11:23 ЛкӀ. 9:50

+ 11:26 2-Птр. 2:20

+ 11:27 ЛкӀ. 1:48

+ 11:28 Ягь. 13:17, Якь. 1:22, Рим. 2:13

• 11:29 МатӀ. 12:38-42, МатӀ. 16:1-4, Мрк. 8:11-13

+ 11:31 МатӀ. 12:6

+ 11:32 Юн. 3:5

• 11:33 МатӀ. 6:22-23

+ 11:33 МатӀ. 5:15, Мрк. 4:21, ЛкӀ. 8:16

• 11:37 МатӀ. 23:1-36, Мрк. 12:38-40, ЛкӀ. 20:45-47

+ 11:38 Мрк. 7:3-5

+ 11:42 ЛкӀ. 18:12

+ 11:43 ЛкӀ. 14:7, ЛкӀ. 20:46

+ 11:48 Кр. 7:51-52

+ 11:49 МатӀ. 21:35

+ 11:50 Крм. 18:24, Хьн. 4:8, 1-Ягь. 3:12, Чвд. 11:4,

+ 11:54 ЛкӀ. 20:20

+ 12:1 МатӀ. 16:6, Мрк. 8:15, 1-Кар. 5:7-8

+ 12:2 МатӀ. 10:26, Мрк. 4:22, ЛкӀ. 8:17

• 12:4 МатӀ. 10:17-20, МатӀ. 10:28-33

+ 12:4 Зб. 55:5, Зб. 117:6,

+ 12:5 Чвд. 10:31

+ 12:7 МатӀ. 6:26, МатӀ. 12:12

+ 12:8 Рим. 10:9, Крм. 3:5

+ 12:9 МатӀ. 25:12, 1-Ягь. 2:23, 2-ТӀим. 2:12

+ 12:10 МатӀ. 12:31-32, Мрк. 3:29

• 12:13 МатӀ. 6:19-21, МатӀ. 6:25-34

+ 12:15 1-ТӀим. 6:6-10, Эхкъ. 20:17, Зб. 61:11

+ 12:20 Зб. 38:7,

+ 12:21 1-ТӀим. 6:18

+ 12:22 ФпӀ. 4:6, 1-Птр. 5:7

+ 12:24 МатӀ. 10:31, МатӀ. 12:12

* 12:28 ЧӀагурун – иер авун.

