Author: Институт перевода Библии
Date: 2025-10-31T01:41:30.505380+00:00

Muxaddes Kitap: Matta

Muxaddes Kitap: Matta

1. Alǵí sóz

1. Matta

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Matta

Matta

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

Alǵí sóz

Matta jazǵan Xosh Xabar

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitaptı Iysanıń shákirti Matta jazǵan. Ol aldın salıqshı bolǵan (Mat 9:9-13). Matta Iysanıń islerin kórip, gúwa bolǵan hám sózlerin esitken on eki elshiniń biri edi. Ol óz Ustazınıń ómiri hám xızmeti haqqında bayanlaydı. Matta bul kitapta Iysanıń Eski Kelisimdegi wáde etilgen Qutqarıwshı Masiyx ekenin aytadı. Ol bunı dálillew ushın, Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlardıń Iysanıń ómiri hám xızmeti arqalı orınlanǵanın atap ótedi hám Qutqarıwshı Masiyx haqqında jazılǵan Eski Kelisimdegi kóp ayatlardı keltiredi.

Kitap Iysa Masiyxtıń shejiresi menen baslanadı, shejirege Ibrayımnan baslap, Iysaǵa deyingi áwladlar kiritilgen, jáne de, Iysanıń Dawıttıń Urpaǵı ekenine úlken itibar berilgen. Sonıń menen birge, yahudiyler kútken Aspan Patshalıǵı haqqında jiyi-jiyi aytıp, Iysanı Dawıt patshanıń urpaǵınan shıqqan Patsha sıpatında súwretleydi. Biraq Onıń Patshalıǵı bul dúnyada emes, al adamlardıń ishinde ekenin atap ótedi.

Matta óz kitabında Iysanıń tek yahudiy xalqınıń emes, al pútkil adamzattıń Qutqarıwshısı ekenligin hám Onıń dúnyadaǵı barlıq adamlardıń gúnaları ushın qurban bolıp, úshinshi kúni ólimnen qayta tirilgenin aytadı. Kitaptıń aqırında 28:18-20 ayatlarda Iysa Óz shákirtlerine ullı tapsırma beredi.

1

Iysa Masiyxtıń shejiresi

(Luk 3:23-38)

1^1•Ibrayım hám Dawıttıń urpaǵı Iysa Masiyxtıń[*] shejiresi mınaday:+

2Ibrayımnan Ísaq tuwıldı. Ísaqtan Yaqıp tuwıldı. Yaqıptan Yahuda hám onıń aǵa-inileri tuwıldı+. 3Yahuda menen Tamaradan Peres hám Zerax tuwıldı. Peresten Xesron tuwıldı. Xesronnan Ram tuwıldı+. 4Ramnan Amminadab tuwıldı. Amminadabtan Naxshon tuwıldı. Naxshonnan Salmon tuwıldı+. 5Salmon menen Raxabtan Boaz tuwıldı. Boaz benen Ruttan Obid tuwıldı. Obidten Ishay tuwıldı+. 6Ishaydan Dawıt patsha tuwıldı.

Dawıt penen burın Uriyanıń jubayı bolǵan hayaldan Sulayman tuwıldı+. 7Sulaymannan Rexabam tuwıldı. Rexabamnan Abiya tuwıldı. Abiyadan Asa tuwıldı+. 8Asadan Ehoshafat tuwıldı. Ehoshafattan Ehoram tuwıldı. Ehoramnan Uzziya tuwıldı+. 9Uzziyadan Iotam tuwıldı. Iotamnan Axaz tuwıldı. Axazdan Xizkiya tuwıldı. 10Xizkiyadan Menashshe tuwıldı. Menashsheden Amon tuwıldı. Amonnan Ioshiya tuwıldı. 11Babiloniyaǵa súrgin etilgende, Ioshiyadan Exoniya[*] hám onıń inileri tuwıldı+.

12Babiloniyaǵa súrgin etilgennen keyin, Exoniyadan Shealtiel tuwıldı. Shealtielden Zerubbabel tuwıldı+. 13Zerubbabelden Abihud tuwıldı. Abihudtan Elyakim tuwıldı. Elyakimnen Azor tuwıldı. 14Azordan Sadoq tuwıldı. Sadoqtan Axim tuwıldı. Aximnen Elihud tuwıldı. 15Elihudtan Elazar tuwıldı. Elazardan Mattan tuwıldı. Mattannan Yaqıp tuwıldı. 16Yaqıptan Máriyamnıń kúyewi Yusup tuwıldı. Máriyamnan Masiyx dep atalǵan Iysa tuwıldı+.

17Solay etip, hámmesi bolıp: Ibrayımnan Dawıtqa deyin on tórt urpaq, Dawıttan Babiloniyaǵa súrgin etiliwge deyin on tórt urpaq, Babiloniyaǵa súrgin etilgennen Masiyxqa deyin on tórt urpaq.

Iysa Masiyxtıń tuwılıwı

(Luk 2:1-7)

18•Iysa Masiyxtıń tuwılıwı bılay boldı: Onıń anası Máriyam Yusupke atastırılǵannan keyin, olar qosılmastan burın, Máriyamnıń Muxaddes Ruwxtan hámiledar ekenligi bilindi+. 19Onıń kúyewi Yusup haq adam bolıp, Máriyamdı uyatqa qaldırmayın dep, oǵan úyleniwden jasırın túrde bas tartıwdı oyladı+. 20Ol usılay oylap júrgende, Jaratqan Iyeniń bir perishtesi onıń túsine enip:

– Háy, Dawıttıń urpaǵı Yusup! Sen Máriyamdı ózińe hayallıqqa alıwǵa qorqpa. Onıń ishindegi balası Muxaddes Ruwxtan. 21Máriyam ul tuwadı. Sen onıń atın Iysa[*] dep qoyasań, sebebi Ol Óz xalqın gúnalarınan qutqaradı, – dedi+.

22Bulardıń hámmesi Jaratqan Iyeniń payǵambar arqalı aldın ala aytqan mına sózleriniń orınlanıwı ushın boldı:+

23«Mine, qız hámiledar bolıp Ul tuwadı. Onıń atın Immanuel dep qoyadı»[*].

Immanuel – «Quday bizler menen birge» degen mániste.

24Yusup uyqıdan turǵannan soń, Jaratqan Iyeniń perishtesiniń buyırǵanın islep, Máriyamǵa úylendi. 25Biraq Máriyam ulın[*] tuwǵansha, Yusup oǵan jaqınlaǵan emes. Bala tuwılǵannan keyin, ol balanıń atın Iysa dep qoydı.

2

Juldız izertlewshiler

2^1Iysa Yahudiyanıń Beytlehem qalasında, patsha Hirodtıń zamanında tuwıldı. Uzaq waqıt ótpey, Erusalim qalasına kúnshıǵıstan juldız izertlewshiler kelip:+

2– Yahudiylerdiń jańa tuwılǵan Patshası qayaqta eken? Óytkeni bizler kúnshıǵısta Onıń juldızın kórip, Oǵan tabınıwǵa keldik, – dep soradı+.

3Bunı esitken patsha Hirod hám onıń menen birge pútkil Erusalim qalası tınıshsızlanıp qaldı. 4Hirod xalıqtıń barlıq bas ruwxaniylerin hám diniy muǵallimlerin jıynap alıp, olardan Masiyxtıń qay jerde tuwılıwı tiyis ekenin soradı.

5Olar bılay dedi:

– Yahudiyadaǵı Beytlehemde. Sebebi payǵambar arqalı mınaday sózler jazılǵan:

6«Háy, Yahuda jerindegi Beytlehem!

Yahudadaǵı baslı qalalardan sen hesh kem emesseń!

Óytkeni Meniń xalqım Izraildı baǵatuǵın Kósem

Sennen shıǵadı»[*]+.

7Sonda Hirod juldız izertlewshilerdi jasırın shaqırtıp, olardan juldızdıń shıqqan waqtın bilip aldı. 8Olardı Beytlehemge jiberip:

– Barıp, Náreste haqqında jaqsılap bilip alıń. Onı tapqannan keyin, maǵan xabar beriń, men de barıp Oǵan tabınayın, – dedi.

9Olar patshanıń sózin esitip bolıp, júrip ketti. Sonda ózleri kúnshıǵısta kórgen juldız olardıń aldında júrip, jol kórsetti hám Náreste jatqan úydiń ústinde toqtadı. 10Juldızdı kórgende, olar qattı quwandı. 11Úyge kirip, Náresteni hám Onıń anası Máriyamdı kórdi de, Náresteniń ayaǵına jıǵılıp, Oǵan tabındı. Ózleriniń ǵáziyne ıdısların ashıp, Oǵan altın, ladan hám mirra[*] degen xosh iyisli zatlardı sıyǵa berdi+. 12Olar Hirodqa qaytıp barmaw haqqında túslerinde eskertilgenlikten, basqa bir jol menen óz ellerine qaytıp ketti+.

Mısırǵa qashıw

13Juldız izertlewshiler ketkennen keyin, Jaratqan Iyeniń bir perishtesi Yusuptiń túsine enip:

– Ornıńnan tur da, Náreste menen anasın alıp, Mısırǵa qash! Saǵan ózim xabar bergenimshe, sol jerde bol! Sebebi Hirod Náresteni óltiriw ushın izlemekte, – dedi.

14Yusup turdı da, Náreste menen anasın alıp, tún ishinde Mısırǵa qashıp ketti. 15Hirodtıń ólimine shekem sol jerde boldı. Solay etip, Jaratqan Iyeniń: «Ulımdı Mısırdan shaqırıp aldım»[*], – dep payǵambar arqalı aldın ala aytqan sózleri orınlandı+.

16Al Hirod juldız izertlewshilerdiń aldap ketkenin túsinip, qattı ashıwlandı. Juldız izertlewshilerden waqıttı bilip alǵan ol Beytlehemdegi hám onıń dógeregindegi eki jasqa shekemgi ul balalardıń hámmesin óltiriwdi buyırdı. 17Solay etip, Eremiya payǵambar arqalı aytılǵan mına sózler orınlandı:+

18«Ramadan bir dawıs esitildi,

Qattı zarlap jılaǵan.

Balaların joqlap jılar Rahila.

Jubanǵısı kelmes, óytkeni joq endi olar»[*]+.

Mısırdan Nasıraǵa qaytıw

19Hirod ólgennen keyin, Jaratqan Iyeniń bir perishtesi Mısırda Yusuptiń túsine enip:

20– Ornıńnan tur da, Náreste menen anasın alıp, Izrail eline qayt. Sebebi Náresteni óltirmekshi bolǵanlar óldi, – dedi.

21Yusup turıp, Náreste menen anasın alıp, Izrail eline qayttı. 22Biraq Yahudiyada Hirodtıń ornına balası Arxelay patsha bolıp otırǵanın esitip, Yusup ol jerge barıwǵa qorqtı. Túsinde ayan arqalı eskertilgen ol Galila úlkesine ketip, 23Nasıra degen qalaǵa ornalastı. Solay etip, «Ol nasıralı dep ataladı», dep payǵambarlardıń aldın ala aytqanları orınlandı+.

3

Shomıldırıwshı Yaqıyanıń wazı

(Mrk 1:1-8; Luk 3:1-18; Yuxn 1:19-28)

3^1•Sol kúnleri shomıldırıwshı Yaqıya kelip, Yahudiya úlkesiniń shól dalasında:+

2– Táwbe etińler! Sebebi Aspan Patshalıǵı[*] jaqınladı, – dep járiyaladı+.

3Iyshaya payǵambar arqalı mınaday dep aldın ala aytılǵan adam usı Yaqıya edi:

«Shól dalada baqırǵan bir dawıs esitiledi:
„Iyemizge jol tayarlańlar,
Onıń júretuǵın jolların dúzetińler!“»[*]+

4Yaqıya túyeniń júninen kiyim kiygen, belin teri qayıs penen buwǵan bolıp, onıń awqatı shegirtke menen jabayı hárreniń palı edi+.

5Sol waqıtta Erusalimniń, pútkil Yahudiya úlkesiniń hám Iordannıń pútkil dógereginiń turǵınları onıń aldına bardı 6hám ózleriniń gúnaların moyınlap, Iordan dáryasında shomıldırıldı+. 7Yaqıya ózine kóp pariseyler menen saddukeylerdiń[*] suwǵa shomıldırılıwǵa[*] kiyatırǵanın kórip, olarǵa:

– Háy, uwlı jılanlardıń tuqımları! Keleshektegi qáhárli jazadan qutılıwdı sizlerge kim úyretti+? 8Táwbe etkenińizge ılayıq jemis berińler! 9Jáne: «Ata tegimiz Ibrayım ata-ǵo!» – dep ishlerińizden oylamańlar. Sizlerge aytatuǵınım: Quday Ibrayımǵa mına taslardan da urpaq jasap bere aladı+.

10Tereklerdiń tamırında házirdiń ózinde-aq balta jatır. Jaqsı miywe bermeytuǵın hár bir terek shabılıp, otqa taslanadı+. 11Táwbe etkenińizdiń belgisi retinde, men sizlerdi suw menen shomıldıraman. Biraq mennen keyin Keliwshi mennen de qúdiretli: men Onıń ayaq kiyimin sheshiwge de ılayıqlı emespen. Ol sizlerdi Muxaddes Ruwx hám ot penen shomıldıradı+. 12Onıń jabası qolında. Ol Óz qırmanın tazalap, biydayın ǵállexanasına jıynaydı, al sabanın sónbes otqa jandıradı, – dedi+.

Iysanıń shomıldırılıwı

(Mrk 1:9-11; Luk 3:21-22)

13•Sonda Iysa Yaqıya tárepinen shomıldırılıw ushın Galiladan Iordan dáryasına, Yaqıyanıń qasına keldi. 14Biraq Yaqıya Onı irkip:

– Seniń qolıńnan shomıldırılıwǵa men mútájben-ǵo! Sen nege maǵan kiyatırsań? – dedi.

15Biraq, Iysa oǵan juwap berip:

– Endi ırazı bol, pútkil haqlıqtı[*] bizler usılayınsha orınlawǵa tiyislimiz, – dedi.

Sonnan soń, Yaqıya Oǵan qayılshılıq berdi.

16Iysa shomıldırılıp, dárriw suwdan shıqtı. Mine, aspan ashılıp, Ol Qudaydıń Ruwxınıń Óziniń ústine kepter pishininde túsip kiyatırǵanın kórdi+. 17Sonda aspannan:

– Bul – Meniń súyikli Ulım, Men Oǵan ırzaman! – degen saza esitildi+.

4

Iysanıń sınalıwı

(Mrk 1:12-13; Luk 4:1-13)

4^1•Sonnan soń, shaytan sınasın dep, Muxaddes Ruwx Iysanı shólge alıp bardı. 2Iysa sol jerde qırıq kún, qırıq tún oraza tutıp, aqırı ash boldı+. 3Sonda azǵırıwshı shaytan Onıń qasına kelip:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı bolsań, mına taslarǵa buyır, olar nanǵa aylansın! – dedi+.

4Iysa juwap qaytarıp:

«Adam tek ǵana nan menen emes, al Qudaydıń awzınan shıqqan hár bir sóz benen jasaydı»[*], –
dep aytılǵan, – dedi+.

5Sonnan soń, shaytan Onı muxaddes qala Erusalimge alıp barıp, Ibadatxananıń tóbesine turǵızıp qoydı da,+
6Oǵan:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı bolsań, tómen sekir. Sebebi bılay dep jazılǵan:

«Ol perishtelerine buyrıq beredi.

Ayaǵıńdı tasqa urıp almawıń ushın,

Olar Seni qollarında alıp júredi»[*], – dedi+.

7Iysa oǵan:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni sınama!»[*] – dep te jazılǵan, – dedi+.

8Jáne shaytan Onı júdá biyik bir tawǵa aparıp, Oǵan dúnyanıń barlıq patshalıqları menen olardıń sán-saltanatın kórsetip:

9– Eger ayaǵıma jıǵılıp, maǵan tabınsań, usılardıń hámmesin Saǵan beremen, – dedi.

10Sonda Iysa oǵan:

– Joq bol kózimnen, shaytan!

«Qudayıń Jaratqan Iyege sıyınıp, tek Oǵan xızmet et!»[*] –
dep Muxaddes Jazıwda aytılǵan, – dedi+.

11Sonnan keyin, shaytan Onıń qasınan ketti. Sonda perishteler kelip, Iysaǵa xızmet etti+.

Iysanıń Óz xızmetin baslawı

(Mrk 1:14-15; Luk 4:14-15)

12•Iysa Yaqıyanıń tutqınǵa alınǵanın esitip, Galila úlkesine qaytıp ketti+. 13Ol Nasıra qalasın qaldırıp, Zebulon hám Naftaliy dógeregindegi kóldiń jaǵasında jaylasqan Kaparnahum qalasına kelip ornalastı+. 14Solay etip, Iyshaya payǵambar arqalı aytılǵan mına sózler orınlandı:+

15«Háy, Zebulon jeri menen Naftaliy jeri,
Teńizge baratuǵın joldaǵı,
Iordannıń arǵı jaǵasındaǵı,
Basqa milletler jasaytuǵın Galila eli!
16Qarańǵılıqta jasaǵan xalıq
Úlken bir jarıqtı kórdi.
Ólim qarańǵısında jasaǵanlar ushın,
Jaqtılıq nurı tústi»[*]+.

17Sol waqıttan baslap, Iysa:

– Táwbe etińler! Sebebi Aspan Patshalıǵı jaqınladı! – dep járiyalay basladı.

Iysanıń dáslepki shákirtleri

(Mrk 1:16-20; Luk 5:1-11)

18•Iysa Galila kóliniń jaǵasında júrgende, kólge aw salıp atırǵan eki aǵalı-inilini: Petr dep atalǵan Shimondı hám onıń inisi Andreydi kórdi. Olar balıqshılar edi+. 19Iysa olarǵa:

– Meniń izime erińler! Men sizlerdi adamlardı awlaytuǵın awshılar[*] qılaman, – dedi+.

20Olar dárriw awların taslap, Onıń izine erdi+.

21Sol jerden ketip baratırıp, Ol basqa eki aǵalı-inilini: Zebedeydiń ulı Yaqıptı hám onıń inisi Yuxandı kórdi. Olar ákesi Zebedey menen birge qayıqta awların jamap otırǵan edi. Iysa olardı da shaqırdı. 22Olar dárriw qayıqtı da, ákesin de qaldırıp, Onıń izine erdi.

Iysanıń awırıwlarǵa shıpa beriwi

(Luk 6:17-19)

23•Iysa pútkil Galila úlkesin aralap júrdi. Olardıń májilisxanalarında tálim berdi hám Aspan Patshalıǵı tuwralı Xosh Xabardı járiyalap, xalıqtaǵı hár qanday awırıw hám hálsizlikti shıpalaytuǵın edi+. 24Iysa tuwralı xabar pútkil Siriyaǵa jayıldı. Barlıq awırıw adamlardı, túrli sırqaw hám dártke ushıraǵanlardı, jin urǵanlardı, qoyanshıq hám láń bolǵanlardı Oǵan alıp keldi. Iysa olarǵa shıpa berdi+. 25Onıń izine Galiladan, Dekapolisten, Erusalimnen, Yahudiyadan hám Iordannıń arǵı jaǵınan kelgen kóp xalıq erip júrdi+.

5

Tawdaǵı waz

5^1Iysa alamandı kórip, bir tawǵa shıqtı. Ol otırǵannan keyin, shákirtleri qasına keldi. 2Iysa olarǵa bılay dep tálim bere basladı:

Haqıyqıy baxıtlılıq

(Luk 6:20-23)

3•– Qudayǵa mútáj ekenligin túsingenler baxıtlı!

Aspan Patshalıǵı olardiki!+

4Qayǵırıp júrgenler baxıtlı!

Olar jubanısh tabadı+.

5Kishipeyilliler baxıtlı!

Olar jer júzine iyelik etedi+.

6Haqlıqtı ańsap, oǵan umtılǵanlar baxıtlı!

Quday olardı tolıq qanaatlandıradı+.

7Miyrim-shápáátliler baxıtlı!

Olar miyrim-shápáát aladı+.

8Pák kewilliler baxıtlı!

Olar Qudaydı kóredi+.

9Jarastırıwshılar baxıtlı!

Olar Qudaydıń balaları dep ataladı+.

10Haqlıq ushın quwdalanǵanlar baxıtlı!

Aspan Patshalıǵı olardiki.

11Adamlar sizlerdi Men sebepli xorlasa, quwdalasa, hár túrli ótirik sózler menen jamanlasa, sizler baxıtlısızlar!+
12Quwanıńlar hám shadlanıńlar! Óytkeni sizlerdiń aspandaǵı sıyıńız úlken. Sizlerden burınǵı payǵambarlardı da usılay quwdalaǵan+.

Duz hám nur

(Mrk 9:50; Luk 14:34-35)

13•– Sizler – dúnyanıń duzısızlar. Biraq duz óz kúshin joytsa, onı qalay jáne shorlı qılıwǵa boladı? Onda ol hesh nársege jaramaydı, tek shıǵarıp taslanıp, adamlardıń ayaǵı astında basılıp qaladı.

14Sizler – dúnyanıń nurısızlar. Taw basına salınǵan qala jasırın bolıp qalmaydı+. 15Sonday-aq shıranı jaqqannan soń, onı ıdıstıń astına emes, al shıra qoyǵıshqa qoyadı, sonda ol úydegilerdiń hámmesine óz jaqtısın túsiredi+. 16Sol sıyaqlı, sizlerdiń nurıńız adamlardıń aldında jarqıray bersin. Adamlar sizlerdiń jaqsı islerińizdi kórip, aspandaǵı Ákeńizdi dańqqa bólesin!+

Muxaddes Nızam tuwralı

17– Sizler Meni Muxaddes Nızamdı yamasa payǵambarlardıń Jazıwların biykar etiwge keldi, dep oylamańlar. Men biykar etiw ushın emes, al orınlaw ushın keldim+. 18Sizlerge shının aytıp turman: aspan menen jer joyılmaǵansha, Muxaddes Nızamnıń bir háribi de, bir noqatı da joyılmaydı, barlıǵı da orınlanıwı tiyis+. 19Solay etip, kim de kim usı buyrıqlardıń eń kishi birewin buzıp, adamlarǵa da solay úyretse, ol Aspan Patshalıǵında eń kishi bolıp sanaladı. Al kim de kim olardı orınlap, adamlarǵa úyretse, ol Aspan Patshalıǵında ullı bolıp sanaladı+. 20Meniń sizlerge aytatuǵınım: eger sizlerdiń haqlıǵıńız diniy muǵallimler menen pariseylerdikinen artıq bolmasa, sizler Aspan Patshalıǵına kirmeysiz+.

Ǵázep tuwralı

21– «Adam óltirme! Kim de kim adam óltirse, ol húkim etiliwge tiyisli»[*], – dep burınǵılarǵa aytılǵandı esitkensiz+. 22Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim tuwısqanına biykarǵa[*] ǵázeplense, ol húkim etiliwi tiyis. Kim de kim tuwısqanın masqaralap, oǵan: «Aqılsız adamsań!» dese, joqarǵı keńes tárepinen húkim etiliwi tiyis. Al kim de kim tuwısqanına: «Aqmaq!» dese, dozaq otına túsiwi tiyis+. 23Sonlıqtan eger de sen qurbanlıǵıńdı qurbanlıq orınǵa alıp kelgenińde, tuwısqanıńnıń saǵan ókpeli ekeni sol jerde esińe tússe, 24qurbanlıǵıńdı sol jerde, qurbanlıq orınnıń aldında qaldırıp, áweli tuwısqanıńa barıp, onıń menen jarasıp al! Sońınan qaytıp kelip, qurbanlıǵıńdı Qudayǵa ber.

25Birew saǵan qarsı daw kóterip, seni qazıxanaǵa alıp baratırǵanda, onıń menen tezirek jarasıp al. Olay etpeseń, ol seni qazınıń aldına aparadı, qazı seni saqshıǵa tapsırıp, qamatıp taslaydı+. 26Saǵan shının aytaman: sońǵı tiyinińdi tólep tawıspaǵanıńsha, ol jerden shıǵa almaysań.

