# Гирами Китабар

Институт перевода Библии

## Дюз уьмриз насигьятар


Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru


Институт перевода Библии


Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360


ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules


Дюз уьмриз насигьятар


Гирами Китабар илтӀикӀру Институт


Москва


2018


Дюз уьмриз насигьятар

Фикрар-хиялариз:

ibt_inform@ibt.org.ru

Табасаран чӀалназ Гирами Китабар илтӀикӀбарин сесниинди вуйи ва электронный жюрйир Гирами Китабар иӀлтӀикӀру Институтдин сайтдиъ дихъидичвуз: https: ibt.org.ru/media?id=TBN

ISBN 978-5-93943-252-8

© Институт перевода Библии, 2018

## Сифте гаф


Сифте гаф

Гирами Китабар кьюб аьхю паяриз жара дапӀна: Кюгьне Йикьрар ва ЦӀийи Йикьрар. ЦӀийи Йикьрар табасаран чӀалназ илтӀибкӀну 2010-пи йисан адабгъна. Табасаран агьлариз гьацира Кюгьне Йикьрариан вуйи сакьюдар китабар урхуз мумкинвал а: Рут кӀуру хпирикан ва Юнус пайгъамбрикан вуйи китаб (2013); паччагьдин хпир гъахьи Эстер кӀуру шуркан ва Даниял пайгъамбрикан вуйи китаб (2016); Муса пайгъамбрин хьуб китабдикан Эвел кӀуру сабпи китаб (2018). Ва магьа гьамус учву хилиъ Кюгьне Йикьрариан вуйи Сулейман пайгъамбрин «Дюз уьмриз насигьятар» кӀуру китаб дибисначва.

«Дюз уьмриз насигьятар» – му уьмриъ алахьру гьар жюре дюшюшариз вуйи аькьвлин гафарна насигьятар кайи гъварч ву. Сифтена-сифте му гъварчнаъ инсандинна Заанурин аьлакьйирикан кӀура. «РАББИЙИХЬАН гучӀ апӀуб – магьа фтиъ аш аьгъюваларин эвел!» – кӀура китабдин сабпи кӀулариъ (1:7). Аьхюбсиб пай насигьятар израиларин паччагь Сулеймандин ччвурнахъди аьлакьалудар ву, фицики думу паччагь гизаф аьгъювалар айир ва хьуз ккайиб аннамиш апӀрур – вуйи. Сулейман, пайгъамбар ва паччагь вуйи, Давудрин бай вуди гъахьну. Сулейман шубуд агъзур йис мидиз улихьна яшамиш гъахьир ву.

Китаб шубуб пайнакан ибарат дубхьна. Сабпи пайнаъ (1- 9 кӀулар) аькьюллу ва гьякьлу уьмриз вуйи келимйир ахьра. Дурар адашди бализ туврустар насигьятар ву. Мушваъ Аькьюл, гьюрматлу ва абурлу дишагьлийин шиклиъди улупна. Чахъди таниш хьуз ккунидариз Аькьвли чан шадлугъариз дих апӀура. Хъа Абдалвал, чан чулиз живан дисуз ккундайи, лицру дишагьлийихь тевра.

Китабдин кьюбпи пай (10:1– 22:16) – «Сулеймандин мисаларин сабпи гъварч» ву. Душваъ яшайишдин гьар жюре цирклариз хас вуйи насигьятар учӀвна. Дурарин асас фикир, инсанарин арайиъ айи аьлакьйирикан ва хал-хян-хутӀил гьюле гъабхбакан ву. Фицики аькьюл, гьаци, гьавайиан адабгънайи илим дар, хъа думу, хизандиъ гьар йигъан алабхъурайи уьмриъ уйнамиш шулайи мутму ву.

Китабдин шубубпи пай (22:17– 31:31). Китабдиъ ккебгъну ккудубкӀайиз аькьвликан кӀурайи гафар, думу дишагьлийи чан гьарйигъандин уьмриъ улупура. Дицир дишагьли чан жилириз утканвал ва ккудубкьнайи мурхьул ву.

Гьеле «Дюз уьмриз насигьятарин» китаб гизаф ухди вахтари дибикӀнайиб вушра, дидиъ дерккнайи суалар гьамусра чарасуз лазим вуйидар вуди гъузра.

Гьаму китаб чапдиан адапӀбан бадали мидʼин гъилиху гьарсар касдиз Гирами Китабар илтӀикӀру Институтди чухсагъул кӀура. Гъит дурарин жафайи гьаму китаб урхру варидариз шадвал туври!

Гирами Китабар илтӀикӀру Институт

## Насигьятар

### Насигьятар

Насигьятар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### 1


Дюз уьмриз насигьятар


Эвелин гаф

1Давуддин бай, Израилин паччагь Сулеймандин мисалар –[+]
2Гъит улупри дурари аькьюлна насигьят, фагьумлу гафарин гъавриъ ахъуз;
3ужуб уьмрин, гьякьвалин, дугъри суддин, дюзвалин къайдйир дисуз;[+]
4гъитди дурари авамарихьди фикир апӀуз, жигьиларихьдира аьгъюваларна аьяндарвал дубгъуз;[+]
5аькьюл айирира, гъеебхьиган, заъруси аьгъювалар; фикирлу касаризра бихъиди кюмек;
6аннамиш апӀруси мисаларна тахалусар, аькьюл айидарин дерин гафарна сирар.

7РАББИЙИХЬАН[*] гучӀ апӀуб – магьа фтиъ аш аьгъюваларин эвел! Аькьюлна насигьят нигь апӀрур ву ахмакь[+].


Адашдинна дадайин насигьятар

8Жан бай, адашдин илим уьбх ва дадайин насигьят мапӀан нигь;[+]
9му – зурба таж ву яв кӀулʼина, багьа зунжур ву яв гардандиккна[+].
10Йиз бай, эгер гуннагькрари чӀурубдихьна ял апӀуруш, рази махьан[+].
11Дурари пиди: «Гъач учухъди, ккеъдихьа, йивну йикӀидихьа, тахсир ктрудариин алархьидихьа!
12Ухьу дурар, гъийихдарин дюнʼяйиси, накьвди майтарси чӀивидимиди ва сагъдимиди хътӀюркьидихьа.
13Ккуни жюрейин девлет тӀараш апӀидихьа, гъибисубдихьди ихь хулар ацӀдихьа;
14ич вари ляхнариъ кидикь учук, увузра учухъди сабси рубкьруганси пай!»
15Дурарихъди рякъюъди мягъян, йиз бай, дурарин жилгъайиъ лик мииван,[+]
16фицики дурар чӀурубдихьна жаргъура ва ифи удубзбаз гьялак шула[+].
17Мяна адар, чул гьипур пну, тӀирхурайи жакьварин улихь;
18хъа улам хъипри ккеънайидари чиб-чпи апӀиди терг.
19Гьамциб ву аьхир ифи убхърурин: Гьякьсузди гъазанмиш гъапӀу девлетну уьмур ккудубкӀуру[+].

20Аькьвли ипна гьарай кючейиъ, гъати сес апӀура раццариъ;[+]
21уч духьнайи адмийириз дих апӀура, гимихъ гаф кӀура:
22«Фукьандиз гъузди авамар авамди, ккуниб апӀури, ягьсузар – ягь адрувалиин аьшкьлуди, абдлар – аьгъювалар даккунди[+]?
23ИлтӀикӀай узу кирчу тахсрарихьинди – йиз кӀван хазна учвуз тувдиза йиз гафнакан учвуз хабар дебккдиза.
24Узу дих гъапӀунза – хъа учву гьидицунчва; хил гьачӀабккназа – амма саризра рябкъюрадар.
25Учву тина гъапӀунчва вари йиз теклифар, кьабул гъапӀундарчва узу кирчу тахсрар.
26Дици вуш, узура ичв балайиин аьлхъидиза, пис гучӀну учву ккаиган, учвук кялхъдиза!
27ТӀурфанси, учвʼин яман гучӀ алабхъиди, балара, микӀна кулакси утӀубчӀвиди; чӀаркӀидичву гъагънуна читинвалари.
28Гьадмуган узуз дих апӀиди – жавабкьан тувидарза, узу агури хьиди – дихъузкьан дихъидарчвуз[+].
29Дурари аьгъювалар даккун гъапӀну, РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀ гьадабгъну,
30йиз насигьят кьабул дарапӀди гъибтну, вари йиз теклифар ярхла гьадаъну –
31гьаддиз дурариин чпин гъапӀу ляхнар улуркьиди, дурар чпин кьастарихьди тухъ хьиди.
32Авамар, аькьвлихьна гъюз дархьиш, йикӀиди. Абдлар чпин гъайгъусузвали ккадахьиди.
33Хъа узухъ хъпехъурайир хьиди яшамиш, саб балайиканра ктарди гучӀ».

### 2

1Йиз бай, эгер уву кьабул гъапӀиш йиз гафар ва гъюрхиш гъянаъ йиз насигьятар,[+]
2аькьвлихъ иб хъивиш, юкӀвра фагьмихьна илбициш,
3эгер уву гъач гъапиш аьгъювалариз, фагьмиз дих апӀури гъашиш,
4арсси уву думу ккун гъапӀиш, ва хазнаси абгури гъашиш –[+]
5РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал фу вуш аьгъю хьибдивуз ва Заанурикан вуйи аьгъювалар гъадагъидива[+].
6Фицики РАББИЙИ тувра аькьюл, ва Дугъан мелзналан ву аьгъюваларна фагьум;[+]
7Гьадгъу гьязур дапӀна гъалибвал гьякьлуйириз, ва гъалхан – марцциди яшамиш шулайидариз[+].
8Гьадгъу уьрхюра жилгъйир, гьякьвалин; Гьадгъан уликк кка рякъяр, Чаз вафалударин[+].
9Гьадмуган аьгъю хьибдивуз дюзвал, гьякьвал, дугъривал ва гьарсаб ужуб жилгъа[+].
10Гьаз гъапиш яв кӀваъ убчӀвди аькьюл, ва аьгъювалари апӀидивуз мани.
11Аьяндарвал яв гъайгъушнаъ хьибди, фагьми уву уьрхиди.
12Аькьвли уву уьрхиди чӀуру жилгъайихьан, ва ушвниъ кучӀал айи ксарихьан;
13мучӀушнан жилгъйириъди гъягъбан бадали, диш рякъяриан удучӀвру ксарихьан,
14Аькьвли уву уьрхиди чӀуру ляхнариин шад шлу ксарихьан, писвалинна улдугнайивалин кефнаъ айи ксарихьан,[+]
15ва кьяни жилгъйириъди чарх йивури, чпин шилнаъди гъярайи ксарихьан[+].

16Гьамци уьрхидива жвув жарарин хпирихьан, жилирихь хьайирин мани гафарихьан,[+]
17чан жигьил вахтнахъанмина айи жилир гатӀахьу, Заанурин йикьрар кӀваълан гьарху думу дишагьлийихьан.
18Фицики думу дишагьлийин хал – аьжалин ичӀ ву, дугъан жилгъа жиликк ккайи дийихнарихьна гъябгъюра[+].
19Фуж дугъахьна учӀвиш, кьяляхъ гъидар, сарун уьмрин жилгъайиъ лик ивидар.
20Гьаддиз гъарах рякъюъди гъянидарин, дис жилгъйир гьякьлударин.
21Фицики дугъри кас хьиди яшамиш жилиин, кацӀну адрур гъузди душвʼин[+].
22Хъа жили терг апӀиди гьякьсузар, хаинкрар ччиварианзина уьчӀюргъиди[+].

### 3

1Йиз бай, адашдин илим магьархан, йиз насигьятар кӀваъ уьрх[+].
2Фицики миди ярхи апӀиди яв йисар-йигъар ва артухъ апӀидивуз ужувлар[+].

3Гъит гьякьну ва рягьми уву гатӀатӀахьри: гавагьирарси яв гардандиъ ахь дурар, бикӀ яв кӀвак –[+]
4хъа хьибди увуз масанвал ва гьюрмат Заанурихьан ва адмийирихьан.
5Вари юкӀв хъипну, РАББИЙИН ихтибарнаъ учӀв, жвуван хусуси фагьмиин хъугъʼвал мапӀан.
6Фунуб жилгъайиъди гъярашра, РАББИ аьгъю апӀин, дюз алаиди Дугъу яв рякъяр[+].

7Жвув аькьюл айирси, гьисаб мапӀан, гучӀ апӀин РАББИЙИХЬАН, йихь ярхла писвалихьан –[+]
8му хьибди сагъʼвал яв бедендиз, ва артухъ апӀиди кьувват яв кӀурбарин.

9РАББИЙИЗ яв айибдикан тув, гьарсаб ляхнин сабпи бегьернаканра тув,
10ва ацӀди ккунибдихьди яв танхар, таза чяхрихьди улдузури хьиди чяхир апӀрушвар.

11Насигьятар РАББИЙИН, йиз бай, нигь мапӀан, Дугъан кирчу тахсрарихьан мугьудучӀван.
12Фицики РАББИЙИ тахсир кипра Чав ккун дапӀнайирик, адашди кипруганси ккуни балик[+].

13Бахтавар ву аькьвлин эйси гъашир ва фагьум гъазанмиш гъапӀур.
14Аькьюл гъазанмиш апӀуб ужу ву арстӀан, даршуз думу багьа ву гъизилтӀан;[+]
15заан ву думу багьа гъванартӀан; жвуваз ккуниб фукӀара дидихь ттевуз шлуб дар[+].
16Арччул хилиъ дидин уьмрин ярхи йисар а, хъа девлетна гьюрмат гагул хилиъ а[+].
17Рякъяр дидин – рякъяр шадвалиндар ву, вари дидин жилгъйир хатӀасузвалиндар ву.
18Дидик карснайириз думу уьмрин гьар ву, ва дидхьан жара даршлур хушбахтавар ву[+].

19РАББИЙИ аькьвлихьди жилин бина ккивну, Чан фагьмихьди аьршар дерккну,[+]
20штун деринар Дугъан аькьвли арццра, ва дифари чиг крубзура[+].

21Жан бай, ваъ, гьитӀитӀибкӀри увхьан аьяндарвална ужувлан фикир ва гъит дурари уву уьрхри.
22Дурари увуз уьмур тувди, адмийирин масанвал увуз жавагьирси хьибди.
23Гьадмуган хатӀасуз хьибди яв рякъ, ва алдакидарву[+].
24Дахъдива ахуз гучӀ дарди, ахидива – нивкӀра хьибди мегьел.
25ГучӀ мапӀан хабарсуз хатӀайихьан, ва гьякьсузариин алабхъру пучʼвалихьан;
26фицики РАББИ – яв терефнаъ а, Дугъу гъитдар ахъуз уву ичӀазди.

27Ужʼвал апӀбахьан мугьудучӀван, дидикк ул ккайидариз, эгер думу удубкьруб вуш яв хилʼан;[+]
28увухьна гъафириз макӀан: «Гъарах, хъа гъидива, закур тувдизавуз» – эгер увуз тувуз аш ужуб.

29ЧӀуру кьаст мапӀан адмийиз – увʼин хъугъвал алириз.
30Дав гьюжатар мапӀан дарапӀурихъди увуз чӀуруб.

31Инсафсузвал апӀурайириин бахил махьан ва рякъяр макадагъан дугъан,[+]
32фицики хявир ву чӀуру кьастар айир РАББИЙИЗ, хъа дюзвалиндар Дугъан хъугъвалиъ а.

33Гьякьсузрин хулариин ал РАББИЙИН агь, хъа гьякьлударин Дугъу ужувлакк ккапӀра ужагъ[+].
34Кялхърудариин Думу аьлхъиди, хъа фурс ктру ксариз бахш апӀура масанвал[+].
35Аькьюл айидари апӀиди гъазанмиш ад, хъа абдлар арсди аьйибнаъ.

### 4

1Жан баяр, насигьятарихъ адашдин хъебехъай, иб хъивай, фагьумлувалихьди юкӀвар ацӀай[+].
2Фицики узу учвуз ужуб улупуразачвуз, йиз теклиф ибак дарапӀди мигъибтанай.
3Гъахьунзухъ адашна дада узухъра, узура гъахьунза дурариз айир сар, ккунир ва ктӀатӀарццрур.
4Магьа фици адашди улупуйиш узуз: уьрх кӀваъ йиз гафар, тамам гъапӀиш табшуругъар йиз, хьидива яшамиш.
5Гъазанмиш апӀин аькьюл, гъадагъ аьгъювалар, магьархан кӀваълан ва мапӀан тина гъапиб узу.
6Мигъибтан аькьюл – диди уьрхидиву, ккун апӀин думу – дидира зигиди яв гъайгъу.
7Фтиъ а эвел аькьвлин? Гъадабгъ аькьюл, уву фу уч апӀури гъашишра, уч апӀин фагьум.
8Аьгъю апӀин кьимат аькьвлин – дидира заъди уву, адлу апӀиди уву, эгер хабаъ тӀапӀиш думу[+].
9КӀулʼин иливидияв гизаф успагьи кунцӀ, хибди увуз думу крабчӀурайи таж[+].
10Хъебехъ, жан бай, йиз гафар кьабул апӀин – ва ярхи хьиди йисар яв уьмрин[+].
11Жилгъа аькьвлин улупидизавуз, аъдизаву рякъюъ диш.
12Гъягъидива – лик улдубгидар, гъажаргъишра, уву алдакидар[+].
13ХъичӀих му къайдйирихъан, магатӀахьан, уьрх дурар, фицики гьадрариъ а яв уьмур[+].
14Гьякьсузарин рякъюъ лик мииван, пис ксарин жилгъайиъ маахъан:[+]
15дидиъди мягъян, хъадак душвхъан, ярхлаанси илтӀикӀ, гъарах жара рякъюъди.
16Дурарихьан ахуз шулдар аьхир, писвал дарапӀиш, ул иливну ахидар, сар фужкӀа пуч дарапӀиш.
17Фицики ацӀра дурар писвали, уьлиси, ва убхъура инсафсузвал, чяхирси.

18Ужʼвал хрударин жилгъа – ву ахсрарин аквси, йигъ улубкьбахъ акутӀан аку шулайи[+].
19Хъа гьякьсузарин жилгъа – мучӀушнаъ а, ва хабар адар дурариз, наан чиб алдакуруш[+].

20Жан бай, хъебехъ йиз гафарихъ, иб хъив дурарихъ.
21Ваъ, ярхла даришри дурар увхьан, уьрх дурар, деринариъ яв кӀван.
22Фицики йиз гафар гъидисуриз уьмур хьибди, дурари бедендиз сагъʼвалра хибди[+].
23Уьбх яв юкӀв варитӀан заанди, гьаз гъапиш думу булагъ ву уьмрин.
24Тина апӀин гафар кучӀлин, иблисвал ушвнихьан яв гьутӀубкк;[+]
25гъит улар яв лигри дишди, хъа яв лигуб гьарган ачухъуб ибшри,
26ва ккив яв рякъ дюзди, ва вари жилгъйир яв гьякьлудар хьиди;[+]
27я арччлахъинди, я гагвлахъинди миилтӀикӀан, кьяляхъ йихь писвалихьан.