+ 12:28 МатӀ. 8:26, МатӀ. 14:31, МатӀ. 16:8

+ 12:31 Зб. 36:4

+ 12:32 Ягь. 10:16, ЛкӀ. 22:29

+ 12:33 МатӀ. 19:21, ЛкӀ. 18:22

• 12:35 МатӀ. 24:45-51

+ 12:36 Крм. 3:20

+ 12:39 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2

+ 12:43 МатӀ. 25:21, Ягь. 13:17

+ 12:45 МатӀ. 25:5

+ 12:48 Лв. 5:17

• 12:49 МатӀ. 10:34-36

+ 12:50 Мрк. 10:38

+ 12:51 Кр. 14:4

• 12:54 МатӀ. 5:25-26, МатӀ. 16:2-3

+ 13:1 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 23:1

+ 13:4 Ягь. 9:7, Ягь. 9:11

+ 13:6 МатӀ. 21:19, Мрк. 11:13

+ 13:7 МатӀ. 7:19, ЛкӀ. 3:9

+ 13:10 МатӀ. 4:23, Мрк. 6:2

+ 13:13 Зб. 144:14, Зб. 145:8

+ 13:14 ЛкӀ. 8:41, Кр. 13:15, Кр. 18:8, Эхкъ. 20:9

+ 13:15 ЛкӀ. 14:5

+ 13:17 1-Птр. 3:16

• 13:18 МатӀ. 13:31-33, Мрк. 4:30-32

+ 13:19 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 17:6,

+ 13:21 1-Кар. 5:6, ГлтӀ. 5:9

• 13:22 МатӀ. 7:13-14, МатӀ. 7:21-23

+ 13:25 МатӀ. 25:11-12

+ 13:27 Зб. 6:9

+ 13:28 МатӀ. 8:12

+ 13:29 МатӀ. 8:11, Эф. 3:6

+ 13:30 МатӀ. 19:30, МатӀ. 20:16, Мрк. 10:31

• 13:31 МатӀ. 23:37-39

+ 13:31 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 9:7

+ 13:34 Кр. 7:52, ККъ. 32:11-12, Рт. 2:12, Зб. 146:2

+ 13:35 Зб. 117:26, ЛкӀ. 19:38

+ 14:1 ЛкӀ. 6:7, ЛкӀ. 20:20

+ 14:3 МатӀ. 12:10, Мрк. 3:4

+ 14:5 ЛкӀ. 13:15

+ 14:7 ЛкӀ. 11:43

+ 14:11 МатӀ. 23:12, ЛкӀ. 18:14

* 14:13-14 Набут – бедендин са ва я са шумуд пай, месела, гъил, кӀвач сагъ тушир кас.

+ 14:14 1-Кар. 15:23, 1-Сал. 4:16

• 14:15 МатӀ. 22:1-10

+ 14:15 Крм. 19:9

+ 14:20 ККъ. 24:5

• 14:25 МатӀ. 10:37-38

+ 14:26 Ягь. 12:25

+ 14:27 МатӀ. 16:24, ЛкӀ. 9:23

+ 14:34 МатӀ. 5:13, Мрк. 9:50

+ 14:35 МатӀ. 11:15, ЛкӀ. 8:8, Крм. 2:7

• 15:1 МатӀ. 18:12-14

+ 15:2 ЛкӀ. 5:30, ЛкӀ. 19:7

+ 15:6 1-Птр. 2:25

+ 15:7 ЛкӀ. 5:31-32

+ 15:12 ККъ. 21:17

+ 15:18 Эхкъ. 10:16

+ 15:24 Рим. 11:15, Эф. 2:1, Эф. 2:5, Кал. 2:13

+ 16:8 Ягь. 12:36, 1-Сал. 5:5

+ 16:10 МатӀ. 25:21, ЛкӀ. 19:17

+ 16:13 МатӀ. 6:24

• 16:14 МатӀ. 11:12-13

+ 16:14 1-ТӀим. 6:10

+ 16:16 МатӀ. 3:2, ЛкӀ. 4:43, МатӀ. 11:12-13

+ 16:17 МатӀ. 5:18

+ 16:18 МатӀ. 5:32, МатӀ. 19:19

+ 16:22 МатӀ. 18:10, Кр. 12:15

+ 16:23 МатӀ. 11:23, МатӀ. 8:11

+ 16:24 ЛкӀ. 3:8

+ 16:29 Кр. 26:22, Кр. 28:23

+ 16:31 МатӀ. 28:11-15, Ягь. 12:10-11

• 17:1 МатӀ. 18:6-7, МатӀ. 18:21-22

+ 17:1 ЛкӀ. 22:22

+ 17:2 Мрк. 9:42

+ 17:3 Лв. 19:17, МатӀ. 18:15

+ 17:4 МатӀ. 6:14

+ 17:5 Мрк. 9:24

+ 17:6 МатӀ. 17:20, ЛкӀ. 13:19

+ 17:12 Лв. 13:3, ЛкӀ. 5:11, Лв. 13:46

+ 17:14 Лв. 14:1-32, МатӀ. 8:4, Мрк. 1:44, ЛкӀ. 5:14

+ 17:16 ЛкӀ. 5:12, Ягь. 4:9

+ 17:19 Мрк. 10:52, ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

• 17:20 МатӀ. 24:23-28, МатӀ. 24:37-41

+ 17:20 ЛкӀ. 19:11, Кр. 1:6

+ 17:22 ЛкӀ. 5:35, Ягь. 8:56

+ 17:23 Мрк. 13:21, ЛкӀ. 21:28

+ 17:25 ЛкӀ. 9:22

+ 17:26 Хьн. 6:5

+ 17:27 Хьн. 6:14, Хьн. 7:21

+ 17:29 Хьн. 19:16, Хьн. 19:24, 2-Птр. 2:6-8

+ 17:31 Мрк. 13:15

+ 17:32 Хьн. 19:26

+ 17:33 МатӀ. 10:39

+ 18:1 ЛкӀ. 21:36, Рим. 12:12, Эф. 6:18, Кал. 4:2, 1-Сал. 5:17

+ 18:7 Зб. 21:3, Зб. 87:2, Крм. 6:10, Мрк. 13:20, Рим. 8:33, Кал. 3:12, ТӀитӀ. 1:1