Neke hadallıǵın buzıw hám ajırasıw tuwralı

27– Sizler: «Neke hadallıǵın buzba!»[*] – degendi esitkensiz+. 28Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim basqa bir hayalǵa buzıq niyet penen qarasa, ol álle qashan-aq, kewlinde onıń menen neke hadallıǵın buzǵan boladı+. 29Eger seni oń kóziń azǵırsa, onı oyıp tasla. Sebebi pútkil deneńniń dozaqqa taslanǵanınan góre, bir músheńniń joq bolǵanı saǵan jaqsıraq boladı. 30Eger seni oń qolıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Pútkil deneńniń dozaqqa túskeninen góre, bir músheńniń joq bolǵanı saǵan jaqsıraq boladı+.

31•Taǵı da: «Kim de kim óz hayalı menen ajıraspaqshı bolsa, oǵan talaq xat bersin»[*], – delingen+. 32Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim neke hadallıǵın buzbaǵan hayalınan ajırassa, hayalınıń neke hadallıǵın buzıwına sebepker boladı. Sonday-aq kim de kim kúyewinen ajırasqan bir hayaldı alsa, ol neke hadallıǵın buzadı+.

Ant ishiw tuwralı

33– Taǵı da sizler: «Antıńdı buzba, Jaratqan Iye aldında antıńdı orınla!»[*] – dep burınǵılarǵa aytılǵandı esitkensiz+. 34Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: hesh waqıtta ant ishpe! Aspan menen de ant ishpe, óytkeni ol – Qudaydıń taxtı+. 35Jer menen de ant ishpe, sebebi ol – Onıń ayaq basarı. Erusalim menen de ant ishpe, óytkeni ol – ullı Patshanıń qalası+. 36Óz basıń menen de ant ishpe, sebebi sen shashıńnıń bir talın da ya aǵarta, ya qarayta almaysań. 37Sizlerdiń: «awa» sózińiz «awa», «yaq» sózińiz «yaq» bolsın, bunnan basqası shaytannan.+

Ósh alıw tuwralı

(Luk 6:29-30)

38•– Sizler: «Kózge kóz, tiske tis»[*], – degendi esitkensiz+. 39Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: jaman adam menen qarsılaspań. Birew betińniń oń jaǵına ursa, oǵan betińniń sol jaǵın da tut+. 40Birew seniń menen dawlasıp kóylegińdi alǵısı kelse, oǵan shapanıńdı da sheship ber. 41Birew seni ózi menen birge bir shaqırım jer júriwge májbúrlese, onıń menen birge eki shaqırım júr. 42Sennen soraǵanǵa ber, sennen qarızǵa alayın degennen ayama+.

Dushpanlarıńızdı súyińler!

(Luk 6:27-28, 32-36)

43– Sizler: «Janıńdaǵı adamdı súy[*], dushpanıńdı jek kór» – degendi esitkensiz+. 44Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: dushpanlarıńızdı súyińler, sizlerdi quwdalaytuǵınlar ushın duwa etińler[*]+. 45Sonda aspandaǵı Ákeńizdiń balaları bolasızlar. Óytkeni Ol jamanlardıń ústine de, jaqsılardıń ústine de, Óz quyashınıń nurın tógedi hám haq adamlardıń ústine de, nahaqlardıń ústine de, jawının jawdıradı+. 46Eger sizler ózlerińizdi súygenlerdi ǵana súyseńler, qanday sıylıq alasızlar? Salıqshılar da solay islemey me? 47Sizler tuwısqanlarıńız benen ǵana sálemlesseńler, onda qanday ózgesheligińiz bar? Butqa tabınıwshılar da solay islemey me? 48Solay etip, aspandaǵı Ákeńizdiń minsiz bolǵanı sıyaqlı, sizler de minsiz bolıńlar!+

6

Sawap isler tuwralı

6^1– Abaylańlar, sizler sawap islerińizdi adamlarǵa kórsetiw ushın, olardıń aldında islemeńler. Olay etseńler, sizlerge aspandaǵı Ákeńizden sıylıq bolmaydı+.

2Solay etip, sen qayır-sadaqa bergenińde, eki júzliler sıyaqlı jar salma. Bundaylar adamlar maqtasın dep, májilisxanalarda hám kóshelerde usılay isleydi. Sizlerge shının aytıp turman: olar álle qashan óz sıyların alıp boldı+. 3Sen qayır-sadaqa bergenińde, oń qolıńnıń ne islegenin sol qolıń bilmesin. 4Sonda sen qılǵan qayırlı is jasırın boladı hám jasırınlıqtı kóriwshi Ákeń saǵan qaytaradı.

Duwa etiw tuwralı

(Luk 11:2-4)

5•– Duwa etkenińizde, adamlarǵa kórsetiw ushın májilisxanalarda hám kóshelerdiń múyeshlerinde turıp duwa etiwdi jaqsı kóretuǵın eki júzliler sıyaqlı bolmańlar. Sizlerge shının aytıp turman: olar álle qashan óz sıyların alıp boldı+. 6Al sen duwa etkenińde bólmeńe kirip, esigińdi japqanıńnan soń, kózge kórinbeytuǵın Ákeńe duwa et! Sonda jasırınlıqtı kóriwshi Ákeń saǵan qaytaradı+.

7Duwa etkenińizde, butqa tabınıwshılar sıyaqlı mıljıńǵa berilmeńler. Olar kóp sóylesek tıńlar dep oylaydı+. 8Sizler olarǵa uqsamańlar. Sebebi Ákeńiz nege mútáj ekenligińizdi Onnan soramasıńızdan aldın biledi. 9Sonlıqtan sizler bılay dep duwa etińler:

Aspandaǵı Ákemiz!

Seniń atıń muxaddes bola bersin.

10Seniń Patshalıǵıń kelsin.

Aspanda orınlanǵanı sıyaqlı,

Jerde de Seniń erkiń orınlansın+.

11Bizlerge búgin de kúndelikli nanımızdı bere gór+.

12Bizlerge gúna islegenlerdi keshirgenimizdey,

Bizlerdiń de gúnalarımızdı keshire gór.

13Bizlerdiń azǵırılıwımızǵa jol qoymay,

Shaytannan qutqara gór.

Sebebi Patshalıq ta, qúdiret te, ullılıq ta máńgilikke Seniki. Awmiyin+.

14Eger sizlerge gúna islegenlerdi keshirseńler, aspandaǵı Ákeńiz de sizlerdi keshiredi+. 15Al eger sizlerge gúna islegenlerdi keshirmeseńler, Ákeńiz de gúnalarıńızdı keshirmeydi+.

Oraza tutıw tuwralı

16– Oraza tutqanıńızda, eki júzliler sıyaqlı muńayıp júrmeńler. Olar adamlarǵa oraza tutıwshı bolıp kóriniw ushın ǵana ajarın buzıp júredi. Sizlerge shının aytaman: olar álle qashan óz sıyların alıp boldı+. 17Sen oraza tutqanıńda, shashıńa átir may jaǵıp, betińdi juw. 18Solay etip, oraza tutqanıń adamlarǵa emes, al kózge kórinbeytuǵın Ákeńe kórinsin. Jasırınlıqtı kóriwshi Ákeń saǵan qaytaradı.

Joǵalmaytuǵın baylıq

(Luk 12:33-36; 16:13)

19•– Ózlerińizge jer betinde baylıq jıynamańlar. Bul jerde onı kúye de jeydi, tat ta basadı, urılar da buzıp kirip urlaydı+. 20Al ózlerińizge aspanda baylıq jıynańlar. Sol jerde onı kúye de jemeydi, tat ta baspaydı, urılar da buzıp kirip urlamaydı+. 21Óytkeni baylıǵıńız qay jerde bolsa, júregińiz de sol jerde boladı.

22Kóz – deneniń shıraǵı. Sonlıqtan da, eger kóziń saw bolsa, pútkil deneń de jarıq boladı. 23Eger kóziń saw bolmasa, pútkil deneń de qarańǵı boladı. Sonlıqtan eger ishińdegi jarıq qarańǵı bolsa, onda qarańǵılıqtıń ózi qanshelli tas túnek boladı!

24Hesh kim eki xojayınǵa xızmet ete almaydı. Sebebi ol birewin jek kórip, ekinshisin jaqsı kóredi yamasa birewine sadıq bolıp, ekinshisine itibarsız qaraydı. Sizler hám Qudayǵa, hám baylıqqa birdey xızmet ete almaysızlar+.

Táshiwishlenbeńler!

(Luk 12:22-31)

25– Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: janıńız ushın ne iship, ne jeymiz dep, deneńiz ushın ne kiyemiz dep táshiwishlenbeńler. Jan awqattan, dene kiyimnen artıq emes pe+? 26Aspandaǵı quslarǵa qarańlar! Olar ekpeydi de, ormaydı da, telekke jıynamaydı da, al aspandaǵı Ákeńiz olardı asıraydı. Sizler olardan anaǵurlım artıq emessizler me+? 27Táshiwishleniw sebepli, kim sizlerdiń arańızda óz ómirin bir saatqa bolsa da uzayta aladı? 28Kiyim tuwralı nege táshiwishlenesizler? Daladaǵı lala gúllerdiń qalay ósip turǵanına qarańlar! Olar miynet te etpeydi, jip te iyirmeydi. 29Al sizlerge aytatuǵınım: Sulayman da óziniń sán-saltanatında usılardıń birewindey sánli kiyinbegen edi+. 30Eger búgin dalada ósip turǵanı menen, erteń oshaqqa taslanatuǵın shópti Quday usılay kiyindirse, sizlerdi olardan da artıq kiyindirmes pe edi, háy, isenimi azlar!+

31Sonlıqtan da: «Ne iship, ne jeymiz?» yamasa «Ne kiyemiz?» – dep táshiwishlenbeńler. 32Óytkeni usılardıń hámmesin bul dúnyaǵa tiyisli adamlar izlep júredi. Usı nárselerdiń hámmesine mútáj ekenińizdi aspandaǵı Ákeńiz biledi. 33Eń aldı menen Qudaydıń Patshalıǵın hám Onıń haqlıǵın izleńler! Sonda bulardıń hámmesi sizlerge qosımsha etip beriledi+. 34Solay etip, erteńgi kún tuwralı táshiwishlenbeńler! Sebebi erteńgi kún ózi ushın ózi ǵam jeydi. Hár kúnniń óz ǵamı ózine jetedi.

7

Basqalardı húkim etpeńler!

(Luk 6:37-38, 41-42)

7^1•– Basqalardı húkim etpeńler, sonda sizler de húkim etilmeysiz+. 2Óytkeni sizler basqalardı qanday húkim etseńler, ózlerińiz de sonday húkim etilesizler. Qanday ólshem menen ólshep berseńler, ózlerińizge de sonday ólshem menen ólshep beriledi+. 3Sen nege tuwısqanıńnıń kózindegi shópti kórip turıp, óz kózińdegi qadanı sezbeyseń? 4Óz kózińde qada bola tura, qalay: «Qáne, kózińdegi shópti alıp taslayın», – dep tuwısqanıńa aytasań? 5Háy, eki júzli! Dáslep óz kózińdegi qadanı alıp tasla, sonda anıq kórip, tuwısqanıńnıń kózindegi shópti alıp taslay alasań.

6Muxaddes zattı iytlerge bermeńler, hinji-marjanlarıńızdı shoshqalardıń aldına taslamańlar. Olar hinjilerińizdi ayaqları menen basqılap, aylanıp kelip ózlerińizdi tilkimlep taslaydı+.

Sorańlar, izleńler, esikti qaǵıńlar!

(Luk 11:9-13)

7•– Sorańlar, sizlerge beriledi. Izleńler, tabasızlar. Esikti qaǵıńlar, ol sizlerge ashıladı. 8Óytkeni soraǵan hár bir adam aladı, izlegen tabadı, esik qaqqanǵa ashıladı+. 9Sizlerdiń arańızda ulı nan sorasa, tas beretuǵın adam bar ma? 10Ya bolmasa, balıq sorasa, oǵan jılan beretuǵın bar ma? 11Ózlerińiz jaman bola tura, balalarıńızǵa jaqsı sıylar beriwdi bilseńiz, onda aspandaǵı Ákeńiz Ózinen soraǵanlarǵa qanshelli kóp iygilikler beredi!+

12Solay etip, hámme iste adamlardıń ózlerińizge ne islewin qáleseńler, sizler de olarǵa sonı isleńler. Muxaddes Nızamnıń da, payǵambarlardıń Jazıwlarınıń da mánisi usı+.

Tar qapıdan kirińler!

(Luk 13:24)

13•– Tar qapıdan kirińler. Óytkeni nabıt bolıwǵa aparatuǵın qapı keń, jol da enli, onıń menen júretuǵınlar kóp. 14Al ómirge aparatuǵın qapı tar, jol da ensiz, onı tabatuǵınlar az+.

Terek miywesinen biliner

(Mat 12:33-35; Luk 6:43-44)

15•– Jalǵan payǵambarlardan saq bolıńlar! Olar qoy terisin jamılıp sizlerge keledi, biraq ishlerinde olar jırtqısh qasqırlar+. 16Sizler olardı miywesinen bilesizler. Sheńgelden júzim yamasa oshaǵannan ánjir jıynay alasız ba+? 17Hár bir jaqsı terek jaqsı miywe beredi, jaman terek jaman miywe beredi+. 18Jaqsı terek jaman miywe, jaman terek jaqsı miywe bere almaydı. 19Jaqsı miywe bermeytuǵın hár bir terek shabılıp, otqa taslanadı+. 20Solay etip, sizler olardı miywesinen bilesizler.

21Maǵan: «Iye! Iye!» degenniń hár biri emes, tek aspandaǵı Ákemniń erkin orınlawshı Aspan Patshalıǵına kiredi+. 22Zamannıń aqırǵı kúninde kóbisi Maǵan: «Iye! Iye! Bizler Seniń atıń menen payǵambarshılıq etip, Seniń atıń menen jinlerdi quwıp shıǵarmadıq pa? Seniń atıń menen kóp káramatlar islemedik pe?» – deydi+. 23Sonda Men olarǵa: «Men sizlerdi hesh qashan tanıǵan emespen, Mennen awlaq ketińler, háy, nızamdı buzıwshılar!» – dep ashıq aytaman+.

Aqıllılıq hám aqılsızlıq

(Luk 6:47-49)

24•– Solay etip, Meniń usı sózlerimdi tıńlap, olardı orınlawshılardıń hár biri óz úyin jartas ústine salǵan aqıllı adamǵa uqsaydı. 25Jawın jawıp, dáryalar tasıp, samal esip, bul úydi soqqıladı, biraq ol jartas ústine salınǵanlıqtan qulamadı. 26Al Meniń usı sózlerimdi tıńlap, olardı orınlamaytuǵınlardıń hár biri óz úyin shege qum ústine salǵan aqılsız adamǵa uqsaydı. 27Jawın jawıp, dáryalar tasıp, samal esip, bul úydi suw basqanda, ol qulap, qattı qıyraldı+.

28Iysa usı sózlerdi aytıp bolǵanda, xalıq Onıń tálimine tań qaldı. 29Sebebi Ol diniy muǵallimler sıyaqlı emes, al Óz biyligi menen adamlarǵa tálim berdi+.

8

Iysanıń teri keselligine shalınǵan adamǵa shıpa beriwi

(Mrk 1:40-45; Luk 5:12-16)

8^1•Iysa tawdan túskende, izine kóp xalıq erdi. 2Sonda Onıń qasına teri keselligine shalınǵan bir adam kelip, ayaǵına jıǵıldı da:

– Iyem, eger Sen qáleseń, meni kesellikten tazalay alasań, – dedi+.

3Iysa qolın sozıp, oǵan tiygizdi de:

– Qáleymen, tazalan! – dedi.

Teri keselligine shalınǵan adam sol waqıtta-aq tazalanıp shıpa taptı. 4Iysa oǵan:

– Abaylı bol, bunı hesh kimge aytpa! Biraq ruwxaniyge barıp ózińdi kórset te, teri keselliginen tazalanǵanıńdı adamlarǵa dálillew ushın, Muwsa buyırǵan qurbanlıqtı ber,[*] – dedi+.

Rimli júzbasınıń isenimi

(Luk 7:1-10)

5•Iysa Kaparnahumǵa kirgen waqıtta Onıń qasına bir rimli júzbası kelip:

6– Iyem, meniń xızmetshim láń bolıp, qattı qıynalıp úyde jatır, – dep Onnan járdem soradı.

7Iysa oǵan:

– Men barıp, oǵan shıpa beremen, – dedi.

8Al júzbası:

– Iyem, Seniń shańaraǵıma keliwińe men ılayıqlı emespen. Tek bir sóz ǵana aytsań, xızmetshim jazılıp ketedi+. 9Óytkeni men de birewdiń qol astındaǵı adamman, ózime baǵınıshlı áskerlerim de bar. Olardıń birewine «bar» desem, baradı, ekinshisine «kel» desem, keledi, qulıma «mınanı isle» desem, isleydi, – dep juwap qaytardı.

10Bulardı esitken Iysa tań qalıp, izine erip kiyatırǵanlarǵa:

– Sizlerge shının aytıp turman: Men bunday isenimdi Izrailda da ushıratpaǵan edim+. 11Sizlerge aytatuǵınım: shıǵıstan hám batıstan kóp adamlar kelip, Ibrayım, Ísaq hám Yaqıp penen birge Aspan Patshalıǵında dasturxanlas boladı+. 12Al Patshalıqtıń miyrasxorları sırtqa, qarańǵılıqqa shıǵarıp taslanadı. Sol jerde olar jılap, pushayman jeydi, – dedi+.

13Sonnan soń, Iysa júzbasıǵa:

– Bara ber, seniń isenimińe qaray bolsın! – dedi.

Júzbasınıń xızmetshisi sol waqıtta-aq jazılıp ketti+.

Iysanıń kóp adamlarǵa shıpa beriwi

(Mrk 1:29-34; Luk 4:38-41)

14•Iysa Petrdiń úyine kelip, onıń qáyin enesiniń ıssılıǵı kóterilip, awırıp jatırǵanın kórdi+. 15Iysa hayaldıń qolına qolın tiygizgende, ıssılıǵı tústi hám hayal ornınan turıp, Oǵan xızmet etti+.

16Kesh bolǵanda, adamlar Iysaǵa jin urǵan kóp adamlardı alıp keldi. Iysa olardaǵı jawız ruwxlardı Óziniń sózi menen quwıp shıǵarıp, awırǵanlardıń hámmesine shıpa berdi. 17Bular Iyshaya payǵambar arqalı aytılǵan mına sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı:

«Ol keselliklerimizdi Ózine aldı,

Awırıwlarımızdı Ózine júkledi»[*]+.

Iysaǵa shákirt bolıwdıń shártleri

(Luk 9:57-62)

18•Iysa dógeregine jıynalǵan kóp xalıqtı kórgende, shákirtlerine kóldiń arǵı jaǵasına ótiwdi buyırdı+. 19Sonda bir diniy muǵallim kelip, Oǵan:

– Ustaz, Sen qayaqqa barsań da, men Saǵan eremen, – dedi.

20Iysa oǵan:

– Túlkilerdiń inleri, aspandaǵı quslardıń uyaları bar. Biraq Adam Ulınıń[*] bas qoyıp tınıǵatuǵın ornı da joq, – dedi.

21Jáne bir shákirti Oǵan:

– Iyem, dáslep barıp, ákemdi jerlewime ruxsat et, – dedi.

22Biraq Iysa oǵan:

– Maǵan er. Ólilerdi jerlewdi ólilerdiń ózlerine qaldır, – dedi.

Iysanıń dawıldı toqtatıwı

(Mrk 4:35-41; Luk 8:22-25)

23•Iysa qayıqqa mingende, shákirtleri de Onıń izinen mindi. 24Kólde tosattan kúshli dawıl kóterilip, tolqınlar qayıqtı suwǵa toltıra basladı. Al Iysa uyıqlap jatır edi. 25Sonda shákirtleri Oǵan jaqınlap keldi de, Onı oyatıp:

– Iyem! Bizlerdi qutqar, nabıt bolajaqpız! – dedi.

26Iysa olarǵa:

– Nege bunshama qorqasızlar, háy, isenimi azlar? – dedi de, turıp samalǵa hám kólge tıyım salǵanda, awır tınıshlıq ornadı+.

27Adamlar tań qalısıp:

– Samaldı da, tolqınlardı da Ózine boysındıratuǵın bul kim? – desti.

Jin urǵan eki adamnıń shıpa tabıwı

(Mrk 5:1-20; Luk 8:26-39)

28•Iysa arǵı jaǵadaǵı Gadara úlkesine kelgende, qábirlerdiń arasınan kiyatırǵan jin urǵan eki adamdı ushırattı. Olar júdá qáhárli bolǵanlıqtan, bul jol menen ótiwge hesh kimniń batılı barmaytuǵın edi. 29Olar qıshqırısıp:

– Qudaydıń Ulı Iysa, Seniń bizler menen ne jumısıń bar? Bul jerge bizlerdi waqtı kelmesten burın azaplawǵa keldiń be? – dedi+.

30Olardan alısıraqta bir úlken shoshqa padası jayılıp júrgen edi. 31Jinler Iysaǵa:

– Eger bizlerdi quwıp shıǵaratuǵın bolsań, shoshqalardıń padasına jiber, – dep jalındı.

32Sonda Iysa olarǵa:

– Barıńlar, – dedi.

Jinler adamlardan shıǵıp, shoshqalardıń ishine kirdi. Sonda shoshqalardıń hámmesi juwırısıp, tik jardan kólge tústi de, suwda nabıt boldı.

33Shoshqa baǵıwshılar qashıp qalaǵa barıp, bárin xabarladı hám jin urǵanlarǵa ne bolǵanın da aytıp berdi. 34Sonda qalanıń barlıq turǵınları Iysanıń aldına shıqtı. Olar Onı kórgende, úlkeden shıǵıp ketiwin ótindi+.

9

Láń adamnıń shıpa tabıwı

(Mrk 2:1-12; Luk 5:17-26)

9^1•Sońınan Iysa qayıqqa minip, kóldiń arǵı jaǵasına ótti de, Óz qalasına qaytıp keldi+. 2Sonda adamlar tóseginde jatırǵan bir láń adamdı kóterip, Oǵan alıp keldi. Iysa olardıń isenimin kórip, láń adamǵa:

– Balam, jigerli bol, gúnalarıń keshirildi! – dedi+.

3Sonda diniy muǵallimlerdiń geybirewleri ishinen: «Bul Qudayǵa til tiygizip tur-ǵo!» – dedi+.

4Iysa olardıń ne oylaǵanın bilip, olarǵa:

– Ishlerińizden nege jamanlıq oylap tursızlar? 5Qaysısın aytıw ańsatıraq: «Gúnalarıń keshirildi», – dew me yamasa «Ornıńnan turıp júre ber», – dew me? 6Biraq, Adam Ulınıń jer betinde gúnalardı keshiriwge biyligi bar ekenin bilip qoyıńlar, – dedi de, láń adamǵa: – Ornıńnan turıp tósegińdi al da, úyińe bar! – dedi.

7Láń adam ornınan turıp, úyine ketti. 8Bunı kórgen adamlardı qorqınısh biylep, adamlarǵa usınday biylik bergen Qudaydı maqtadı.

Mattanıń shákirt bolıwı

(Mrk 2:13-17; Luk 5:27-32)

9•Iysa sol jerden ketip baratırıp salıq keńsesinde otırǵan Matta atlı adamdı kórdi de, oǵan:

– Meniń izime er, – dedi.

Ol ornınan turıp, Iysanıń izine erdi.

10Iysa onıń úyinde dasturxan basında otırǵanda, kóplegen salıqshılar menen gúnakarlar kelip, Ol hám Onıń shákirtleri menen birge dasturxanlas boldı. 11Pariseyler bunı kórip, Onıń shákirtlerinen:

– Ustazıńız nege salıqshılar hám gúnakarlar menen birge as iship otır? – dep soradı+.

12Bunı esitken Iysa olarǵa:

– Shıpakerge deni sawlar emes, al awırıwlar mútáj. 13Sizler barıp: «Men qurbanlıqtı emes, al miyrim-shápáátti qáleymen»[*], – degen sózlerdiń mánisin bilip alıńlar. Sebebi Men haq adamlardı emes, al gúnakarlardı shaqırıw ushın keldim, – dedi+.