### 5

1Жан бай, хъебехъ йиз аькьюллу гафарихъ, йиз фикрарин гъавриъ ахъ –[+]
2аьяндарвалихьди ацӀбан бадали, аьгъювалар яв мелзну уьрхбан бадали.
3Жарарин хпирин мелз йиччвси ширинуб ву, ва, ччимси, гъюдлидар ву дугъан гафар, –[+]
4илтӀикӀиди думу кьутӀкьлишназ кьутӀкьли кьаларин – кьюбиб тереф учӀру мурзназ ханжлин.
5Дугъан ликар ис шула аьжалихьна, гамар илтӀикӀна гъийихдарин дюнʼяйихьна[+].
6Рякъкан уьмрин дугъу апӀидар фикир, чан жилгъйир кьянидар вуйиб чаз аьгъдар.
7Гьаддиз хъебехъай узухъ, жан бицӀидар, ва тина мапӀанай йиз гафар.
8Ярхлади гъуз дугъхьан, дугъан раккниз багахь махьан,
9дарш харж апӀидива жарадарихъ кьувват жвуван, инсафсузарихъ – жвуван уьмрин йисар;
10яв кьувватнахьди ацӀди жарадар, гъягъиди яв жафйир хулаз жарарин.
11Гъагъиди ил хътабгъури хьидива аьхириъ яв уьмрин, гъеебцциган ва гъучубхиган яв беден:
12«Гьаз ибак гъапӀундайкӀан насигьятар узу, тягьнийирра тина апӀуйи йиз юкӀву,
13гьаз узу мялимарихъ хъпехъундайкӀан, ва тербия туврудариз фикир тувундайкӀан?
14Сабсан гам узу алдабгъиш – узу беябур апӀиди, адмийирин улихь, вари халкь хьади».

15Убхъ жвуван латʼан, адабцӀ жвуван гъуйдиан.
16Гьаз гъюрзди кючйиригъ яв штар, гьаз рузиди яв штар вари раццар вуйибси?
17Гъит жвуваз сариз дурар, жарадарихъди мапӀан пай.
18Гъит яв булагъ ужувлакк ккабхъри, жигьилгандин яв хпир увуз шадвализ ишри.
19Йиз ккуни жейран, йиз гюзел масан – дугъан мухри харгнайир гьарсаб вахтна ккядярхъриву, дугъан ккунивали уву пиян духьнайирси апӀри.
20Гьаз вуяв, йиз бай, жарарин хпири пиян дапӀну, гьаз вуяв жилир хъайирин юруш хабаъ тӀапӀну?

21Фицики ачмишди ву РАББИЙИЗ вари жилгъйир инсанарин, Дугъу ерцура вари рякъяр инсандин.
22Гьякьсузур чан писвалин чулиъ ахъди, чав апӀури гъаши гунгьаригъ гъярсди.
23Насигьят кьабул дарапӀувалиан думу йикӀиди, ахмакьвали жилгъайиан идитиди.

### 6

1Йиз бай! Эгер уву тмунурихъанди буржар тувуз гаф тувнаш, «Дугъхъанди пул тувурза» дупнаш, –
2жвуван хусуси гафнакк ккахъунву, жвуван хусуси гафну йисирвализ гъидисунву.
3Гьамци апӀин, жан бай, ккудучӀв, фицики сарун уву жарарин гьюкмиъ ава: ликарикк ккархь, миннат апӀин, кьяляхъ миван,
4хъутӀубкк нивкӀ жвувхъан, ул мииливан,
5жвув уьрх, чахъ хъачӀарккнайи жейрандиси, учв бисурайирихьан – жакьвлиси.

6Темпел! Гъарах зимзрахьна, дубгъ увуз дидхъан аькьюл:[+]
7алдар дидʼин я регьбер, я аьхюр, я гьюкумдар,
8хъа диди хьадʼантӀан чаз хураг апӀура гьязур, игнарин вахтнара артухъ апӀура сурсатар[+].

9Фукьан дахъну гъузру, я темпел, вахт дарин нивкӀʼан хъергуз[+]?
10Хъана цӀиб ахарва, улар мани апӀарва, хил хилʼин иливну хъана дусарва –
11ва гъибди увухьна касибвал, тӀафалси, аьжузвал гъибди тӀарашчиси[+].

12ЧӀурурин ва писурин кам шулдар кучӀал мелзналан:[+]
13дурари я улариинди, я ликариинди, я тӀубариинди кучӀлин ишарйир улупиди[+].
14Дугъан кӀваъ харживал а, дугъан фикрариъ – чӀуру кьаст, варишвариъ дугъу ккергъру гъалмагъалар.
15Мидин кӀуллан дугъак бала кубкӀди, йикӀиди хабарсузди, кьяляхъ дяргъруси.
16Йирхьуб мутму РАББИЙИЗ дяркъну ккундар, ургубпибра ву Дугъаз хявишин:[+]
17кялхъру лигуб, мелз кучӀлин, тахсир ктру ифи удубзру хилар,[+]
18писвалин кьаст гьязур апӀурайи юкӀв, чӀуруб апӀуз тяди жаргъурайи ликар,[+]
19кучӀлин ил хътабгъурайи шагьид, ва чвйирин арайиъ гъярхьувалар урзру кас.

20Жан бай! Адашдин илим уьбх ва дадайин насигьят мапӀан нигь[+].
21Гьарган дурар яв кӀваъди гъайих, жавагьирси гардандиъ ахь[+].
22Гъягърур гьадрари хъади гъахидиву, дахъдива ахуз, гьадрари уьрхидиву, хъергиган, увухъди улхиди дурар.
23Даршуз табшуругъ – лампа ву, аьгъювалар – акв ву, хъа кьатӀʼи насигьят – уьмрин жилгъа[+].
24Дурари ккадаидиву намуссуз дишагьлийиккан, жарарин хпирин иблис гафариккан[+].
25Алдатмиш апӀуз мигъитан дугъан гюрчегʼвалихьди яв юкӀв, йисир махьан дугъан уччву лигбарин[+].
26Фицики лицру дишагьлийин кьимат – уьлин чӀилли чӀукӀ, хъа жарарин хпирихъанди вари уьмрин тувдива кьимат.
27ГъятӀнихъ цӀа гьитӀибкӀуз шулин, ва палатдик ктрабхъди гъубзрин?
28Аржлариинди гъягъюз шулин, ва ликар дурургди гъузрин?
29Гьаци ву гъягърурра хпирихьна жарарин: хьибдар жаза адарди дугъак куркӀуриз.

30Гашʼвалиан чаз ипӀуз гьитӀибкӀурикан, аьйиб апӀури шулдар;
31хъа гъидисиш – ургубан артухъди зарал ккебкди, чан айи вари мутму тувди.
32Жарарин хпирихъди шлуриз фикир гьубкӀрадар – гьязур апӀура дугъу хусуси аьжал чаз.
33Зийнар ва гьяясузвал ккилибгура дугъаз, ва аьйиб – марцц апӀуз даршлу.
34Фицики жилир ургура гъанихвалиан, ва дугъу язухъ зигидар хъял алдабгъру йигъан;[+]
35ккадауз шлу гьич саб кьиматназра хьидар рази, фукьан багъишар туврушра, гъузди наразиди.

### 7

1Жан бай, йиз гафарин гъайгъу зиг ва йиз насигьятар уьрх[+].
2Тамам апӀин йиз табшуругъар – хьидива яшамиш, йиз насигьятар уьрх – улин ниниси[+].
3Хъаъ дурар тӀубланси, дикӀ дурар яв кӀваъ[+].
4Аькьвлиз йип: «Уву узуз чиси вува!», ва фагьмихъди дуствал ккебгъ.
5Гьамци уьрхидива жвув жарарин хпирихьан, жилирихь хьайирин мани гафарихьан[+].

6Саб фици-вуш йиз улдариан гъилигунза, улдарин рукьаригъянтина лигуб гатӀабхьунза,
7ва авамарин арайиъ гъяркъюнзуз, жигьиларин арайиъ ккархьниз уларикк сар жигьил фагьумсуз[+].
8Думу ахънайи кючейиъ, гьацир дишагьли яшамиш шулайи, гьадму хуларихьинди дугъу рякъ дибиснайи –
9йигъ ккудубкӀуради лавландин вахтна, йишвандин чарчнаккди мучӀушнаъ.

10Хъа дугъан гъаншаризди дишагьли гъафи – чӀат ул айи дишагьлийин палат алди, кьаст ади,[+]
11самбал алдрур, ягь адрур, ва хулаъра деъну сикин дарур:
12гагь думу гъюлягъ гъя, гагь гьар раццариъ а, ккеъну, гьарсаб мурччвахъ хъа[+].
13Думу жигьилихъан хъчӀиху, мак гъапӀу, ва гьяясузди атӀабццу машниинди гъапи:
14«Узу шадлугъназ вуди гъурбан[*] дапӀназа, РАББИЙИЗ туву гафар гъи тамам дапӀназа.
15Гьаддиз узу яв гъаншариз удучӀвназа, агури гъахьунзаву – гъидихъунзуз магьа.
16Чарчар илирчназа дахърушвʼин, египтарин гьар рангнан парчйирин.
17Ахниз йирчназа миррайин, алоэйин ва корицайин ниъ хъайи аьтрар.
18Гъач, кьукьнаъ ицциди гьириз хьидихьа, ккуниваликан бегьем кефер ктагъидихьа.
19Даршуз жилир адариз хулаъ: думу йишвариз душна ярхла,
20гъадабгъна чахьна кюсе пул айи, гъидар хулаз шайиз ваз цӀийи».

21Гьадму дишагьлийи гизаф уйинариинди думу жигьил чахьинди илтӀикӀу, кбалгру улхбари чахъинди гъапӀу[+].
22Гьадмусяаьт думу дугъахъди гъушу, йицси, убккуз гъабхурайи, миршси, ичӀазди абхърайи,
23абсрушваз кӀару ликӀраъ чӀимир; жакьвси, чулизди тӀибхурайи, учв уьмрихьан шулайиб дарди хабар.

24Гьаддиз магьа, хъебехъай узухъ, жан веледар, иб хъивай йиз гафарихъ:
25ваъ, илбибицри ичв юкӀв дугъан рякъюзди, мюуьргъянай дугъан жилгъйириъ!
26Гьаз гъапиш дахьну дугъхьан гизафдар, цӀиб адмийир дугъу пуч гъапӀундар.
27Дугъан хал – ву гъачӀидарин дюнʼяйиз жилгъа, аьжалин йишван ужагъарихьна рякъ[+].

### 8


Аькьвлин тяриф

1Му Аькьвлин дих дайкӀан, ебхьурайиб дугъан фагьумлу сес дайкӀан[+]?
2Тепейин кӀакӀниин рякъюхъ хъайи, рякъяр жара шлушвʼин думу дийигъна;
3гимихъ дих апӀура, шагьризди учӀврушвахъ гьарай ипна:
4– Учвуз, инсанар, дих апӀураза, йиз гьарай вари инсаниятдиз вуйиз!
5Уьмрин тажруба цӀибди айидар, фагьум апӀуз дубгъай, абдлар, фикрихьди ацӀай![+]
6Хъебехъай йиз чӀалнахъ заан, даршуз йиз ушвниин ализ дюзвал,
7гьякьʼвал деебтура мелзну йиз, ва хявиди ву писвал йиз ушвниз.
8Гьякьлу ву вари йиз улхбар, я иблисвал ктар дурарик, я алдатмишʼвал;
9фикир айириз ачухъди ву вари дурар, хликк кка дурар агрударин аьгъювалар.
10Йиз насигьят заанди бисай арстӀанна, аьгъювалар – зина ву багьа гъизилтӀанна[+].
11Даршуз аькьюл успагьиб ву, гьар рангнан багьа гъванартӀан, жвуваз ккуниб фукӀара дидихь ттевуз шулдар[+].

12Узу Аькьюл вуза. Узухъди хъа фагьум, узу гъадагъунза аьгъюваларна аьяндарвал.
13РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал – писвализ вуйи хъял ву. Къурзлувал ва кялхъюб, писвалин жилгъа ва кучӀлин ушвар, узуз дяркъну ккундар[+].
14Узухь хьазухь теклиф, узухь хьазухь хъуркьувал, узу вуза фагьум, ва узухъди хъа кьувват.
15Узʼинди паччагьвал апӀура паччгьари ва дюзвал дебккра гьюкумдрари;
16узʼинди гъахура ляхнар регьбрари – аьхюдари ва вари жилин диванчйири.
17Шлиз узу ккундуш, думу узузра ккундузуз, ва шли узу агураш – дихъиди[+].
18Девлет ва ад – узухъди хъа – ккудудубкӀру арбабвал ва гьякьʼвал[+].
19Ужудар ву йиз йимишар багьа гъизилтӀан, узу зина вуза марцци арстӀан[+].
20Узу гъягъюраза гьякьлу жилгъайиъди, дюзвалин рякъяр-хулариъ,
21узу ккунидариз лайикь вуйибси тувуз ва дурарин хазнаханйир ацӀуз.

22РАББИЙИ Чан жилгъайин эвел узу гъапӀну, вари Чан ляхнартӀанна улихьна, дегьзаманайианмина[+].
23Узу арайиз гъафунза вахтарин эвеларианмина, дегьзаманайианмина, дюнʼяйин бин ккиврайиган.
24Сифтейин кӀан адрушв хьайиз ва штарин булагъар арццайиз – узу гъахьунзу;
25мегьел дагълар ва тепйир дурснадайи – арайиз гъяйиз узу –
26мегьел Дугъу дапӀнадайи жилин яркьушнар, я жилин рюкъ – сабпи карккьан!
27Узу душвахь хьайза: Дугъу аьршар дюзмиш апӀурайиган; кӀан ккадрушван гъирагъ дебккрайиган;[+]
28Дугъу зиин дифар дерккрайиган; кӀан ккадрушван булагъар мюгькам апӀурайиган;[+]
29Дугъу, штарихьан улдучӀвуз даршлу гьюлин дарг дебккрайиган; жилин бин ккиврайиган –[+]
30Дугъахъди устаси узура хъайза; Дугъан гьарйигъандин шадвал вуйза; сикин дарди Дугъан улихь шадвалиъ айза –
31шадвалиъ айза дюнʼяйикан ва зурба шадвал ипнийза инсаниятдикан.

32Хъа гьамус узухъ хъебехъай, жан веледар: хушбахтаврар ву йиз жилгъйирихъан хъичӀихнайидар!
33Хъебехъай насигьятнахъ – хьидичва аькьюл ади, думу нигь мапӀанай.
34Хушбахтавар ву узухъ хъпехъурайир, йиз урчӀарихъ йишв ва йигъ адапӀурайир, йиз раккнарилан ул алдадабгърайир.
35Узу чаз гъадагъури – гъадабгъну уьмур, ва РАББИ хьиди дугъʼин рази[+].
36Хъа узуз къаршу вуйири, апӀура чав учв пуч: узу даккун апӀрур аьжал ккун апӀрур ву.

### 9

1Аькьвли чаз хал тикмиш гъапӀнийи, гъурчӀву ургуб мурхьул ккивнийи.
2Дугъу гьязур дапӀну йикк, чяхрик кахьну ицци ниъ хъайи укӀар, ккабалгуру суфра.
3Ва гьарай ипуз гьау гъараваш дишагьлийир шагьрин ягълишвариина, ебхьруси варидариз:[+]
4– Уьмрин тажруба цӀибди айидар, узухьинди илтӀикӀай! Аькьвли фикир дарапӀрудариз гъапи:
5– Гъачай, ипӀинай йиз ипӀруб, убхъай ицци ниъ хъайи укӀар кахьнайи йиз чяхрар![+]
6Йипай аьвамвализ гежехайрар – хьидичва яшамиш; фагьум тувру жилгъайиъди гъарахай.

7Беябур дархьиди гъузидар, ягьсузур дюз алаиш, жвув асккан хьуб мумкин ву, гьякьсузриз чан тахсир гъапиш.
8Ягьсузриз миван тягьна – апӀидиву даккун, аькьюл айириз йип – хьидиву ккун.
9Аькьюл айир ужуб рякъюхъ хъаъ – дугъаъ хъана артухъ аькьюл ибшди, дарсар тув гьякьлуйиз – думу артухъ фагьумлу хьиди[+].

10РАББИЙИХЬАН гучӀури хьуб – магьа эвел аькьвлин, Заанур фукьан гирами вуш аьгъю апӀуб – магьа фтиъ аш фагьум![+]
11Узухъди, Аькьвлихъди, ярхи хьиди яв йигъар, ва артухъ хьиди яв уьмрин йисар[+].
12Эгер уву аькьюл айир вуш, яв увуз ужу хьибди, эгер уву дугъʼин аьлхъюраш – яв уву аьзиятнакк ккахъдиву.

13Абдалвал – ягь дудубгнайи дишагьлийиз ухшар ву. Тербия хъадру, аьвам ву думу[+].
14Думу чан урчӀарихъ шулу деъну ягъли йишвʼин, вари шагьрин уликк учв ккади,
15дих апӀуз багхьантина гъярайи варидариз, рякъди чпин ляхнариз гъярайидариз:
16– Уьмрин тажруба цӀибди айидар, илтӀикӀай узухьинди! Думу дишагьлийи кӀура фикир дарапӀрудариз:
17– ГьитӀибкӀу шид меълибтӀан меълиб ву, жин гъапӀу уьл иццибтӀан ицциб ву![+]
18Хъа дурариз аьгъю хьузкьан аьгъдар, чпиз гъачӀидарихьна дих апӀурайиб, гъийихдарин дюнʼяйин деринариъ айиб думу дишагьлийин хялар.

### 10


Сулеймандин мисаларин сабпи гъварч

1Сулеймандин мисалар.

Аькьюл айи бай шадвал ву адашдиз,
хъа абдал бай дерд ву дадайиз[+].

2Хайир ктар гьякь дару девлетнакан,
хъа гьякьлували уьрхюра аьжалихьан[+].

3Гъитдар РАББИЙИ гьякьлур гашди
хъа гьякьсузриз чаз ккуниб тувидар[+].

4ТӀагъру хилари касибвал хуру,
хъа ляхнихь хьайи хилари – девлет[+].

5Хьадну жафа зигрур – аькьюллу бай,
иган гъябгъюради даахну шлуриз – аьйиб.

6Гьякьлуйириз адмийири берекет хьувал ккун апӀуру.
Гьякьсузарин мучӀмучӀиъ инсафсузвал ккепӀна.

7Гьякьлурикан кӀваин апӀуб ужʼвал ву,
хъа гьякьсузрин ччвур убтӀруб ву.

8Аькьюл айири кьабул апӀура насигьятар,
хъа ахмакьрин мучӀмучӀи балайихъна хиди.

9Сикин ву гъярайир диши рякъди,
хъа дугъри дарурин тӀулар ачухъ хьиди[+].

10Улариинди кучӀлин лишан апӀували гиран арайиз хибди,
хъа ахмакьрин мучӀмучӀи балайихъна хиди[+].

11Гьякьлуйин ушв – булагъ ву чӀививалин,
хъа мучӀмучӀиъ ккепӀна инсафсузвал гьякьсузарин[+].

12Даккнивали гъярхьувалар даргъуз гъитра,
хъа масанвали вари гунгьар ликрикк ккивра[+].