+ 18:8 Чвд. 10:37

+ 18:9 ЛкӀ. 16:15

+ 18:10 Кр. 3:1

+ 18:11 МатӀ. 6:5

+ 18:12 ЛкӀ. 5:33, ЛкӀ. 11:42

+ 18:13 Зб. 78:9,

+ 18:14 МатӀ. 23:12, ЛкӀ. 14:11

• 18:15 МатӀ. 19:13-15, Мрк. 10:13-16

+ 18:17 МатӀ. 18:3

• 18:18 МатӀ. 19:16-30, Мрк. 10:17-31

+ 18:18 ЛкӀ. 10:25

+ 18:19 Зб. 105:1, Зб. 118:68

+ 18:20ЭхкъечӀун 20:12-16; Киххьей Къанун 5:16-20.

+ 18:20 Эхкъ. 20:12-16

+ 18:21 ФпӀ. 3:6

+ 18:22 ЛкӀ. 12:33

+ 18:24 Зб. 48:7-8

+ 18:27 Хьн. 18:14, Мрк. 14:36

+ 18:28 ЛкӀ. 5:11

+ 18:29 ЛкӀ. 14:26

• 18:31 МатӀ. 20:17-19, Мрк. 10:32-34

+ 18:33 ЛкӀ. 9:22, ЛкӀ. 24:7, Ягь. 2:19

+ 18:34 ЛкӀ. 2:50, ЛкӀ. 9:45

• 18:35 МатӀ. 20:29-34, Мрк. 10:46-52

+ 18:38 МатӀ. 22:42, ЛкӀ. 1:32

+ 18:42 ЛкӀ. 7:50, Эф. 2:8

+ 19:7 ЛкӀ. 5:30, ЛкӀ. 15:2

+ 19:8 Эхкъ. 22:1, ЛкӀ. 3:14

+ 19:9 ЛкӀ. 3:8, Ягь. 8:33, Ягь. 8:39

• 19:11 МатӀ. 25:14-30

+ 19:11 ЛкӀ. 17:20, Кр. 1:6

+ 19:14 Ягь. 15:8

+ 19:17 ЛкӀ. 16:10

+ 19:26 МатӀ. 13:12

+ 19:27 МатӀ. 22:7, ЛкӀ. 20:16

• 19:28 МатӀ. 21:1-11, Мрк. 11:1-11, Ягь. 12:12-19

+ 19:29 Кр. 1:12

+ 19:38 Зб. 117:25-26, Зб. 148:1

+ 19:39 МатӀ. 21:15-16

+ 19:41 Ягь. 11:35

+ 19:42 Зб. 80:14,

+ 19:44 Зб. 136:9, ЛкӀ. 21:6

• 19:45 МатӀ. 21:12-17, Мрк. 11:15-19, Ягь. 2:13-22

• 20:1 МатӀ. 21:23-27, Мрк. 11:27-33

+ 20:2 Кр. 4:7

+ 20:4 ЛкӀ. 3:3

+ 20:5 ЛкӀ. 7:30

+ 20:6 ЛкӀ. 7:26, ЛкӀ. 9:8

• 20:9 МатӀ. 21:33-46, Мрк. 12:1-12

+ 20:9 Зб. 79:9, Мрк. 13:34

+ 20:12 ЛкӀ. 11:48-49

+ 20:13 МатӀ. 3:17, Чвд. 1:1

+ 20:14 Чвд. 1:2

+ 20:15 Чвд. 13:12

+ 20:16 Кр. 13:46

+ 20:17Забур 117:22.

+ 20:17 Зб. 117:22

• 20:19 МатӀ. 22:15-22, Мрк. 12:13-17

+ 20:20 ЛкӀ. 6:7, ЛкӀ. 14:1, ЛкӀ. 11:54

+ 20:22 МатӀ. 17:24-25

+ 20:23 Мрк. 7:6, ЛкӀ. 12:1

+ 20:25 Рим. 13:7

• 20:27 МатӀ. 22:23-33, Мрк. 12:18-27

+ 20:27 Кр. 23:8

+ 20:28Киххьей Къанун 25:5-6.