Oraza haqqında soraw

(Mrk 2:18-22; Luk 5:33-39)

14•Sol waqıtta Yaqıyanıń shákirtleri kelip, Iysadan:

– Bizler de, pariseyler de jiyi-jiyi oraza tutamız, al Seniń shákirtleriń nege oraza tutpaydı? – dep soradı+.

15Iysa olarǵa:

– Toyǵa kelgenler kúyew olar menen birge bolǵan waqıtta qayǵıra ala ma? Biraq, olardan kúyew tartıp alıp ketiletuǵın kúnler keledi, sonda olar oraza tutadı+.

16Hesh kim eski kiyimge jańa tawardan jamaw jamamaydı. Olay etse, juwǵanda jańa jamaw qısqarıp, eski kiyimnen jırtılıp qaladı hám jırtıq burınǵısınan beter boladı.

17Jańa sharaptı da hesh kim eski meske quymaydı. Olay etse, mes jarılıp, sharap ta aǵıp ketedi, mes te buzıladı. Jańa sharap jańa meske quyıladı, sonda ekewi de saqlanadı, – dedi.

Tirilgen qız hám shıpa tapqan hayal

(Mrk 5:21-43; Luk 8:40-56)

18•Iysa olarǵa usılardı aytıp turǵanda qasına bir májilisxananıń basshısı kelip, Onıń ayaǵına jıǵıldı da:

– Meniń qızım jańa ǵana óldi. Sen kelip oǵan qolıńdı tiygiz, sonda ol tiriledi, – dedi.

19Iysa ornınan turıp, shákirtleri menen birge oǵan erdi.

20Sonda on eki jıldan beri qan ketip awırıp júrgen bir hayal Iysanıń artına jaqınlap kelip, Onıń kiyiminiń shetine qolın tiygizdi+. 21Sebebi hayal ishinen: «Onıń kiyimine ǵana qolımdı tiygizsem, shıpa tabaman», – dep oylaǵan edi+. 22Iysa burılıp, onı kórdi de:

– Qızım, jigerli bol, isenimiń seni qutqardı! – dedi.

Hayal sol waqıtta-aq shıpa taptı+.

23Iysa basshınıń úyine kelgende, sıbızǵıshılardı hám tınıshsızlanıp turǵan adamlardı kórip, 24olarǵa:

– Shıǵıńlar! Qız ólgen joq, tek uyıqlap atır, – dedi.

Olar Iysanıń ústinen kúldi+. 25Adamlar sırtqa shıǵarılǵannan keyin, Iysa ishke kirip qızdıń qolın uslaǵanda, qız ornınan turdı+. 26Bul waqıya tuwralı xabar pútkil dógerekke jayıldı.

Eki soqırdıń shıpa tabıwı

27Iysa sol jerden ketip baratırǵanda Onıń izine eki soqır adam erip, Oǵan:

– Dawıttıń Urpaǵı[*]! Bizlerge rehim ete gór! – dep baqırıstı+.

28Ol úyge kirgende, Onıń qasına soqırlar da keldi. Iysa olardan:

– Meniń bunı isley alatuǵınıma isenesizler me? – dep soradı.

Olar:

– Awa, Iyem, isenemiz, – dep juwap berdi.

29Sonda Iysa olardıń kózlerine qolın tiygizip:

– Sizlerge isenimińiz boyınsha bolsın, – degende,+
30olardıń kózleri kóre basladı.

Iysa olarǵa:

– Abaylań, bunı hesh kim bilmesin! – dep qatań tapsırdı+.

31Biraq olar sırtqa shıǵıp, Iysa tuwralı xabardı pútkil dógerekke jaydı+.

Jin urǵan bir gúńelektiń shıpa tabıwı

32Olar shıǵıp keteyin dep atırǵan waqıtta adamlar Iysaǵa jin urǵanı sebepli gúńelek bolǵan bir adamdı alıp keldi. 33Jin quwıp shıǵarılǵannan keyin, gúńelek adam sóyley basladı. Adamlar tań qalısıp:

– Bunday waqıya Izrailda hesh qashan bolǵan emes, – desti.

34Biraq pariseyler:

– Ol jinlerdi jinlerdiń baslıǵınıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr, – desti+.

Iysanıń adamlarǵa janı ashıwı

35Sonnan soń, Iysa barlıq qala hám awıllardı aralap júrdi. Olardıń májilisxanalarında tálim berdi hám Aspan Patshalıǵı tuwralı Xosh Xabardı járiyalap, barlıq awırıwlarǵa hám hámme hálsiz adamlarǵa shıpa berdi. 36Ol kóp xalıqtı kórip, olarǵa janı ashıdı, óytkeni olar shopansız qoylarǵa uqsap qıynalǵan hám pıtırańqı edi+. 37Sonda Ol shákirtlerine:

– Orılatuǵın egin kóp, biraq jumısshılar az. 38Sonlıqtan zúrááttiń iyesi bolǵan Iyemizden Óziniń atızına egindi oratuǵın jumısshılar jiberiwin duwa etip sorańlar, – dedi+.

10

Iysanıń on eki elshini tańlawı

(Mrk 3:13-19; Luk 6:12-16)

10^1•Iysa on eki shákirtin qasına shaqırıp alıp, olarǵa jawız ruwxlardı quwıp shıǵarıw hám barlıq awırıwlar menen hálsizliklerge shıpa beriw biyligin berdi.

2On eki elshiniń atları mınaday: Petr dep atalǵan Shimon hám onıń inisi Andrey, Zebedeydiń ulı Yaqıp hám onıń inisi Yuxan, 3Filip penen Bartolomey, Tomas penen salıqshı Matta, Alpeydiń ulı Yaqıp hám Taddey. 4Watansúyer Shimon hám keyin Iysaǵa satqınlıq islegen Yahuda Isqariot.

Shákirtlerge berilgen tapsırmalar

(Mrk 6:7-13; Luk 9:1-6)

5Iysa usı on ekisin jibergende, olarǵa bılay dep tapsırmalar berdi:

– Basqa milletlerdiń jerlerine barmańlar, samariyalılardıń qalalarına da kirmeńler. 6Al joǵalǵan qoylarday bolǵan Izrail xalqına barıńlar+. 7Baratırıp, jol boyı: «Aspan Patshalıǵı jaqınladı», – dep járiyalap júrińler+. 8Awırıwlarǵa shıpa berińler, ólgenlerdi tiriltińler, teri keselligine shalınǵanlardı tazalańlar, jinlerdi quwıp shıǵarıńlar. Esheyin aldıńlar, esheyin berińler+. 9Bellik qaltalarıńızǵa altın, gúmis hám mıs teńgeler salıp júrmeńler. 10Jolǵa dorba da, awısıq kiyim de, ayaq kiyim de, tayaq ta almańlar. Sebebi miynet etiwshi óz nanın tabadı+.

11Sizler qaysı qalaǵa yamasa awılǵa kirseńler de, sol jerde kimniń ılayıqlı ekenin izlep tabıńlar da, ketkenshe sol adamnıń úyinde turıńlar. 12Onıń úyine kirgenińizde, amanlıq tilep sálem berińler. 13Úy ılayıqlı bolsa, tilegen amanlıǵıńız sol úyge ornaydı, ılayıqlı bolmasa, tilegen amanlıǵıńız ózlerińizge qaytadı. 14Eger sizlerdi birew qabıl almasa hám sózlerińizge qulaq aspasa, sol úyden yamasa qaladan shıǵıp baratırıp, ayaqlarıńızdaǵı shańdı qaǵıp ketińler+. 15Sizlerge shının aytıp turman: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Sodom menen Gomoranıń[*] awhalı sol qalanıń awhalınan jeńilirek boladı+.

Keleshektegi quwdalanıwlar

(Mrk 13:9-13; Luk 21:12-17)

16•– Mine, Men sizlerdi qoylardı qasqırlardıń arasına jibergendey jiberip atırman. Sonlıqtan jılanday aqıllı, kepterdey aq kewil bolıńlar+. 17Adamlardan saq bolıńlar, olar sizlerdi qazıxanalarǵa tapsıradı, májilisxanalarında qamshılap sabaydı. 18Men sebepli sizler hákimler hám patshalardıń aldılarına aparılasızlar. Usılayınsha sizler olarǵa hám basqa milletlerge Men tuwralı gúwalıq beresizler+. 19Sizlerdi uslap bergen waqıtta qalay yamasa ne aytıw haqqında qayǵırmańlar, óytkeni aytatuǵın sózlerińiz sol waqıtta sizlerge beriledi. 20Sebebi sizler emes, al sizler arqalı Ákeńizdiń Muxaddes Ruwxı sóyleydi+.

21Tuwısqanı tuwısqanın, ákesi balasın ólimge uslap beredi. Balaları da ata-analarına qarsı shıǵıp, olardı óltirtedi+. 22Meniń atım sebepli, sizlerdi hámme jek kóredi. Biraq aqırına deyin shıdaǵan qutqarıladı+. 23Sizlerdi bir qalada quwdalasa, ekinshi qalaǵa qashıńlar. Sizlerge shının aytıp turman: sizler Izrail eliniń qalaların aralap bolmay-aq, Adam Ulı jetip keledi+.

24Shákirt ustazınan, xızmetshi xojasınan ullı emes+. 25Shákirt ustazı sıyaqlı bolsa, xızmetshi de xojası sıyaqlı bolsa, olarǵa jetkilikli. Adamlar úy iyesin Belzebúl-shaytan dep ataǵan bolsa, onıń úy-ishine onnan da jamanıraq at taqpay ma?!+

Kimnen qorqıw kerek?

(Luk 12:2-9)

26– Solay etip, olardan qorqpańlar. Óytkeni ashılmaytuǵın hesh qanday sır, bilinbeytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq+. 27Meniń sizlerge qarańǵıda aytıp turǵanımdı sizler jarıqta aytıńlar. Qulaqlarıńızǵa sıbırlap aytılǵandı úy tóbesinen járiyalańlar. 28Deneni óltirse de, jandı óltire almaytuǵınlardan qorqpańlar. Al jandı da, deneni de dozaqta joq qıla alatuǵın Qudaydan qorqıńlar+. 29Eki shımshıq bir tiyinǵa satılmay ma? Biraq olardıń birewi de Ákeńizdiń erki bolmasa jerge qulap túspeydi. 30Baslarıńızdaǵı shashlardıń bári de Qudayǵa sanawlı. 31Sonlıqtan qorqpańlar: kóp shımshıqlardan sizler qımbatlıraqsızlar+.

32Solay etip, kim de kim Meni adamlar aldında tán alsa, Men de onı aspandaǵı Ákemniń aldında tán alaman+. 33Al kim de kim Meni adamlar aldında tán almasa, Men de onı aspandaǵı Ákemniń aldında tán almayman+.

Iysa ushın bolatuǵın ayırılısıwlar

(Luk 12:51-53; 14:26-27)

34•– Meni jer júzine tatıwlıq ákelgen, dep oylamańlar. Men tatıwlıq emes, qılısh beriwge keldim+. 35Sebebi Men ulın ákesine, qızın anasına, kelinin qáyin enesine qarsı etip, ayırıwǵa keldim. 36Adamnıń dushpanları óziniń úy-ishi boladı[*]+.

37Kim de kim Mennen artıq ákesin yamasa anasın súyse, ol Maǵan ılayıqlı emes. Kim de kim Mennen artıq ulın yamasa qızın súyse, ol Maǵan ılayıqlı emes. 38Kim de kim óz atanaq aǵashın arqalap Meniń izime ermese, ol Maǵan ılayıqlı emes+. 39Óz janın saqlap júrgen adam onı joǵaltadı, al janın Men ushın joǵaltqan adam onı saqlap qaladı+.

Qabıl alıw hám sıylıq

(Mrk 9:41)

40– Kim de kim sizlerdi qabıl alsa, onıń Meni qabıl alǵanı boladı, kim de kim Meni qabıl alsa, onıń Meni Jibergendi qabıl alǵanı boladı+. 41Kim de kim payǵambardı payǵambar bolǵanı ushın qabıl alsa, ol payǵambar alatuǵın sıylıqtı aladı. Kim de kim haq adamdı haq bolǵanı ushın qabıl alsa, ol haq adam alatuǵın sıylıqtı aladı+. 42Men sizlerge shının aytıp turman: kim de kim usılardıń ishindegi eń qarapayımına shákirtlerimniń biri bolǵanı ushın tek bir kese suwıq suw ishkizse de, ol sıysız qalmaydı+.

11

11^1•Iysa on eki shákirtine usı tapsırmalardı berip bolǵannan keyin, sol jerden ketip, jaqın jaylasqan qalalarda tálim beriwge hám Xosh Xabardı járiyalawǵa bardı.

Iysa hám shomıldırıwshı Yaqıya

(Luk 7:18-35)

2Yaqıya qamaqta otırıp, Masiyxtıń islegen isleri haqqında esitkende óz shákirtlerin jiberip:+
3«Keletuǵın Sol senbiseń yamasa basqa birewdi kútiwimiz kerek pe?» – dep Onnan sorattı.

4Iysa olarǵa juwap berip:

– Barıńlar, esitip-kórgenlerińizdi Yaqıyaǵa bildirińler. 5Soqırlardıń kórip, aqsaq bolǵanlardıń júrip, teri keselligine shalınǵanlardıń tazalanıp, gereńlerdiń esitip, ólgenlerdiń tirilip, Xosh Xabardıń jarlılarǵa járiyalanıp atırǵanın aytıp berińler+. 6Maǵan gúmansız isengenler baxıtlı, – dedi+.

7Olar ketkennen keyin, Iysa xalıqqa Yaqıya tuwralı ayta basladı:

– Sizler shól dalaǵa neni kóriwge bardıńlar? Samal terbetken qamıstı ma+? 8Aytıńlar, neni kóriwge bardıńlar? Hasıl kiyim kiygen bir adamdı ma? Hasıl kiyim kiygenler patsha saraylarında boladı-ǵo. 9Solay etip, neni kóriwge bardıńlar? Payǵambardı ma? Awa, Meniń sizlerge aytatuǵınım: ol – payǵambardan da ullı+. 10Bul adam haqqında Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan: «Mine, Men aldıńnan Óz xabarshımdı jiberemen, ol Seniń aldıńda baratuǵın jolıńdı tayarlap qoyadı»[*]+. 11Sizlerge shının aytıp turman: hayaldan tuwılǵanlardıń arasında shomıldırıwshı Yaqıyadan ullı adam joq. Biraq Aspan Patshalıǵındaǵı eń kishkene adam da onnan ullı+. 12Shomıldırıwshı Yaqıyanıń kúnlerinen baslap házirge deyin Aspan Patshalıǵına zorlıq jasalıp, zorlıq jasawshılar Onı basıp alıp atır+. 13Yaqıya keliwge deyin barlıq payǵambarlar hám Muxaddes Nızam Aspan Patshalıǵı haqqında payǵambarshılıq etip kelgen. 14Eger bulardı qabıl etkińiz kelse, keliwge tiyisli bolǵan Iliyas payǵambar[*] – usı Yaqıya+. 15Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!+

16-17Házirgi áwladtı kimge uqsatayın? Olar bazarda joldaslarına:

«Sizlerge sıbızǵı sherttik, biraq oynamadıńlar!

Sizlerge joqlaw ayttıq, biraq jılamadıńlar!» –

dep baqırıp otırǵan balalarǵa uqsaydı. 18Sebebi Yaqıya kelip, iship-jemedi. Sonda olar: «Onı jin urǵan», – desti+. 19Adam Ulı kelip, iship-jedi. Sonda olar: «Mine, tamaqsaw hám máskúnem adam, Ol salıqshılar menen gúnakarlardıń dostı», – dep aytısıp atır. Al Qudaydıń danalıǵı isler arqalı aqlanadı+.

Táwbe etpegen qalalar

20•Sonnan soń, Iysa káramatların kóbirek islegen qalalardı táwbe etpegenligi ushın ayıplay basladı:

21– Hásiret shegeseń, Xorazin! Hásiret shegeseń, Betsayda! Eger sizlerde islengen káramatlar Tir hám Sidon qalalarında islengeninde, olar álle qashan aza kiyimin kiyip, basına kúl shashıp, táwbe etken bolar edi+. 22Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Tir menen Sidonnıń awhalı sizlerdiń awhalıńızdan jeńilirek boladı+. 23Háy sen, Kaparnahum, aspanǵa kóterileseń be? Yaq, dozaqqa qulatılasań. Óytkeni sende bolǵan káramatlı isler Sodomda islengeninde, ol bul kúnge deyin saqlanar edi+. 24Al Meniń saǵan aytatuǵınım: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Sodom qalasınıń awhalı seniń awhalıńnan jeńilirek boladı+.

Iysanıń adamlardı ráhátleniwge shaqırıwı

(Luk 10:21-22)

25•Sol waqıtta Iysa sózin dawam etip:

– O, Áke, aspan menen jerdiń Iyesi! Bulardı danalardan hám aqıllılardan jasırıp, nárestedey adamlarǵa ashıp bildirgeniń ushın Seni maqtayman!+
26Awa, Áke! Sebebi Seniń qálewiń usınday edi.

27Maǵan hámmesi Ákemnen berilgen. Ákeden basqa hesh kim Ulın bilmeydi. Ákeni de tek ǵana Ulı hám Ulı tańlap ashıp bildirgisi kelgenler ǵana biledi+.

28Háy, sharshap, awır júk basqanlar, hámmeńiz Maǵan kelińler! Men sizlerdi ráhátlendiremen+. 29Moyıntırıǵımdı salıp, Mennen úyrenińler: óytkeni Men mómin hám kishipeyilmen. Solay etip, kewillerińiz tınıshlıq tabadı+. 30Men bergen moyıntırıq ıńǵaylı, júgim jeńil, – dedi+.

12

Shabbat kúni haqqında tartıs

(Mrk 2:23-28; Luk 6:1-5)

12^1•Bir Shabbat kúni Iysa biyday atızınıń arasınan ótip baratır edi. Shákirtleri ash bolıp, biydaydıń masaqların úzip alıp jey basladı+. 2Bunı pariseyler kórip, Oǵan:

– Qara, Seniń shákirtleriń Shabbat kúninde islewge bolmaytuǵın isti[*] islep atır, – dedi+.

3Iysa olarǵa:

– Ózi de, qasındaǵılar da ash bolǵanda, Dawıttıń ne islegenin sizler oqımaǵansızlar ma+? 4Ol Qudaydıń Úyine kirip, ruwxaniylerden basqa ózine de, qasındaǵılarǵa da jewge bolmaytuǵın, usınılǵan nanlardı jegen emes pe?[*]+
5Shabbat kúninde ruwxaniyler Ibadatxanada Shabbat kúnine baylanıslı qaǵıydanı buzsa da gúnasız bolatuǵının Muxaddes Nızamda oqımaǵansızlar ma?[*]+
6Sizlerge aytatuǵınım: bul jerde Ibadatxanadan da ullı Birew bar+. 7Eger sizler: «Men qurbanlıqtı emes, al miyrim-shápáátti qáleymen»[*], – degen sózdiń mánisin túsingenińizde edi, gúnasızlardı ayıplamaǵan bolar edińiz+. 8Adam Ulı Shabbat kúniniń de iyesi, – dedi.

9•Iysa ol jerden ketip, olardıń májilisxanasına kirdi. 10Sol jerde bir qolı láń adam bar edi. Pariseyler Iysanı ayıplamaqshı bolıp, Oǵan bılay dep soraw qoydı:

– Shabbat kúninde awırıw adamǵa shıpa beriw nızamǵa tuwrı kele me+?

11Iysa olarǵa:

– Sizlerdiń arańızdaǵı birińizdiń jalǵız ǵana qoyı bolsa, ol Shabbat kúni bir shuqırǵa túsip ketse, onı shıǵarıp almay ma? 12Adam qoydan góre, anaǵurlım artıq emes pe? Demek, Shabbat kúni jaqsılıq islew nızamǵa tuwrı keledi, – dedi+.

13Sońınan Ol qolı láń adamǵa:

– Qolıńdı soz! – dedi.

Adam qolın sozǵanda, ekinshisindey sap-saw bolıp qaldı+. 14Sonda pariseyler sırtqa shıǵıp, Iysanı joq qılıw tuwralı til biriktire basladı.

Qudaydıń tańlaǵan Xızmetshisi

15Biraq Iysa bunı bilip, sol jerden ketip qaldı. Onıń izine kóp xalıq erip júrdi. Ol awırıwlardıń hámmesine shıpa berip, 16Óziniń kim ekenligin ashıq aytıwdı olarǵa qadaǵan etetuǵın edi+. 17Bul Qudaydıń Iyshaya payǵambar arqalı aytqan sózleriniń orınlanıwı ushın boldı:+

18«Bul – tańlap alǵan Qulım,

Kewlim unatqan Súyiklim.

Men Óz Ruwxımdı Oǵan beremen.

Ol hámme milletlerge ádalattı járiyalaydı.

19Tartıspaydı da, baqırmaydı da,

Kóshelerde Onıń sesti esitilmeydi.

20Ádalat jeńiske erispegenshe,

Ol mayısqan qamıstı sındırmaydı,

Pısqıp turǵan pilikti de óshirmeydi.

21Xalıqlar Onıń atına úmit baylaydı»[*].

Qudaydıń Ruwxına qarsı bolmaw tuwralı eskertiw

(Mrk 3:20-30; Luk 6:43-45; 11:14-23)

22•Sol waqıtta adamlar Iysaǵa jin urıp, gúń hám soqır bolǵan adamdı alıp keldi. Iysa oǵan shıpa bergenlikten, gúń-soqırdıń kózi ashılıp, sóyley basladı. 23Adamlardıń hámmesi qattı tań qalısıp:

– Dawıttıń Urpaǵı – Usı emes pe eken? – desti+.

24Bunı esitken pariseyler:

– Ol jinlerdi tek jinlerdiń baslıǵı Belzebúl-shaytannıń kúshi menen ǵana quwıp shıǵarıp júr, – dedi+.

25Al Iysa olardıń oyların bilip, bılay dedi:

– Óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir patshalıq joq boladı, óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir qala yamasa úy qulaydı. 26Al eger shaytan ózin ózi quwıp shıǵarsa, onda onıń óz ara qarsı bolıp bólingeni boladı. Olay bolsa, onıń patshalıǵı qalay saqlanadı? 27Eger Men jinlerdi Belzebúl-shaytannıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júrgen bolsam, onda sizlerdiń shákirtlerińiz olardı kimniń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr? Solay etip, olar sizlerdiń nadurıs ekenińizdi áshkaralaydı+. 28Biraq Men jinlerdi Qudaydıń Ruwxı menen quwıp shıǵarıp atırǵan bolsam, onda sizlerge Qudaydıń Patshalıǵınıń jetip kelgeni.

29Kim dáslep kúshli adamdı baylap taslamay turıp, onıń úyine kirip, mal-múlkin tartıp ákete aladı? Tek onı baylaǵannan keyin ǵana onıń úyin tonay aladı+.

30Kim de kim Meniń menen birge bolmasa, ol Maǵan qarsı. Kim de kim Meniń menen birge jıynamasa, ol shashadı+. 31Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: adamlar hár qanday gúna islese de, Qudayǵa til tiygizse de keshiriledi, biraq Muxaddes Ruwxqa til tiygizse, keshirilmeydi+. 32Kim de kim Adam Ulına qarsı bir sóz aytsa, keshiriledi, biraq Muxaddes Ruwxqa qarsı sóylegen házir de, keleshekte de keshirilmeydi.

33Terekti jaqsı dep sanasańlar, miywesin de jaqsı dep sanańlar, al terekti jaman dep sanasańlar, miywesin de jaman dep sanańlar. Sebebi terek miywesinen bilinedi+. 34Háy, uwlı jılanlardıń tuqımları! Sizler ózlerińiz jaman bola tura, qalay jaqsı sózler sóyley alasızlar? Adamnıń kewli nege tolıp tassa, awzınan sol shıǵadı+. 35Jaqsı adam kewlindegi jaqsılıq ǵáziynesinen jaqsılıq shıǵaradı, al jaman adam kewlindegi jamanlıq ǵáziynesinen jamanlıq shıǵaradı+. 36Sizlerge aytatuǵınım mınaw: adamlar aytqan hár bir bos sózi ushın húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde juwap beriwi shárt+. 37Óytkeni sen óz sózleriń menen aqlanasań da, óz sózleriń ushın ayıplanasań da+.