13Мелзниин яшамиш шула аькьюл фагьумлуйирин,
хъа бихъиди чӀвякъи тӀул йирфариз абдларин[+].

14Аькьюл айидари аьгъювалар уьрхюру,
хъа ахмакьрин улхбари пучʼвалихъна гъахуру[+].

15Девлетлуйиз девлет ву гъаласи,
хъа касибариз касибвал ву гъюрдарси[+].

16Гьякьлурин жафйир уьмур хрудар ву,
гьякьсузрин девлет гуннагь хруб ву[+].

17Насигьятарихъди гъягъюб – уьмрин жилгъа ву,
хъа иб тувдарш тахсрариз – улдугидиву[+].

18КучӀлин мучӀмучӀиъ ккепӀна гъалмагъал,
футнийир хьади лицрур – абдал.

19Гизаф гафар апӀрурик гуннагь кабхъди,
хъа цӀиб гафар апӀрур фикирлу кас ву[+].

20Гьякьлурин мелз – марцци арс ву,
хъа гьякьсузрин фикрарин кьимат фукьан шуйкӀан яраб?

21Гафари гьякьлурин гизафдариз ипӀруб тувру,
хъа ахмакьар чпин ахмакьвали йикӀуру.

22РАББИЙИН ужʼвали уву девлетлу апӀиди,
дерд сарун аьгъю хьибдар увуз дидихъди.

23Абдал нягьякьвалиин шад шулу,
хъа фагьумлурин шадʼвал – аькьюл ву[+].

24Гьякьсузарин гучӀбар улуркьиди,
ва ниятарра гьякьлуйирин тамам хьиди.

25ТӀурфан утӀубччвиди – имдар гьякьсуз,
хъа гьякьлур аьсрариз гъузди, шаксуз[+].

26Ушвниъ сиркеси, улариъ кумси –
гьаци ву лихуз даккнирра – эйсийиз[+].

27РАББИЙИХЬАН гучӀруриз – ярхи уьмрар,
хъа гьякьсузарин кудухна йисар[+].

28Миж кайивал шадвал ву гьякьлударин,
хъа йибкӀиди умуд гьякьсузарин[+].

29КацӀну адруриз РАББИЙИН жилгъа – чав уьрхрушв,
хъа писуриз – яман гучӀ, чав ахърушв.

30Аьсрариъ гьякьлурик фукӀа кабхъидар,
хъа гьякьсузарихьан жилиин ктирсуз хьибдар[+].

31Удубзура аькьюл гьякьлурин ушвниан,
хъа пис мелз адабтӀиди кьаблиан[+].

32Гьякьлуйин ушвниз аьгъя хайирлуб,
хъа мучӀмучӀариз гьякьсузарин – зараллуб.

### 11

1Ариш-веришдиъ кучӀал апӀуб РАББИЙИЗ хяви ву,
хъа дугъри терезар Дугъаз кьабулди ву[+].

2Фурс кайирикна гъибди аьйиб,
хъа фурс ктрурихьна гъибди аькьюл[+].

3Дугъри ксар гъахура чпин марццивали,
хъа хаинкрар йихура чпин кьастари[+].

4Кюмек апӀидар девлетну Диван апӀру Йигъан,
аммаки гьякьлували ккадаиди аьжаликкан[+].

5Гьякьлувалина марццивали гъахура диши рякъди,
хъа гьякьсуз алдакиди чан гьякьсузвалиъ[+].

6Гьякьлували уьрхюра дугъридар,
хъа чпин тямягьярин чулариъ а хаинкрар[+].

7Гьякьсузрихъди сабси, чан умудра йибкӀиди,
чӀуру касарин, чпи ккилигурайиб, убтӀиди[+].

8КубкӀидар бала, гьякьлуйик,
хъа ккахъди гьякьсуз дидикк[+].

9Аллагьсузрин мучӀмучӀи адми йикӀуб мумкин ву,
хъа аьгъювалари гьякьлу кас уьрхиди.

10Гьякьлуйиз ужуйи ву – шагьурра шад шула,
гъакӀну гьякьсузар – шадвалин гьарай ипна[+].

11Ужувлари тикмиш апӀура шагьур дугъри ксарин,
ва дабгъурира ву, улхбари гьякьсузарин[+].

12Абдли чӀур апӀура жарарин намус,
хъа гъавриъ айири эйвал апӀиди чан ушвнин.

13Жарадарин сирар ачухъ апӀура футнакри,
хъа гафкьан удубчӀвидар касдиан дугъри[+].

14Насигьят адру халкь йибкӀиди,
хъа теклиф дебккрудар бегьемди аш, уьбхиди[+].

15Жарарихъан буржар тувуз гаф тувиш, ккахъди балайикк,
гьялак дарур жарарихъан жаваб тувуз, ккахъидар дидикк.

16КӀваз мани дишагьлийи ад гъазанмиш апӀура,
хъа пис ксари девлет хъчӀюбхюра.

17Рягьимлувал кайири чаз хайир хуру,
хъа инсафсузри, чан чаина бала жалб апӀуру.

18Писуриз рубкьру пешкеш – кучӀлинуб,
хъа гьякьвал убзруриз – дугъривалинуб[+].

19Гьякьлувал – уьмур ву,
хъа писвалихъ хъайидар, аьжалихьна гъягърудар ву[+].

20Хяви ву РАББИЙИЗ иблис адмийир
ва кьабулди ву жилгъа ктрабцӀдар.

21Аьгъю йибхь: писуриз жаза гьададабтӀди гъибтдар,
хъа гьякьлуйирин насил дюрюбхди гъибтдар[+].

22Слин хъюхъниъ – гъизилин ппул,
гьациб ву фагьумсуз дишагьлийин уччвувалра.

23Гьякьлударин умудар илтӀикӀиди ужувлаз,
хъа гьякьсузарин миж – Заанурин хъюлаз.

24Сари пай апӀура – дугъан артухъ шула,
хъа жарар хъичӀихна – дугъан кам шула[+].

25АцӀди – хил хъибтнайир,
харгидар – жарариз убхъуз туврайир.

26Ризкь, кьимат за хьайиз, гьитӀибкӀну гъитуриз агьрар апӀиди,
хъа масу туврайир – ужувлакк ккахъди[+].

27Гъяниб абгруриз – гьюрмат бихъура,
чӀурубдихъ хъайири – дидиз чаина дих апӀура[+].

28Чан девлетнахъ йирфар хъирчнайир – ахъди,
хъа гьякьлудар чру шулайи гьарси хьиди.

29Чан ужагъдиина бала хрурин ирс ичӀи микӀтан хьибдар,
хъа ахмакь аькьюл айирин лукӀ хьиди.

30Гьякьвалин йимишдикан, уьмрин гьар ктубчӀвура,
ва юкӀварра инсанарин, аькьюл айири мютӀюгъ апӀура[+].

31Эгер гьякьлуйиз жилиин пешкеш тувраш,
гьелбетда гьякьсузризна гуннагькриз чпиз рубкьрубра тувди[+].

### 12

1Аьгъювалар ккунириз ккунду насигьятарра,
хъа кирчу тахсрар гьадаърур ву – кӀули фикир дарапӀрур[+].

2Гъяни касдиин РАББИ рази ву,
хъа чӀуру кьастар айириин алабхъиди пис гьял.

3ЧӀуруб апӀрурихьан жилиин хьибдар дийигъуз,
гьякьлуйин ччивар шлуб дар ккадатӀуз[+].

4Лайикьлу хпир таж ву жилириз,
хъа ягьсузур – кӀурбариъ ичӀибгнайи камк[+].

5Гьякьлуйи дюзваликан фикир апӀура,
хъа гьякьсузри чӀуру кьаст ккабалгура[+].

6Гьякьсузрин гафар уьмриз ву хатӀа,
хъа хатӀайиккан ккадаъру гафар – дюз улхбар[+].

7Гьякьсузур ахъди, хьибди дугъан аьхир,
хъа гьякьлуйин хал дийибгъиди.

8Фикирлу улхбари адлу апӀиди инсан,
хъа чиркин фикрар айир беябур хьиди.

9Жвуваз лукӀ ади, ултӀутӀуччврур хьуб ужу ву,
кьацӀ уьл адарди, кьуцӀнир хьайиз.

10Гьякьлури кӀару малинра язухъ зигуру,
хъа гьякьсузрин масанвал зулумтӀан исина ву.

11Жил тартиб апӀрур хьиди тухъ,
хъа абдал хъергру ичӀибдихъ[+].

12Гьякьсузрин кьаст – айибтӀан чӀуруб абгуб,
амма гьякьлударин ччивру деетуру тазар.

13Гьякьсузур чан кучӀлин улхбариъ ургди,
хъа гьякьлуйик бала кубкӀидар – дубгди[+].

14Инсанди чан улхбарин гъяни йимиш ккадабцӀиди,
чан жафйир дугъахьна, пешкешарди, кьяляхъ хътакиди[+].

15Ахмакьри чан жилгъа дишуб вуди гьисаб апӀури шулу,
хъа аькьюл айири теклифариз иб туври шулу[+].

16Ахмакьри чан хъял, улупуз, шулу кебхри,
хъа фикирлур шулдар люкьнарихъ хъпехъури[+].

17Дугъри касдин гафар ву дюзидар,
хъа кучӀлин шагьиддин гафар – чӀуру кьастнандар[+].

18Лагълагъвали, туриси, зиян апӀуб мумкин ву,
хъа аькьюл айидарин гафари сагъ апӀуру[+].

19Гъузди аьсрариз гафар гьякьвалин,
хъа уьмур ярхиб дар мелзнан кучӀлин[+].

20Аьмалдрарин кӀваин чӀуру кьаст ал,
хъа мясляаьтчйирин – шадвал.

21Хьибдар гьякьлуйиз чӀуруб,
хъа гьякьсузар писвали дюднихъди ацӀна.

22КучӀлин мучӀмучӀ РАББИЙИЗ хявиди ву,
хъа кьабулди ву Дугъаз дюзди апӀрур[+].

23Фагьумлури чан аьгъювалар улупдар,
хъа абдлари кебхра чпин ахмакьвал, рябкъюз[+].

24Ляхнихь хьайи хилиз – гьюкум гъабхуб,
темпел хилиз – лукӀʼвалиъ ахъуб.

25Сикинсузвали юкӀв инсандин, гьавазурвалиъ ипру,
хъа гъяни гафну шадвалиъ ипру.

26Гьякьлури жарариз жилгъа улупиди,
хъа гьякьсузарин рякъюъ улдугидиву.

27Лихуз даккнириз хюрч рябкъидар,
хъа ляхнихъ юкӀв хъайириз хайирна девлет адарди хьибдар.

28Гьякьвалин жилгъа – уьмрихьна,
хъа кьяни жилгъйир – аьжалихьна.

### 13

1Балин аькьюл адашдин насигьятарилан асиллу ву,
хъа ягьсуз бали тягьнийир кьабул апӀидар[+].

2Адмийи, чан улхбарин гъяни йимиш, ипӀиди,
хъа хаинкрар яшамиш шула зулмар апӀбиинди[+].

3Чан ушв уьбхрури – уьмур уьбхиди,
мелзнан эйвал дарапӀрури – учв йикӀиди[+].

4Темпел гьамусра ккилигура, ккилигури гъузди,
хъа ляхнихъ юкӀв хъайир тухъ хьиди[+].

5Фунуб-вушра кучӀал гьякьлуйиз ву даккниб,
хъа гьякьсузур хьиди беябур, дугъан машназра – аьйиб.

6Диши жилгъайиз адаиди гьякьвали,
рякълан илдитиди гуннагькар чан гьякьсузвали[+].

7Сари, фукӀа адарди, учв улупуру девлетлуси,
хъа жарари, гизаф девлет ади – касибси[+].

8Девлетлуйихьан пулиинди ккудучӀвуз хьибди,
хъа касибриз сарира гучӀ тувидар.

9Шадди убгура акв – гьякьлударин,
хъа ктӀубшвуру лампа – гьякьсузарин.

10Заанди улупували гъалмагъал арайиз хуру,
хъа насигьят айишваъ аькьюл шулу[+].

11Гьавайиди ккубкьу девлет, дифси дубгиди,
хъа цӀицӀиб-цӀицӀибди уч гъапӀуб артухъ хьибди.

12Тамам дархьи умуд – кӀван дерди,
хъа кӀулиз удубчӀву миж – гьар уьмрин[+].

13Насигьят тина апӀрури – жвув апӀура пуч,
хъа табшуругъназ гьюрмат апӀруриз хьибди пешкеш.

14Аькьюл айирин дарсар – булагъ уьмрин,
диди уьрхюра чуларихьан аьжалин[+].

15Сагъу фагьмиз масанвал багъиш апӀура,
хъа хаинкрарин жилгъа аьжлиз гъябгъюра.

16Фагьумлури фикриинди ляхин апӀура,
хъа абдли чан ахмакьвал улупура.

17Мюгькам дару хабарчийи чаина бала хибди, хъа мюгькам чархачийи мясляаьт хибди[+].

18Насигьят дибрисуриз – аьжузвална гьюрматсузвал,
хъа насигьят кьабул гъапӀуриз – гьюрмат[+].

19Метлеб тамам хьували гъян ширин апӀуру;
абдлиз, писвалихьан жара хьубтӀан, чӀуруб адар.

20Аькьюл айидарихъди гъашиш, артухъ аькьюл хьибдивуз,
хъа абдларихъди гъашиш хьибдарвухьан балайиккан ккудучӀвуз.

21Бала либцура гуннагькрихъди,
хъа гьякьлуйиз тувди ужувлиинди.

22Лайикьлурин девлет гъябгъиди худлариз,
хъа гуннагькри уч гъапӀуб ккабхъди гьякьлуйириз[+].

23Касибрин бегьер гизаф гъабшишра,
къанунсузвали гьитӀибкӀиди.

24ТӀул гьяйиф гъапӀуриз бай гьяйифди дар,
хъа бай ккунириз чан бализ тербия тувуз кӀваълан гьархидар[+].

25Гьякьлури ацӀайиз ипӀуру,
хъа фуниъ гьякьсузарин ичӀиди ву[+].

### 14

1Аькьюл айи дишагьлийи хал дивру,
хъа ахмакь дишагьлийи чан хилариинди рабгъуру.

2Дишди алдагъура ликар РАББИЙИХЬАН гучӀрури,
хъа Думу гьясбикк ккадрури – цӀаркури[+].

3Ахмакьин лагълагъʼвал – му чан фурсназ гъирмаж,
хъа аькьюл айидарин улхбар – чпиз гъалхан[+].

4Йицар адар – ичӀиди ву тӀуннахъишв,
хъа гужли йицар айишваъ бегьер ву бул.

5Дугъри шагьидди дарапӀур кучӀал,
хъа гьякьсуз шагьиддин нефесра ву кучӀал[+].

6Ягьсузри абгура аькьюл, дабгну ккудубкӀурадар,
хъа фикирлуйиз рягьятди аьгъю шула аьгъювалар[+].

7Ярхлади гъуз абдлихьан,
фагьумлу гафариз миккилиган дугъкан.

8Аьяндрин аькьюл чан жилгъайин гъавриъ айивал ву,
хъа абдлар чпин ахмакьвали алдатмиш апӀура.

9Ахмакьри фу-вуш чӀуруб гъапӀиш, думу дугъаз аьлхъюбтӀан дар,
аммаки дюзидариин РАББИ рази ву.

10Инсандин дердер, чан кӀвазтӀан аьгъдар,
ва шадваларра дугъан, жарадариз каидар.

11Хулаз гьякьсузарин – дабгъувал,
дюздарин ужагъдиз – кюкю адабшвувал[+].

12Саспи рякъяр дишдар вуди гьигъри шулу,
хъа аьхирна-аьхир аьжалихьна гъахуру[+].

13Шадлугънаъ ашра, юкӀв дердлу шулу,
ва шадвалихъди пашманвал гъюру[+].

14Харжи касдиз, учв фтихьна гъяраш, дугъаз гьадму хьибди,
хъа ужур касдиз чан жафйириз дилигну тувди.

15Рягьятди хъугърур гьарсаб гафнахъ хъугъру,
ихтиятури гьарсаб ляхнин улихь фикир апӀуру.

16Аькьюл айир ихтиятди шулу, писвалихьан гъирагъ йивури,
хъа абдли фикирсуз ляхнар апӀуру гучӀ ктарди.

17Ухди хъял гъюрури ахмакьвалар апӀиди,
чӀуру кьастар айир даккун хьиди.

18Авамарин пай – ахмакьвалар,
фагьумлударин таж – аьгъювалар.

19Писдари гъяни адмийирин улихь кӀул ис апӀиди,
гьякьсузар тӀалаб апӀури дийигъиди гьякьлуйин хулан улихь[+].

20Касиб кас гъуншдизра дяркъну ккундар,
хъа девлетлу гизафдариз ккунду[+].

21Гунгьиъ а жарар гьясбикк ккадрур,
хушбахтавар ву пай дурубкьдарин гъайгъу зигрур[+].

22ЧӀуру ният кӀваъ бисрур жилгъайилан алдахъиди;
гьякьна рягьим гъяниб апӀрурихъди гъягъюра.

23Вари гъагъи зегьметарикан – хайир,
ичӀи гафарикан – ичӀи хал[+].

24Аькьюл айидарин таж – чпин девлет,
абдлар балгруб ахмакьвал ву, гьелбет.

25Дугъри шагьидди уьмур уьбхюра,
хъа чӀуру кьастар айири кучӀлин ил хътабгъура.

26РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал – жвув уьрхру ижми йишв ву,
душвайишв увузна яв хизандиз – мюгькам гъала ву.

27РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивал – булагъ уьмрин,
диди уьрхюра чуларихьан аьжалин[+].

28Хликк ккайидар гизаф айиган, паччагь машгьур ву,
хъа дурар кам гъахьиган, регьбрин аьжал хътубкьуру.

29Фикирлу ву, хъял дяргърур ухди,
хъа хъял кубчӀврури ахмакьвал улупиди[+].

30Архаин юкӀв – бедендиз сагъʼвал,
бахилвал – кӀурбарик камк кайивал[+].

31Касибариз илзигрури дурар халкь ГъапӀур беябур апӀура,
хъа касибарин гъайгъу зигрури, Думу адлу апӀура[+].

32Гьякьсузарин писвал чипʼин алабхъиди,
хъа гьякьлур чан ктрацӀували уьрхиди.

33Аькьюл фагьумлу кӀваъ яшамиш шула,
хъа абдларин арайиъра думу рябкъюру.

34Гьякьлували халкь кьувватлу апӀура,
хъа гуннагь аьйиб ву вари халкьариз.

35КӀул али лукӀраз паччагьди майил апӀуру,
хъа нач шлу ляхнар апӀру лукӀ хъюлакк дисуру.

### 15

1Хъял ккядябхъюз гъитру сабурлу гафну,
хътӀурччвру гафну гъизгъин хъял уягъ апӀуру[+].

2Аькьюл айидарин мелзну аьгъювалар рагъура,
хъа абдларин мучӀмучӀарилан ахмакьвал улдубчӀвура.

3РАББИЙИН улариз вари рябкъюра,
Дурар писдаризра, гъянидаризра лигура.

4Мясляаьтнахъна хру улхуб гьар ву уьмрин,
хъа уьбгъюра рюгь гафари кучӀлин[+].