+ 20:28 ККъ. 25:5

+ 20:35 2-Сал. 1:5

+ 20:37 Эхкъ. 3:2, Эхкъ. 3:6

+ 20:40 МатӀ. 22:46

• 20:41 МатӀ. 22:41-46, Мрк. 12:35-40

+ 20:41 ЛкӀ. 1:32, ЛкӀ. 18:38

+ 20:42-43Забур 109:1.

+ 20:42 Зб. 109:1, Кр. 2:34-35

+ 20:46 ЛкӀ. 11:43

• 21:1 Мрк. 12:41-44

+ 21:1 МатӀ. 27:6, Ягь. 8:20

+ 21:4 2-Кар. 8:1-3, 2-Кар. 8:12

• 21:5 МатӀ. 24:1-14, Мрк. 13:1-13

* 21:5 ЧӀагурун – иер авун.

+ 21:6 ЛкӀ. 19:44

+ 21:8 1-Ягь. 3:7, Кал. 2:8, 2-Сал. 2:3,

+ 21:10 Крм. 6:4

+ 21:11 Кр. 11:28, Крм. 6:8, Крм. 6:12

+ 21:12 Кр. 4:3, Кр. 17:6, Кр. 18:12, Кр. 24:1, Кр. 25:6

+ 21:15 Кр. 6:10

+ 21:18 Кр. 27:34

• 21:20 МатӀ. 24:15-21, Мрк. 13:14-19

+ 21:23 МатӀ. 27:25, 1-Сал. 2:16

+ 21:24 Крм. 11:2

• 21:25 МатӀ. 24:29-31, Мрк. 13:24-27

• 21:29 МатӀ. 24:32-35, Мрк. 13:28-31

+ 21:32 ЛкӀ. 9:27

+ 21:33 Зб. 101:26-27, 2-Птр. 3:10

+ 21:36 МатӀ. 25:13, 1-Сал. 5:6, ЛкӀ. 18:1, Рим. 12:12, Эф. 6:18, Кал. 4:2, 1-Сал. 5:17

+ 21:37 МатӀ. 21:23, МатӀ. 26:55

• 22:1 МатӀ. 26:1-5, МатӀ. 26:14-16, Мрк. 14:1-2, Мрк. 14:10-11, Ягь. 11:45-53

+ 22:1 Эхкъ. 12:1-30

+ 22:3 Ягь. 13:2

+ 22:6 Кр. 1:16

• 22:7 МатӀ. 26:17-25, Мрк. 14:12-21, Ягь. 13:21-30

+ 22:7 Эхкъ. 12:6, 1-Кар. 5:7

• 22:14 МатӀ. 26:26-30, Мрк. 14:22-26, 1-Кар. 11:23-25

+ 22:16 Крм. 19:9

+ 22:19 Ягь. 6:51, 1-Кар. 10:16, 1-Кар. 11:24

+ 22:20 Эхкъ. 24:8,

+ 22:21 Зб. 40:10, Ягь. 13:18

+ 22:22 Кр. 2:23

• 22:24 МатӀ. 18:1-5, Мрк. 9:33-37, ЛкӀ. 9:46-50

+ 22:26 МатӀ. 20:26, Мрк. 10:43-44

+ 22:27 МатӀ. 20:28, Ягь. 13:4-5

+ 22:28 Чвд. 2:18

+ 22:29 ЛкӀ. 12:32

+ 22:30 МатӀ. 19:28, Крм. 3:21

• 22:31 МатӀ. 26:31-35, Мрк. 14:27-31, Ягь. 13:36-38

+ 22:32 Ягь. 17:9

+ 22:33 Ягь. 21:19, Кр. 12:4

+ 22:35 ЛкӀ. 9:3, ЛкӀ. 10:4

• 22:39 МатӀ. 26:36-46, Мрк. 14:32-42

+ 22:40 МатӀ. 6:13

+ 22:42 Мрк. 10:38, Ягь. 18:11, Чвд. 5:7, МатӀ. 6:10

+ 22:43 МатӀ. 4:11, Мрк. 1:13

• 22:47 МатӀ. 26:47-56, Мрк. 14:43-50, Ягь. 18:3-11

+ 22:47 Кр. 1:16

+ 22:49 ЛкӀ. 22:38

+ 22:53 ЛкӀ. 20:1, Эф. 6:12

• 22:54 МатӀ. 26:57-58, МатӀ. 26:69-75, Мрк. 14:53-54, Мрк. 14:66-72, Ягь. 18:12-18, Ягь. 18:25-27