Iysadan káramatlı belgi kórsetiwin soraw

(Mrk 8:11-12; Luk 11:29-32)

38•Sonda diniy muǵallimler menen pariseylerdiń geybirewleri Iysaǵa:

– Ustaz! Seni Qudaydıń jibergenligin dálilleytuǵın káramatlı belgi kórsetiwińdi qáleymiz, – dedi+.

39Biraq Iysa olarǵa bılay dep juwap qaytardı:

– Jaman hám opasız áwlad káramatlı belgi talap etpekte. Biraq oǵan Yunus payǵambardıń káramatlı belgisinen[*] basqası kórsetilmeydi+. 40Yunustıń úlken balıqtıń ishinde úsh kún, úsh tún bolǵanınday, Adam Ulı da jer qoynında úsh kún, úsh tún boladı+. 41Nineviya turǵınları húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Óytkeni Yunus járiyalaǵanda, olar táwbe etti[*]. Biraq bul jerde Yunustan da ullı Birew bar+. 42Qubladaǵı hayal patsha húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Sebebi ol Sulaymannıń danalıǵın esitiw ushın, jer betiniń arǵı shetinen kelgen edi[*]. Biraq bul jerde Sulaymannan da ullı Birew bar+.

Qaytıp kelgen jawız ruwxlar

(Luk 11:24-26)

43•– Jawız ruwx adamnan shıqqannan keyin suwsız jerlerdi gezip, dem alıwǵa orın izleydi, biraq taba almaydı. 44Sonda ol ózine: «Shıqqan úyime qaytayın», – deydi hám qaytıp kelgende, úydiń bos bolıp, tazalanıp hám jıynalıp turǵanın kóredi. 45Sonda ol barıp, ózinen de jawız jeti ruwxtı ertip keledi de, kirip sol úyde turadı. Solay etip, sol adamnıń sońǵı awhalı burınǵıdan da jaman boladı. Bul jaman áwladqa da sonday boladı!+

Iysanıń anası hám tuwısqanları

(Mrk 3:31-35; Luk 8:19-21)

46•Iysa xalıqqa sóylep turǵanda, anası hám tuwısqanları keldi. Olar sırtta turıp, Onıń menen sóylespekshi boldı+. 47Sonda birew Oǵan:

– Anań menen tuwısqanlarıń Seniń menen sóylespekshi bolıp, sırtta turıptı, – dedi.

48Ol bunı aytqan adamǵa qarap:

– Meniń anam kim, tuwısqanlarım kimler? – dedi de, 49Óziniń shákirtlerin qolı menen kórsetip bılay dedi: – Mine, Meniń anam hám tuwısqanlarım! 50Sebebi kim de kim Meniń aspandaǵı Ákemniń erkin orınlasa, Meniń tuwısqanım da, anam da – sol+.

13

Tuqım sebiwshi tuwralı tımsal

(Mrk 4:1-20; Luk 8:4-15)

13^1•Sol kúni Iysa úyden shıǵıp, kóldiń jaǵasına barıp otırdı. 2Onıń janına júdá kóp xalıq jıynalǵanlıqtan, Ol qayıqqa minip otırdı, al xalıq jaǵada turdı. 3Ol tımsallar menen olarǵa kóp nárselerdi aytıp, bılay dedi:

– Bir kúni tuqım sebiwshi tuqım sebiwge shıǵıptı. 4Ol sepkende, tuqımlardıń geybirewleri jol shetine túsip, quslar kelip, olardı shoqıp jep qoyıptı. 5Geybirewleri topıraǵı az bolǵan taslaqqa túsip, jer tereń bolmaǵanlıqtan tez kógerip shıǵıptı. 6Biraq kún shıqqannan soń solıp, tamırsız bolǵanlıqtan quwrap qalıptı. 7Geybirewleri tikenler arasına túsipti. Tikenler óskennen soń, olardı tunshıqtırıp taslaptı+. 8Al basqaları ónimli jerge túsip, birewi júz eseden, birewi alpıs eseden, birewi otız eseden zúráát beripti. 9Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!+

Tımsaldıń maqseti

(Mrk 4:10-12; Luk 8:9-10)

10•Iysanıń shákirtleri qasına kelip, Onnan:

– Xalıqqa ne ushın tımsallar menen sóylep atırsań? – dep soradı.

11Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Aspan Patshalıǵınıń sırların biliw sizlerge berilgen, biraq olarǵa berilmegen+. 12Sebebi kimde bar bolsa, oǵan jáne de mol etip beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı+. 13Sonlıqtan da olarǵa tımsallar menen sóylep turman. Óytkeni:

«Olar qarasa da kórmeydi,

Tıńlasa da esitpeydi hám túsinbeydi»+.

14Iyshaya payǵambardıń aldın ala olar haqqında aytqanı júzege astı:

«Tıńlap turasız, biraq túsinbeysiz,
Qarap turasız, biraq mán bermeysiz!
15Sebebi bul xalıqtıń júregi sezimsiz bolıp,

Qulaqları pitip qalǵan, kózleri gúńgirtlesken.

Olay bolmaǵanda, olardıń kózleri kórer edi,

Qulaqları esiter edi, júrekleri menen túsiner edi.

Olar Maǵan qaytıp kelse, Men olarǵa shıpa berer edim»[*]+.

16Biraq, sizlerdiń kórip turǵan kózlerińiz, esitip turǵan qulaqlarıńız baxıtlı!+
17Sizlerge shının aytıp turman: qanshama payǵambarlar menen haq adamlar sizlerdiń kórgenlerińizdi kórgisi kelgen edi, biraq kórmedi. Esitkenlerińizdi esitkisi kelgen edi, biraq esitpedi+.

Tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi

(Mrk 4:13-20; Luk 8:11-15)

18•– Endi sizler tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń mánisin tıńlańlar. 19Aspan Patshalıǵı tuwralı aytılǵan sózdi esitken, biraq onı túsinbegen adamǵa shaytan kelip, onıń kewline sebilgen sózdi tartıp áketedi. Jol boyına sebilgen tuqımnıń mánisi usı. 20Al taslaqqa sebilgen tuqım mınanı bildiredi: adam sózdi esitken waqıtta-aq, onı quwanısh penen qabıl aladı. 21Biraq tamırsız bolǵanlıqtan, turaqsızlıq etedi. Sóz ushın azap shegiwge yamasa quwdalanıwǵa tuwra kelgende, tez isenimnen qaytadı+. 22Tikenler arasına sebilgen tuqım mınanı bildiredi: adam sózdi esitedi, biraq bul dúnyanıń táshiwishleri hám baylıqqa aldanıw sózdi tunshıqtıradı. Sonlıqtan ol zúráát bermeydi+. 23Al ónimli jerge sebilgen tuqım mınanı bildiredi: adam sózdi esitip, onı túsinedi hám birewleri júz eseden, birewleri alpıs eseden, birewleri otız eseden zúráát beredi+.

Biyday hám haram shóp

24Iysa basqa tımsal keltirip, olarǵa bılay dedi:

– Aspan Patshalıǵı óziniń egislik jerine jaqsı tuqım sepken adamǵa uqsaydı. 25Túnde, adamlar uyıqlaǵan waqıtta dushpanı kelip, onıń biydayınıń arasına haram shóptiń tuqımın sewip ketipti. 26Biyday kógerip masaq shıǵarǵanda, haram shóp te payda bola baslaptı. 27Sonda xızmetshileri xojasına kelip: «Xojayın! Siz egislik jerińizge jaqsı tuqım seppegen be edińiz? Onda haram shóp qayaqtan payda boldı?» – depti. 28Ol: «Bunı dushpan isledi», – depti. Sonda xızmetshileri: «Barıp, olardı suwırıp taslawımızdı qáleysiz be?» – dep soraptı. 29Ol: «Yaq, sizler haram shóplerdi suwırǵanıńızda, olar menen birge biydaydı da suwırıp alıwıńız múmkin. 30Orıw máwsimi jetkenshe, ekewi qatar óse bersin. Orıw máwsiminde men oraqshılarǵa: „Dáslep haram shópti jıynańlar hám bawlap órteńler, al biydaydı telegime quyıńlar“, – deymen», – depti+.

Qıshqıl tuqım hám ashıtqı tuwralı tımsal

(Mrk 4:30-32; Luk 13:18-21)

31•Iysa olarǵa ózge bir tımsal keltirip, bılay dedi:

– Aspan Patshalıǵı bir adamnıń óz egislik jerine ekken qıshqıl tuqımına[*] uqsaydı. 32Ol tuqımlardıń ishindegi eń kishkenesi bolsa da, ósip shıqqannan soń barlıq shóplerden úlkeyip, terek boladı. Aspandaǵı quslar ushıp kelip, shaqalarına uya saladı+.

33Iysa olarǵa basqa tımsal aytıp:

– Aspan Patshalıǵı ashıtqıǵa uqsaydı. Ol bir hayaldıń úsh samar qamırǵa az ǵana ashıtqı salǵanda, barlıq qamırdı ashıtatuǵın ashıtqısına uqsaydı+.

34Iysa bulardıń hámmesin xalıqqa tımsallar menen ayttı. Tımsalsız olarǵa hesh nárse aytpadı. 35Solay etip, payǵambardıń aldın ala aytqan mına sózleri orınlandı:

«Awzımdı tımsallar aytıw ushın ashıp,

Dúnya jaratılǵannan beri jasırın bolǵanlardı sóyleymen»[*]+.

Biyday hám haram shóp tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi

36Sońınan Iysa xalıqtı qaldırıp, úyge kirdi. Shákirtleri Onıń qasına kelip:

– Egislik jerdegi haram shóp tuwralı tımsaldı bizlerge túsindirip ber, – dedi.

37Iysa bılay dep juwap berdi:

– Jaqsı tuqım sebiwshi – Adam Ulı.
38Egislik jer – dúnya, jaqsı tuqımlar – Aspan Patshalıǵınıń balaları. Al haram shópler – shaytannıń balaları+. 39Haram shóplerdi sepken dushpan – shaytan. Orıw máwsimi – aqırzaman, oraqshılar – perishteler boladı+. 40Solay etip, haram shóplerdi qalay jıynap alıp, otqa jaqsa, bul dúnyanıń aqırında da sonday boladı. 41Adam Ulı perishtelerin jiberedi, Onıń Patshalıǵınan olar barlıq azǵırıwshılar menen nızamdı buzıwshılardı jıynap aladı da,+
42janıp turǵan oshaqqa taslaydı. Olar sol jerde jılap, pushayman jeydi+. 43Sonda haq adamlar ózleriniń Ákesiniń Patshalıǵında kún sıyaqlı jarqırap turadı. Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!+

Tabılǵan ǵáziyne hám qımbat hinji tuwralı tımsal

44– Aspan Patshalıǵı egislik jerge jasırılǵan ǵáziynege uqsaydı. Onı birew tawıp alıp, jáne jasırıp qoyıptı da, quwanǵanınan barlıq mal-múlkin satıp jiberip, sol egislik jerdi satıp alıptı.

45Jáne Aspan Patshalıǵı hasıl hinjiler izlep júrgen bir sawdagerge uqsaydı. 46Ol júdá qımbat bir hinjini tapqanda, óziniń barlıq mal-múlkin satıp jiberip, sol hinjini satıp alıptı.

Balıq túsken aw tuwralı

47– Jáne Aspan Patshalıǵı teńizge salınıp, álwan túrli balıqlar túsken awǵa uqsaydı+. 48Tolǵannan keyin, balıqshılar onı jaǵaǵa súyrep shıǵarıptı. Sońınan otırıp, jaqsıların tańlap ıdıslarǵa salıp, al jamanların ılaqtırıp taslaptı+. 49Aqırzamanda da solay boladı: perishteler kelip, jaman adamlardı haq adamlardan ayırıp alıp,+
50janıp turǵan oshaqqa taslaydı. Olar sol jerde jılap, pushayman jeydi+.

51Sonnan soń, Iysa olardan:

– Bulardıń hámmesin túsindińler me? – dep soradı.

Olar:

– Awa, Iyem, túsindik, – dedi.

52Iysa olarǵa:

– Sonlıqtan Aspan Patshalıǵı tuwralı tálim alǵan hár bir diniy muǵallim óz ǵáziynesinen jańanı da, góneni de shıǵarıwshı úy iyesine uqsaydı, – dedi.

Nasıralılardıń Iysaǵa isenbewi

(Mrk 6:1-6; Luk 4:16-30)

53•Iysa usı tımsallardı aytıp bolǵannan soń, sol jerden ketip qaldı. 54Ózi ósken qalaǵa kelip, sol jerdegi májilisxanada xalıqqa tálim bere basladı. Xalıq tań qalısıp:

– Ol bunday danalıqtı hám káramat islew qúdiretin qayaqtan alǵan+? 55Ol – aǵash ustasınıń balası emes pe? Onıń anasınıń atı Máriyam, inileriniń atları Yaqıp, Yusup, Shimon, Yahuda emes pe+? 56Onıń hámme qarındasları da biziń aramızda emes pe? Al bulardıń hámmesi Onda qayaqtan payda boldı eken? – dedi de, 57Onı tán almadı.

Sonda Iysa olarǵa:

– Qádirlenbeytuǵın payǵambar joq, ol tek óz watanı menen úyinde ǵana qádirsiz, – dedi+.

58Olar isenbegeni sebepli, Iysa ol jerde kóp káramatlar islemedi.

14

Shomıldırıwshı Yaqıyanıń óltiriliwi

(Mrk 6:14-29; Luk 9:7-9)

14^1•Sol waqıtta Iysa haqqında xabardı Galila úlkesiniń húkimdarı Hirod ta esitip, 2óz xızmetkerlerine:

– Bul adam – shomıldırıwshı Yaqıya. Ol ólimnen qayta tirilipti, sonlıqtan da usınday káramatlar islemekte, – dedi+.

3Bunnan burın Hirod óz inisi Filiptiń hayalı Hirodiya sebepli Yaqıyanı uslap alıp baylatıp, qamatıp taslaǵan edi+. 4Óytkeni Yaqıya oǵan: «Onı hayal qılıp alıwıń nızamǵa tuwrı kelmeydi», – degen edi+. 5Hirod Yaqıyanı óltirmekshi de bolıp edi, biraq xalıqtan qorqtı. Sebebi xalıq Yaqıyanı payǵambar dep sanaytuǵın edi+.

6Al Hirodtıń tuwılǵan kúninde, Hirodiyanıń qızı jıynalǵan qonaqlardıń aldında oyınǵa túsip, Hirodtıń kewlinen shıqtı. 7Sonıń ushın ol qızǵa soraǵan nársesin beriwge wáde berip, ant ishti+.

8Qız anasınıń keńesi boyınsha:

– Shomıldırıwshı Yaqıyanıń basın aldırıp, tabaqqa salıp, maǵan usı jerge ákelip beriń, – dedi.

9Patsha buǵan qıynalsa da, qonaqlarınıń aldında ant ishkenlikten qızǵa soraǵanın beriwdi buyırdı. 10Solay etip, patsha adam jiberip, qamaqta Yaqıyanıń basın kesip aldırttı. 11Tabaqqa salıp ákelingen bas qızǵa berildi. Qız onı anasına aparıp berdi. 12Yaqıyanıń shákirtleri kelip, onıń denesin alıp ketip jerledi. Sonnan soń barıp, Iysaǵa xabarladı+.

Iysanıń bes mıń adamdı toyǵızıwı

(Mrk 6:30-44; Luk 9:10-17; Yuxn 6:1-14)

13•Iysa bunı esitkennen keyin qayıqqa minip, elsiz bir jerge jalǵız ketip qaldı. Bul tuwralı esitken xalıq óz qalalarınan shıǵıp, piyadalap Onıń izine erdi. 14Iysa qayıqtan túskende sonshama xalıqtı kórdi, olarǵa janı ashıp, awırıwlarına shıpa berdi.

15Kesh bolǵanda shákirtleri qasına kelip, Oǵan:

– Bul – bir elsiz jer, kún de kesh boldı. Xalıqtı tarqatıp jiber, olar awıllarǵa barıp, ózlerine awqat satıp alsın, – dedi.

16Biraq Iysa:

– Olardıń ketiwiniń hájeti joq, olarǵa sizler awqat berińler, – dedi+.

17– Bizlerde tek bes nan menen eki balıq ǵana bar, – dedi olar.

18Iysa:

– Olardı bul jerge, Maǵan alıp kelińler, – dedi.

19Sońınan xalıqqa shópli jerge otırıwdı buyırdı da, bes nan menen eki balıqtı alıp, aspanǵa qarap Qudayǵa shúkirlik etti. Nanlardı sındırıp, shákirtlerine berdi, olar xalıqqa úlestirdi. 20Hámmesi jep toydı, awısqan bóleklerin jıynap, úlken on eki sebet toltırdı. 21Al jegenler hayal hám balalardan basqa bes mıńday adam edi+.

Iysanıń suwdıń ústi menen júriwi

(Mrk 6:45-56; Yuxn 6:15-21)

22•Bunnan soń dárhal Iysa shákirtlerine qayıqqa miniwdi hám Ózinen burın arǵı jaǵaǵa ketiwdi buyırdı. Al Ózi xalıqtı tarqatıp jiberdi. 23Xalıqtı tarqatıp jibergennen soń, Iysa duwa etiw ushın jalǵız Ózi tawǵa shıqtı, keshte de sol jerde jalǵız qaldı+. 24Al sol waqıtta kóldiń jaǵasınan uzaqlasqan qayıqtı tolqınlar soqqılay basladı, óytkeni kúshli samal qayıqqa qarsı esip tur edi.

25Erte tańda Iysa kóldiń ústi menen júrip, olarǵa jaqınlay basladı. 26Shákirtleri kóldiń ústi menen kiyatırǵan Onı kórgende zárreleri ushıp:

– Bul árwaq, – dep qattı qorqıp baqırıstı+.

27Biraq Iysa olarǵa dárriw:

– Jigerlenińler! Bul Men, qorqpańlar, – dedi.

28Petr Oǵan juwap berip:

– Iyem! Eger bul Sen bolsań, maǵan suwdıń ústi menen Seniń qasıńa júrip barıwdı buyır, – dedi.

29Iysa:

– Kel, – dedi.

Petr qayıqtan túsip, Iysaǵa qaray suwdıń ústi menen júrip ketti. 30Biraq ol samaldıń kúshli ekenin kórgende qorqıp ketip, suwǵa bata baslaǵanda:

– Iyem! Meni qutqar! – dep baqırdı.

31Iysa dárriw qolın sozıp, onı tartıp aldı da, oǵan:

– Háy, isenimi az! Sen nege gúmanlandıń? – dedi+.

32Olar qayıqqa mingende, samal tınıp qaldı. 33Qayıqtaǵı shákirtleri Iysanıń ayaǵına jıǵılıp:

– Sen shınında da, Qudaydıń Ulısań! – desti+.

Gennesarettegi awırıwlardıń shıpa alıwı

34Olar kóldiń arǵı jaǵasına ótip, Gennesaret jerine kelip toqtadı+. 35Sol jerdiń turǵınları Iysanı tanıp, pútkil dógerekke xabarladı hám awırǵan adamlardıń hámmesin Oǵan alıp keldi. 36Olar Iysadan tek kiyiminiń shetine ǵana qol tiygiziwge ruxsat soradı. Qol tiygizgenlerdiń hámmesi shıpa taptı.

15

Adamlardı ne haramlaydı?

(Mrk 7:1-13)

15^1•Sonda Iysanıń qasına Erusalimnen pariseyler menen diniy muǵallimler kelip, Oǵan:

2– Ne ushın Seniń shákirtleriń ata-babalardan qalǵan dástúrlerdi buzıp júr? Olar nan jewden aldın qolların juwmaydı, – dedi+.

3Iysa olarǵa juwap berip, bılay dedi:

– Sizler ne ushın dástúrlerińiz sebepli Qudaydıń buyrıǵın buzasızlar+? 4Sebebi Quday: «Ata-anańdı húrmetle»[*] hám «Kim de kim ákesine yamasa anasına jaman sóz aytsa, ol sózsiz óltirilsin»[*] dep buyrıq bergen+. 5Al sizler: «Kim de kim ákesine yamasa anasına: „Saǵan beretuǵınımdı Quday jolına qurban etip baǵıshlayman“, dese, 6ol ákesin yamasa anasın sıylamasa da boladı», – deysizler. Solay etip, dástúrlerińiz sebepli, sizler Qudaydıń sózin biykar etip atırsızlar. 7Háy, eki júzliler! Iyshaya payǵambar sizler tuwralı aldın ala durıs aytqan:+

8«Bul xalıq sıylar Meni tili menen[*],

Biraq júregi Mennen alıs.

9Olar Maǵan bosqa sıyınıp,

Adam oylap tapqan parızlardı úyreter»[*]+.

10Sońınan Iysa xalıqtı shaqırıp alıp, olarǵa:

– Tıńlap, túsinip alıńlar: 11adamdı onıń awzına engen nárse emes, al awzınan shıqqan nárse haramlaydı, – dedi+.

12Sonda Onıń shákirtleri qasına kelip, Onnan:

– Bul sózdi esitkende, pariseylerdiń ashıwlanıp qalǵanın bildiń be? – dep soradı.

13Iysa olarǵa:

– Aspandaǵı Ákem ekpegen hár bir ósimlik túp-tamırı menen julıp taslanadı+. 14Olardı qoyıńlar. Olar – soqırlardıń soqır jetelewshileri. Eger soqırdı soqır jetelese, ekewi de shuqırǵa qulap túsedi, – dedi+.

15Petr Oǵan:

– Bul tımsaldı bizlerge túsindirip ber, – dedi.

16Iysa olarǵa:

– Sizler ele túsinbey tursızlar ma? 17Awızǵa engenniń hámmesi qarınǵa baratuǵının, onnan soń sırtqa shıǵıp ketetuǵının túsinbeysizler me? 18Awızdan shıqqan kewilden shıǵadı. Adamdı haramlaytuǵın usı+. 19Óytkeni jamanlıq oylaw, adam óltiriw, neke hadallıǵın buzıw, buzıqshılıq qılıw, urlıq islew, jalǵan gúwalıq beriw hám masqaralaw kewilden shıǵadı+. 20Adamdı haramlaytuǵın usılar. Al qol juwmay awqat jew adamdı haramlamaydı, – dedi.

Qananlı hayaldıń isenimi

(Mrk 7:24-30)

21•Iysa sol jerden shıǵıp, Tir hám Sidon úlkesine ketti+. 22Sol úlkelerden qananlı bir hayal kelip, Oǵan:

– Iyem, Dawıttıń Urpaǵı, maǵan rehim ete gór! Meniń qızımdı jin urıp, qattı qıynalıp atır, – dep baqırdı+.

23Biraq Iysa oǵan hesh nárse aytpadı. Sonda shákirtleri qasına kelip, Onnan:

– Onı jiber, izimizden baqırıp kiyatır, – dep ótindi.

24Iysa:

– Men tek Izraildıń joǵalǵan qoylarına jiberilgenmen, – dep juwap qaytardı+.

25Sonda hayal kelip, Onıń ayaǵına jıǵıldı da:

– Iyem! Maǵan járdem ete gór! – dep jalındı.

26Iysa oǵan juwap berip:

– Balalardıń nanın alıp, iytlerge taslaw durıs emes, – dedi+.

27Hayal:

– Awa, Iyem, solay. Biraq iytler de xojayınlarınıń dasturxanınan túsken usaqlardı jeydi-ǵo, – dedi.

28Sonda Iysa oǵan:

– Háy, hayal, seniń isenimiń kúshli eken, tilegeniń bolsın, – dedi.

Onıń qızı sol waqıtta-aq jazılıp ketti.

Iysanıń tórt mıń adamdı toyǵızıwı

(Mrk 8:1-10)

29•Iysa sol jerden ketip, Galila kóline keldi hám tawǵa shıǵıp otırdı. 30Sonda Onıń qasına kóp xalıq jıynalıp qaldı. Olar ózleri menen birge aqsaqlardı, soqırlardı, mayıplardı, gúńeleklerdi hám basqa da awırıw adamlardı Iysanıń aldına alıp keldi. Iysa olarǵa shıpa berdi+. 31Solay etip, gúńeleklerdiń tilleri shıǵıp, mayıplardıń jazılıp, aqsaq bolǵanlardıń júrip, soqırlardıń kózleri ashılıp ketkenligin kórgen xalıq ań-tań bolısıp, Izraildıń Qudayına alǵıs ayttı.