5Адашдин насигьятнан гаф ахмакьри рихшанд апӀури шулу,
саки кирчу тахсрар фагьмик апӀрур хьиди фикирлу.

6Хулаъ гьякьлурин гизаф хазна а,
хъа гьякьсузрин хайир мянфяаьт хруб дар.

7Аькьюл айидарин ушвни рагъура аьгъювалар,
аммаки абдлари дици апӀурадар.

8РАББИЙИЗ гьякьсузарин гъурбнар хяви ву,
хъа дугъридарин ккарагбар Дугъаз кьабулди ву[+].

9РАББИЙИЗ, гьякьсузрин жилгъа, хяви ву,
хъа гьякьвал абгрур Дугъаз ккунду.

10Жилгъайиан адахъруриз ижми жаза гьадабтӀиди,
насигьятар даккнир йикӀиди[+].

11Аьжал ва гъачӀидарин дюнʼя РАББИЙИЗ ачухъ ву,
инсанарин юкӀвар – иллагьки ачухъ![+]

12Ягьсузриз учв дюз алаъну ккундар,
ва, аькьюл айидарин арайиъ гъузузра гъузидар.

13Шад юкӀв – машнаъ нур,
пашман юкӀв – гъучубху рюгь[+].

14Фагьумлу юкӀвну аьгъювалар агура,
хъа абдлар ахмакьвали тухъ апӀура[+].

15Пай ктру кас – гъагъишнаъ,
юкӀв шаду кас – машквраъ.

16ЦӀибди ади хьуб ужу ву, РАББИЙИХЬАН гучӀ кади,
гучӀури яшамиш шули, хазна ади шайиз[+].

17Масанвал айи хулаъ мейвйирин хураг ужу ву,
яман хъял айи хулаъ чагъи йиккун хурагтӀан[+].

18Хъял кубчӀврури адмийир гъяъру,
сабурлуйи гъярхьувал гъядауру[+].

19Темплин жилгъа зазари ккапӀна,
хъа гьякьлудар яркьу рякъди гъягъюра[+].

20Аькьюл айи бали шад апӀуру адаш,
хъа абдли гьясбикк апӀдар дада[+].

21Фикирсузариз ахмакьвал – чпин шадвал,
хъа фагьумлуйиз дюзвал – диши жилгъа[+].

22Насигьят адруган, ляхниъ хъуркьувал даршул,
хъа гьубкӀну насигьят айишваъ вари шул[+].

23Лайикь вуйишвахь жаваб тувуб – шадвал ву,
чан йишвахь гаф пуб фукьан ужу дарин![+]

24Фикир айир за шула уьмрин рякъюъ,
аьжалихъна гъахру рякъяр дугъу ктагъидар[+].

25Фурслударин хулар РАББИЙИ ккидирчиди,
амма ачӀни хпирин пай Дугъу уьбхиди.

26Хяви ву РАББИЙИЗ пис кьастар,
хъа гъяни гафар Дугъан улихь ву марццидар[+].

27Тямягькри чан хулʼин бала алапӀуру,
хъа дашбаш аьгь дарапӀрур хьиди яшамиш[+].

28Гьякьлур чан кӀвахъ хъпехъуру, ва дугъаз душвʼан ужуб жавабра шулу,
хъа гьякьсуз мучӀмучӀари писвал деебтуру[+].

29Ярхла ву РАББИ гьякьсузарихьан,
аммаки ккарагувал ебхьуру гьякьлуйирин.

30ЮкӀв шад апӀуру нурлу машну,
беден мюгькам апӀуру ужуб хабри[+].

31Гьякьди гьиву тягьна ибак апӀрур
аькьюл айидарикан сар ву.

32Насигьятар тина апӀуб – жвуваз зарар хуб,
хъа тахсрар ибак апӀуб – фагьум гъадабгъуб[+].

33РАББИЙИХЬАН гучӀ хьайивали аькьюл хуру,
сифте – фурс ктрувал, хъасин – адлувал гъафиб ву[+].

### 16

1Инсандин юкӀвну метлебар дюзмиш апӀуру,
хъа варибдиз жаваб РАББИЙИХЬАН гъюру[+].

2Гьарсари чан жилгъа марццибси гьисаб апӀуру,
амма инсанарин гъянар РАББИЙИ ахтармиш апӀуру[+].

3Жвуван ляхнар РАББИЙИН ихтиярназ тув,
ва тамам хьиди яв фикрар.

4РАББИЙИ гьарсаб шейъ чан метлеб ади арайиз дубхна.
Гьякьсузринра йишв бала алабхъру йигъан аьгъю хьибди[+].

5Фурслу юкӀв хяви ву РАББИЙИЗ –
фу гъапӀишра, жазайиккан хьибдар ккудучӀвуз[+].

6Гьякьну ва рягьми тахсирнаккан ккадауру,
РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀну бала гьадапӀуру[+].

7Инсандин жилгъйир РАББИЙИЗ вуш кьабулди,
Дугъу дугъахъди душмнарра албагиди[+].

8Гьякьвалиинди гъазанмиш гъапӀу цӀибра ужу ву,
къанунсузди гъазанмиш гъапӀу аьхю хайиртӀан[+].

9Инсанди чан жилгъа ктабгъуру,
амма ликариз рякъ РАББИЙИ улупуру[+].

10Паччагьди заълан дуфнайи гаф кӀури шулу,
дугъан ушвни дюзвал дацӀабкну ккундар[+].

11Терезарин дугъривал РАББИЙИХЬАН ву,
дюзди ебцувалра РАББИЙИХЬАН ву[+].

12Хяви ву паччгьариз гьякьсуз тӀулар,
фицики гьякьвалиинди тахт тасдикь апӀура[+].

13Кьабул ву паччгьариз гьякьлу ушвар,
дюзди кӀурур ву дурариз ккунир[+].

14Паччагьдин хъял, аьжалин малайик гьисаб ву,
хъа аькьюл айири, думу яваш алаиди[+].

15Паччагьдин ачухъ машнаъ уьмур а,
дугъан гъянивал хьадукран мархьсиб ву.

16Аьгъювалар уч апӀуб ужу ву, багьа гъизилтӀан,
фагьум гъадабгъуб ужу ву, марцци арстӀан[+].

17Дугърийирин рякъ писвалихьан ярхла хьа:
жилгъайиан ададахъури уьмур уьбхиди.

18Фурслували чӀуруб хуру,
хъа заанди улупували ахъуз гъитру[+].

19Пай дурубкьдарихъди фурс ктарди яшамиш хьуб ужу ву,
фурслударихъди тӀараш гъапӀуб пай апӀури шайиз.

20Фикир апӀруриз бихъиди ужʼвал,
РАББИЙИК миж кайириз хьибди хушбахтвал[+].

21КӀваъ аькьюл айир фагьмиинди адлу ву,
дугъан ширин гафар хъугъʼвал хрудар шулу.

22Фикир апӀувал – уьмрин булагъ,
хъа ахмакьриз жаза – чан ахмакьвал[+].

23Аькьюл айирин фагьми, гафар агиди,
ва чан улхбариз кьувват тувди.

24Кбалгру гафар – йиччвси,
кӀваз ширин, жандиз дарман[+].

25Саспи рякъяр дишдар вуди гьигъри шулу,
хъа аьхирна-аьхир аьжалихьна гъахуру[+].

26Лихурайири чаз энгелвал тувидар
эгер чаз гашди аш.

27Пис касди чӀуруб ккабалгура,
дугъан гафар бец апӀру цӀа ву[+].

28Кьаст айирин урзруб футна,
хъа футнайин ляхин дустар апӀуб душман[+].

29Инсафсузри адми алдатмиш апӀуру
ва думу чӀуру жилгъайиъди хъчӀюрхюру[+].

30Улариинди кучӀлин ишарйир апӀрури чӀуруб апӀуз кьаст апӀура;
хъа кӀвантӀариинди ишарйир апӀрури пис ляхнар апӀура.

31Лизи кӀул – акв туврайи таж:
гьякьлу жилгъайиъ хьувалин лишан[+].

32Сабур зина ву гужлирин кьувваттӀан,
учв гъурдаъ дисрур гужлир ву шагьрар мютӀюгъ апӀруртӀан[+].

33Тупут ипри шулу,
уву фициб адабгъиш думу РАББИЙИХЬАН ву[+].

### 17

1Мясляаьт айишваъ гъицибкъу кьацӀ ужу ву,
бегьем ипӀруб ади гъалмагъал айи халтӀан[+].

2Фикирлу лукӀраз чан агъайин лайикь дару балин зиин гьюкум хьибди
ва думу балин чвйирихъди сабси думу лукӀразра ирснакан пай тувди[+].

3Арс ебцбан бадали – баттил лазим ву, гъизил ебцбан бадали – жадан,
хъа юкӀвариз – РАББИЙИХЬАН ахтармишʼвалар[+].

4Писур, иблис улхбарихъ хъпехъури шулу,
чӀуру кьастар айирин гафариз кучӀляхира иб тувру.

5Касибрик кялхърури беябур апӀура думу халкь ГъапӀур,
ккутӀурччвидар жазайиккан чӀурубдиин шад шлур[+].

6Яшлуйириз таж – бицӀидарин бицӀидар,
хъа баярин ад – дурарин абйир.

7Важиблу гафар авамриз лайикь дар,
хъа заан касдиз – кучӀлин улхбар[+].

8Тувруриз дашбаш, думу тӀилисим кайи гъванси гьибгъру:
наанди ккундуш илтӀикӀ – варишвариъ хайир[+].

9Масанвалихъ хъчӀарккруриз кӀваълан гьархру гиран,
хъа писвал кӀваин апӀрурин дургру дуст.

10Гъавриъ шлуриз чан тахсир улупуб,
абдлик варж гъурдтӀан ижмиди кабхъди.

11Писур анжагъ гъярхьуваларихьна шулу ял,
ва малайикра дугъахьна гьаъди яман.

12Бякьйир гъудургу швеъ алабхъуб ужу ву,
гъизгъин ахмакьвал ади абдал алахъайиз![+]

13Гъянивализ писвалиинди жаваб туврурин хулхъан писвал хътабкидар.

14Гьюжатарин эвел гьутӀубччвуз ккайи дагриан гъябгъюрайи шидси ккебгъру,
гъавриъ ахъ, гъярхьувалар ккергъайиз[+].

15Писуриз «Яв тахсир дар» пуб ва тахсир ктрурик тахсир кипуб –
мура, тмура РАББИЙИЗ хяви ву[+].

16Гьаз ву абдлин пул,
эгер аькьюл пулихъ гъадабгъуз шлуб дарш?

17Масанвал дустран – вари вахтариз,
чвера бабкан духьна, чвуччвухъди бала пай апӀуз[+].

18Фикирсузри жарарин буржар чаина гъадагъуз гаф тувру,
гьялак шулу жарарихъанди жаваб тувуз.

19Гъярхьувалар ккунириз ккунду чӀурубра,
учв заанди улупрур заансина ктахъидира вуда[+].

20КучӀлин кӀваз гъяниб рябкъидар,
кучӀлин мелзну балайихьан уьрхидар.

21Аькьвлин ками веледди абайиз-бабаз дерд хуру,
жвуван балин авамваликан рази хьидарва[+].

22Шадвал кӀваин – ужубтӀан ужуб дарман ву,
хъа гъагънакк ккайи рюгьну, беден ебццуру[+].

23Гьякьсузри жиниди дашбаш бисуру
ва гьякь суд дугъри дару суддиз илтӀибкӀуру[+].

24Фагьумлу рябкъюб аькьвлихьинди илбицна,
абдлин лигуб жилин вари пӀипӀаризди гьапӀна.

25Абдал бай – дерд ву адашдиз
ва кьуткьлишин дадайиз[+].

26Пис ляхин ву – тахсир ктрурикан ктабгъуб,
лайикьсузвал ву – гьюрматлу касдиз йивуб.

27Гъавриъ айир гафариъ ихтиятур ву,
фикир хъайир сабурлу ву[+].

28Ахмакь ккебехъиди – думу аькьюл айир ву пиди,
дугъу чан ушв илибкиди – хиял хьибди, фагьумлур ву кӀури.

### 18

1Адмийирихьан жаради яшамиш шулайири чаз ккуниб апӀура,
тувру насигьятар гьадаури тина.

2Абдлиз фикир апӀуб кьабулди дар,
ккунду дугъаз фикриинди фурс апӀуз.

3Писвалихъан гъибди даккнишин,
хъа намус ктрувалихъан гъибди аьйиб.

4Адмийин гафар – дерин штар,
булагъ аькьвлин – ебчурайи шид[+].

5Суддиъ писуриз кюмек апӀуб
вая гьякьлурин дюз суд дарапӀуб пис ляхин ву[+].

6Абдлин мелзну гьюжатариз адапӀиди,
дугъан мучӀмучӀи йивбарихъ хъаъди[+].

7Улхбариъ абдлин – чан аьжал,
чав ахърушв – чан ушв[+].

8Футнакрин улхбар иццишинси ву,
ва адмийири дурар итӀури шулу[+].

9ТӀагъруди лихрур
дабгърурик гьисаб ву.

10РАББИЙИН ччвур – зурба чӀвурд:
гьякьлур душваъ гьитӀикӀиди ва хьибдар дисуз.

11Девлетлуйиз девлет гъаласи ву, дугъаз думу учв уьрхру ижми цалси гьибгъру[+].

12Жвув заанди улупрур ктахъиди,
хъа фурс ктрур адлу хьиди[+].

13ГьубкӀну хъпехъайиз жаваб тувуб –
анжагъ ахмакьвална аьйибтӀан дар.

14Жвуван ижми рюгьну ккабгъди уьзур,
хъа фици хьибди, рюгь дюбгънаш[+]?

15Фикирлуйин юкӀву аьгъювалар уч апӀура,
аькьюл айидарин ибари аьгъювалар агура.

16Рушʼватну ачмиш апӀиди жилгъа
ва абццди рякъ гьюкум айидарихьна[+].

17Суддиз сарпирди илтӀикӀур гьякь ву –
тмунур гьюжатнаъ учӀвайиз.

18Тпутди гьюжатар дерккру
ва гъярхьнайи кьувватлу касар мясляаьтназ хуру.

19Гиран дубхьнайи гъардаш ижмиди дийибгънайи гъалайик гьисаб ву,
хъа гъалмагъал хъяркьнайи урнарик гьисаб ву.

20Инсандин уьмур чав гъапи гафарилан асиллу шулу:
мелзниинди гъазанмиш гъапӀубди яшамиш хьуз гъитру[+].

21Уьмурна аьжал – мелзнан гьюкмиъ а,
ва мелзнан дустру мелзнан йимиш ипӀиди.

22Хпир гъидихъуриз – хазна дибихъна ва РАББИ дицириин разиди шулу[+].

23Касибрин гафариъ миннатвал а,
девлетлуйин жавабнаъ гъагъивал а.

24Гизаф дустар хъайириз рягьятди шулдар,
вушра саспиган сар дустран ккунивал багъри чвуччвунтӀан ижмиб шулу[+].

### 19

1Марцциди яшамиш шулайи касибди ужу ву,
кучӀлин гафар мелзниин алди, абдалди хьайиз[+].

2Аьгъювалар адарди ужу даршул:
гьялак ликар хъарсну алдакиди[+].

3Ахмакьвали инсандин уьмур чӀур апӀуру,
хъа гьаддин тахсир дугъу РАББИЙИИН илипуру[+].

4Девлетну дустарин кьадар артухъ апӀуру,
касибвали дустарихьан гьадахъуз гъитру[+].

5Жазайихьан гьергидар кучӀлин шагьид,
кучӀал нефес деебтрур ккутӀурччвидар[+].

6Гизафдар гьюкумдариккан ккидицури шулу,
ва пешкешар апӀрурихъди варди дуствал апӀуру[+].

7Касибур гъардшаризра кмиди даккунди ву,
дустарра дугъхьан ярхлаанси гъягъюру:
гьялакди ву думу гаф капӀуз, хъа дустарин шил имдар![+]

8Абгура фагьум ужуб ккунири:
гъадабгъиди ужʼвал аькьюл уьбхрури[+].

9Жазайихьан гьергидар кучӀлин шагьид,
кучӀлиинди хътабгъурайир ил йикӀиди.

10Абдлиз девлетлу уьмур лайикь дар,
хъа лукӀру аьхюдариин гьюкум дапӀну ккундар[+].

11Фикирлуйи чаз хъял гъюз гъибтдар,
гирнарилан хил алдабгъувал ву зурбавал[+].

12Паччагьдин хъял асландин ккярябгъювалсиб ву,
хъа паччагьдин масанвал укӀʼин али чигсиб ву[+].

13Абдал бай адашдиз бедбахтвал ву,
хъа улхру хпир литӀнар гъюру гъваик гьисаб ву[+].

14Хал ва девлет – абйириланмина вуйи ирс,
хъа фагьумлу хпир – РАББИЙИХЬАН бахшанд[+].

15ТӀагърур гьарган ижми нивкӀуъ хьиди,
хъа лихуз даккнир гашʼвалиъ ахъди[+].

16Табшуругъ уьбхрури уьбхюра уьмур,
хъа йикӀиди чан рякъкан фикир дарапӀрур[+].

17Шли касибуриз тувраш, РАББИЙИЗ буржди тувра,
хъа РАББИЙИ дугъаз кьяляхъ тутрувди гъибтдар[+].

18Бализ тербия тув, кьан шайиз,
лиг, дугъан аьжалин тахсиркар махьан[+].

19Гъит гьадабтӀри жаза хъял кубчӀвруриз,
дугъаз хил хъибтиш, хьибди айибтӀан пис.

20Хъебехъ теклифнахъ, кьабул апӀин насигьят,
аькьюл артухъ хьибдияв, яшар хьпахъ.

21Гизаф кьастар а инсандин кӀваъ,
тамам хьибди РАББИЙИ гьял гъапӀуб[+].

22Инсандиъ вафалувал ади ккунду:
кучӀляхтӀан касиб вуди ужу ву.

23РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀ хьайивали уьмрихъна хура:
дидихьди ацӀнайир архаинди ахура,
дугъʼин улубкьидар бала[+].

24Темплиз чан гъабраан ипӀруб
чан ушвнихъна гъабхузра тӀагъруди шулу[+].

25Ягьсузриз жаза гьадабтӀара – авамар фикрихъна гъиди,
фагьумлуйиз хъжаргъарва – думу яв илмин гъавриъ ахъди[+].

26Адашдиз хътӀурччвру,
дада утӀуккру бализ – нач ва аьйиб!

27Жан бай, насигьятарихъ хъпехъури даршиш,
увуз аьгъюбра гьархдивуз кӀваълан.

28Лазим дару шагьид дюз суддик кялхъри шулу,
къанун чӀюбгъюб гьякьсузариз хурагнак гьисаб ву.

29Ягьсуз ккутӀурччвидар суддиккан,
хъа абдлин йирфар – йивбариккан[+].

### 20

1Чяхри аьлхъюз гъитру, ичкийи гъярхьуз гъитру,
дурариин аьшкьламиш гъашириз, аькьюл шлуб дар[+].

2Паччагьдин яман хъял асландин ккярябгъюбсиб ву,
думу жвувʼина хуб – жвуву жвуваз апӀурайи гуннагь ву[+].