+ 22:61 ЛкӀ. 22:34

• 22:63 МатӀ. 26:67-68, Мрк. 14:65

• 22:66 МатӀ. 26:59-66, Мрк. 14:55-64, Ягь. 18:19-24

+ 22:69 Зб. 109:1, Мрк. 16:19, Кр. 7:56, Чвд. 1:3

+ 22:71 МатӀ. 9:3, Ягь. 10:36

• 23:1 МатӀ. 27:1-2, МатӀ. 27:11-14, Мрк. 15:1-5, Ягь. 18:28-30

+ 23:1 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 13:1, Кр. 3:13, Кр. 4:27, 1-ТӀим. 6:13

+ 23:2 Кр. 17:7, ЛкӀ. 20:25

+ 23:3 МатӀ. 2:2

+ 23:4 Ягь. 18:38, Ягь. 19:4, Чвд. 4:15

+ 23:7 ЛкӀ. 3:1, ЛкӀ. 9:7

+ 23:8 ЛкӀ. 9:9

• 23:13 МатӀ. 27:15-26, Мрк. 15:6-15, Ягь. 18:39

• 23:26 МатӀ. 27:32-44, Мрк. 15:21-32, Ягь. 19:17-27

+ 23:29 Мрк. 13:17, ЛкӀ. 21:23

+ 23:30 Крм. 6:16

+ 23:34 Кр. 7:60, Зб. 21:19

+ 23:35 ЛкӀ. 9:35, Ягь. 10:18

+ 23:41 ЛкӀ. 23:4, Чвд. 4:15

• 23:44 МатӀ. 27:45-56, Мрк. 15:33-41, Ягь. 19:28-30

+ 23:45 Эхкъ. 26:33, Лв. 16:2

+ 23:46 Зб. 30:6, Кр. 7:59

+ 23:48 ЛкӀ. 18:13

+ 23:49 ЛкӀ. 8:2

• 23:50 МатӀ. 27:57-61, Мрк. 15:42-47, Ягь. 19:38-42

+ 23:56 Эхкъ. 20:10, ККъ. 5:14

• 24:1 МатӀ. 28:1-10, Мрк. 16:1-8, Ягь. 20:1-10

* 24:1 Чувудри гьафтедин сад лагьай югъ гьяд яз гьисабзава.

+ 24:4 Ягь. 20:12

+ 24:7 ЛкӀ. 9:22, ЛкӀ. 18:33, Ягь. 2:19

+ 24:8 Ягь. 2:22

+ 24:10 Мрк. 15:40, ЛкӀ. 8:2-3

+ 24:11 Мрк. 16:11

• 24:13 Мрк. 16:12-13

+ 24:16 Ягь. 20:14

+ 24:18 Ягь. 19:25

+ 24:20 Кр. 2:23

+ 24:26 1-Птр. 1:11

+ 24:27 Хьн. 3:15, Хьн. 12:3, Хьн. 22:8, Кьрм. 21:9, Кьрм. 24:17, ККъ. 18:15, Зб. 15:10, Кр. 8:35

+ 24:30 ЛкӀ. 9:16

+ 24:34 1-Кар. 15:5

• 24:36 МатӀ. 28:16-20, Мрк. 16:14-18, Ягь. 20:19-23, Кр. 1:6-8

+ 24:37 МатӀ. 14:26, Мрк. 6:49

+ 24:39 1-Ягь. 1:1

+ 24:41 Ягь. 21:5

+ 24:45 Кр. 16:14

+ 24:46 ЛкӀ. 24:27

+ 24:48 Кр. 1:8

+ 24:49 Ягь. 14:26, Кр. 1:8, Кр. 1:4, Кр. 2:4

• 24:50 Мрк. 16:19-20, Кр. 1:9-11

+ 24:50 МатӀ. 21:17, ЛкӀ. 19:29, Ягь. 11:18, Кр. 1:9

+ 24:52 МатӀ. 28:9

+ 24:53 Кр. 2:46, Кр. 3:1, Кр. 5:21