32Iysa shákirtlerin janına shaqırıp alıp, olarǵa:

– Xalıqqa janım ashıp tur. Olar úsh kúnnen beri qasımda bolıp, jeytuǵın hesh nársesi joq. Olardı ash halında jibergim kelmeydi, sebebi jolda hálsirep qalıwı múmkin, – dedi+.

33Shákirtleri:

– Usınshama xalıqtı toyǵıza alarlıqtay, bir elsiz dalada nandı qayaqtan tabamız? – dedi+.

34Iysa olardan:

– Neshe nanıńız bar? – dep soradı.

Olar:

– Jetew, jáne bir neshe kishi balıq ta bar, – dep juwap berdi.

35Sońınan Iysa xalıqqa jerge otırıwdı buyırdı. 36Jeti nandı hám balıqlardı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti. Olardı sındırıp, shákirtlerine berdi, olar xalıqqa úlestirdi. 37Olardıń hámmesi jep toydı. Awısqan bóleklerin jıynap, jeti sebet toltırdı. 38Jegenler hayal hám balalardan basqa tórt mıń adam edi+.

39Sonnan soń, Iysa xalıqtı tarqatıp jiberdi de, qayıqqa minip, Magdala dógeregine ketti.

16

Káramatlı belgi kórsetiwdi soraw

(Mrk 8:11-13; Luk 12:54-56)

16^1•Pariseyler menen saddukeyler Iysaǵa keldi de, Onı sınamaqshı bolıp, aspannan káramatlı belgi kórsetiwin soradı+. 2Iysa olarǵa juwap qaytarıp:

– Keshte sizler: «Erteń kún ashıq boladı, aspan qızǵısh-ǵo», – deysizler. 3Al tań azannan: «Búgin jawın-shashın boladı, aspan qızıl hám túnergen», – deysizler. Sizler nege aspannıń rayın ayıra alsańlar da, zamannıń belgilerin ayıra almaysızlar? 4Jaman hám opasız áwlad káramatlı belgi talap etpekte. Biraq oǵan Yunustıń belgisinen basqası kórsetilmeydi, – dedi.

Soń olardı qaldırıp, sol jerden ketip qaldı+.

Jalǵan tálimatlardan saq bolıńlar!

(Mrk 8:14-21)

5•Iysanıń shákirtleri arǵı jaǵaǵa ótkende, nan ákeliwdi umıtıp ketken edi. 6Iysa olarǵa:

– Abaylańlar, pariseylerdiń hám saddukeylerdiń ashıtqısınan saq bolıńlar! – dedi+.

7Sonda olar:

– Nan ákelmegenimiz ushın solay dep atırǵan shıǵar, – dep óz ara aytısa basladı.

8Iysa bunı bilip, olarǵa:

– Háy, isenimi azlar, sizler nege óz ara nanıńızdıń joqlıǵın aytısıp tursızlar+? 9Ele de túsinbedińler me? Bes nan bes mıń adamǵa jetip, awısqanın jıynaǵanıńızda neshe sebet toltırǵanıńız esińizde joq pa+? 10Jáne de jeti nan tórt mıń adamǵa jetip, awısqanın jıynaǵanıńızda neshe sebet toltırǵanıńız esińizde joq pa+? 11Meniń sizlerge nan haqqında aytpaǵanımdı nege túsinbeysizler? Pariseylerdiń hám saddukeylerdiń ashıtqılarınan saq bolıńlar, – dedi.

12Olar sonda ǵana Onıń nannıń ashıtqısınan emes, al pariseylerdiń hám saddukeylerdiń tálimatlarınan saq bolıwdı aytqanlıǵın túsindi.

Petrdiń Iysanıń Masiyx ekenin moyınlawı

(Mrk 8:27-30; Luk 9:18-21)

13•Iysa Filip Kesariyasındaǵı úlkege kelgende, Óz shákirtlerinen:

– Adamlar Meni, Adam Ulın kim dep sanaydı? – dep soradı.

14Olar:

– Geybirewleri shomıldırıwshı Yaqıya, geybirewleri Iliyas, al bazıları Eremiya yamasa payǵambarlardıń biri dep sanaydı, – dedi+.

15Iysa olarǵa:

– Al sizler Meni kim dep sanaysızlar? – dedi.

16Shimon Petr juwap qaytarıp:

– Sen – Masiyxsań, tiri Qudaydıń Ulısań, – dedi+.

17Iysa oǵan:

– Yunustıń ulı Shimon, sen baxıtlısań! Saǵan bunı adam balası emes, al aspandaǵı Ákem ashıp bildirdi+. 18Saǵan Meniń aytatuǵınım mınaw: sen – Petrseń[*], Men mına tastıń ústine Óz jámáátimdi ornataman, onı ólim kúshleri de jeńe almaydı+. 19Saǵan Aspan Patshalıǵınıń giltlerin beremen. Sen jer betinde neni baylasań, sol aspanda da baylanadı, jáne de, sen jer betinde neni sheshseń, sol aspanda da sheshiledi, – dep juwap berdi+.

20Sonnan soń, Iysa shákirtlerine Óziniń Masiyx ekenligin hesh kimge aytpawdı buyırdı+.

Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi

(Mrk 8:31–9:1; Luk 9:22-27)

21•Sol waqıttan baslap Iysa Óziniń Erusalimge barıp, aqsaqallar, bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler tárepinen kóp azap shegiwi hám óltiriliwi, biraq úshinshi kúni qayta tiriliwi tiyis ekenligin shákirtlerine bildire basladı+.

22Petr Iysanı shetke shaqırıp alıp, Oǵan:

– Quday saqlasın, Iyem! Saǵan bunday bola kórmesin! – dep qarsı sóyley basladı.

23Iysa burılıp, Petrge:

– Joq bol kózimnen, shaytan! Sen Maǵan kesent berip atırsań. Sen Qudaydıń emes, al adamnıń islerin oylap tursań, – dedi+.

Ózinen keship, Iysaǵa eriw

24Sonda Iysa Óz shákirtlerine:

– Kim de kim Maǵan ergisi kelse, ózinen keshsin hám óz atanaq aǵashın arqalap, Meniń izime ersin+. 25Óytkeni kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı joǵaltadı. Al kim de kim óz janın Men ushın joǵaltsa, onı saqlap qaladı+. 26Adam pútkil dúnyanı iyelep alıp, biraq óz janın joǵaltsa, bunnan oǵan ne payda? Ol óz janı ushın qanday tólem bere aladı+? 27Adam Ulı Ákesiniń saltanatında Óz perishteleri menen birge keledi. Sonda Ol hár kimge islegen islerine qaray qaytaradı+. 28Sizlerge shının aytaman: usı jerde turǵanlardıń geybirewleri Adam Ulınıń Óz Patshalıǵında keliwin kórmegenshe, ólmeydi, – dedi+.

17

Iysanıń túr-túsiniń ózgeriwi

(Mrk 9:2-13; Luk 9:28-36)

17^1•Aradan altı kún ótkennen soń, Iysa tek Petrdi, Yaqıptı hám onıń inisi Yuxandı qasına alıp, bir biyik tawǵa shıqtı+. 2Sonda olardıń aldında Iysanıń túr-túsi ózgerdi: Onıń júzi quyashtay jarqıradı, kiyimleri jarıq sıyaqlı appaq boldı+. 3Sol waqıtta birden olarǵa Iysa menen sóylesip turǵan Muwsa hám Iliyas payǵambarlar kórindi+. 4Sonda Petr Iysaǵa:

– Iyem, bizlerdiń bul jerde bolǵanımız qanday jaqsı! Eger qáleseń, men bul jerge úsh qos quraman: birewin Saǵan, birewin Muwsaǵa, birewin Iliyasqa, – dedi.

5Ol ele sóylep turǵanda, bir jarıq bult olardı qapladı. Bulttan:

– Bul – Meniń súyikli Ulım, Men Oǵan ırzaman. Onıń aytqanın tıńlańlar! – degen saza esitildi+.

6Bunı esitken waqıtta shákirtleri qattı qorqısıp, bet-álpetinen jerge jıǵıldı. 7Biraq Iysa jaqınlap kelip, olarǵa qolın tiygizdi de:

– Turıńlar, qorqpańlar! – dedi.

8Olar kózlerin ashıp joqarıǵa qaraǵanda, Iysadan basqa hesh kimdi kórmedi.

9Tawdan tómen túsip baratırǵanda, Iysa olarǵa:

– Adam Ulı ólimnen qayta tirilmesinen burın, bul kórgenlerińizdi hesh kimge aytpańlar! – dep buyırdı+.

10Sonda olar:

– Nege diniy muǵallimler aldı menen Iliyas keliwi shárt deydi? – dep soradı.

11Iysa olarǵa:

– Durıs, aldı menen Iliyas kelip hámmesin dúzetedi.[*]+
12Al Meniń sizlerge aytatuǵınım: Iliyas álle qashan kelgen edi, biraq onı adamlar tanımadı hám oǵan qálegenin isledi. Adam Ulı da olardan solay azap shegedi, – dep juwap berdi+.

13Sonda shákirtleri Iysanıń shomıldırıwshı Yaqıya haqqında aytıp turǵanın túsindi+.

Jin urǵan balanıń shıpa tabıwı

(Mrk 9:14-32; Luk 9:37-45)

14•Olar xalıqtıń janına kelgende, bir adam Iysaǵa jaqınlap, Onıń aldında dize búkti de:

15– Iyem, meniń ulıma rehim ete gór. Ol qoyanshıq bolıp awırıp, qattı azap shegip atır, jiyi-jiyi otqa da, suwǵa da jıǵıladı. 16Men onı Seniń shákirtlerińe ákelgen edim, biraq olar shıpa bere almadı, – dedi.

17Iysa juwap qaytarıp:

– Háy, isenbeytuǵın, adasqan áwlad! Men qashanǵa deyin sizler menen birge bolaman? Qashanǵa deyin sizlerge shıdayman? Onı Maǵan, bul jerge ákelińler, – dedi.

18Iysa jinge buyrıq bergende, ol baladan shıǵıp ketti hám bala sol waqıtta-aq shıpa taptı+.

19Sonda shákirtleri Iysaǵa awlaqta kelip:

– Bizler nege jindi quwıp shıǵara almadıq? – dep soradı.

20Iysa olarǵa:

– Isenimińiz az bolǵanlıqtan. Men sizlerge shının aytıp turman: eger isenimińiz qıshqıl tuqımınday ǵana bolsa da, bul tawǵa: «Usı jerden ana jerge kósh!» deseńler, ol kóshedi. Sizlerdiń qolıńızdan kelmeytuǵın hesh nárse bolmaydı, – dedi. [+
21[*]]

Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında jáne bildiriwi

(Mrk 9:30-32; Luk 9:43-45)

22•Shákirtleriniń hámmesi Galilada bolǵanda, Iysa olarǵa:

– Adam Ulı adamlardıń qolına uslap beriledi. 23Olar Onı óltiredi, biraq Ol úshinshi kúni qayta tiriledi, – dedi.

Buǵan olar qattı qapa boldı+.

Ibadatxana salıǵı

24Olar Kaparnahumǵa kelgende, eki draxmalıq[*] Ibadatxana salıǵın jıynawshılar Petrdiń janına kelip, onnan:

– Sizlerdiń Ustazıńız Ibadatxana salıǵın tólemey me eken? – dep soradı+.

25Petr:

– Awa, tóleydi, – dedi.

Ol úyge kelgende, Iysa onnan burın:

– Shimon, sen qalay oylaysań? Jer betiniń patshaları bajılar menen salıqtı kimlerden aladı? Óz balalarınan ba yamasa basqa adamlardan ba? – dep soradı.

26Petr:

– Basqa adamlardan, – dedi.

Iysa:

– Olay bolsa, patshanıń balaları salıq tólewden azat. 27Biraq, olardı túsinbewshilikke salmawımız ushın, kólge bar da, qarmaq salıp, eń birinshi ilingen balıqtı al. Onıń awzın ashsań, tórt draxmalıq bir gúmis teńgeni tabasań. Onı alıp, Meniń menen óziń ushın olarǵa tóle, – dedi+.

18

Aspan Patshalıǵında eń ullı kim?

(Mrk 9:33-37, 42-48; Luk 9:46-48; 17:1-2)

18^1•Sol waqıtta shákirtleri Iysanıń janına kelip:

– Aspan Patshalıǵında eń ullı kim? – dep soradı.

2Iysa bir kishkene balanı shaqırıp alıp, onı olardıń ortasına turǵızıp qoyıp bılay dedi:

3– Sizlerge shının aytıp turman: kewillerińizdi ózgertip, balalar sıyaqlı bolmasańız, Aspan Patshalıǵına kire almaysız+. 4Solay etip, kim de kim ózin usı bala sıyaqlı pás tutsa, sol Aspan Patshalıǵında eń ullı boladı. 5Al kim de kim mınaday bir balanı Meniń atım ushın qabıl etse, onıń Meni qabıl etkeni boladı+.

6Biraq kim de kim Maǵan isenetuǵın mına kishkenelerdiń birewin azǵırsa, onıń moynına úlken digirman tası baylanıp, tereń teńizdiń túbine batırılǵanı oǵan jaqsıraq bolar edi. 7Adamlardı azǵırıwshı nárseler sebepli, dúnya hásiret shegedi! Azǵırıwshı nárselerdiń bolıwı sózsiz, biraq azǵırıw kim arqalı kelse, sol adam hásiret shegedi!+

8Eger seni qolıń yamasa ayaǵıń azǵırsa, onı shawıp tasla. Eki qolıń menen yamasa eki ayaǵıń menen máńgilik otqa taslanǵanıńnan góre, bir qolıń yamasa bir ayaǵıń menen ómirge eriskeniń ózińe jaqsıraq+. 9Eger seni kóziń azǵırsa, onı oyıp tasla. Eki kóziń menen dozaq otına taslanǵanıńnan góre, jalǵız kóziń menen ómirge eriskeniń ózińe jaqsıraq+.

10•Abaylańlar, mına kishkenelerdiń hesh qaysısın da kemsitiwshi bolmańlar! Sebebi sizlerge aytatuǵınım: olardıń aspandaǵı perishteleri aspandaǵı Ákemniń júzin hámme waqıt kórip turadı. [ 11[*]]

Joytılǵan qoy tuwralı tımsal

(Luk 15:3-7)

12– Sizler qalay oylaysızlar? Eger birewdiń júz qoyı bolıp, onıń birewi joytılıp ketse, ol toqsan toǵız qoyın tawda qaldırıp, joytılǵan bir qoyın izlemes pe edi? 13Sizlerge shının aytıp turman: eger onı tawıp alsa, joytılmaǵan toqsan toǵız qoyınan góre, tawıp alǵan jalǵız qoyına kóbirek quwanadı. 14Sol sıyaqlı, sizlerdiń aspandaǵı Ákeńiz mına kishkenelerdiń birewiniń de joytılıwın qálemeydi+.

Bir-birińizdi haq jolǵa túsirińler, birge duwa etińler!

15•– Eger tuwısqanıń saǵan qarsı gúna islese, oǵan bar da, awlaqta sóylesip, ayıbın betine ashıq ayt. Eger ol sózińdi tıńlasa, onda tuwısqanıńdı ózińe qaytarıp alǵanıń boladı+. 16Eger ol sózińdi tıńlamasa, óziń menen birge bir yamasa eki adamdı ertip oǵan bar, óytkeni aytılǵan barlıq sózleriń eki yamasa úsh adamnıń gúwalıǵında tastıyıqlanıwı tiyis[*]+. 17Eger olardıń da sózin tıńlaǵısı kelmese, onda iseniwshiler jámáátine ayt. Al iseniwshiler jámáátin de tıńlaǵısı kelmese, onda onı butqa tabınıwshı hám salıqshı dep sana+.

18Sizlerge shının aytıp turman: sizler jer betinde neni baylasańız, sol aspanda da baylanadı, jáne de, sizler jer betinde neni sheshseńiz, sol aspanda da sheshiledi.

19Sizlerge jáne shının aytaman: jer betinde sizlerdiń ekewińiz kelisip ne sorasańız, aspandaǵı Ákem sonı beredi+. 20Sebebi qay jerde eki yamasa úsh adam Meniń atım menen jıynalsa, Men olar menen birgemen.

Rehimsiz xızmetshi tuwralı tımsal

21Sonda Petr Iysaǵa kelip:

– Iyem, maǵan qarsı gúna islegen tuwısqanıma neshe ret keshirim beriwim kerek? Jeti retke deyin be? – dep soradı+.

22Iysa oǵan:

– Saǵan jeti retke deyin emes, al jetpis jerdegi jeti retke deyin keshirim ber, deymen. 23Solay etip, Aspan Patshalıǵı óz xızmetshileri menen qarızın esaplasqısı kelgen bir patshaǵa uqsaydı. 24Ol esaplasa baslaǵanda, onıń aldına onnan on mıń talant[*] qarızdar bolǵan birewdi alıp kelipti. 25Biraq ol qarızın tóley almaytuǵın bolǵanlıqtan, patsha oǵan onıń ózi menen qosıp hayalın, balaların hám barlıq mal-múlkin satıp, qarızın tólewdi buyırıptı+. 26Sonda xızmetshi onıń ayaǵına jıǵılıp: «Taqsır, shıdap turıń, men barlıq qarızımdı tóleymen!» – dep jalınıptı. 27Xızmetshige janı ashıǵan patsha onı bosatıp, qarızınan keshipti. 28Al xızmetshi sırtqa shıǵıp, ózine júz dinar[*] qarızdar bolǵan bir xızmetshi joldasın ushıratıp: «Maǵan beretuǵın qarızıńdı ber», – dep onı buwındıra baslaptı. 29Sonda onıń joldası ayaǵına jıǵılıp: «Shıdap tur, men qarızımdı tóleymen», – dep jalınıptı. 30Biraq ol joldasınıń sózin tıńlamay, ózine beretuǵın qarızın tólemegenshe, onı qamattırıp taslaptı+. 31Onıń basqa xızmetshi joldasları bul waqıyanı kórip, qattı qapa bolıptı hám patshaǵa barıp, bolǵan istiń bárin aytıp beripti. 32Sonda patsha onı shaqırtıp alıp, oǵan: «Háy, jawız xızmetshi! Sen maǵan jalınǵanıń sebepli ǵana barlıq qarızıńnan keshken edim. 33Meniń saǵan rehim etkenimdey, seniń de óz joldasıńa rehim etiwiń tiyis emes pe edi?» – depti. 34Patsha qáhárlenip, ózine beriletuǵın qarızdıń bárin tólep bolmaǵansha, onı jazalawshılardıń qolına tapsırıptı.

35Eger sizlerdiń hár birińiz tuwısqanıńızdıń gúnasın shın kewlińizden keshirmeseńler, Meniń aspandaǵı Ákem de sizlerge solay isleydi, – dedi+.

19

Ajırasıw tuwralı

(Mrk 10:1-12)

19^1•Iysa usı sózlerdi aytıp bolǵannan soń Galiladan jolǵa shıǵıp, Iordannıń arǵı jaǵasındaǵı Yahudiya úlkesine bardı. 2Onıń izine kóp xalıq erdi, Ol sol jerde olarǵa shıpa berdi.

3Iysanıń qasına pariseyler kelip, Onı sınap kóriw ushın:

– Er adamnıń hár qıylı sebep penen hayalınan ajırasıwı nızamǵa tuwrı kele me? – dep soradı.

4Iysa olarǵa juwap qaytarıp bılay dedi:

– Jaratıwshı eń basta olardı erkek hám hayal qılıp jaratqanın[*] oqımaǵansızlar ma+? 5Jáne Ol bılay degen: «Sonlıqtan er adam ata-anasın qaldırıp, óz hayalına qosıladı hám ekewi bir dene boladı»[*]+. 6Solay etip, olar endi eki emes, al bir dene boladı. Sol sebepli, Quday qosqanlardı adam ajıratpasın+.

7Olar Iysaǵa:

– Sonda nege Muwsa payǵambar er adamǵa ajırasqanda hayalına talaq xat berip ajırasıwdı buyırǵan?[*] – dedi+.

8Iysa olarǵa:

– Sizler tas bawır bolǵanlıqtan, Muwsa sizlerge hayallarıńız benen ajırasıwǵa ruxsat bergen. Biraq basta olay emes edi. 9Meniń sizlerge aytatuǵınım: kim de kim óz hayalı menen neke hadallıǵın buzıwdan basqa sebep penen ajırasıp, basqa hayal alsa, ol neke hadallıǵın buzǵan boladı[*], – dedi+.

10Sonda Iysanıń shákirtleri Oǵan:

– Eger er adamnıń hayalına degen wazıypası usınday bolsa, onda úylenbegen jaqsıraq eken, – dedi.

11Iysa olarǵa:

– Bunı hámme de qabıl ete almaydı, biraq kimge Qudaydan berilse, sol ǵana qabıl ete aladı+. 12Óytkeni úylenbeytuǵın hár túrli adamlar bar: geybirewleri aqta bolıp tuwıladı, geybirewlerin adamlar aqta qılıp taslaydı, al bazıları Aspan Patshalıǵına xızmet etiw ushın óz erki menen úyleniwden bas tartadı. Kim bul sózdi qabıl ete alsa, sol qabıl etsin, – dedi.

Iysanıń balalarǵa pátiya beriwi

(Mrk 10:13-16; Luk 18:15-17)

13•Sol waqıtta adamlar Iysaǵa olardıń ústine qolın qoyıp duwa etsin dep, balaların alıp keldi. Al shákirtler olarǵa keyidi. 14Biraq Iysa:

– Balalardıń Maǵan keliwine ruxsat berińler, olarǵa tosqınlıq jasamańlar. Sebebi Aspan Patshalıǵı usındaylardiki, – dedi+.

15Sońınan Ol balalardıń ústine qolın qoyıp duwa etti de, sol jerden ketip qaldı.

Baylıq hám máńgilik ómir

(Mrk 10:17-31; Luk 18:18-30)

16•Sonda bir jigit Iysadan:

– Ustaz! Máńgilik ómirge iye bolıwım ushın qanday iygilikli isler islewim kerek? – dep soradı+.

17Iysa oǵan:

– Sen nege Mennen iygilik haqqında soradıń? Tek Quday ǵana iygilikli. Al máńgilik ómirge eriskiń kelse, Onıń buyrıqların orınla, – dedi+.

18Jigit Iysadan:

– Qanday buyrıqlardı? – dep soradı.

Iysa:

– «Adam óltirme, neke hadallıǵın buzba, urlıq isleme, jalǵan gúwalıq berme, 19ata-anańdı húrmetle[*] hám ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy!»[*], – dedi+.

20Jas jigit Oǵan:

– Men bulardıń hámmesin orınlap kiyatırman, jáne ne jetispeydi? – dedi+.

21Iysa oǵan:

– Eger minsiz bolǵıń kelse, barıp barlıq mal-múlkińdi satıp, aqshasın jarlılarǵa ber. Sonda seniń ǵáziyneń aspanda boladı. Sońınan kelip, Meniń izime er, – dedi+.

22Bul sózlerdi esitken jas jigit qapa bolıp, sol jerden ketip qaldı. Óytkeni onıń baylıǵı kóp edi.

23Iysa Óz shákirtlerine:

– Sizlerge shının aytıp turman: bay adamnıń Aspan Patshalıǵına kiriwi qıyın+. 24Taǵı sizlerge aytatuǵınım: bay adamnıń Qudaydıń Patshalıǵına kiriwinen góre, túyege iyneniń kózinen ótiw ańsatıraq, – dedi.

25Bunı esitken shákirtleri qattı tań qalısıp:

– Olay bolsa, kim qutqarıla aladı? – dep soradı.

26Al Iysa olarǵa qarap:

– Bul adamlardıń qolınan kelmeydi, biraq Quday ushın múmkin emes nárse joq, – dedi+.

27Sonda Petr juwap qaytarıp, Oǵan:

– Minekey, bizler hámme nársemizdi taslap, Seniń izińe erdik. Bizler nege erisemiz? – dedi+.

28Iysa olarǵa:

– Sizlerge shının aytıp turman: dúnya jańalanǵannan soń, Adam Ulı Óziniń saltanatlı taxtına otırǵanda, Meniń izime erip júrgen sizler de on eki taxtqa otırıp, Izrail xalqınıń on eki urıwına húkimdarlıq qılasızlar+. 29Sonda Meniń atım ushın óz úylerin, aǵa-inilerin, apa-qarındasların, ata-anasın[*], balaların, mal-múlkin taslap shıqqan hár kim júz ese artıǵı menen aladı hám máńgilik ómirge iye boladı+. 30Biraq birinshilerdiń kóbisi sońǵılar, sońǵılardıń kóbisi birinshiler boladı, – dedi+.