3Гьюжатарихьан ярхла вуйириз – гьюрмат,
гьарсар ахмакьри апӀуру гъалмагъалихьна гьяракат.

4Темпли хутӀил вахтниинди хътабкдар,
гьаддиз иган апӀру вахтна дугъаз фукӀара бихъдар[+].

5Инсандин ниятар дерин гъуйдин штар ву,
фагьумлуйихьан дидʼан хьибди адабцӀуз[+].

6Гизафдари чпин вафалуваликан гьарай ипру,
аммаки дицир инсан дихъуйкӀан яраб?

7Гьякьлур ктрацӀди яшамиш шулу,
гьацирин наслар, хушбахтаврар ву!

8Паччагь тахтниин суд апӀуз деиган,
дугъан саб лигбу микӀлахь гьипди писвал.

9Шли пиди: «Адариз кӀваъ харживал,
йиз гунгьихьан узу марцц гъахьунза»[+]?

10Алвер апӀруган, кучӀлин гирйирна метрйир –
му вари РАББИЙИЗ хявишин ву[+].

11БицӀирра кмиди аьгъю шулу ляхнариинди:
марццидар вуш, дюзидар вуш дугъан ляхнар.

12Ебхьру иб, рябкъру ул –
мура, тмура яратмиш дапӀна РАББИЙИ.

13Ккундувуз ахуз – алабхъидивуин касибвал;
ул иливидарва – ипӀидива ацӀайиз[+].

14«Башаккадру мутму ву!» – гъадабгърури кӀуру,
ва цӀиб гьудучӀвайизра, тяриф апӀуз хъюгъру.

15Ал дюнʼяйиин гъизил, ал жавагьир гъванар,
аммаки гьарсабдикан аьгъю мелз – хъана багьа ву.

16Чаз аьгъдру касдин буржарихъанди гаф туврурин палатра тадабгъиди,
Жарарин хъпирихъди гъахьиризра гьациб хьибди[+].

17Алдатмиш дапӀну гъибису уьл меэлди шулу,
аммаки ушвниъ думу гъумраз илтӀибкӀиди[+].

18Яв апӀуз ккайи ляхнар жарадарихъди гьял апӀуз кӀваълан магьархан;
дяви гъабхуради, хъебехъ теклифарихъ[+].

19Футнийир даргърури сирарра масу тувди,
гьаци вуйиган, лагълагъчийин тай махьан[+].

20Адашдизна дадайиз агьрар апӀрурин
кутӀубшвиди лампа яман мучӀушнаъ[+].

21Сифте рягьятди ккубкьу девлетну
хъасин ужувлахъна дархур[+].

22МакӀан: «ГъапӀу чӀуруб алдабгъидиза!»
Хъугъвал апӀин РАББИЙИИН, ва Дугъу уьрхидиву[+].

23Ариш-веришдиъ кучӀал апӀуб РАББИЙИЗ хяви ву,
дюз дару терезар пис ляхин ву[+].

24РАББИЙИ аъра адми рякъюъ,
гьаддиз саризра аьгъдар чаз закур фу шулуш[+].

25Инсандиз гьялкья – гьялакди гъапӀу ху,
ясана РАББИЙИЗ фикир дарапӀди туву гаф.

26Аькьюл айи паччагьди, микӀлахь гьахьди гьякьсузар,
дурарилантина гъахиди гад апӀру гадар.

27Инсандиъ рюгь – РАББИЙИН лампа ву,
айтӀантинара вари рябкъюз гъитру[+].

28Гьякьну ва рягьми уьрхюра паччагь,
дугъривалиинди мюгькам апӀура тахт.

29Жигьилар кьувватну уткан апӀура,
кьабидар лизишну кбалгура[+].

30Инсан писвалихьан чак куркӀу зийнари марцц апӀура,
гъурччвурин хасият къайдайиз гъюра.

### 21

1Паччагьдин юкӀв а хилиъ РАББИЙИН, архнаъ шидси,
илтӀикӀиди думу РАББИЙИ ккунишвахьинди.

2Чан фикриинди, инсан гьарган дюз ву,
аммаки РАББИЙИ ахтармиш апӀуру юкӀвар[+].

3Гьякьди ва дюзди апӀрур кьабулди ву РАББИЙИЗ,
гъурбнар апӀурайиртӀан[+].

4Жвув заанди рякъюб ва фурслу юкӀв
гьякьсузариз лампаси ву – му ву гуннагь[+].

5Бин ккади ва мюгькамди апӀрубди бул бегьер хуру,
хъа гьяляквали арайиз гъюрубра гъюз гъибтдар[+].

6КучӀлиинди девлетар уч апӀрур ичӀивалихъ хъергна,
диш духьна аьжалихьна[+].

7Гьякьсузарин писвалари чиб йихиди:
фицики дурар дюзвалихьан гьудучӀвна.

8Тахсир кайидарин жилгъа биржури гъябгъюра,
хъа тахсир ктрударин ляхнар дишди гъягъюра.

9Шюмгъларихъ яшамиш хьуб ужу ву,
улхру хпирихъди ужагъ пай апӀайиз[+].

10Гьякьсузур дахаргна писвалихъ,
жарарра гьяйиф апӀидар.

11Ягьсузриз жаза адабтӀара – дюзенйир фикирлу хьиди,
аькьюл айир насигьятнахъ хъаъ – дугъан аьгъювалар за хьиди[+].

12Гьякьлуриз гьякьсузарин хулариъ шулайи ляхнар рякъюра
ва дугъу дурариз жаза тувруси апӀиди.

13Касибарин дихар ерхьруган, ибариъ тӀубар урччврури,
саб ражари чавра гьарай ипди, амма дугъаз жаваб туврур хьидар[+].

14Жини пешкеши хъял ккядябхъиди,
гъятӀнихъ хъайи дашбаши пис гъизгъинвал дебккди[+].

15Дюзвал удубчӀвуру кӀулиз –
гьякьлур шад хьуз ва писур гукӀни хьуз.

16Фуж удучӀвнаш жилгъайиан фагьмин,
анжагъ гъачӀидарин паччагьлугъдиъ архаин хьиди.

17Шадлугъар ккунирихъ касибвал хъа,
чяхирна машкврар ккунир девлетлу хьидар.

18Гьякьлуйиз ккилибгурайи балайикк ккахъди гьякьсуз,
дугъри касдиз ккилибгурайи бедбахтвалиъ ахъди хаинкар[+].

19ИчӀи чюлиъ яшамиш хьуб ужу ву,
ушв хъадру ва гьярхьру хпирихъдитӀан[+].

20КкудукӀидар аькьюл айирин багьа шейʼар,
хъа абдли думу вари кчвубхиди.

21Гьякьвалихъна вафалувалихъ хъчӀаккруриз,
бихъиди уьмурра, гьякьвалра, гьюрматра.

22Аькьюл айири кьувватлуйирин шагьур мютӀюгъ апӀиди,
дурарин умуд кайи гъала ккидипиди.

23Артухъ мелз дирибшврури
жвув балйирихьан уьрхиди[+].

24Гьяясузрин ва фурслурин ччвур «ягьсуз» ву,
дугъан гьяясузвалин аьхир айиб дар[+].

25Темплин тямягьяр гизафдар ву,
хъа лихуз даккнивали думу йикӀура,[+]
26йигълан йигъаз дугъаз артухъ ккун шула,
хъа гьякьлури ужуб тувра гьяйиф дарапӀди[+].

27Гьякьсузарихьан вуйи гъурбнар хявишин ву,
чӀуру кьаст ади апӀурайи гъурбнар,
хъа аьхю хявишин ву[+].

28КучӀлин шагьид йикӀиди,
хъа аьхиримжи гаф дугъри шагьидринуб хьибди[+].

29Гьякьсузри чан маш дебккру вари аьгъюриси,
хъа дюзир ижмиди гъягъюру чан жилгъайиъди.

30Аькьюлра, фагьумра, аьяндарвалра –
фукӀара дар РАББИЙИН улихь[+].

31Гьязур апӀури шулу дявдиз гьяйван,
аммаки гъалибвал – РАББИЙИХЬАН.

### 22

1Гьюрматлу ччвур артухъ ву девлеттӀан,
инсанарин ккунивал зина ву гъизилна арстӀан.

2Девлетлуна касиб сатӀиди дийигъиди,
фицики кьюридра халкь гъапӀну РАББИЙИ[+].

3Фикирлуйиз харжиб гъябкъиш – кӀул ккадабгъиди,
хъа авамар дидихьна диш дапӀну гъягъиди – хъасин хьиди чиб швумал[+].

4РАББИЙИХЬАН вуйи гучӀʼвална фурс ктрувалин кьяляхъди,
девлетра, гьюрматра, уьмурра хъа[+].

5Писурин жилгъайиъ – зазарна чулар, уьмрин кьадри кайир дина гъягъидар[+].

6Хъаъ жигьил дугъри рякъюхъ –
кьаби гъахьиганра, думу душвхъан хътакидар[+].

7Девлетлуйи аьхювал апӀура касибариин,
буржнакк ккайирра лукӀ ву – чав гъибисурин.

8Гьякьсузвал убзурайири ккадабцӀиди бала,
ва дугъан гьюкмин гъибди аьхир[+].

9Ужувлакк кка гъяни юкӀв айир,
касибрихъди уьл пай апӀрур[+].

10ГьутӀуркк ягьсуз – гьудубчӀвиди элегуб,
хътӀарцциди гьюжатарна люкьнар[+].

11КӀван марццивал ккунир ва чан апӀру гафнаъра хуш вуйир
паччагьдизра хьиди багахь[+].

12РАББИЙИН улмикк кка гьякьвал,
хаинкрин гафар Дугъу батӀул апӀиди.

13Темпли кӀуру: «Икриъ аслан а!
Узу хулʼан удучӀвиш – сарун гъачӀи»[+].

14Жарарин хпирин уччву гафар – дерин ичӀ,
РАББИЙИН хъюлакк ккайир ахъди душваъ[+].

15Жигьилин кӀулиъ ахмакьвал аш,
удубчӀвиди думу, чӀвякъи тӀул кубкӀиган[+].

16Хайир бадали касиб гъагънакк ккитуб
вая девлетлуйиз мутму тувуб – му заралтӀан дар[+].


Аькьюл айирин сумчӀур мисал

17Иб хъив,
хъебехъ гафарихъ аькьюл айидарин,
фикир тув, йиз насигьятариз:[+]
18ширинди ву уьрхюз му гафар кӀваъ,
гъит ишри дурар гьарган яв мелзниин;
19РАББИЙИИН хъугъвал алди хьуз,
узу увуз гъи дурарикан кӀураза.
20Узу увуз гъидикӀунза сумчӀур мисал –
дихъидивуз дурариъ ужуб гафна аьгъювалар:
21уву дургъбан бадали гьякьвалин гафар,
шлуганси увхьан, яв аьхюдариз тувуз жавабар.

22Касиб касдинуб матадабгъан, думу касиб ву кӀури,
аьрзйириз лигру судариъ пай дурубкьуриз гиран макадапӀан,
23фицики РАББИЙИ уьбхиди дурарин тереф,
уву касибуринуб тадабгъунва – гьаддиз Раббийи яв уьмурра тадабгъиди[+].

24Хъял гъюрурихъди дуствал мапӀан,
хъял кубчӀврурихъди лицури махьан,

25дурарин шилнаъди гъушиш,
яв увуз уву ккиврава чулар.

26Гьялак махьан жарарин буржарихъанди гаф тувуз,
дурар кӀулʼина магъадагъан:
27дурар кдирчуз ужуб адарди гъабшиш,
ахинра кмиди тадабгъидивухьан![+]

28ХутӀлин кюгьне лишан тинаси мапӀан,
абйири дивнайи[+].

29Гъяркъюнвуз инсан, ляхнин устад?
Думу паччгьарин гъуллугънаъ а, асккандарин – ваъ.

### 23

1Гьюкумдрихъди устлихъ деиган,
дикъатниинди лиг, яв улихь фу хьаш;
2гаркӀал ккив яв гардандикк,
ктисуз шулдарш.
3Дугъан иццишнарихъ тямягь михъипан,
думу ипӀруб алдатмиш апӀруб ву.

4Девлет гъазанмиш апӀурза кӀури яманди бизар махьан,
аьгъю йибхь фила дийигъуруш;[+]
5чав рябкъяйиз, думу гъубшну:
люкьран хлинццар диди чак кивну,
завариз думу гъитӀибху[+].

6Кьискьис инсандихъди мипӀан,
дугъан иццишнарихъ тямягь михъипан;
7дицдари гьисаб апӀура, уву ипӀураш фукьан.
Увуз пиди: «Буюр, ипӀин, убхъ»,
хъа юкӀв увухъди хътар дугъан,
8хътӀюбкью кьацӀ идибчидияв,
гъяни гафар дав хьидияв.

9Абдлиз фукӀа макӀан –
фикирлу гафниин думу аьлхъидитӀан дар.

10ХутӀлин кюгьне лишан тинаси мапӀан,
йитимарин хутӀил мибисан;[+]
11фицики дурариз къудратлу гъайгъу Зигрур а,
Гьадгъу уьбхиди, увуз къаршуди, дурарин тереф[+].

12ЮкӀв аьгъювалари абцӀ,
ибра ужуб гафнахъ хъив.

13Мигъитан бализ тербия тутрувди,
саб-кьюб алдатну кӀури, думу йикӀидар[+].
14Бай тӀулихьди урччварва –
аьжалихьан уьрхярва.

15Жан бай, эгер яв кӀваъ аькьюл аш –
йиз кӀваъра хьибди шадвал,
16йиз жан шадвали гъадабгъиди,
эгер уву кӀури гъабшиш дугъриди.

17Гъит яв юкӀв гуннагькрариин бахил дарибшри,
гъит гьаммишан РАББИЙИХЬАН гучӀ кади ибшри,[+]
18фицики гъюзимбуб улубкьиди,
ва яв умуд дубгидар[+].

19Хъебехъ, жан бай, аькьюл айир йихь,
яв юкӀв дугъри жилгъайиъ тӀапӀ.
20Махьан чяхриъ ул айидарихъди,
гьял апӀуз даршлубкьан йикк ипӀрударихъди,[+]
21фицики пиянискана уьж касиб хьиди,
хъа тӀагърували биркаригъян гъидиржидиву.

22Хъебехъ адашдихъ, уву гъахи,
хъа кьаби гъахьи дада улʼан миидитан[+].
23Гьякьвал гъазанмиш апӀин, думу фтихъкӀа масу мутуван –
аькьюлра, тербияра, фагьумра.
24Гьякьлурин адашди шадвалин гьарай ипна,
аькьюл айи бай гъапӀур шадваликан ктӀарццурадар.
25Шад ишри яв адашна дада,
шадвалин гьарай ипри яв дадайи!

26Жан бай! Узухьинди илтӀибкӀ яв юкӀв,
лиг йиз жилгъйиризди.
27Лицру дишагьли дерин ичӀак гьисаб ву,
жарарин хпир – ккуру гъуйи,[+]
28думу дишагьли ккеънайи тӀафлик гьисаб ву,
артухъ апӀура нягьякьваларин кьадар[+].

29Шлин ву му гьарйир-чӀигъар?
Шлин ву му гьюжатарна аьрзар?
Шлин ву укӀушнар, наънан вуш хабар адрудар?
Шлин улар уьру духьна?
30Чяхрихъ йигъар адаърударин,
кефлу апӀру чяхрар агрударин.
31Милиган чяхриз фици думу уьруб вуш ва
захраъ дидин гарграр фици утӀурччвуруш,
хъа фици рягьятди убхъруб вуш![+]
32Хъасин битӀруси диди кьацӀ йивиди,
агъу кайи битӀруси диди агъу убзди;
33хъа лигидива жарадарин хпариз,
ва чӀуру хиялар гъиди фагьмиз;
34гьюлин кьялʼин дахънайиси гьибгъдивуз,
елкандин кӀакӀниин даахнайиси хьибдивуз.
35«Гъивнийи узуз, – пидива, – хъа гъивубсира гъабхьундарзуз,
гъурччвнийи – хъа кабхъундайзук;
хъа даахну хъиргиган, хъана хъюгъдиза йиз хъайибдихъ».

### 24

1Пис инсанариин бахил махьан,
дурарикан сар хьуз махъачӀарккан,[+]
2инсафсуз ляхнар а дурарин фикрариъ,
шлиз-вуш бала гьязур апӀура дурарин ушвари.

3Аькьвли тикмиш апӀура хал,
душваъ фагьми мюгькам апӀура тухмар,
4хъа аьгъюваларира абцӀра ужагъ
багьа ва тухъ шейʼарихъди[+].

5Аькьюл айир кьувватлу ву,
гъурдаъ аьгъювалар айир къудратлу ву[+].
6Дяви гъабхури, хъебехъ теклифарихъ:
насигьят туврудар гизаф айишваъ гъалибвал а[+].

7Ахмакьриз аькьюл рубкьруб дар,
гимихъ дугъхьан ушв абццуз хьибдар.

8ЧӀуруб ккабалгруриз
фендигар пиди.
9Ахмакьрин ниятар ву гуннагь,
ягьсузра инсанариз ву хяви[+].

10Эгер яв рюгь бала гъядябхъю йигъан гъюбгъиш –
дугъридан яв рюгь зяифуб вуяв[+].

11Аьжал гьадабтӀнайидар ккадаъ!
ЙикӀуз гьадагънайидар уьрх!
12Пидива: «Учуз аьгъдайчуз дидкан!»
Аммаки юкӀвар ахтармиш АпӀруриз хабар а,
вари аьгъя яв уьмрин Гъаравлиз –
Дугъу гьардиз, чаз лигну тувди[+].

13Йиччв ипӀин, йиз бай, думу ужуб ву,
фицики йиччв яв ушвниз меэлди ву.
14Гьациб ву аькьюлра яв гъяназ,
гъибихънуш думу увуз – авуз гележег,
ва яв умударра гъюдучӀвидар[+].

15Гьякьлуйин хуларихь гьякьсузси меккеан,
дугъан ужагъ мапӀан тӀараш:
16гьякьлур ургубан алдакиди, амма гъудужвиди,
хъа гьякьсузар ахъди ва хьибди бала дурариз!

17Алдакнийин яв душман – шад махьан,
хъарснийин – гъит шад гьарай адрабхъри яв кӀваъ,
18дарди гъабшиш, рябкъиди РАББИЙИЗ, гьисаб апӀиди думу, писвалси,
ва Чан хъял яв душмнилан алдабгъидар[+].

19Писдарикан хъял мапӀан,
гьякьсузариин бахил махьан,[+]
20фицики писвалихъ гележег хътар,
гьякьсузарин ктӀубшвиди лампа[+].

21РАББИЙИХЬАН ва паччагьдихьан гучӀ апӀин, жан бай,
гьюкмиз къаршу гъедергрударихьан гъирагъ йив,[+]
22фицики бала гъибди дурарихьна хабарсузди:
гъавриъ ана, фициб гьял РАББИЙИНА паччагьди дурариин алапӀуруш?


Аькьюл айидарин жара мисалар

23Магьа аькьюл айидарин жара гафар.

Шлин-вуш тереф бисру суд – ужуб ляхин дар;[+]
24шли гьякьсузриз: «Яв тахсир дар» гъапиш –
агьнакк кка халкьарин,
нигь дапӀна миллетари[+].
25Гьацдариз жаза туврудариз бахт хьибди,
ужувлар дурариин алахьиди.

26Дугъри жаваб –
мак апӀбак гьисаб ву.

27Сифте икир ккабалг,
хъюгъ яв хутӀлихъ,
ва хъасин увуз див хал.

28Жарарикан мапӀан кучӀлин шагьидвал –
гъит дарибшри яв кӀвантӀариин кучӀал[+].
29«Дугъу узуз гьапӀнуш, узура дугъаз гьаци апӀидиза!
Алдабгъидиза дугълан хъял!» – гьамци макӀан[+].

30Сабан гъярайза хутӀлихьантина темплин,
тӀумтӀин багъдихьантина фикирсуз эйсийин,
31гьаци магьа: гьар йишваъ аьхю дубхьна заз,
варишвар ацӀна чӀуру укӀари,
дарабгъна гъвандин арчил.
32Гъилигунза, фикир гъапӀунза,
магьа узуз фу гъябкънуш ва гъаври гъахьиза:
33хъана цӀиб ахарва, улар мани апӀарва,
хил хлиин иливну хъана дусарва –
34ва гъибди увухьна касибвал, тӀафалси,
аьжузвал гъибди тӀарашчиси[+].

### 25


Сулеймандин мисаларин кьюбпи гъварч

1Магьа Сулеймандин жара мисалар, Ягьудияйин
паччагь Езекияйин гъуллугъчйири гъюрхдар[+].

2Адлу ву Заанур, сир гьитӀибкӀнайир;
адлу ву паччагь, сирин гъавриъ гъашир.

3Заварин аьршар, жилин деринвал
ва паччагьдин юкӀв гъавриъ ахъуз шлудар дар.

4Арс марцц апӀин,
хъа кадапӀиди устайи зах;
5паччагьди уларихьан гьякьсузур марцц апӀин,
хъа гьякьлували тахт апӀиди ликриин[+].

6Паччагьдин улихь жвув гьюрматлурси муулупан,
везирарихъди саб цӀарнаъ мидийигъан;[+]
7«За йихь зинаси», увуз пуб ужу ву,
аьхюдарин улихь уву асккан апӀайиз.

Яв улариз гъябкъюб,
8гьялак махьан суддиз адабгъуз;
хъа гьапӀдива, жарари яв тахсрарра улупган?

9Суддиъ уву сарихъди яв ляхин гъабхурайиган,
жарарин сир ачмиш мапӀан,
10хъа ктибтиш, уву беябур апӀиди,
ва аьйибнаккан кӀул ккадабгъуз хьибдарвухьан.

11Арсран накьишниин – гъизилин вичар,
гьациб ву гаф, вахтниинди гъапиб[+].

12Гъизилин сиргъа, багьа гъизилин ккабхъруб,
гьациб ву аькьюл айи тягьна дикъатлу ибаз.

13Йифун мичӀлишин игнарин вахтнаъ,
гьаци ву эйсийиз мюгькам чархачира;
тувди дугъу кьувват чан агъайиз[+].

14КӀару дифарна микӀ а, хъа мегьел мархь адар,
гьаци ву пешкешар тувуз, ичӀи гаф туврурра[+].

15Гизаф сабур айивали гъаври тӀаъди гьюкумдарра,
гъюдли улхуб убчӀвди ижми келлейиъра.

16Гъибихъунвуз йиччв – ипӀин ацӀайиз,
аммаки даккун шайизкьан мипӀан;[+]
17мягъян дустрахьна кми-кмиди,
дарди гъабшиш, ацӀди увухъди атӀайиз.

18Дукъмакъ, ханжал, учӀру чӀимир,
гьаци ву инсандиз кучӀлин шагьид[+].

19ГъутӀу спплихьанси, лику ликрихьанси шлуб,
бала гъядябхъю йигъан вафасуз касдикан шлу хайирра гьациб ву.

20МичӀли йигъан жарарилан палат илдибтруси,
сирке зийниин улубзруси,
гьаци ву дерднаъ айириз мяълийир апӀуб.

21Эгер гашди аш яв душмниз – тув дугъаз уьл,
эгер дахаргнаш – ацӀ штухъди:[+]
22гьаци начу ургиди думу,
хъа увуз пешкеш тувди РАББИЙИ[+].

23Кафари микӀлу чахьди мархьар хуру,
футнакрин мелзну – хъял айи лигбар.

24Шюмгъларихъ яшамиш хьуб ужу ву,
улхру хпирихъди ужагъ пай апӀайиз[+].

25Хабгнайи гъяназ мичӀли шидси ву,
ярхлариан гъафи гъяни хабарра[+].

26Кьалу дапӀнайи латси, кфир гъапӀу булагъси
ву рякъ туврайи гьякьлурра гьякьсузрин улихь.

27Ужу дар йиччвухьди фун абцӀуб,
вая жвуван тяриф апӀуз гъитуб.

28Бару хътарди тӀараш дапӀнайи шагьурси
ву адмира, учв хилиъ дисуз даршулайи.

### 26

1Хьадан гьацӀ кьялаъ йифси, игнин гьарайнаъ мархьси,
гьаци абдалра адназ лайикь дар[+].

2Жакьв гъютӀубччвиди, псинчӀ тӀибхиди,
гьаци давди гъапӀу агьра гъвалхьан гъябгъиди.

3Гъирмаж – гьяйвниз, самбал – даждиз,
хъа чӀвякъи тӀул – абдлин йирфариз[+].

4Жаваб мутуван абдлиз ахмакьвалиинди,
жвув дугъаз ухшар дархьбан бадали.
5Жаваб тув абдлиз ахмакьвалиинди,
дугъаз учв аькьюл айирси дархьбан бадали[+].

6Жвуву жвуван ликар ккадатӀиди ва дерд хътӀюбкьиди,
жвуван ляхнар абдлиин илирчрури.

7Ликурин ликар хъахъруси,
гьаци ву мисалра абдларин мелзниин.

8Гъван гатӀабхьру тӀурник гъван кибтӀуб гьисаб ву
абдал заанди дисубра[+].

9Пияниска зазрахъан хъчӀихуб гьисаб ву
абдли мисалар пубра.

10Варидариз чӀимриан йивури, зийнар апӀурайирик гьисаб ву,
фуж ккахъишра, абдларра кмиди, ляхниина гъадагърур.

11Чан идибчубдихьна хътабкурайи хуси,
абдалра гьаци ву, чан ахмакьвалиъ утӀукьнайи[+].

12Гъяркъюнвуз адми, учв аькьюл айирси гьисаб апӀури?
Гьацир адмийикантӀан абдликан хъа артухъ хайир а[+].

13Темпли кӀура: «Рякъʼин аслан ал!
Вягьши гьяйванат кючйириъ либцура!»[+]

14Петлийириин раккин тӀубччвурайиси,
ахниъ ккидицурайи темпелра гьаци ву.

15Темпли ипӀрубдиъ хил убччвди,
хъа ушвнихъна гъабхайиз, эргди[+].

16Темпли учв, фагьумлуди улхурайи ургуртӀан
зина аькьюл айирси гьисаб апӀура.

17Хуйин ибариз зигуб гьисаб ву,
фу фтикна вуш аьгъю дарапӀди, жарарин гьюжатаригъ гъючӀвуб.

18Деллу духьнайири фици деетураш
ургурайи чӀимрарна аьжал,
19гьаци ву, жарар алдатмиш апӀури,
«Зарафат вуйиз гьа!» – гъапирра.

20КкудукӀу гакӀвлар – ктӀубшву цӀа,
футнакар имдар – гъяувалар сикин гъаши[+].

21Аржларилан – ялав, гакӀвларилан – цӀа,
хъа футнакрин улхбарилан – гъярхьувалар.

22Футнакрин улхбар иццишинси ву,
ва адмийири дурар итӀури шулу[+].

23Арс йивнайи ругдин гъабрак гьисаб ву,
хъял айи юкӀв ади, мани гафар пуб[+].

24Душмни ширин гафар кӀурашра,
дугъу чан гъянаъ чӀуру кьастар жин дапӀна;
25гьеле ширинуб вушра дугъан сес – мухъугъан,
ургуб
26алдатмишʼвалихъ, дугъан хъял ккепӀна,
ачухъ хьибди инсанариз дугъан кьаст.

27Шли ичӀ йибккураш, душваъ учв ахъди,
шли гъван биргъураш, учв дидикк ккахъди[+].

28КучӀляхиз чав пуч апӀурайир ккундар,
иблис мелзну гьязур апӀура бала.

### 27

1Закурин йигъʼинди тяриф мапӀан,
увуз аьгъдарвуз фу хуруш диди[+].

2Гъит жарари, хъа уву ваъ, яв тяриф апӀри;
яв ваъ, хъа жарарин ушвни.

3Гъван гъагъиб ву, гъумра пчӀуб дар,
аммаки гьадрартӀан хъа гъагъидар ву ахмакьрин тӀулар.

4Хъял инсафсузуб ву, гъизгъинвал гъурдаъ бисуз шлуб дар,
аммаки жилирин гъанихвалин улихь шилхьан дийигъуз шул[+]?

5Машнаъ ачухъди кӀурур
зина ву ккебехънайи дусттӀан[+].

6Ккунири зиян апӀуру – марцци кӀваан,
душмни мак апӀуру – иблисвалиан.

7Тухъ гъахьири йиччвра ликриккан апӀиди,
хъа гашди айириз кьутӀкьлибра меэлди гьибгъди[+].

8Мукьʼан утӀубччву жакьвси,
ву инсанра багъри йишвар дирчну гъушур.

9ЮкӀв шад апӀуру мялгьямарина аьтрари –
гьаци кбалгуру дустран кӀваантӀан вуйи насигьят.

10КӀваълан магьаан я яв дустар, я яв адашдин дустар;
балайикк ккахъган – мягъян багахьлуйирихьна:
зина ву гъунши, багахь гъардаштӀан, ярхлаъ айи[+].

11Аькьюл ади йихь, жан бай, ва йиз юкӀв шад апӀин,
узхьанра хьибди тувуз жаваб гиран ктапӀдариз.

12Фикирлуйиз харжиб гъябкъиш – кӀул ккадабгъиди,
хъа авамар дидихьна диш дапӀну гъягъиди – хъасин хьиди чиб швумал[+].

13Чаз аьгъдру касдин буржарихъанди гаф туврурин палатра тадабгъиди,
жарарин хъпирихъди гъахьиризра гьациб хьибди[+].

14Гьир хьайизра гъуншдин тярифар вари сес идипну апӀуб,
агьрар апӀувалик гьисаб ву.

15Амси йигъан мархьси
ву улхру хпирра;[+]
16думу дерккуб микӀ дебккбак гьисаб ву,
ясана гъурдаъ ччим чӀюбкьювалик.

17Рукь учӀру апӀуру рукьу,
хъа инсандикан инсан ктаура жара инсанари.

18Тартиб апӀрури инжир – йимиш ипӀиди,
чан агъайин гъайгъушнаъ айириз аьгъю хьибди гьюрмат[+].

19Шидʼан маш рябкъруси,
гьаци инсандиз чан юкӀвра рябкъюра жарарин кӀваъ.

20АбцӀруб дар гъачӀидарин дюнʼя –
гьаци инсандин уларра ацӀрудар дар[+].

21Баттлиъ арс ебцӀруси ва жаднакк гъизил убччвруси,
гьаци инсан ахтармиш апӀуру тярифнан гафари[+].

22Ахмакьур кьутаъ гъубччвишра
дяхнихъди сабси, ахмакьʼвал дугъхьан жара апӀуз хьибдар.

23Вари яв марччар увуз са-сабди аьгъюди йихь,
жвуван сюрйирин гъайгъушнаъ йихь;
24фицики гьич саб жюрейин девлетарра гьаммишандиз гъузрудар дар,
тажра насларихьна гьарган гъябгъюри шулдар[+].
25УкӀ гъеебццу – аммаки магьа хъана чрушин,
дуршвна укӀар хярариан;
26ччилар – увуз алабхьрубдиз,
мудрар – хутӀлихъанди тувру кьимат,
27ккунибкьан цӀигьран никк увуз хурагназ,
яв хизандиз ипӀрубдиз
ва тухъ апӀуз гъараваш дишагьлийир.

### 28

1ФужкӀа хъергнадаршра, гьякьсуз йишвʼин кдисурдар,
хъа гьякьлур, асланси, ижмиди дийигънайир ву[+].

2Гьюкумат бикьурайиган гизаф шулу гьюкумдрар,
хъа фикирлу ва зигьимлу гьюкумдарихъди уьлке ккадабхъидар[+].

3Аьжузариз илзигру касиб кас,
гъурзу хутӀлар гъахру сел гьисаб ву[+].

4КӀваълан гьапӀнайири Къанун гьякьсузарин тяриф апӀура,
хъа думу уьбхрур дурарихъди женгнаъ а.

5Пис инсанар гъавриъ адар дюзвалин,
РАББИ агурайидар гъавриъ ахъди дидин.

6Марцциди яшамиш шулайи касиб кас ужуди ву,
дугъри дару девлетлутӀан[+].

7Фикирлу бали Къанун тамам апӀура,
ичӀи адмийирихъди хъайири чан адаш беябур апӀура.

8Буржназ пул туври гьаддилан ацӀрайирин девлет
тувди касибарин гъайгъу кайириз[+].

9Къанундин гафар ерхьуз даккнирин
ккарагубра ву хявишин[+].

10Дюз касар пис рякъюхъ хъаърур чав гъапӀу ичӀазди ахъур,
хъа кацӀну адруриз хьибди ужувлан пай[+].

11Девлетлуйиз учв аькьюл айирси рякъюра,
хъа фикирлу касибур дугъан гъавриъ ахъди[+].

12Гъалиб шулу гьякьлуйир – шадвалин гьарайра абхъру;
гьякьсузар гъуллугъарихь дерккруган, адмийир, ачмиш даршули, гьитӀикӀури шулу[+].

13ГьитӀибкӀарва яв гуннагь – ужубдиз миккилиган;
кӀулʼина гъадабгъарва ва тина апӀарва – хил алдабгъиди увлан[+].

14Бахтавар ву РАББИЙИЗ гьаммишан гьюрмат айир,
хъа ахъди балайиъ инкар юкӀв айир.

15Аслан ккярябгъюрайи, швеъ деллу дубхьнайи,
гьацир ву пис гьюкумдар касиб халкьдиз[+].

16Абдал гьюкумдри артухъди илзигури шулу,
хъа ярхи хьиди йигъар илзигуб даккнирин.

17Инсан йикӀбягъ гъяйир
йикӀайизкьан тӀиркӀури хьиди,
гъит сарира дицириз кюмек дарапӀри[+].

18Марцциди яшамиш шулайириз хатӀа хьибдар,
терсди гъягъюрайир чаз хабар дарди алдакиди[+].

19Жил тартиб апӀрур хьиди тухъ,
хъа фуж ичӀибдихъ хъергнаш, аьжузвал хътюбкьиди[+].

20Варжбан ужувлакк кка инсан вафалу,
хъа девлетнахъ хъачӀарккнайир жазайиккан ккутӀурччвидар[+].

21Майил апӀуб ужуб ляхин дар –
саб тики уьл бадалира инсанди нягьякьвал апӀури шулу[+].

22Девлетлу хьуз гьялак ву тямягькар,
хъа кьяляхъди аьжузвал хъайиб аьгъдар[+].

23Тягьна кипбаз артухъди чухсагъул пидивуз,
иблисвалин гафаризтӀан[+].

24«Дици апӀбаъ гуннагь адар», кӀури,
адашна дада хътитӀурайир,
тӀарашчйирин ву терефкар.

25Тямягькар адмийи гьязур апӀура гъяувалар,
хъа РАББИЙИИН хъугъʼвал алир ужувлаъ а[+].

26ЖвувʼинтӀан хъугъвал алдрур абдал ву,
хъа аькьвлин жилгъйириъди гъярайир, уьрхиди.

27Касибриз капӀрайирин хътӀабццидар,
хъа касибвал дярябкъюз улар уьлчӀюкьнайири артухъ апӀура чаз агьрар[+].

28Зина удучӀвру гьякьсузарихьан инсанари гъирагъ йивуру,
дурар гъачӀиган, гьякьлуйир артухъ шулу[+].

### 29

1Ерхьурайи насигьятариз къаршу вуйир
йикӀиди хабарсузди, кьяляхъ дяргъруси[+].

2Гьякьлуйир кьувватнаъ а – халкь шад шула;
гьякьсузар гьюкмихь хьа – халкьди ипна суза[+].

3Аькьюл ккунири шад апӀура чан адаш,
лицру дишагьлийихъ хъайири зяя апӀура уч дапӀнайиб[+].

4Паччагьдин дюз гьюкми уьлке ижми апӀуру,
хъа дашбашари ккидипуру.

5Жарариз иблис гафар апӀрури
дугъан ликарикк ккипра чул[+].

6Гьякьсузур дисиди чан гунгьи,
хъа гьякьлури мяълийир апӀура ва шадвал хъапӀра.

7Гьякьлуйин кӀваин ал касибрин ихтиярар,
хъа гьякьсузриз дидкан аьгъю дубхьнукьан ккундар.

8Ягьсузари шагьур бикьура,
хъа аькьюл айидари гъизгъинвал дебккра[+].

9Аькьюл айир ахмакьрихъди суддиз удучӀвнаш,
бикьувална аьлхъюб кам хьибдар.

10Инсанар йивну йикӀуз ккунириз дяркънукьан ккундар марццир
ва дюзирра йикӀуз гьяракатнаъ шулу[+].

11Абдли деебтуру хъял,
хъа аькьюл айири учв гъурдаъ дисуру[+].

12Эгер гьюкумдар хъпехъураш кучӀлихъ,
везирарра хьиди гьякьсузар.

13Магьа фти сатӀи апӀураш касибна касибдиз илзигрур:
кьюриддинра уларихь хьайи акв РАББИЙИХЬАН ву[+].

14Эгер паччагьди касибрин суд апӀуруш дюзди –
дугъан тахт дабгъруб дар аьсрариз[+].

15ЧӀвякъи тӀули ва тербияйи тувра аькьюл,
хъа улʼан идитнайи бицӀир аьйиб ву дадайиз[+].

16Наан кьувватлу вуш гьякьсузар, кьувватлу ву гуннагьра,
аммаки гьякьлуйириз рябкъиди дурарин аьхир.

17Фагьум тӀапӀ балиъ ва хьидива дугъхъанди архаин,
хьибдияв кӀваз рягьят[+].

18Имдар пайгъамбарвалин гаф – зат мидарди чӀур дубхьна халкь,
аммаки хушбахтавар ву тамам апӀурайир Къанун[+].

19Гафну лукӀ фагьмихъна хидар,
гъавриъ ахъишра, фикир тувидар.

20Гъяркъюнвуз инсан, дав гафар идирчрур?
Гьацир адмийикантӀан абдликан хъа артухъ хайир а[+].

21Эгер лукӀ, бицӀидихъанмина интӀи гъапӀиш –
ужувлиинди думу ккудубкӀидар.