20

Júzim baǵındaǵı jumısshılar tuwralı tımsal

20^1Iysa jáne bılay dedi:

– Aspan Patshalıǵı óziniń júzim baǵına jumısshılardı jallap alıw ushın tań azanda shıqqan úy iyesine uqsaydı. 2Ol jumısshılar menen kúnine bir dinar tólewge kelisip, olardı óziniń júzim baǵına jiberipti. 3Saat toǵızlar shamasında shıǵıp, bazarda jumıssız turǵan adamlardı kórip, 4olarǵa: «Sizler de meniń júzim baǵıma barıńlar, men sizlerge tiyisli haqılarıńızdı beremen», – degende, olar barıptı. 5Ol saat on ekiler shamasında da, tústen keyin úshler shamasında da shıǵıp, taǵı usılay islepti. 6Keshki besler shamasında da shıǵıp, ele jumıssız turǵan basqa adamlardı kórip, olarǵa: «Nege bul jerde kún boyı jumıssız tursızlar?» – dep soraptı. 7Olar: «Sebebi bizlerdi hesh kim jallap alǵan joq», – dep juwap beripti. Ol: «Sizler de meniń júzim baǵıma barıp, miynet etińler[*]», – depti. 8Kún kesh bolǵanda, baǵdıń iyesi óziniń basqarıwshı xızmetkerine: «Jumısshılardı shaqırıp alıp, miynet haqıların ber. Eń sońǵı kelgenlerinen baslap, eń aldınǵı kelgenleri menen juwmaqla», – depti+. 9Sonda keshki besler shamasında kelgenler bir dinardan alıptı. 10Eń aldı menen kelgenler: «Bizler kóbirek alarmız», – dep oylaptı, biraq olar da bir dinardan alıptı. 11Is haqıların alǵan olar úy iyesine tońqıldap: 12«Mına eń sońında kelgenler bir saat ǵana jumıs isledi. Al siz olardı kúni boyı azaplanıp, ıssıǵa kúyip jumıs islegen bizler menen teń ettińiz», – depti. 13Biraq baǵdıń iyesi juwap qaytarıp, olardıń birewine: «Háy, dostım, men saǵan ádalatsızlıq etip turǵan joqpan. Sen meniń menen bir dinarǵa kelisken joq pa ediń? 14Haqıńdı alıp, jónińe ket. Men mına sońǵı adamǵa da saǵan bergenimdey bergim keledi. 15Meniń óz aqsham menen qálegenimdi islewime erkim joq pa? Meniń saqıylıǵıma ishi tarlıq qılıp tursań ba?» – depti.

16Solay etip, sońǵılar birinshiler, birinshiler sońǵılar boladı[*]+.

Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında úshinshi ret bildiriwi

(Mrk 10:32-34; Luk 18:31-34)

17•Erusalimge baratırǵanda, Iysa jolda on eki shákirtin awlaqqa shaqırıp alıp, olarǵa:

18– Minekey, bizler endi Erusalimge qaray kóterilip baratırmız. Sol jerde Adam Ulı bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimlerdiń qolına uslap beriledi. Olar Onı ólimge húkim etip, 19Onı masqaralaw, sabaw, atanaq aǵashqa shegelew ushın, basqa millet adamlarına tapsıradı. Biraq Ol úshinshi kúni qayta tiriledi, – dedi+.

Yaqıp hám Yuxannıń anasınıń ótinishi

(Mrk 10:35-45)

20•Sol waqıtta Zebedeydiń ullarınıń anası ulları menen Iysanıń qasına keldi. Onıń ayaǵına jıǵılıp, bir nárse soramaqshı boldı+.

21Iysa onnan:

– Tilegiń ne? – dep soradı.

Hayal Oǵan:

– Óz patshalıǵıńda usı eki ulımnıń birewin oń jaǵıńa, ekinshisin sol jaǵıńa otırǵızıwdı wáde et, – dedi+.

22Al Iysa juwap qaytarıp:

– Sizler ne sorap turǵanıńızdı bilmeysizler. Sizler Men ishetuǵın azap kesesinen ishe alasızlar ma?[*] – dedi.

Olar:

– Awa, ishe alamız, – dedi+.

23Iysa olarǵa:

– Meniń kesemnen ishesizler[*]. Biraq, Ózimniń oń jaǵım menen sol jaǵıma otırǵızıw Meniń erkimde emes. Ákem kimlerge arnaǵan bolsa, solar otıradı, – dedi.

24Bunı esitken on shákirti aǵalı-inili ekewine ashıwlanıp qaldı. 25Biraq Iysa olardı qasına shaqırıp alıp, bılay dedi:

– Basqa milletler arasında húkimdarları xalıqqa zulımlıq etip, basshıları ústemlik penen basqaratuǵının bilesizler. 26Biraq, sizlerdiń arańızda bunday bolmasın. Arańızda kim ullı bolǵısı kelse, sol sizlerge xızmetshi bolıwı shárt+. 27Arańızda kim birinshi bolǵısı kelse, sol sizlerge qul bolıwı shárt. 28Adam Ulı Ózine xızmet ettiriwge emes, al Ózi xızmet etiwge hám kóplerdiń azatlıq qunın tólew ushın, Óz janın baǵıshlawǵa keldi+.

Iysanıń eki soqırǵa shıpa beriwi

(Mrk 10:46-52; Luk 18:35-43)

29•Olar Erixo qalasınan shıqqanda, kóp xalıq Iysanıń izine erdi+. 30Sonda joldıń shetinde otırǵan eki soqır adam Iysanıń ótip baratırǵanın esitip:

– Iyem, Dawıttıń Urpaǵı! Bizlerge rehim ete gór! – dep baqırdı+.

31Xalıq únlerin shıǵarmawdı aytıp, olarǵa keyidi. Biraq olar onnan da beter qattı baqırıp:

– Iyem, Dawıttıń Urpaǵı! Bizlerge rehim ete gór! – dedi.

32Iysa toqtap, olardı shaqırıp aldı da:

– Meniń ózlerińiz ushın ne islewimdi qáleysizler? – dep soradı.

33Olar:

– Iyem, kózlerimizdi ashıwıńdı, – dep juwap berdi.

34Iysa olarǵa janı ashıp, kózlerine qolın tiygizdi.

Sol waqıtta-aq olardıń kózleri ashılıp, Onıń izine erdi+.

21

Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi

(Mrk 11:1-11; Luk 19:28-40; Yuxn 12:12-19)

21^1•Olar Erusalimge jaqınlap, Záytún tawınıń etegindegi Betfage degen awılǵa kelgende, Iysa eki shákirtin jumsap,+
2olarǵa bılay dedi:

– Qarsı aldıńızdaǵı awılǵa barıńlar. Oǵan kiriwden-aq, baylawlı turǵan eshek penen gúrreni tabasızlar. Olardı sheship alıp, Maǵan ákelińler. 3Eger birew sizlerge bir nárse dese, sizler: «Olar Iyemizge kerek», – dep aytıńlar, ol olardı sol waqıtta-aq jiberedi.

4Bul payǵambar arqalı aytılǵan mına sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı:+

5«Qız Sionǵa[*] aytıńlar:

Mine, seniń Patshań eshekke, jas eshekke,

Gúrrege minip, kishipeyillik penen saǵan kiyatır!»[*]

6Shákirtleri barıp, Iysanıń buyırǵanın isledi. 7Olar eshekti gúrresi menen alıp kelip, shapanların ústine japtı, Iysa gúrrege minip aldı. 8Xalıqtıń kópshiligi óz shapanların jolǵa tósep, basqaları tereklerden shaqa kesip alıp jolǵa jaydı+. 9Aldı-artında erip kiyatırǵan xalıq quwanısıp:

– Dawıttıń Urpaǵına hosanna![*]

Jaratqan Iyeniń atı menen keletuǵın jarılqansın!

Eń joqarıda hosanna![*] – dep baqırıstı+.

10Iysa Erusalimge kirip kelgende, pútkil qala janlanıp:

– Bul kim? – dep soradı.

11Xalıq:

– Bul – Iysa, Galiladaǵı Nasıradan shıqqan payǵambar, – dedi+.

Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı

(Mrk 11:15-19; Luk 19:45-48; Yuxn 2:13-22)

12•Iysa Ibadatxanaǵa kirip, ol jerden satıwshılar menen alıwshılardıń hámmesin quwıp shıǵardı da, aqsha almastırıwshılardıń stolların, kepter satıwshılardıń otırǵıshların awdarıp taslap,+
13olarǵa:

– «Meniń Úyim duwa etetuǵın úy dep ataladı»[*], – dep Muxaddes Jazıwda jazılǵan, al sizler onı qaraqshılardıń uyasına aylandırdıńlar![*] – dedi+.

14Ibadatxanada Iysanıń qasına soqırlar hám aqsaqlar kelgende, Ol olarǵa shıpa berdi. 15Bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler Ol islegen káramatlardı hám Ibadatxanada: «Dawıttıń Urpaǵına hosanna!» – dep baqırısqan balalardı kórip, ashıwlanıp qaldı da,+
16Oǵan:

– Olardıń ne dep atırǵanın esitip tursań ba? – dedi.

Iysa olarǵa:

– Awa! Sizler: «Náresteler hám emiziwli balalardıń awzınan, Ózińe maqtawlar aytqızdıń»[*], – dep Muxaddes Jazıwda aytılǵandı hesh oqımaǵansızlar ma? – dedi+.

17Sonnan soń, Iysa olardı qaldırıp, qaladan shıǵıp ketti hám Betaniyaǵa barıp, sol jerde túnedi+.

Quwrap qalǵan ánjir aǵashı

(Mrk 11:12-14, 20-24)

18•Erte azanda Iysa qalaǵa qaytıp kiyatırǵanda, ash boldı+. 19Jol boyında bir ánjir aǵashın kórip, onıń qasına bardı. Biraq onnan japıraqlarınan basqa hesh nárse tappaǵannan soń, aǵashqa:

– Bunnan bılay, sende máńgige hesh jemis óspesin, – dedi.

Ánjir aǵashı sol waqıtta-aq quwrap qaldı+. 20Shákirtleri bunı kórgende tań qalısıp:

– Bul ánjir aǵashı qalayınsha dárriw quwrap qaldı? – dep soradı.

21Iysa olarǵa juwap berip:

– Sizlerge shının aytıp turman: eger gúmansız isenseńler, tek ánjir aǵashına islegenimdey ǵana emes, hátte mına tawǵa: «Ornıńnan kóterilip, teńizge qula!» – deseńiz, aytqanıńız boladı+. 22Eger isenim menen duwa etseńler, ne sorasańlar da, hámmesin alasızlar, – dedi+.

Iysanıń biyligi haqqında soraw

(Mrk 11:27-33; Luk 20:1-8)

23•Iysa Ibadatxanaǵa kirip, tálim berip otırǵanda, Oǵan bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqalları kelip:

– Bul islerdi qanday biylik penen islep júrseń hám bunday biylikti Saǵan kim berdi? – dep soradı+.

24Iysa juwap qaytarıp:

– Men de sizlerge bir soraw bereyin. Eger onıń juwabın berseńler, Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytaman. 25Yaqıya adamlardı shomıldırıw ushın qayaqtan biylik aldı? Aspannan ba yamasa adamlardan ba? – dedi.

Olar óz ara oylasıp: «Eger „aspannan“ desek, Ol bizlerge: „Sonda nege oǵan isenbedińler“, – deydi+. 26Al eger „adamlardan“ desek xalıqtan qorqamız: hámmesi de Yaqıyanı payǵambar dep esaplaydı!» – desti+.

27Sonlıqtan olar Iysaǵa:

– Bilmeymiz, – dep juwap berdi.

Ol:

– Onday bolsa, Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytpayman, – dedi.

Eki ul tuwralı tımsal

28– Sizler qalay oylaysızlar: bir adamnıń eki ulı bolıptı. Ol birinshisine barıp: «Balam, sen búgin júzim baǵına barıp, jumıs isle», – depti. 29Ol: «Barmayman», – dep juwap beripti. Biraq sońınan ókinip, barıptı. 30Soń ákesi ekinshi ulına barıp, oǵan da solay depti. Ol: «Yaqshı, aǵa, baraman», – dep juwap beripti, biraq barmaptı.

31Usı ekewiniń qaysısı ákesiniń tilegin orınlaǵan boladı? – dep soradı Iysa.

– Birinshisi, – dep juwap qaytardı olar.

Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizlerge shının aytıp turman: salıqshılar hám buzıq hayallar Qudaydıń Patshalıǵına sizlerden burın kiredi. 32Óytkeni Yaqıya sizlerge haq joldı kórsetiw ushın kelgen edi, biraq sizler oǵan isenbedińler. Al salıqshılar menen buzıq hayallar oǵan isendi, biraq sizler bunı kórgennen keyin de táwbe etpedińler hám isenbedińler+.

Jawız diyxanlar haqqında tımsal

(Mrk 12:1-12; Luk 20:9-19)

33•– Endi basqa bir tımsaldı tıńlańlar: bir úy iyesi bolıptı. Ol júzim baǵın otırǵızıp, onı diywal menen qorshaptı, sharap iskenjesin qazıp, gúzet minarasın ornatıptı. Sońınan baǵın diyxanlarǵa ijaraǵa berip, ózi uzaq jerge ketip qalıptı+. 34Zúráát jıynaytuǵın máwsim jaqınlaǵanda, ol ózine tiyisli úlesin alıw ushın, diyxanlarǵa xızmetshilerin jiberipti. 35Diyxanlar onıń xızmetshilerin uslap alıp, olardıń birewin sabap, ekinshisin óltirip, al jáne birewin tas boran qılıptı+. 36Sońınan baǵdıń iyesi burınǵıdan da kóp basqa xızmetshilerin jibergende, olarǵa da solay islepti. 37Eń aqırında ol: «Ulımdı húrmet eter» dep, olarǵa óz ulın jiberipti+. 38Biraq diyxanlar onıń ulın kórip, bir-birine: «Bul – miyrasxor-ǵo. Júrińler, onı óltirip, miyras múlkine iye bolayıq», – desipti+. 39Olar onı uslap alıp, júzim baǵınan sırtqa shıǵarıp óltiripti+.

40Endi júzim baǵınıń iyesi kelgende, sol diyxanlarǵa ne qıladı?

41Olar Iysaǵa:

– Ol bul jawızlardı rehimsizlik penen óltiredi de, júzim baǵın waqtında jemisin berip turatuǵın basqa diyxanlarǵa ijaraǵa beredi, – dedi+.

42Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler Muxaddes Jazıwlarda mına sózlerdi oqımaǵansızlar ma?

«Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,
Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı.
Jaratqan Iye qılǵan bul is,
Kózimizge ájayıp kórindi!»[*]+

43Sonlıqtan Meniń sizlerge aytatuǵınım: Quday Óz Patshalıǵın sizlerden tartıp aladı da, onı jemisin berip turatuǵın xalıqqa beredi. 44Sol tasqa túsken adamnıń shıl-párshesi shıǵadı. Tas kimniń ústine tússe, sonı jenship taslaydı+.

45Bas ruwxaniyler menen pariseyler Iysanıń aytqan tımsalların esitkennen soń, Onıń ózleri haqqında aytqanın túsinip, 46Onı qolǵa alıwǵa tırıstı. Biraq xalıqtan qorqtı, sebebi xalıq Onı payǵambar dep sanaytuǵın edi+.

22

Úyleniw toyı tuwralı tımsal

(Luk 14:15-24)

22^1•Iysa olarǵa tımsallar menen sózin dawam etip, bılay dedi:+

2– Aspan Patshalıǵı bir patshanıń óz balasınıń úyleniw toyın bergenine uqsaydı+. 3Toyǵa mirát etilgenlerdi shaqırıp keliw ushın, patsha xızmetshilerin jiberipti. Biraq olardıń kelgisi kelmepti. 4Sonda ol jáne basqa xızmetshilerin jiberip: «Mirát etilgenlerge aytıńlar: mine, men zıyapatımdı tayarlap qoydım, ógizlerim de, semirtilgen mallarım da soyıldı, hámmesi de tayın. Toyǵa kelsin!» – dep aytıp qalıptı. 5Biraq, mirát etilgenler onıń sózine kewil awdarmaptı: kimisi egislik jerine, kimisi sawda-satıǵına ketipti. 6Al geybirewleri patshanıń xızmetshilerin uslap alıp, xorlap óltiripti+. 7Bunı esitken patsha qáhárlenip, óziniń áskerlerin jiberipti. Sol jınayatshılardı óltirtip, olardıń qalaların órtetip jiberipti+. 8Sonda ol óziniń xızmetshilerine: «Toydıń ası tayar, biraq mirát etilgenler ılayıqsız boldı+. 9Sonlıqtan endi sizler jol dárbentlerine barıp, ushıratqanlarıńızdıń bárin toyǵa shaqırıp kelińler», – depti. 10Sonda xızmetshileri jollarǵa shıǵıp, ushıratqanlarınıń bárin de: jaqsısı bolsın, jamanı bolsın, shaqırıp jıynap kelipti. Toyxana qonaqlarǵa tolı bolıptı. 11Patsha qonaqlardı kóriwge kirgende, toy kiyimin kiymegen birewge kózi túsip, 12oǵan: «Háy, dostım, sen bul jerge toy kiyimisiz qalay kirgenseń?» – depti. Biraq ol úndemepti. 13Sonda patsha xızmetshilerine buyırıp, bılay depti: «Mınanıń ayaq-qolın baylap, sırtqa, qarańǵılıqqa taslańlar! Ol sol jerde jılap, pushayman jeydi»+.

14Óytkeni mirát etilgenler kóp, al tańlap alınǵanlar az.

Salıq tólew tuwralı

(Mrk 12:13-17; Luk 20:20-26)

15•Sonda pariseyler sırtqa shıǵıp ketip, Iysanı qalay sózinen tutıw tuwralı oylasa basladı+. 16Oǵan Hirodtıń tárepdarları menen birge ózleriniń shákirtlerin jiberip, bılay dep aytqızdı:

– Ustaz! Bizler Seniń durıs adam ekenińdi hám jaǵımpazlıq etpeytuǵınıńdı bilemiz. Óytkeni Sen adamlardıń bet-júzine qaramaysań+. 17Solay etip, bizlerge aytshı, Sen mınaǵan qalay qaraysań: Rim imperatorına salıq tólew durıs pa yamasa nadurıs pa+?

18Biraq Iysa olardıń haram niyetin bilip, olarǵa:

– Háy, eki júzliler! Sizler Meni nege sınap atırsızlar+? 19Maǵan salıq teńgesin kórsetińler, – dedi.

Olar Oǵan bir dinar ákelip berdi. 20Ol:

– Bunda kimniń súwreti bar hám kimniń atı jazılǵan? – dep soradı.

21Olar:

– Rim imperatorınıń, – dep juwap berdi.

Sonda Iysa:

– Olay bolsa, imperatordıń haqın imperatorǵa, Qudaydıń haqın Qudayǵa berińler, – dedi+.

22Olar bunı esitip, tań qalıstı hám Onıń janınan ketip qaldı.

Qayta tiriliw tuwralı soraw

(Mrk 12:18-27; Luk 20:27-40)

23•Qayta tiriliw joq, dewshi saddukeyler sol kúni Iysaǵa kelip, bılay dep soraw qoydı:+

24– Ustaz! Muwsa: «Birew balası bolmay ólse, izinde qalǵan jesirine inisi úylenip, aǵasınıń urpaǵın dawam ettirsin»,[*] – degen-ǵo+. 25Bizde aǵayinli jeti jigit bar edi. Olardıń birinshisi úylenip, qaytıs boldı, balası bolmaǵanlıqtan, hayalı inisine qaldı. 26Ekinshisine de, úshinshisine de, hátte, jetinshisine de solay boldı. 27Bárinen keyin hayaldıń ózi de qaytıs boldı. 28Al endi qayta tirilgende hayal jetewiniń qaysısınıń hayalı boladı? Ol olardıń hámmesine de hayal bolǵan edi-ǵo.

29Iysa olarǵa juwap qaytarıp bılay dedi:

– Sizler Muxaddes Jazıwlardı da, Qudaydıń qúdiretin de bilmegenlikten aljasıp tursızlar. 30Óytkeni adamlar qayta tiriliwde úylenbeydi de, turmısqa da shıqpaydı, al aspandaǵı perishteler sıyaqlı boladı. 31Ólgenlerdiń qayta tiriliwi tuwralı Qudaydıń sizlerge aytqanların oqımaǵansızlar ma? 32Quday: «Men Ibrayımnıń Qudayıman, Ísaqtıń Qudayıman, Yaqıptıń Qudayıman»[*], – degen. Quday ólilerdiń emes, al tirilerdiń Qudayı+.

33Bunı esitken xalıq Onıń tálimatına tań qaldı.

Eń baslı buyrıq

(Mrk 12:28-34; Luk 10:25-28)

34•Iysanıń saddukeylerdi sóyletpey taslaǵanın esitken pariseyler bir jerge jıynaldı. 35Olardıń arasınan bir nızam muǵallimi Iysanı sınamaqshı bolıp, 36Onnan:

– Ustaz! Muxaddes Nızamdaǵı eń baslı buyrıq qaysı? – dep soradı.

37Iysa oǵan:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni shın júrekten, jan-tániń hám pútkil aqıl-oyıń menen súy»[*]+. 38Bul – birinshi hám eń baslı buyrıq. 39Ekinshisi de sol sıyaqlı: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy»[*]+. 40Pútkil Muxaddes Nızam da, payǵambarlardıń Jazıwları da usı eki buyrıqqa tiykarlanǵan, – dedi+.

Masiyx kimniń Urpaǵı?

(Mrk 12:35-37; Luk 20:41-44)

41•Pariseyler jıynalıp bolǵannan soń, Iysa olardan:

42– Masiyx haqqında ne oylaysızlar? Ol kimniń urpaǵı? – dep soradı.

– Ol Dawıttıń Urpaǵı, – dedi olar+.

43Iysa olardan:

– Olay bolsa, Dawıt Muxaddes Ruwxtan ilhamlanıp, Masiyxtı qalayınsha «Iyem» dep ataǵan? Ol bılay degen-ǵo:

44«Jaratqan Iye Iyeme ayttı:

„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,

Meniń oń jaǵımda otır“»[*]+.

45Solay etip, Dawıt Onı «Iyem» dep ataǵan bolsa, Ol qalayınsha onıń urpaǵı boladı? – dep soradı.

46Oǵan hesh kim de juwap bere almadı hám sol kúnnen baslap, Oǵan soraw beriwge hesh kimniń batılı barmadı+.

23

Iysanıń diniy muǵallimler menen pariseylerdi ayıplawı

(Mrk 12:38-40; Luk 11:39-51; 13:34-35; 20:45-47)

23^1•Sonda Iysa xalıqqa hám Óziniń shákirtlerine bılay dedi:

2– Muwsanıń orınlıǵına diniy muǵallimler menen pariseyler otırdı. 3Sonlıqtan olardıń sizlerge aytqanlarınıń hámmesin de orınlańlar. Biraq, olardıń islegenin islemeńler. Sebebi olar aytadı, biraq aytqanların ózleri islemeydi+. 4Olar kóterip júriwge qıyın awır júklerdi baylap, adamlardıń iynine salıp, kótertedi. Al ózleri olardı barmaǵı menen de qozǵaǵısı kelmeydi. 5Olar barlıq islerin adamlardıń kózine túsiw ushın ǵana isleydi. Ishine Qudaydıń sózi jazıp salınǵan qutılarınıń kólemin úlkeytip, mańlaylarına baylap, kiyimleriniń shashaqların uzın etip qoyadı+. 6Olar zıyapatlarda tórde, májilisxanalarda sıylı orında otırǵandı jaqsı kóredi+. 7Bazar maydanlarında ózlerine sıylap sálem bergendi hám ózlerin «ustaz» dep atawın unatadı. 8Al sizler ózlerińizdi «ustaz» dep atatpańlar, óytkeni sizlerdiń jalǵız-aq Ustazıńız bar. Sizlerdiń bárińiz bir-birińizge tuwısqansız+. 9Jer júzinde hesh kimdi de «áke» dep atamańlar, óytkeni sizlerdiń jalǵız-aq Ákeńiz bar, Ol aspanda+. 10Ózlerińizdi «jolbasshı» dep te atatpańlar, sebebi sizlerdiń jalǵız-aq jolbasshıńız bar, Ol – Masiyx.
11Arańızdaǵı eń ullıńız sizlerdiń xızmetshińiz bolsın+. 12Óytkeni kim de kim ózin joqarı tutsa, ol pásletiledi, kim de kim ózin pás tutsa, ol mártebeli qılınadı+.

13Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sebebi sizler adamlarǵa Aspan Patshalıǵınıń esigin jabasızlar. Ózlerińiz de kirmeysizler, kirgisi kelgenlerdi de kirgizbeysizler. [+
14[*]]

15Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler óz dinińizge bir adamdı bolsa da kirgiziw ushın teńizdi de, qurǵaqlıqtı da aylanıp shıǵasızlar. Al kirgizgennen soń, onı ózlerińizden de eki ese jaman dozaqı qılasızlar.

16Hásiret shegesizler, soqır jetelewshiler! Sizler bılay deysizler: «Kim de kim Ibadatxana menen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli emes, al kim de kim Ibadatxanadaǵı altın menen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli»+. 17Háy, aqılsız soqırlar! Qaysısı ullıraq: altın ba yamasa altındı muxaddes qılatuǵın Ibadatxana ma+? 18Jáne de: «Kim de kim qurbanlıq orın menen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli emes, al kim de kim onıń ústindegi qurbanlıq penen ant etse, ol antın orınlawǵa minnetli», – deysizler. 19Háy, soqırlar! Qaysısı ullıraq: qurbanlıq pa yamasa qurbanlıqtı muxaddes qılatuǵın qurbanlıq orın ba+? 20Solay etip, qurbanlıq orın menen ant etiwshi adam orın menen de, orınnıń ústindegilerdiń hámmesi menen de ant etken boladı. 21Ibadatxana menen ant etiwshi adam Ibadatxana menen de, onda jasaytuǵın Quday menen de ant etken boladı+. 22Aspan menen ant etiwshi adam Qudaydıń taxtı menen de, onıń ústinde otırǵan Quday menen de ant etken boladı+.

23Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler jalbız, anis, zire sıyaqlı ósimliklerdiń onnan birin beresizler, biraq Muxaddes Nızamdaǵı eń baslılarına: ádillikke, miyrim-shápáátke hám sadıqlıqqa kewil bólmeysizler. Bunı da islep, onı da qaldırmawıńız kerek edi+. 24Háy, shirkeydi súzip taslap, túyeni jutatuǵın soqır jetelewshiler!

25Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler tabaq-keseniń sırtın tazalaysızlar, biraq olardıń ishi nápsiqawlıq hám júwensizlikke tolǵan. 26Háy, soqır parisey! Sen dáslep tabaq-keseniń ishin tazala, sonda olardıń sırtı da taza boladı.

27Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler háklengen qábirlerge uqsaysızlar: olar sırtınan sulıw bolıp kórinse de, ishi óliklerdiń súyekleri menen pataslıqqa tolǵan+. 28Sol sıyaqlı sizler de sırtıńızdan adamlarǵa ózlerińizdi haq adam etip kórsetesizler, biraq ishlerińiz eki júzlilik penen nızamsızlıqqa tolı.

Jazalarıńızdı tartasızlar!

29– Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sizler payǵambarlarǵa mazarlar ornatasızlar. Haq adamlardıń esteliklerin bezep: 30«Eger de ata-babalarımızdıń zamanında ómir súrgenimizde, payǵambarlardıń qanın tógiwde olarǵa sherik bolmas edik», – deysizler+. 31Solay etip, ózlerińizdiń payǵambarlardı óltirgenlerdiń urpaǵı ekenligińizdi dálilleysizler. 32Ata-babalarıńızdıń islegen gúnalarınıń mólsherin tolıqtıra berińler! 33Jılanlar, uwlı jılanlardıń tuqımları! Sizler qalay etip dozaq jazasınan qashıp qutılmaqshısızlar+? 34Sol sebepli Men sizlerge payǵambarlardı, danalardı, diniy muǵallimlerdi jiberemen. Sizler olardıń geybirewlerin óltiresizler, geybirewlerin atanaq aǵashqa shegeleysizler, basqaların májilisxanalarıńızda qamshılap, qaladan-qalaǵa quwdalaysızlar+. 35Solay etip, haq Abıldıń[*] qanınan baslap, Ibadatxanadaǵı Muxaddesxana menen qurbanlıq orınnıń arasında sizler óltirgen Baraqiyanıń ulı Zexariyanıń[*] qanına deyin, jer betinde tógilgen haq adamlardıń qanlarınıń bári de sizlerdiń moyınlarıńızǵa júklenedi+. 36Sizlerge shının aytıp turman: bulardıń hámmesi ushın usı áwlad jazaǵa tartıladı.

Iysanıń Erusalim tuwralı qayǵırıwı

37•– Oh, Erusalim, Erusalim! Payǵambarlardı óltiriwshi, Qudaydıń saǵan jibergenlerin tas boran qılıwshı qala! Óz shójelerin qanatınıń astına alǵan mákiyen sıyaqlı, Men de seniń balalarıńdı neshe ret jıynamaqshı boldım, biraq sizler qálemedińler+. 38Mine, úyińizdi Quday taslap ketip, ol qańırap qaladı. 39Sizlerge aytatuǵınım: «Jaratqan Iyeniń atı menen keletuǵın jarılqansın!»[*] – dep aytqanlarıńızǵa deyin Meni qaytıp kórmeysizler+.

24

Iysanıń Ibadatxananıń qıyralıwın boljawı

(Mrk 13:1-13; Luk 21:5-19)

24^1•Iysa Ibadatxanadan shıǵıp baratırǵanda, shákirtleri Oǵan Ibadatxananıń imaratların nusqap kórsetiw ushın qasına keldi. 2Sonda Iysa olarǵa:

– Mınalardıń bárin kórip tursızlar ma? Sizlerge shının aytıp turman: bul jerde tas ústinde tas qalmaydı, hámmesi qıyratıladı, – dedi+.

3Sonnan soń, Ol Záytún tawında otırǵanda shákirtleri awlaqta Onıń qasına kelip:

– Ustaz, bunıń qashan bolatuǵının bizlerge aytıp ber. Seniń keliwińdi hám usı zamannıń aqırın qanday belgi bildiredi? – dep soraw qoydı.

4Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Birewlerdiń sizlerdi aldawınan saq bolıńlar!+
5Sebebi kópler Meniń atım menen kelip: «Men – Masiyxpan» dep, kóp adamlardı aldaydı+. 6Sizler urıslardıń shawqımın hám urıslar tuwralı xabarlardı esitesizler, biraq qáweterlenbeńler. Bulardıń bolıwı shárt, biraq bul ele aqırı emes+. 7Óytkeni millet milletke qarsı, patshalıq patshalıqqa qarsı kóteriledi, kóp jerlerde asharshılıqlar hám jer silkiniwler boladı+. 8Al bulardıń hámmesi tolǵaq azabınıń baslanıwına uqsaydı.

9Sonda sizlerdi qıynawǵa uslap beredi hám óltiredi. Meniń atım ushın barlıq xalıqlar sizlerdi jek kóredi+. 10Sonda kóp adamlar isenimnen qaytadı, bir-birine satqınlıq islep, bir-birin jek kóredi+. 11Kóplegen jalǵan payǵambarlar payda bolıp, kóp adamlardı aldaydı+. 12Nızamsızlıq kóbeygenlikten, kóp adamlardıń súyispenshiligi suwıydı. 13Biraq, aqırına deyin shıdaǵan qutqarıladı+. 14Aspan Patshalıǵı tuwralı Xosh Xabar pútkil jer júzine járiyalanıp, barlıq xalıqlarǵa gúwalıq boladı. Sonnan keyin, usı zamannıń aqırı keledi+.

Eń ullı apat

(Mrk 13:14-23; Luk 21:20-24)

15•– Al Daniel payǵambar aldın ala aytqan wayran qılatuǵın jerkenishli bir zattıń muxaddes orında turǵanın kórgenińizde[*], – payǵambardıń jazıwın oqıǵan adam bul zattıń mánisin túsinsin, –+
16Yahudiyadaǵılar tawlarǵa qashsın. 17Kim de kim tamnıń tóbesinde bolsa, úyinen bir nárse alıw ushın tómenge túspesin+. 18Kim de kim atızda bolsa, shapanın alıw ushın izine qaytpasın. 19Sol kúnleri júkli hám emiziwli hayallarǵa qanday qıyın boladı!+
20Qashatuǵın waqıtlarıńız qıs máwsimine yamasa Shabbat kúnine[*] tuwrı kelmesin dep, duwa etińler. 21Sebebi sonda dúnya jaratılǵannan beri usı kúnge deyin bolmaǵan hám qaytıp bolmaytuǵın ullı apat boladı+. 22Eger sol kúnler qısqartılmaǵanda, hesh kim de qutqarılmaǵan bolar edi, biraq tańlap alınǵanlar ushın, sol kúnlerdi qısqartadı+.

23Sonda eger sizlerge birew: «Qarańlar, Masiyx bul jerde!» yamasa: «Ol ana jerde» dese isenbeńler+. 24Óytkeni jalǵan masiyxlar hám jalǵan payǵambarlar payda bolıp, eger múmkin bolsa, tańlap alınǵanlardı da aldaw ushın, ullı káramatlı belgiler hám tań qalarlıq islerdi kórsetedi+. 25Dıqqat etińler! Men sizlerge aldın ala aytıp atırman+.

26Solay etip, eger sizlerge: «Mine, Ol shólistanda!» dese, shıqpańlar yamasa: «Ol jasırın bólmelerde» dese, isenbeńler. 27Sebebi Adam Ulınıń keliwi shıǵısta payda bolıp, aspan boylap batısqa zuwlap ótken jıldırımday boladı+.

28Ólik qay jerde bolsa, quzǵınlar sol jerge jıynaladı+.

Adam Ulınıń qayta keliwi

(Mrk 13:24-27; Luk 21:25-28)

29•– Sol kúnlerdiń apatınan soń,

«Birden quyash qarańǵılanadı,
Ay óz jaqtısın túsirmeydi,
Juldızlar aspannan túsip,
Aspan kúshleri silkinedi»[*]+.

30Sonda aspanda Adam Ulınıń káramatlı belgisi kóringende, jer júzindegi barlıq xalıqlar jılay baslaydı. Olar Adam Ulınıń ullı qúdiret hám saltanat penen aspandaǵı bultlardıń ústinde kiyatırǵanın kóredi.[*]+
31Kárnaydıń kúshli dawısı menen Ol Óziniń perishtelerin jiberedi hám olar dúnyanıń tórt tárepinen, aspannıń bir shetinen baslap ekinshi shetine deyin, Onıń tańlap alǵanların jıynap keledi+.

Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar!

(Mrk 13:28-31; Luk 21:29-33)

32•– Ánjir aǵashın mısalǵa alıńlar: onıń shaqaları jumsarıp, japıraq shıǵara baslaǵanda, jazdıń jaqın ekenin bilesizler. 33Sol sıyaqlı, sizler usılardıń hámmesin kórgenińizde Adam Ulınıń jaqınlap, esik aldında turǵanın bilińler! 34Sizlerge shının aytıp turman: bul áwlad joq bolıp ketpesinen burın bulardıń hámmesi boladı+. 35Aspan menen jer joyıladı, biraq Meniń sózlerim hesh qashan joyılmaydı+.

Sol kúndi yamasa saattı hesh kim de bilmeydi

(Mrk 13:32-37; Luk 17:26-30, 34-36)

36•– Biraq, sol kúndi hám sol saattı hesh kim de bilmeydi: aspandaǵı perishteler de, Uldıń Ózi de[*], tek ǵana Ákem biledi+. 37Nuxtıń zamanında qalay bolǵan bolsa, Adam Ulı kelgende de solay boladı+. 38Óytkeni topan suwınan burın, Nux kemege[*] mingen kúnge deyin, adamlar iship-jedi, úylendi, turmısqa shıqtı. 39Topan suwı basıp, bárin qırıp joyǵanǵa deyin, olar ańǵarmadı. Adam Ulı kelgende de solay boladı+. 40Sol waqıtta eki adam atızda bolsa, birewi alınıp, ekinshisi qaldırıladı+. 41Eki hayal digirman tartıp otırsa, birewi alınıp, ekinshisi qaldırıladı.

42Solay etip, sergek bolıńlar! Sebebi Iyeńizdiń qashan keletuǵının bilmeysizler+. 43Mınanı bilip qoyıńlar: eger úy iyesi urınıń túnniń qaysı waqtında keletuǵının bilse uyıqlamay, úyine urınıń buzıp kiriwine múmkinshilik bermegen bolar edi+. 44Sonlıqtan sizler de tayar bolıp turıwıńız shárt! Óytkeni Adam Ulı sizler oylamaǵanda keledi+.

45•Iyesi úy-ishimdegilerdi basqarsın hám olarǵa waqtında awqatın bersin dep tayınlaǵan isenimli hám aqıllı xızmetshi kim? 46Iyesi kelgende onıń solay islep atırǵanın kórse, sol xızmetshi baxıtlı!+
47Sizlerge shının aytıp turman: iyesi onı óziniń pútkil mal-múlkin basqarıwshı etip tayınlaydı. 48Al eger sol xızmetshi jaman bolıp, ishinen: «Iyem tez kele qoymas», – dep oylap,+
49xızmetshi joldasların sabap, máskúnemler menen birge iship-jese, 50sonda sol xızmetshiniń iyesi kútpegen kúni hám oylamaǵan waqıtta kelip, 51onı ayawsız jazalap, eki júzlilerdiń awhalına saladı. Sol jerde ol jılap, pushayman jeydi+.

25

On qız tuwralı tımsal

25^1– Sol kúni Aspan Patshalıǵı shıraların alıp, kúyewdi qarsı alıwǵa shıqqan on qızǵa uqsaydı+. 2Olardıń besewi aqılsız, al besewi aqıllı bolıptı. 3Aqılsız qızlar shıraların alıptı da, biraq awısıq may almay shıǵıptı. 4Al aqıllı qızlar shıraları menen qosa may quyılǵan ıdısların da alıp shıǵıptı. 5Kúyew keshikkennen soń olardıń hámmesi qalǵıp, uyıqlap qalıptı+. 6Biraq tún ortası bolǵanda: «Kúyew kiyatır, onı qarsı alıwǵa shıǵıńlar», – dep baqırǵan dawıs esitilipti. 7Sonda qızlardıń hámmesi turıp, ózleriniń shıraların tayarlaptı. 8Aqılsız qızlar aqıllılarǵa: «Bizlerge maylarıńızdan az-maz berińler, shıralarımız sónip atır», – depti. 9Al aqıllı qızlar: «Bizlerge de, sizlerge de jetpey qalıwı múmkin, jaqsısı, satıwshılarǵa barıp satıp alıńlar», – dep juwap beripti. 10Olar may satıp alıwǵa ketken waqıtta kúyew kelipti. Tayar turǵan qızlar onıń menen birge toyxanaǵa kirgennen soń, qapı bekitilipti+. 11Sońınan qalǵan qızlar da kelip: «Iyem! Iyem! Bizlerge qapını ash!» – dep jalınıptı+. 12Biraq ol: «Sizlerge shının aytıp turman: men sizlerdi tanımayman!» – dep juwap qaytarıptı+.

13Solay etip, sergek bolıńlar, sebebi Adam Ulınıń keletuǵın kúnin hám waqtın bilmeysizler+.

Amanat etilgen talant tuwralı tımsal

(Luk 19:11-27)

14•– Aspan Patshalıǵı bir adamnıń saparǵa ketpesinen burın xızmetshilerin shaqırıp alıp, olarǵa óziniń mal-múlkin amanat etkenine uqsaydı. 15Olardıń uqıbına qaray, birewine bes, ekinshisine eki, úshinshisine bir talant berip, jolǵa atlanıptı. 16Bes talant alǵanı dárriw barıp, aqshanı sawdaǵa aylandırıp, jáne besewin arttırıptı. 17Eki talant alǵanı da solay islep, jáne ekewin arttırıptı. 18Bir talant alǵanı barıp, xojayınınıń aqshasın jerge kómip jasırıptı.

19Aradan kóp waqıt ótkennen soń xızmetshilerdiń xojayını qaytıp kelip, olardan esap talap etipti+. 20Sonda bes talant alǵanı jáne besewin ákelip: «Xojayın, maǵan bes talant bergen edińiz, minekey, men jáne besewin arttırdım», – depti. 21Xojayını oǵan: «Bárekella, jaqsı hám isenimli xızmetshim! Kishkene iste isenimli boldıń, men saǵan úlken is tapsırmaqshıman. Júr, meniń quwanıshıma sherik bol!» – depti+. 22Eki talant alǵanı da kelip: «Xojayın, siz maǵan eki talant bergen edińiz, minekey, men jáne ekewin arttırdım», – depti. 23Xojayını oǵan: «Bárekella, jaqsı hám isenimli xızmetshim! Kishkene iste isenimli boldıń, men saǵan úlken is tapsırmaqshıman. Júr, meniń quwanıshıma sherik bol!» – depti.

24Sońınan bir talant alǵanı da kelip: «Xojayın, siziń qatal adam ekenińizdi bilemen. Siz ózińiz ekpegen jerińizden orıp, shashpaǵan jerińizden jıynaysız. 25Sonlıqtan men sizden qorqıp, talantıńızdı jerge kómip jasırǵan edim. Minekey, aqshańız, alıń», – depti. 26Al xojayını oǵan juwap qaytarıp bılay depti: «Háy, jaman hám jalqaw xızmetshim! Meniń ózim ekpegen jerden orıp, shashpaǵan jerden jıynaytuǵınımdı biledi ekenseń,+
27meniń aqshamdı aylanısqa jiberetuǵın adamǵa beriwiń tiyis edi, qaytıp kelgenimde ózimdikin paydası menen alar edim. 28Endi onnan talanttı alıńlar da, onı on talantı barǵa berińler! 29Óytkeni kimde bar bolsa, oǵan jáne de mol etip beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı+. 30Al mına jaramsız xızmetshini sırtqa, qarańǵılıqqa shıǵarıp taslańlar. Sol jerde ol jılap, pushayman jeydi[*]»+.

Aqırzamandaǵı húkim

31– Adam Ulı Óz saltanatı ishinde barlıq perishteleri menen birge kelgende, Óziniń saltanatlı taxtına otıradı+. 32Sonda barlıq xalıqlar Onıń aldına jıynaladı hám Ol shopannıń qoylardı eshkilerden ayırǵanı sıyaqlı, olardı ayırıp bóledi+. 33Qoylardı oń jaǵına, eshkilerdi sol jaǵına qoyadı. 34Sonda Patsha oń jaǵındaǵılarǵa: «Kelińler, Ákemnen jarılqanǵanlar, dúnya jaratılǵannan beri sizler ushın tayarlap qoyılǵan patshalıqtı miyras etip alıńlar+. 35Sebebi Men ash bolǵanımda, sizler Maǵan awqat berdińler, shóllegenimde, suw berdińler, jat jerde júrgenimde, Meni qabıl aldıńlar+. 36Jalańash bolǵanımda, kiyim berdińler, nawqas bolǵanımda, ǵamxorlıq qıldıńlar, qamaqta bolǵanımda, Maǵan keldińler», – deydi+. 37Sonda haq adamlar Oǵan: «Iyem! Bizler qashan ash bolǵanıńdı kórip, Saǵan awqat berdik, qashan shóllegenińdi kórip, suw berdik? 38Qashan jat jerde júrgenińdi kórip, Seni qabıl ettik, qashan jalańash bolǵanıńda, kiyim berdik? 39Qashan nawqas yamasa qamaqta bolǵanıńdı kórip, Saǵan bardıq?» – deydi. 40Patsha olarǵa juwap berip: «Sizlerge shının aytıp turman: sizlerdiń usı islerdi Meniń mına eń qarapayım tuwısqanlarımnıń birewine islegenińiz – Maǵan islegenińiz boladı», – deydi+. 41Sonnan keyin, Ol sol jaǵındaǵılarǵa: «Háy, ǵarǵıs alǵanlar! Meniń qasımnan arman, shaytan hám onıń perishteleri ushın tayarlap qoyılǵan máńgilik otqa ketińler!+
42Óytkeni Men ash bolǵanımda, sizler Maǵan awqat bermedińler, shóllegenimde, suw bermedińler. 43Jat jerde júrgenimde, Meni qabıl almadıńlar, jalańash bolǵanımda, kiyim bermedińler, nawqas bolǵanımda, qamaqta bolǵanımda, Maǵan kelmedińler», – deydi. 44Sonda olar juwap berip: «Iyem! Bizler Seniń qashan ya ash bolǵanıńdı, ya shóllegenińdi, ya jat jerde júrgenińdi, ya jalańash, ya nawqas, ya qamaqta bolǵanıńdı kórip, Saǵan xızmet etpedik?» – deydi. 45Sonda Patsha juwap qaytarıp: «Sizlerge shının aytıp turman: sizlerdiń usı islerdi mına eń qarapayım birewine islemegenińiz – Maǵan islemegenińiz boladı», – deydi+.

46Solay etip, olar máńgilik azapqa jiberiledi, al haq adamlar máńgilik ómirge erisedi+.

26

Iysanı óltiriw ushın til biriktiriw

(Mrk 14:1-2; Luk 22:1-2; Yuxn 11:45-53)

26^1•Iysa usı sózlerdiń hámmesin aytıp bolǵannan keyin, Óz shákirtlerine:

2– Endi eki kúnnen soń, Qutqarılıw bayramı[*] bolatuǵının bilesizler. Sonda Adam Ulı atanaq aǵashqa shegeleniwge uslap beriledi, – dedi+.

3Sol waqıtta bas ruwxaniyler hám xalıq aqsaqalları Kayafa degen bas ruwxaniydiń háwlisine jıynaldı. 4Olar Iysanı hiyle menen qolǵa túsirip óltiriw haqqında másláhátlesti. 5Biraq olar: «Xalıq arasında qozǵalań bolmawı ushın, bul isti bayram kúnleri islemeyik», – desti.

Iysa Betaniyada

(Mrk 14:3-9; Yuxn 12:1-8)

6•Iysa Betaniyada, burın teri keselligi menen awırǵan Shimonnıń úyinde,+
7dasturxan basında otırǵanda, qolında qımbatbaha átir mayǵa tolı mármer ıdıs bar bir hayal Onıń qasına kelip, átir maydı Onıń basına quydı. 8Bunı kórgen shákirtleri ashıwlanıp:

– Bunday ısırapkershiliktiń ne keregi bar? 9Bul átir maydı qımbatqa satıp, aqshasın jarlılarǵa úlestirip beriwge bolatuǵın edi, – desti.

10Biraq Iysa bunı esitip, olarǵa:

– Bul hayaldı nege uyaltıp atırsızlar? Ol Maǵan jaqsılıq isledi. 11Jarlılar sizler menen bárqulla birge, al Men sizler menen bárqulla birge bolmayman+. 12Ol bul átir maydı deneme quyıp, Meni jerlewge tayarladı+. 13Sizlerge shının aytıp turman: Xosh Xabar dúnyanıń qay jerinde járiyalansa da, bul hayal eske alınıp, onıń islegen isi aytılatuǵın boladı, – dedi+.

Yahudanıń satqınlıǵı

(Mrk 14:10-11; Luk 22:3-6)

14•Sońınan Iysanıń on eki shákirtiniń biri Yahuda Isqariot dep atalǵan adam bas ruwxaniylerge barıp:+

15– Iysanı sizlerge uslap bersem, maǵan ne beresizler? – dep soradı.

Olar oǵan otız gúmis teńge usındı+. 16Yahuda da sol waqıttan baslap Iysanı uslap beriwge qolaylı payıt izledi.

Iysanıń Óz shákirtleri menen Qutqarılıw bayramınıń asın jewi

(Mrk 14:12-21; Luk 22:7-13; Yuxn 13:21-30)

17•Ashıtqısız nan bayramınıń[*] birinshi kúninde Iysanıń shákirtleri Oǵan kelip:

– Qutqarılıw bayramınıń asın jewiń ushın qay jerde tayarlıq kóriwimizdi qáleyseń? – dep soradı.