22Хъял кайири арайиз хура гъярхьувалар,
дишла хъял кубчӀврури артухъ апӀура чӀуру ляхнар[+].

23Заанди улупрур апӀиди асккан,
хъа фурс ктрури гъазанмиш апӀиди ад[+].

24ТӀафлиз юлдаш гъахьир чав чан душман ву:
тӀафлик фици тахсир кипраш ебхьури, ккебехънайир, чавра агьдикк ккахъди.

25Инсанарин улихь гучӀ кайивал – ккипнайи чул ву,
амма РАББИЙИИН хъугъвал алириз сабдихьанра гучӀ адар[+].

26Гьюкумдрикан ккидицури гизафдар хъюгъра,
хъа инсандин диван апӀрур сар РАББИ ву[+].

27Хявиди ву гьякьлуйириз писур,
хявиди ву гьякьсузариз дюз кас.

### 30


Агур пайгъамбрин мисалар

1Якейин бай, пайгъамбар Агурин гафар.

Магьа мугъу Итиэлиз гъапидар, Итиэлиз ва Ухализ.

2ИкибаштӀан, вари инсанартӀан камир вуза
ва адмивалин фагьум узуъ адар,
3узу аькьюл гъудубгъур дарза
ва гирами аьгъюваларик кайир дарза.
4Фуж завʼина гъушну ва гъафну?
Шилхьан дебккуз гъабхьну гъурдаъ микӀ?
Шли гъюнарихъ хъипрубдигъян гъибиржну шид?
Шли дерккну гъирагъар жилин?
Дугъан ччвур фуж ву? Фуж ву ччвур дугъан балин?
Увуз аьгъяйвуз[+]?

5Гьарсаб гаф марцциб ву Заанурин;
Думу – Гъалхан ву, Чак миж кайириз[+].
6Дугъан гафариин фукӀа мииливан,
даршиш уву иливнайиб Дугъу ачухъ апӀиди, ва уву кучӀлар апӀуб аьгъю хьибди[+].

7Кьюб мутму тӀалаб апӀураза Увкан,
узуз ваъ макӀан узу чӀивидимиди:
8ичӀи ва кучӀлин гаф ярхла апӀин узхьан,
я касибвал, я девлет узуз мутуван,
кадабтӀ узуз йиз пай уьлин кьацӀ;[+]
9ацӀиган, узу Уву ярхла дарапӀуз,
дарпуз: «Хъа фуж ву думу – РАББИ?»,
вая, касиб гъахьиган, гьитӀитӀибкӀуз,
кфир апӀури ччвур Заанурин йиз.

10ЛукӀралан чӀуруб макӀан чан эйсийиз,
даршиш кубкӀдивук лукӀран гъапӀу агь.

11А гьацдар, абйириз агьрар апӀури,
бабариз ужʼвал ккун дарапӀди;[+]
12а гьацдар, чпи марцциди гьисаб апӀури,
аммаки чпин нежсихьан дижрикӀди;[+]
13а гьацдар, инсандиз заълансина лигрудар,
лигбари инсан асккан апӀрудар;
14а гьацдар, сппар – ханжларси,
шархьлар – йикк убкрурин гаркӀларси,
инсанарин арайиъ айи касибар итӀуз
ва пай дурубкьдар дюнʼяйилан илдитуз ккунидар.

15Кьюб бицӀи зили а – «ча! ча!» кӀурудар.

Шубуб мутму гьич ацӀидар,
ва юкьубпибдира «чӀяаьн!» пидар:
16гъачӀидарин дюнʼя,
бицӀир даршлу дишагьли,
гьич затра штухьди адрабцӀру жил,
ва зат «чӀяаьн!» даркӀру цӀа.

17Эгер ул, кялхъруси чан адашдиз либгураш,
ва чан дадара фужкӀа дарди гьисаб апӀураш –
думу удубдиди дерейиъ хъюттари,
итӀиди дицир люкьяри[+].

18Шубуб мутмуйи узу гъах апӀуразу,
ваъ, юкьубдин – узу гъавриъ адарза:[+]
19аьршариъ айи люкьран жилгъайин,
гъарзарик кайи битӀран жилгъайин,
гьюлин кьялаъ айи гимийин жилгъайин,
шурахьна жилижвуван жилгъайин.

20Хъа чӀат ул айи дишагьлийин жилгъа гьамциб ву:
дугъу ипӀиди, кӀвантӀар марцц апӀиди
хъа пиди: «ФукӀара узу чӀуруб гъапӀундарза».

21Шубуб мутмуйи гукӀни апӀура жил
ва юкьубпибра дидхьан гьял апӀуз шуладар:
22паччагь шуз хъюгъю лукӀ;
ипӀрубдихьди фун абцӀу авам;[+]
23швуваз гъушу чӀуру хасиятнан дишагьли;
чан ханумдин йишв гъибису гъараваш дишагьли.

24Ал жилиин юкьуб бицӀи мутму,
аммаки дурар аькьюл айидартӀан аькьюл айидар ву:
25зимзар – бицӀи халкьсиб, пузкьан кьувватлу даруб,
хъа ипӀруб уч апӀура хьад кмиди;[+]
26даманар[*] – бицӀи халкьсиб, пузкьан мюгькам даруб,
хъа мукьар апӀуру гъарзарин арйириъ;
27цицӀар, паччагь адру,
аммаки сабхилди дурар гъедергуру;
28чурчул, хилиъ гъадабгъуз шлу,
аммаки думу паччгьарин ужагъариъра шулу.

29Шубурин магьа, гъягъбан успагьи саягъ,
ваъ, юкьурин – фукьан заанди ликар алдагърудар дарин:
30аслан – гьяйванатарин арайиъ гужли – саризра диди рякъ тувидар;
31датт – пеэрин кӀулʼин;
кьун – лижан улихь;
паччагь – кьушмин кӀулиъ.

32Эгер абдалвалиан уву яв тяриф гъапӀнуш,
эгер чӀуруб апӀуз ният гъапӀнуш –
хилин гагьнахьди яв ушв чӀюбкь,
33фицики хах гъутӀубччвган, шулайиб ву кӀаму,
хъюхъниз гъивган, удубчӀвурайиб ифи ву,
ва хъял адапӀган, арайиз гъюрайидар гъярхьувалар ву.

### 31


Лемуэл паччагьдин мисалар

1Паччагь Лемуэлиз чан дадайи улупу гирами гафар.

2Эй, йиз бай! Эй, йиз багърум бай!
Эй, йишв-йигъди ккарагну узуз гъахьи бай!
3Мутуван яв кьувват дишагьлийириз,
паччгьар тӀараш апӀру хпарихъди махьан[+].

4Паччгьариз ваъ, Лемуэл,
паччгьариз лайикь дар чяхир убхъуб,
гьюкумдрариз лайикь дар чпиз ички абгруб;[+]
5дарш убхъиди ва гьархди къанунар,
дюз сударихъ мягьрум апӀиди пай ктрудар.
6Тувай ички йикӀурайириз
ва чяхир – шлин гъяназ кьутӀкьалди вуш:
7убхъиди – кӀваълан гьархди касибвал,
чан бахтсузваликан хьибдар кӀваин.

8Гафар апӀуз даршлударихъанди гафар апӀин,
кьувватсузарин ихтиярарихъанди хъюгъ;
9дюзвалин тереф бис,
аьжузринна пай дурубкьурин ихтиярар бадали.


Ужур хпирин тяриф

10Ужур хпир – наан думу дихъидихъа?
Багьа ву думу вари жавагьирартӀан;[+]
11жилирин хъугъʼвал дугъʼин ал.
Гьацир хпирихъди думу хайир дарди гъузидар.
12Дугъу жилириз ужуб апӀура, харжиб – ваъ,
чан уьмрин вари йигъари.
13Хьа хилиз гъадабгъишра, ир гъадабгъишра –
дугъан хилари ляхин абгура.
14Думу алвер апӀру гимиси ву –
ярхларианмина чан уьлин кьацӀ ккабалгура.
15Ахсрар ккивайиз думу гъудужвура –
хизандиз гьиврубдин гъайгъушнаъ духьна
ва гъараваш дишагьлийириз ляхин тувра[+].
16Лигиди хутӀлиз ва гъадабгъиди думу,
тӀумтӀин багъ ибтди, жафайиинди уч дапӀну пул.
17Думу кьувватлу ва ляхниин юкӀв алир ву,
кьувват убхьура дугъан хилариъ.
18Рябкъюра, алвер ужуйи гъябгъюрайиб –
ва ктӀубшвруб дар йишвнура дугъан лампа;
19хилар дугъан гьачӀарккура чухрайихьна,
хъа тӀубари деебтурадар хъибтрайи мурсул;
20хилин гагь ачухъди ву дугъан аьжузриз,
хил гьачӀабккна пай дурубкьурихьна[+].
21Хизандиз дугъан гучӀ адар абхьу йифкан –
вари хизан гъибиржна кьюб гъат парчайигъян;
22ахнариин илирчрудар дирхура,
чаинра алабхьна хьайинна ирин михек багьа палат.
23Гимихъ дугъан жилир аьгъя,
деъна думу жилир агъсакъларин арайиъ жилин чпин.
24Дирхура думу хпири ккурттар тувуз масу,
юкьвнаан идитӀру чӀулар алверчйириз ханаан.
25Гизаф а дугъаз кьувват ва гьюрмат,
ва шадди а думу улубкьурайи йигъʼин;
26ушвниъ дугъан – гаф аькьвлин,
ужувлан насигьятар – мелзниин;
27лигури шулу фици гъягъюраш хулаъ ляхнар,
ипӀурадар гьавайиди чан кьацӀ уьлин.
28Гъудужвуру веледар – тярифар апӀуру дугъан,
жилир дугъан ктӀарццурадар тярифарикан:
29«Гизаф гъахьнийи лайикьлу дишагьлийир,
аммаки уву варидартӀан зина гъахьунва!»
30Гюрчегʼвал кучӀлинуб, успагьивал ичӀиб шулу,
амма РАББИЙИХЬАН гучӀру хпирин ад ибшри;
31чан хъуркьувалариз дилигну,
гимихъ дугъан ляхнарин тяриф апӀинай![+]

+ 1:1 3 Пачч. 4:31, Насигьятар 10:1, Насигьятар 25:1,

+ 1:3 Насигьятар 2:9

+ 1:4 Насигьятар 8:5

* 1:7 Заанури Муса пайгъамбриз Чан ччвур ачмиш гъапӀну. Заанурихьна вуйи гьюрматнаан жугьдари думу ччвур кӀури гъахьундар. Дидин ерина дурари «рабби», яни «йиз аьхюр» кӀури гъахьну. Думу ччвур фици кӀуйиш дюзди аьгъдар, гьаддиз дидин ерина РАББИ бикӀура.

+ 1:7 Насигьятар 8:13, Насигьятар 9:10, Насигьятар 16:6

+ 1:8 Насигьятар 6:20

+ 1:9 Насигьятар 4:9

+ 1:10 Насигьятар 16:29

+ 1:15 Насигьятар 4:14, Насигьятар 24:1

+ 1:16 Насигьятар 6:18, Рим 3:15

+ 1:19 Насигьятар 15:27

+ 1:20 Насигьятар 8:1, Насигьятар 9:3

+ 1:22 Насигьятар 8:5, Насигьятар 21:24

+ 1:28 1 Пачч. 8:18,

+ 2:1 Насигьятар 1:8

+ 2:4 Насигьятар 3:14

+ 2:5 Насигьятар 1:7

+ 2:6 3 Пачч. 3:9-12, Якьубдин 1:5

+ 2:7 Насигьятар 30:5

+ 2:8 1 Пачч. 2:9,

+ 2:9 Насигьятар 1:3

+ 2:14 Насигьятар 10:23, Насигьятар 15:21,

+ 2:15 Насигьятар 14:2

+ 2:16 Насигьятар 6:24, Насигьятар 7:5, Насигьятар 23:27

+ 2:18 Насигьятар 5:5, Насигьятар 7:27

+ 2:21 Матт. 5:5

+ 2:22 Насигьятар 10:30

+ 3:1 Насигьятар 1:8

+ 3:2 Насигьятар 3:16, Насигьятар 4:10, Насигьятар 9:11, Насигьятар 10:27

+ 3:3 Насигьятар 6:21, Насигьятар 7:3

+ 3:6 Насигьятар 11:5

+ 3:7 Насигьятар 12:15,

+ 3:12 Коринф-1 11:32, Жугьдариз 12:6, Ачмиш 3:19

+ 3:14 Насигьятар 8:19, Насигьятар 16:16

+ 3:15 Насигьятар 8:11

+ 3:16 Насигьятар 3:2, Насигьятар 4:10, Насигьятар 9:11, Насигьятар 10:27, Насигьятар 8:18, Насигьятар 22:4

+ 3:18 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 11:30, Насигьятар 13:12, Насигьятар 15:4

+ 3:19 Насигьятар 8:27,

+ 3:20 Эвел 7:11,

+ 3:23 Насигьятар 10:9, Насигьятар 4:12

+ 3:27 Галат 6:10

+ 3:31 Насигьятар 23:17, Насигьятар 24:1, Насигьятар 24:19

+ 3:33 Насигьятар 14:11

+ 3:34 Якьубдин 4:6, Петрин-1 5:5

+ 4:1 Насигьятар 1:8

+ 4:8 1 Пачч. 2:30

+ 4:9 Насигьятар 1:9

+ 4:10 Насигьятар 3:2, Насигьятар 3:16, Насигьятар 9:11, Насигьятар 10:27

+ 4:12 Насигьятар 3:23

+ 4:13 Насигьятар 3:18

+ 4:14 Насигьятар 1:15

+ 4:18 Даниял 12:3, Матт. 13:43

+ 4:19 1 Пачч. 2:9, Югь. 12:35

+ 4:22 Насигьятар 14:30

+ 4:24 Насигьятар 6:12

+ 4:26 Жугьдариз 12:13

+ 5:1 Насигьятар 4:20

+ 5:3 Насигьятар 2:16,

+ 5:5 Насигьятар 2:18, Насигьятар 7:27

+ 6:6 Насигьятар 10:26, Насигьятар 18:9

+ 6:8 Насигьятар 30:25

+ 6:9 Насигьятар 19:15

+ 6:11 Насигьятар 13:4, Насигьятар 24:33-34,

+ 6:12 Насигьятар 16:27

+ 6:13 Насигьятар 10:19

+ 6:16 Насигьятар 30:18

+ 6:17 Насигьятар 16:5, Насигьятар 21:4, Насигьятар 12:22, Насигьятар 17:7,

+ 6:18 Эвел 6:5, Насигьятар 15:26, Насигьятар 1:16, Рим 3:15

+ 6:20 Насигьятар 1:8

+ 6:21 Насигьятар 3:3

+ 6:23 Насигьятар 10:17

+ 6:24 Насигьятар 2:16

+ 6:25 Матт. 5:28

+ 6:34 Насигьятар 27:4,

+ 7:1 Насигьятар 2:1

+ 7:2 Насигьятар 4:4

+ 7:3 Насигьятар 3:3

+ 7:5 Насигьятар 2:16

+ 7:7 Насигьятар 1:4

+ 7:10 Эвел 38:14-15

+ 7:12 Насигьятар 23:28

* 7:14 шадлугънан гъурбан – РАББИЙИЗ шадлугъназ вуди гъурбан гъапӀу гьяйванатдин саб пай убгури, хъа тмуну пай шадлугъариз гьадабгъури гъахьну.

+ 7:21 Насигьятар 5:3, Насигьятар 6:24

+ 7:27 Насигьятар 2:18, Насигьятар 5:5

+ 8:1 Насигьятар 1:20-21, Насигьятар 9:3

+ 8:5 Насигьятар 1:4, Насигьятар 1:22

+ 8:10 Насигьятар 3:14

+ 8:11 Насигьятар 3:15

+ 8:13 Насигьятар 1:7, Насигьятар 9:10, Насигьятар 16:6, Насигьятар 4:24, Насигьятар 6:17

+ 8:17 Югь. 14:21, Матт. 7:8

+ 8:18 Насигьятар 3:16, Насигьятар 22:4

+ 8:19 Насигьятар 3:14, Насигьятар 16:16

+ 8:22 Ачмиш 3:14

+ 8:27 Насигьятар 3:19

+ 8:28 Эвел 1:6

+ 8:29 Эвел 1:9, Эвел 1:10, 1 Пачч. 2:8,

+ 8:35 Насигьятар 3:18, Насигьятар 4:22, Насигьятар 18:22

+ 9:3 Насигьятар 1:20, Насигьятар 8:1

+ 9:5 Югь. 7:37

+ 9:9 Матт. 13:12, Марк 4:25

+ 9:10 Насигьятар 1:7

+ 9:11 Насигьятар 3:2, Насигьятар 3:16, Насигьятар 4:10, Насигьятар 10:27

+ 9:13 Насигьятар 7:11

+ 9:17 Насигьятар 5:15, Насигьятар 20:17

+ 10:1 Насигьятар 1:1, Насигьятар 25:1, Насигьятар 15:20, Насигьятар 29:3, Насигьятар 17:21, Насигьятар 17:25

+ 10:2 Насигьятар 11:4, Насигьятар 11:6

+ 10:3 Насигьятар 13:25

+ 10:4 Насигьятар 21:5

+ 10:9 Насигьятар 3:23, Насигьятар 28:18

+ 10:10 Насигьятар 6:13

+ 10:11 Насигьятар 13:14, Насигьятар 14:27, Насигьятар 16:22

+ 10:12 Якьубдин 5:20, Петрин-1 4:8

+ 10:13 Насигьятар 19:29, Насигьятар 26:3

+ 10:14 Насигьятар 18:7

+ 10:15 Насигьятар 18:11

+ 10:16 Насигьятар 11:19

+ 10:17 Насигьятар 6:23

+ 10:19 Матт. 12:36, Насигьятар 17:27,

+ 10:23 Насигьятар 2:14,

+ 10:25 Матт. 7:27, Насигьятар 12:3

+ 10:26 Насигьятар 6:6

+ 10:27 Насигьятар 3:2, Насигьятар 3:16, Насигьятар 4:10, Насигьятар 9:11,

+ 10:28 Насигьятар 11:7

+ 10:30 Насигьятар 2:21-22

+ 10:31 Насигьятар 15:28

+ 11:1 Насигьятар 16:11, Насигьятар 20:10, Насигьятар 20:23,

+ 11:2 Насигьятар 16:18, Насигьятар 18:12, Насигьятар 29:23

+ 11:3 Насигьятар 13:6

+ 11:4 Насигьятар 10:2

+ 11:5 Насигьятар 3:6, Эстер 7:9, Даниял 6:24

+ 11:6 Насигьятар 13:6

+ 11:7 Насигьятар 10:28

+ 11:8 Насигьятар 21:18

+ 11:10 Эстер 8:15, Насигьятар 29:2

+ 11:11 Насигьятар 29:8

+ 11:13 Насигьятар 20:19

+ 11:14 Насигьятар 15:22, Насигьятар 20:18, Насигьятар 24:6

+ 11:18 Галат 6:8

+ 11:19 Насигьятар 10:16

+ 11:21 Насигьятар 16:5,

+ 11:24 Насигьятар 13:7, Коринф-2 9:6

+ 11:26 Эвел 42:6

+ 11:27 Эстер 7:9, Насигьятар 26:27, Даниял 6:24

+ 11:30 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 3:18, Насигьятар 13:12, Насигьятар 15:4

+ 11:31 Петрин-1 4:18

+ 12:1 Насигьятар 15:10

+ 12:3 Насигьятар 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Насигьятар 18:22, Насигьятар 31:10, Насигьятар 14:30

+ 12:5 Матт. 12:35

+ 12:6 Насигьятар 14:3

+ 12:11 Насигьятар 28:19

+ 12:13 Насигьятар 18:7, Насигьятар 21:23

+ 12:14 Насигьятар 13:2, Насигьятар 18:20,

+ 12:15 Насигьятар 3:7

+ 12:16 Насигьятар 29:11

+ 12:17 Насигьятар 14:5

+ 12:18 Насигьятар 4:22

+ 12:19 Насигьятар 19:9

+ 12:22 Насигьятар 6:17

+ 12:23 Насигьятар 13:16

+ 13:1 Насигьятар 1:22,

+ 13:2 Насигьятар 12:14, Насигьятар 18:20

+ 13:3 Насигьятар 12:13, Насигьятар 21:23

+ 13:4 Насигьятар 6:9-11, Насигьятар 21:25

+ 13:6 Насигьятар 11:6, Насигьятар 11:3, Насигьятар 19:3

+ 13:7 Насигьятар 11:24

+ 13:10 Насигьятар 28:25

+ 13:12 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 3:18, Насигьятар 11:30, Насигьятар 15:4

+ 13:14 Насигьятар 10:11

+ 13:17 Насигьятар 25:13

+ 13:18 Насигьятар 15:31-32,

+ 13:22 Насигьятар 28:8

+ 13:24 Насигьятар 19:18, Насигьятар 22:15, Насигьятар 23:13, Насигьятар 29:17

+ 13:25 Насигьятар 10:3

+ 14:2 Насигьятар 2:15

+ 14:3 Насигьятар 12:6

+ 14:5 Насигьятар 12:17

+ 14:6 Насигьятар 15:14

+ 14:11 Насигьятар 3:33

+ 14:12 Насигьятар 16:25

+ 14:13 Лк. 6:25

+ 14:19 Эвел 42:6, 1 Пачч. 2:36

+ 14:20 Насигьятар 19:7, Насигьятар 19:4

+ 14:21 Насигьятар 29:7

+ 14:23 Насигьятар 21:5

+ 14:27 Насигьятар 10:11, Насигьятар 13:14

+ 14:29 Насигьятар 15:18, Насигьятар 16:32, Насигьятар 19:11,

+ 14:30 Насигьятар 4:22, Насигьятар 12:4

+ 14:31 Насигьятар 17:5

+ 15:1 3 Пачч. 12:13-17

+ 15:4 Эвел 2:9, Эвел 3:22, Насигьятар 3:18, Насигьятар 11:30, Насигьятар 13:12

+ 15:8 Насигьятар 21:27, Насигьятар 28:9,

+ 15:10 Насигьятар 12:1

+ 15:11 Насигьятар 27:20, Ляхнар 1:24

+ 15:13 Насигьятар 17:22, Насигьятар 18:14

+ 15:14 Насигьятар 14:6

+ 15:16 Насигьятар 16:8,

+ 15:17 Насигьятар 17:1

+ 15:18 Насигьятар 28:25, Насигьятар 29:22, Насигьятар 14:29

+ 15:19 Насигьятар 19:24, Насигьятар 22:5, Насигьятар 22:13

+ 15:20 Насигьятар 10:1, Насигьятар 29:3

+ 15:21 Насигьятар 2:14, Насигьятар 10:23,

+ 15:22 Насигьятар 11:14, Насигьятар 20:18, Насигьятар 24:6

+ 15:23 Насигьятар 25:11

+ 15:24 Колосс 3:1-2

+ 15:26 Насигьятар 6:18, Насигьятар 16:24

+ 15:27 Насигьятар 1:19, Насигьятар 23:4, Тимофейиз-1 6:9, Насигьятар 17:23

+ 15:28 Насигьятар 10:31

+ 15:30 Насигьятар 25:25

+ 15:32 Насигьятар 13:18,

+ 15:33 Насигьятар 18:12, Насигьятар 29:23

+ 16:1 Насигьятар 16:9, Насигьятар 19:21, Матт. 10:19, Лк. 12:12

+ 16:2 Насигьятар 21:2, Насигьятар 24:12

+ 16:4 Рим 9:22

+ 16:5 Насигьятар 6:17, Насигьятар 11:21, Насигьятар 28:20

+ 16:6 Даниял 4:24

+ 16:7 Эвел 26:28

+ 16:8 Насигьятар 15:16

+ 16:9 Насигьятар 16:1, Насигьятар 19:21, Насигьятар 20:24

+ 16:10 3 Пачч. 3:28

+ 16:11 Насигьятар 11:1, Насигьятар 20:10, Насигьятар 20:23,

+ 16:12 2 Пачч. 23:3, Насигьятар 25:5, Насигьятар 29:14

+ 16:13 Насигьятар 22:11

+ 16:14 Насигьятар 19:12, Насигьятар 20:2

+ 16:16 Насигьятар 3:14, Насигьятар 8:19

+ 16:18 Насигьятар 11:2, Насигьятар 18:12, Насигьятар 29:23

+ 16:20 Насигьятар 19:8,

+ 16:22 Насигьятар 10:11, Насигьятар 13:14, Насигьятар 14:27

+ 16:24 Насигьятар 15:26

+ 16:25 Насигьятар 14:12

+ 16:27 Насигьятар 6:12, Якьубдин 3:6

+ 16:28 Насигьятар 26:20

+ 16:29 Насигьятар 1:10

+ 16:31 Насигьятар 20:29

+ 16:32 Насигьятар 14:29

+ 16:33 Ляхнар 1:26

+ 17:1 Насигьятар 15:17

+ 17:2 Насигьятар 19:26

+ 17:3 Насигьятар 27:21,

+ 17:5 Насигьятар 14:31, Насигьятар 24:18

+ 17:7 Насигьятар 6:17

+ 17:8 Насигьятар 18:16, Насигьятар 21:14

+ 17:12 2 Пачч. 17:8,

+ 17:14 Насигьятар 20:3, Насигьятар 25:8, Фессалоник-1 4:11

+ 17:15 Насигьятар 24:24,

+ 17:17 Насигьятар 18:24, Насигьятар 27:10

+ 17:19 Насигьятар 29:23

+ 17:21 Насигьятар 10:1, Насигьятар 19:13

+ 17:22 Насигьятар 15:13

+ 17:23 Насигьятар 15:27,

+ 17:25 Насигьятар 10:1

+ 17:27 Насигьятар 10:19,

+ 18:4 Насигьятар 20:5

+ 18:5 Насигьятар 24:24,

+ 18:6 Насигьятар 10:13, Насигьятар 19:29, Насигьятар 26:3

+ 18:7 Насигьятар 10:14, Насигьятар 12:13,

+ 18:8 Насигьятар 26:22

+ 18:11 Насигьятар 10:15

+ 18:12 Насигьятар 11:2, Насигьятар 16:18, Насигьятар 15:33, Насигьятар 29:23

+ 18:14 Насигьятар 15:13

+ 18:16 Насигьятар 17:8

+ 18:20 Насигьятар 12:14, Насигьятар 13:2

+ 18:22 Насигьятар 12:4, Насигьятар 19:14, Насигьятар 8:35

+ 18:24 Насигьятар 17:17

+ 19:1 Насигьятар 28:6

+ 19:2 Насигьятар 21:5, Насигьятар 28:20

+ 19:3 Насигьятар 13:6

+ 19:4 Насигьятар 14:20

+ 19:5 Насигьятар 21:28, Насигьятар 24:28, Насигьятар 25:18

+ 19:6 Насигьятар 29:26

+ 19:7 Насигьятар 14:20

+ 19:8 Насигьятар 16:20

+ 19:10 Насигьятар 26:1,

+ 19:11 Насигьятар 14:29

+ 19:12 Насигьятар 16:14, Насигьятар 20:2, Насигьятар 28:15

+ 19:13 Насигьятар 17:21, Насигьятар 21:9, Насигьятар 27:15

+ 19:14 Насигьятар 12:4, Насигьятар 18:22

+ 19:15 Насигьятар 6:9, Насигьятар 20:4, Насигьятар 20:13

+ 19:16 Насигьятар 13:13

+ 19:17 Насигьятар 22:9, Насигьятар 28:27, Матт. 5:7

+ 19:18 Насигьятар 13:24

+ 19:21 Насигьятар 16:1, Насигьятар 16:9,

+ 19:23 Насигьятар 10:16, Насигьятар 11:19

+ 19:24 Насигьятар 15:19, Насигьятар 22:13, Насигьятар 26:15

+ 19:25 Насигьятар 21:11

+ 19:29 Насигьятар 10:13, Насигьятар 18:6, Насигьятар 26:3

+ 20:1 Эвел 9:21, Насигьятар 23:29-32, Насигьятар 31:4, Эфес 5:18

+ 20:2 Насигьятар 16:14, Насигьятар 19:12

+ 20:4 Насигьятар 19:15

+ 20:5 Насигьятар 18:4

+ 20:9 3 Пачч. 8:46, Якьубдин 1:21, Югьандин-1 1:8-10, Рим 3:23

+ 20:10 Насигьятар 11:1, Насигьятар 16:11, Насигьятар 20:23,

+ 20:13 Насигьятар 19:15

+ 20:16 Насигьятар 22:26-27, Насигьятар 27:13

+ 20:17 Насигьятар 9:17

+ 20:18 Насигьятар 11:14, Насигьятар 15:22, Насигьятар 24:6

+ 20:19 Насигьятар 11:13

+ 20:20 Насигьятар 30:11, Насигьятар 30:17

+ 20:21 Насигьятар 13:11

+ 20:22 Насигьятар 24:29, Рим 12:19,

+ 20:23 Насигьятар 11:1, Насигьятар 16:11, Насигьятар 20:10,

+ 20:24 Насигьятар 16:1, Насигьятар 16:9, Насигьятар 19:21

+ 20:27 Коринф-1 2:11

+ 20:29 Насигьятар 16:31

+ 21:2 Насигьятар 16:2, Насигьятар 24:12, Лк. 16:15

+ 21:3 1 Пачч. 15:22,

+ 21:4 Насигьятар 6:17

+ 21:5 Насигьятар 14:23, Насигьятар 10:4

+ 21:6 Насигьятар 20:21

+ 21:9 Насигьятар 19:13, Насигьятар 21:9, Насигьятар 25:24, Насигьятар 27:15

+ 21:11 Насигьятар 19:25

+ 21:13 Югьандин-1 3:17

+ 21:14 Насигьятар 17:8

+ 21:18 Насигьятар 11:8

+ 21:19 Насигьятар 19:13, Насигьятар 25:24, Насигьятар 27:15

+ 21:23 Насигьятар 12:13, Насигьятар 13:3

+ 21:24 Насигьятар 1:22

+ 21:25 Насигьятар 13:4

+ 21:26 Матт. 5:42

+ 21:27 Насигьятар 15:8,

+ 21:28 Насигьятар 19:5

+ 21:30 Коринф-1 1:20, Коринф-1 3:19

+ 22:2 Насигьятар 29:13

+ 22:3 Насигьятар 27:12

+ 22:4 Насигьятар 3:16, Насигьятар 8:18

+ 22:5 Насигьятар 15:19

+ 22:6 Эфес 6:4

+ 22:8 Галат 6:7

+ 22:9 Насигьятар 19:17

+ 22:10 Насигьятар 26:20

+ 22:11 Насигьятар 16:13

+ 22:13 Насигьятар 15:19, Насигьятар 19:24, Насигьятар 26:13

+ 22:14 Насигьятар 2:16, Насигьятар 23:27,

+ 22:15 Насигьятар 13:24

+ 22:16 Насигьятар 28:22

+ 22:17 Насигьятар 5:1, Насигьятар 24:23

+ 22:23 Насигьятар 23:11

+ 22:27 Насигьятар 20:16

+ 22:28 Насигьятар 23:10

+ 23:4 Насигьятар 28:20, Матт. 6:19, Тимофейиз-1 6:9-10, Жугьдариз 13:5

+ 23:5 Насигьятар 27:24, Тимофейиз-1 6:17

+ 23:10 Насигьятар 22:28

+ 23:11 Насигьятар 19:25, Насигьятар 22:23

+ 23:13 Насигьятар 13:24, Насигьятар 19:18, Насигьятар 22:15

+ 23:17 Насигьятар 3:31, Насигьятар 24:1

+ 23:18 Насигьятар 24:14

+ 23:20 Насигьятар 20:1, Эфес 5:18

+ 23:22 Насигьятар 1:8

+ 23:27 Насигьятар 22:14, Насигьятар 2:16,

+ 23:28 Насигьятар 7:12

+ 23:31 Насигьятар 20:1

+ 24:1 Насигьятар 1:15, Насигьятар 3:31, Насигьятар 4:14, Насигьятар 23:17, Насигьятар 24:19

+ 24:4 Лк. 16:11

+ 24:5 Насигьятар 21:22

+ 24:6 Насигьятар 11:14, Насигьятар 15:22, Насигьятар 20:18

+ 24:9 Насигьятар 3:34, Насигьятар 21:24

+ 24:10 Жугьдариз 12:3

+ 24:12 Насигьятар 16:2, Насигьятар 21:2, Рим 2:6

+ 24:14 Насигьятар 23:18

+ 24:18 Насигьятар 17:5

+ 24:19 Насигьятар 23:17, Насигьятар 24:1

+ 24:20 Насигьятар 13:9

+ 24:21 Петрин-1 2:17

+ 24:23 Насигьятар 18:5, Насигьятар 28:21

+ 24:24 Насигьятар 17:15,

+ 24:28 Насигьятар 19:5, Насигьятар 25:18

+ 24:29 Насигьятар 20:22

+ 24:34 Насигьятар 6:10-11,

+ 25:1 Насигьятар 1:1, Насигьятар 10:1, 4 Пачч. 18:5-7

+ 25:5 3 Пачч. 2:44-45, Насигьятар 16:12

+ 25:6 Лк. 14:8-11

+ 25:11 Насигьятар 15:23

+ 25:13 Насигьятар 13:17

+ 25:14 Ягьудайин 1:12

+ 25:16 Насигьятар 27:7

+ 25:18 Насигьятар 12:18, Насигьятар 19:5, Насигьятар 24:28

+ 25:21 4 Пачч. 6:22, Матт. 5:44

+ 25:22 Рим 12:20

+ 25:24 Насигьятар 19:13, Насигьятар 21:9, Насигьятар 21:19

+ 25:25 Насигьятар 15:30

+ 26:1 Насигьятар 17:7, Насигьятар 19:10, Насигьятар 26:8

+ 26:3 Насигьятар 10:13, Насигьятар 19:29

+ 26:5 Матт. 21:24-27

+ 26:8 Насигьятар 26:1

+ 26:11 Петрин-2 2:22

+ 26:12 Насигьятар 28:11, Насигьятар 29:20

+ 26:13 Насигьятар 22:13

+ 26:15 Насигьятар 15:19, Насигьятар 19:24

+ 26:20 Насигьятар 16:28, Насигьятар 22:10

+ 26:22 Насигьятар 18:8

+ 26:23 Матт. 23:27

+ 26:27 Эстер 7:9, Даниял 6:24

+ 27:1 Лк. 12:19-20, Якьубдин 4:13-14

+ 27:4 Насигьятар 6:34

+ 27:5 Насигьятар 28:23

+ 27:7 Насигьятар 25:16

+ 27:10 Насигьятар 17:17

+ 27:12 Насигьятар 22:3

+ 27:13 Насигьятар 20:16

+ 27:15 Насигьятар 19:13, Насигьятар 21:9, Насигьятар 25:24

+ 27:18 Коринф-1 9:7

+ 27:20 Насигьятар 15:11,

+ 27:21 Насигьятар 17:3

+ 27:24 Насигьятар 23:5, Тимофейиз-1 6:17

+ 28:1 4 Пачч. 7:7, 1 Пачч. 17:32

+ 28:2 3 Пачч. 16:8-28, 4 Пачч. 15:8-15

+ 28:3 Матт. 18:30

+ 28:6 Насигьятар 19:1

+ 28:8 Насигьятар 13:22

+ 28:9 Насигьятар 15:8

+ 28:10 Насигьятар 26:27

+ 28:11 Насигьятар 26:12

+ 28:12 Насигьятар 11:10, Насигьятар 28:28, Насигьятар 29:2

+ 28:13 Югьандин-1 1:9

+ 28:15 Насигьятар 19:12

+ 28:17 Эвел 4:12, Эвел 9:6

+ 28:18 Насигьятар 10:9

+ 28:19 Насигьятар 12:11

+ 28:20 Насигьятар 19:2, Насигьятар 21:5, Насигьятар 23:4

+ 28:21 Насигьятар 18:5, Насигьятар 24:23,

+ 28:22 Насигьятар 22:16

+ 28:23 Насигьятар 29:5, Насигьятар 27:5

+ 28:25 Насигьятар 13:10, Насигьятар 15:18

+ 28:27 Насигьятар 19:17

+ 28:28 Насигьятар 28:12

+ 29:1 Насигьятар 1:25, Насигьятар 6:15

+ 29:2 Насигьятар 11:10, Насигьятар 28:12, Насигьятар 28:28

+ 29:3 Насигьятар 10:1, Насигьятар 15:20, Лк. 15:13, Лк. 15:30

+ 29:5 Насигьятар 28:23

+ 29:8 Насигьятар 11:11

+ 29:10 Эвел 4:5, Эвел 4:8

+ 29:11 Насигьятар 12:16

+ 29:13 Насигьятар 22:2

+ 29:14 Насигьятар 16:12

+ 29:15 Насигьятар 10:1, Насигьятар 17:25

+ 29:17 Насигьятар 13:24

+ 29:18 1 Пачч. 3:1,

+ 29:20 Насигьятар 26:12

+ 29:22 Насигьятар 15:18

+ 29:23 Насигьятар 11:2, Насигьятар 16:18, Насигьятар 18:12, Насигьятар 15:33, Насигьятар 18:12

+ 29:25 Лк. 12:4

+ 29:26 Насигьятар 19:6

+ 30:4 Югь. 3:13,

+ 30:5 Насигьятар 2:7

+ 30:6 Ачмиш 22:18

+ 30:8 Матт. 6:11, Тимофейиз-1 6:8

+ 30:11 Насигьятар 20:20

+ 30:12 Насигьятар 16:2

+ 30:17 Эвел 9:22, Насигьятар 20:20

+ 30:18 Насигьятар 6:16

+ 30:22 Насигьятар 19:10

+ 30:25 Насигьятар 6:6-8

* 30:26 Ближний Востокдиъ шлу, гъарзариъ мукьар апӀру гьяйванатар.

+ 31:3 3 Пачч. 11:1-4, Насигьятар 7:26

+ 31:4 Насигьятар 20:1, Эфес 5:18

+ 31:10 Рут 3:11, Насигьятар 12:4, Насигьятар 3:15

+ 31:15 Насигьятар 20:13

+ 31:20 Насигьятар 22:9

+ 31:31 Насигьятар 11:16