18Ol juwap berip bılay dedi:

– Qaladaǵı pálenshe degen adamǵa barıp, oǵan: «Ustazımız: „Meniń kúnim jaqınlap qaldı. Shákirtlerim menen birge bayram asın seniń úyińde jeymen“, dedi», – dep aytıńlar.

19Shákirtleri Iysanıń tapsırmasın orınlap, bayram asın tayarladı.

20Kesh bolǵanda, Iysa on eki shákirti menen birge dasturxan átirapına otırdı. 21Olar awqatlanıp otırǵanda, Iysa:

– Sizlerge shının aytıp turman: arańızdaǵı birińiz Maǵan satqınlıq isleydi, – dedi+.

22Sonda olar qattı qapa bolıp, birinen soń biri Onnan:

– Men emespen be, Iyem? – dep soray basladı.

23Iysa olarǵa juwap berip:

– Meniń menen birge tabaqqa qol salǵan adam Maǵan satqınlıq qıladı. 24Degen menen, Adam Ulı Ózi haqqında Muxaddes Jazıwda aytılǵanday baratır, biraq Adam Ulına satqınlıq qılıwshı hásiret shegedi! Ol adamnıń bul dúnyaǵa kelmegeni ózi ushın jaqsıraq bolar edi, – dedi+.

25Sonda Oǵan satqınlıq qılatuǵın Yahuda:

– Men emespen be, Ustaz? – dedi.

Iysa oǵan:

– Bunı sen óziń ayttıń, – dep juwap berdi.

Iysanıń sońǵı keshesi

(Mrk 14:22-26; Luk 22:14-23; 1Kor 11:23-25)

26•Olar awqatlanıp otırǵanda Iysa nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti hám onı sındırıp, shákirtlerine berdi de:

– Alıńlar, jeńler, bul – Meniń denem, – dedi+.

27Sońınan Ol keseni alıp, Qudayǵa shúkirlik bildirdi hám olarǵa keseni berip bılay dedi:

– Hámmeńiz bunnan ishińler! 28Sebebi bul – kóp adamnıń gúnalarınıń keshiriliwi ushın tógiletuǵın, jańa kelisimdi bekitetuǵın Meniń qanım+. 29Sizlerge aytatuǵınım: Ákemniń Patshalıǵında sizler menen jańasın ishetuǵın kúnime deyin, Men bunday júzim ishimliginen qaytıp ishpeymen.

30Sońınan olar Qudaydı jırlaytuǵın qosıq aytıp, Záytún tawına ketti+.

Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında

(Mrk 14:27-31; Luk 22:31-34; Yuxn 13:36-38)

31•Sonda Iysa olarǵa:

– Bul túni hámmeńiz Meni taslap ketesizler. Óytkeni Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan:

«Shopandı shawıp taslaǵanımda,

Súriwdegi qoylar tarqap ketedi»[*]+.

32Biraq qayta tirilgenimnen keyin, sizlerden burın Galilaǵa baraman, – dedi+.

33Petr Oǵan juwap berip:

– Seni hámmesi taslap ketse de, men Seni hesh qashan taslap ketpeymen, – dedi.

34Iysa oǵan:

– Saǵan shının aytıp turman: búgin túnde qoraz shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań, – dedi.

35Petr Oǵan:

– Maǵan Seniń menen birge óliwge tuwra kelse de, men Sennen hesh qashan tanbayman, – dedi.

Basqa shákirtleriniń hámmesi de solay dedi+.

Iysanıń Getsemanide duwa etiwi

(Mrk 14:32-42; Luk 22:39-46)

36•Sońınan Iysa shákirtleri menen birge Getsemani degen jerge kelip, olarǵa:

– Men ana jerge barıp duwa etip bolaman degenshe, sizler usı jerde otırıńlar, – dedi.

37Ózi menen birge Petrdi hám Zebedeydiń eki ulın alıp ketti de, qayǵırıp qıynala basladı+. 38Sonda Iysa olarǵa:

– Janım ólerdey qıynalıp tur. Sizler usı jerde qalıp, Meniń menen birge sergek bolıp turıńlar, – dedi+.

39Sońınan Ol biraz shetirekke bardı da, betin jerge basıp, bılay dep duwa ete basladı:

– Ákem Meniń! Eger de múmkin bolsa, bul azap kesesi Mennen ótsin. Biraq Meniń emes, Seniń qálewiń bolsın!+

40Shákirtleriniń qasına qaytıp kelip, olardıń uyıqlap atırǵanın kórdi de, Petrge:

– Solay etip, sizler Meniń menen birge uyıqlamay bir saat ta otıra almadıńlar ma? 41Sergek bolıńlar! Azǵırılmawıńız ushın duwa etińler! Ruwx qáleydi, biraq dene hálsiz, – dedi+.

42Iysa ekinshi ret barıp, jáne bılay dep duwa etti:

– Ákejanım! Eger bul azap kesesi Men ishpey Mennen óte almasa, onda Seniń erkiń orınlansın+.

43Qaytıp kelip, olardıń jáne uyıqlap atırǵanın kórdi. Óytkeni kózlerin uyqı basqan edi.

44Olardı qaldırıp, jáne barıp, úshinshi ret te sol sózlerin qaytalap duwa etti. 45Sońınan shákirtleriniń qasına qaytıp kelip, olarǵa:

– Sizler ele uyıqlap, dem alıp atırsızlar ma? Mine, waqıt boldı, Adam Ulı gúnakarlardıń qolına uslap beriledi+. 46Turıńlar, kettik. Qarańlar, Maǵan satqınlıq qılıwshı jaqınladı, – dedi.

Iysanıń qolǵa alınıwı

(Mrk 14:43-50; Luk 22:47-53; Yuxn 18:3-12)

47•Iysa ele sóylep turǵanda, Onıń on eki shákirtiniń biri Yahuda keldi. Onıń menen birge bas ruwxaniyler hám xalıq aqsaqalları jibergen júdá kóp adamlar bar edi. Adamlar qollarına qılısh hám shoqmar uslaǵan edi+. 48Satqınlıq qılıwshı olarǵa belgi berip: «Men kimdi súysem, Ol – Sonıń Ózi. Onı qolǵa alıńlar», – degen edi.

49Ol dárriw Iysanıń qasına barıp:

– Assalawma áleykum, Ustaz! – dep Onı súydi.

50Iysa oǵan:

– Háy, dostım, nege keldiń? – dedi.

Sonda olar Iysaǵa jaqınlap keldi de, Oǵan táp berip, uslap aldı. 51Sol waqıtta-aq Iysanıń qasındaǵılardan biri qılıshın suwırıp alıp, bir siltep, bas ruwxaniydiń qulınıń qulaǵın shawıp tasladı+. 52Biraq Iysa oǵan:

– Qılıshıńdı qınabına salıp qoy! Qılısh kóteriwshilerdiń hámmesi de qılıshtan qaza tabadı+. 53Eger Men házir Ákemnen sorasam, Ol Maǵan on eki legionnan[*] da artıq perishte jibermeydi, dep oylaysań ba? 54Biraq eger onday bolsa, Muxaddes Jazıwlardaǵı solay bolıwı tiyis degen sózler qalayınsha orınlanadı? – dedi.

55Sonda Iysa xalıqqa:

– Meni uslaw ushın, jınayatshıǵa qarsı shıqqanday bolıp, qılısh hám shoqmar alıp keldińler me? Men hár kúni Ibadatxanada otırıp tálim beretuǵın edim, biraq sizler Meni uslamadıńlar+. 56Usılardıń hámmesi payǵambarlardıń Jazıwlarınıń orınlanıwı ushın boldı, – dedi.

Sonda shákirtleriniń hámmesi Onı taslap, qashıp ketti+.

Iysa joqarǵı keńes aldında

(Mrk 14:53-65; Luk 22:54-55, 63-71; Yuxn 18:13-14, 19-24)

57•Iysanı qolǵa alǵanlar Onı Kayafa degen bas ruwxaniyge apardı. Ol jerge diniy muǵallimler menen aqsaqallar jıynalǵan edi. 58Petr Iysaǵa bas ruwxaniydiń háwlisine deyin uzaqtan erip bardı hám sońın kóriw ushın ishke kirip, saqshılar menen birge otırdı. 59Bas ruwxaniyler hám pútkil joqarǵı keńes Iysanı ólim jazasına húkim etiw ushın, Oǵan qarsı jalǵan gúwalıq izledi. 60Kóplegen jalǵan gúwalar kelse de, Oǵan taǵatuǵın ayıp taba almadı. Aqırında eki jalǵan gúwa kelip:+

61– Ol: «Qudaydıń Ibadatxanasın buzıp, onı úsh kúnniń ishinde qayta tikley alaman», – dep ayttı, – dedi+.

62Sonda bas ruwxaniy ornınan turıp, Iysadan:

– Olar Saǵan qarsı gúwalıq berip atır. Sen nege hesh juwap bermeyseń? – dep soradı+.

63Biraq Iysa úndemedi. Sonda bas ruwxaniy Oǵan:

– Men Saǵan tiri Qudaydıń atı menen ant ishiwińdi talap qılaman, bizlerge aytshı: Qudaydıń Ulı, Masiyx – Senbiseń? – dep soradı+.

64Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń aytıp tursań. Sizlerge aytatuǵınım: usı waqıttan baslap, sizler Adam Ulınıń Qúdiretliniń oń jaǵında otırǵanın[*] hám aspandaǵı bultlardıń ústinde kiyatırǵanın kóresizler[*], – dedi+.

65Sonda bas ruwxaniy óz kiyimlerin jırtıp:

– Ol Qudayǵa til tiygizdi-ǵo! Endi bizlerge gúwalardıń ne keregi bar? Onıń Qudayǵa til tiygizgenin házir ózlerińiz esittińiz!+
66Sizlerdiń húkimińiz qanday boladı? – dep soradı.

Olar juwap qaytarıp:

– Ol ólim jazasına tartılıwı tiyis, – dedi+.

67Sonda olar Iysanıń betine túkirip, Onı ura basladı. Birewler betine shapalaq penen urıp,+
68Oǵan:

– Háy, Masiyx! Bizlerge wáliylik etip ayt: Seni kim urdı? – dedi.

Petrdiń Iysadan tanıwı

(Mrk 14:66-72; Luk 22:56-62; Yuxn 18:15-18, 25-27)

69•Sol waqıtta Petr sırtta, háwlide otırǵan edi. Onıń qasına bir shorı qız kelip:

– Sen de galilalı Iysa menen birge ediń-ǵo, – dedi.

70Biraq ol hámmeniń aldında tanıp:

– Seniń ne aytıp turǵanıńdı túsinbeymen, – dedi.

71Ol dárwazaǵa qaray baratırǵanda onı basqa bir shorı qız kórip, sol jerdegilerge:

– Mına adam nasıralı Iysa menen birge bolǵan-ǵo, – dedi.

72Ol ant iship:

– Men ol Adamdı tanımayman, – dep jáne tandı.

73Birazdan soń, sol jerde turǵanlar Petrge jaqınlap kelip, oǵan:

– Írasında da, sen solardıń biriseń. Bul seniń sóylegenińnen anıq bilinip tur, – dedi.

74Sonda Petr:

– Shının aytıp turman, aldasam nálet jawsın, men ol Adamdı tanımayman, – dep ant ishti.

Sol waqıtta-aq qoraz shaqırdı. 75Sonda Iysanıń: «Qoraz shaqıraman degenshe, sen Mennen úsh ret tanasań», – degen sózi Petrdiń esine tústi. Ol sırtqa shıǵıp ketip, ókirip jıladı+.

27

Iysanıń Pilattıń aldına aparılıwı

(Mrk 15:1; Luk 23:1-2; Yuxn 18:28-32)

27^1•Tań atqanda, barlıq bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqalları Iysanı óltiriw tuwralı keńesti de, 2Onı baylatıp, rimli hákim Pilatqa aparıp tapsırdı+.

Yahudanıń ólimi

(Elsh 1:18-19)

3•Sonda Iysaǵa satqınlıq qılǵan Yahuda Onıń jazaǵa húkim etilgenin kórip ókindi de, alǵan otız gúmis teńgeni bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqallarına qaytarıp berip:

4– Men satqınlıq qıldım. Ayıpsız qandı tóktirip, gúna isledim, – dedi.

Olar oǵan:

– Bizlerge ne? Óziń bil, – dedi.

5Sonda Yahuda gúmisti Ibadatxananıń ishine ılaqtırıp tasladı da, sırtqa shıǵıp ketip, asılıp óldi+.

6Bas ruwxaniyler gúmisti alıp:

– Bunı Ibadatxana qaznasına salıwǵa bolmaydı, sebebi bul qannıń qunı, – dedi+.

7Olar óz ara oylasıp, sol aqshaǵa gúlalshınıń egislik jerin satıp aldı da, onı jat jerden kelgenlerdi jerlewge arnadı. 8Sonlıqtan sol jer usı kúnge deyin «Qan jeri» dep ataladı.

9Solay etip, Eremiya payǵambardıń aldın ala aytqan mına sózleri orınlandı:

«Olar otız shekel gúmisti, yaǵnıy Izraildıń urpaqları bahalaǵan Onıń qunın alıp,+
10Jaratqan Iye maǵan aytqanınday, gúlalshınıń egislik jeri ushın berdi».[*]+

Ólim húkimi

(Mrk 15:2-15; Luk 23:3-5, 13-25; Yuxn 18:33-38; 19:1-16)

11•Iysa rimli hákimniń aldında turǵanda, hákim Onnan:

– Sen Yahudiylerdiń Patshasımısań? – dep soradı.

Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń aytıp tursań, – dep juwap berdi+.

12Al bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqalları Onı ayıplaǵanda, Ol hesh juwap bermedi.

13Sonda Pilat Oǵan:

– Saǵan qarsı qanshama gúwalıqlar berilip atırǵanın esitip turǵan joqsań ba? – dedi+.

14Biraq óziniń birde bir sózine Iysanıń juwap qaytarmaǵanına hákim qattı hayran qaldı.

15•Qutqarılıw bayramında xalıq soraǵan bir tutqındı bosatıp beriw hákimniń ádeti edi. 16Sol waqıtta qamaqta Barabba degen belgili bir jınayatshı bar edi. 17Xalıq jıynalıp bolǵanda, Pilat olarǵa bılay dedi:

– Sizler kimdi bosatıp beriwimdi qáleysizler? Barabbanı ma yamasa Masiyx dep atalatuǵın Iysanı ma?

18Óytkeni ol olardıń Iysanı ózine kúnshillik penen uslap bergenin biletuǵın edi+.

19Pilat húkim gúrsisinde otırǵanda, hayalı oǵan mınaday xabar jiberdi: «Sol haq Adamǵa hesh nárse isleme. Men búgin túsimde Ol sebepli kóp azap shektim».

20Bas ruwxaniyler menen xalıq aqsaqalları xalıqtı úgitlep:

– Barabbanı bosatıp berip, Iysanı óltiriwdi talap etińler, – dedi+.

21Hákim olardan jáne:

– Sizlerge ekewiniń qaysısın bosatıp beriwimdi qáleysizler? – dep soradı.

Olar:

– Barabbanı, – dedi.

22Pilat olardan:

– Al Masiyx dep atalatuǵın Iysaǵa ne isleyin? – dep soradı.

Olardıń hámmesi de:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet! – dedi.

23Al Pilat olardan:

– Ol qanday jamanlıq isledi, aqırı? – dep soradı.

Biraq olar:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet! – dep qattıraq baqırıstı+.

24Pilat hesh nárse isley almaytuǵının hám qozǵalań baslanajaǵın sezip, suw aldı da, xalıqtıń kóz aldında qolın juwıp:

– Bul adamnıń qanınıń tógiliwine men ayıplı emespen, sizler juwapkersiz, – dedi+.

25Pútkil xalıq:

– Onıń qanı ushın bizler hám bizlerdiń balalarımız juwapker bolǵaymız! – dep juwap qaytardı+.

26Sonda Pilat olardan Barabbanı bosatıp berdi. Al Iysanı qamshılatqannan soń, atanaq aǵashqa shegelewge tapsırdı+.

Áskerlerdiń Iysanı masqaralawı

(Mrk 15:16-20; Yuxn 19:2-3)

27•Sonda hákimniń áskerleri Iysanı hákim Pilattıń sarayına alıp barıp, Onıń aldına pútkil áskerlerdi jıynadı. 28Onıń kiyimlerin sheship, ústine qırmızı shapan japtı da, 29tikenli shıbıqlardan taj órip, Onıń basına kiygizdi. Oń qolına qamıs tayaqtı uslattı da, Onıń aldına dizerlep otırıp:

– Jasasın, Yahudiylerdiń Patshası! – dep mazaq etti.

30Oǵan túkirdi, qamıstı alıp, Onıń basına urdı+. 31Onı masqaralap bolǵannan keyin, ústindegi shapandı sheship alıp, Oǵan Óz kiyimin kiygizdi de, atanaq aǵashqa shegelew ushın alıp ketti.

Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi

(Mrk 15:21-32; Luk 23:26-43; Yuxn 19:17-27)

32•Áskerler shıǵıp baratırǵanda Shimon atlı bir kireneli adamdı ushıratıp, onı Iysanıń atanaq aǵashın arqalap alıp júriwge májbúrledi. 33Golgota dep atalǵan, yaǵnıy «Bas súyek ornı» degendi ańlatatuǵın jerge kelgende, 34olar Iysaǵa ót qosılǵan sharaptı ishiwge berdi, biraq Ol tatıp kórip, ishiwden bas tarttı+.

35Onı atanaq aǵashqa shegelep bolǵannan soń shek taslasıp, kiyimlerin óz ara bólisti[*],+
36sońınan otırıp, Onı qarawılladı. 37Onıń ayıbın kórsetetuǵın: «BUL – YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ IYSA» degen jazıwdı basınıń ústi betine, aǵashqa qaǵıp qoydı. 38Iysa menen birge eki qaraqshını da, birewin oń tárepine, ekinshisin sol tárepine atanaq aǵashqa shegeledi.

39Iysanıń janınan ótip baratırǵanlar basların shayqadı hám Onıń ústinen kúlip[*]:+

40– Háy, Ibadatxananı buzıp, Onı úsh kúnniń ishinde qayta tikleyjaq bolǵan, Sen! Eger Sen Qudaydıń Ulı bolsań, qánekey, Ózińdi Óziń qutqarıp, atanaq aǵashtan túsip kórshi! – desti+.

41Bas ruwxaniyler, diniy muǵallimler hám aqsaqallar da Onı mazaq qılıp bılay dedi:

42– Bul basqalardı qutqarıp, Ózin Ózi qutqara almaydı. Eger Ol Izraildıń Patshası bolsa, házir atanaq aǵashtan tússin. Sonda bizler Oǵan isenemiz+. 43Ol Qudayǵa arqa súyep tur. Eger Quday qálese, házir Onı qutqarsın[*]. Sebebi Ol: «Men Qudaydıń Ulıman», – degen edi-ǵo.

44Iysa menen birge atanaq aǵashqa shegelengen qaraqshılar da Onı usılay mazaq etti.

Iysanıń jan tapsırıwı

(Mrk 15:33-41; Luk 23:44-49; Yuxn 19:28-30)

45•Túski saat on ekiden baslap, tústen keyin saat úshke deyin, pútkil jerdi qarańǵılıq qaplap turdı. 46Saat úshler shamasında Iysa qattı dawıs penen:

– Eliy, Eliy! Lama sabaxtani? – dep baqırdı. Bul: «Qudayım, Qudayım! Nege Meni taslap kettiń?»[*] – degendi ańlatadı+.

47Sol jerde turǵanlardıń geybirewleri bunı esitip:

– Ol Iliyastı shaqırıp atır, – dedi.

48Dárriw olardıń birewi juwırıp barıp, bir sorǵıshtı sirke suwına batırıp aldı da, onı tayaqqa qadap, Oǵan ishiwge berdi+.

49Al basqaları:

– Toqtay tur, Iliyas kelip, Onı qutqarar ma eken, kóreyik, – desti.

50Iysa jáne bálent dawıs penen baqırdı da, jan tapsırdı.

51Sol waqıtta-aq Ibadatxananıń Muxaddesxanasındaǵı perde joqarıdan tómenge deyin qaq ayırılıp, ekige bólindi. Jer silkinip, jartaslar jarıldı+. 52Qábirler ashılıp, jatırǵan muxaddeslerdiń kóbisi qayta tirildi+. 53Iysa qayta tirilgennen keyin, olar qábirlerinen shıǵıp, muxaddes qalaǵa bardı hám kóp adamlarǵa kórindi+.

54Jer silkiniwdiń hám basqa waqıyalardıń bolǵanın kórgen júzbası hám onıń menen birge Iysanı qarawıllaǵanlar qattı qorqısıp:

– Bul haqıyqattan da, Qudaydıń Ulı eken! – desti.

55Sol jerde uzaqtan qarap turǵan kóp hayallar da bar edi, olar Iysanıń izine Galiladan erip kelip, Oǵan xızmet etken edi. 56Olardıń arasında magdalalı Máriyam, Yaqıp penen Yusuptiń anası Máriyam hám Zebedeydiń ullarınıń anası da bar edi+.

Iysanıń qábirge qoyılıwı

(Mrk 15:42-47; Luk 23:50-56; Yuxn 19:38-42)

57•Kesh bolǵanda, Arimatiyadan Yusup atlı bir bay adam keldi. Ol da Iysanıń shákirti edi. 58Ol Pilatqa barıp, Iysanıń denesin soradı. Pilat oǵan beriwdi buyırdı. 59Yusup deneni alıp, onı taza zıǵır kepinge oradı da, 60óziniń jartasta oyılǵan jańa qábirine aparıp qoydı. Sońınan úlken bir tastı domalatıp, qábirdiń awzına qoydı da, sol jerden ketip qaldı+. 61Magdalalı Máriyam menen basqa Máriyam sol jerde, qábirdiń qarsısında otırǵan edi.

Qábirdi qarawıllaw

62Kelesi kúni, yaǵnıy yahudiylerdiń tayarlıq kúninen[*] keyingi Shabbat kúni[*] bas ruwxaniyler menen pariseyler Pilattıń aldına jıynalıp, 63oǵan:

– Taqsır! Ana ótirikshiniń tiri waqtında: «Men úsh kúnnen keyin qayta tirilemen», – degeni esimizge tústi+. 64Sonlıqtan da, shákirtleri túnde kelip, Onı urlap alıp ketip, xalıqqa: «Ol ólimnen qayta tirildi», – dep aytpawı ushın, Onıń qábirin úsh kúnge deyin qarawıllawǵa buyrıq beriń. Olay etpesek, sońǵı jalǵan burınǵısınan da beter boladı, – dedi.

65Pilat olarǵa:

– Saqshılar bar-ǵo. Barıp, qábirdi óz bilgenlerińizshe gúzetińler, – dedi.

66Olar barıp, tasqa mór bastı da, qábirge saqshı qoydı+.

28

Iysanıń qayta tiriliwi

(Mrk 16:1-10; Luk 24:1-12; Yuxn 20:1-10)

28^1•Shabbat kúni ótkennen soń, ekshembi kúni tań sáhárde magdalalı Máriyam hám basqa Máriyam qábirdi kóriwge keldi+. 2Birden jer qattı silkinip, Jaratqan Iyeniń perishtesi aspannan túsip keldi de, qábirdiń awzındaǵı tastı domalatıp alıp taslap, onıń ústine otırdı+. 3Perishteniń túsi jıldırımday bolıp, kiyimi qarday appaq edi+. 4Saqshılar onnan qattı qorqıp qaltırastı hám óli sıyaqlı bolıp, janları qalmadı+.

5Perishte hayallarǵa:

– Qorqpańlar! Atanaq aǵashqa shegelengen Iysanı izlep kelgenińizdi bilemen. 6Ol bul jerde joq. Óziniń aytqanınday, Ol qayta tirildi. Barıp, Onıń jatqan jerin kórińler. 7Házir tez Onıń shákirtlerine barıp, Iysanıń ólimnen qayta tirilgenin aytıńlar! Ol sizlerden burın Galilaǵa baradı. Onı sol jerde kóresizler! Meniń sizlerge aytatuǵınım usı, – dedi+.

8Hayallar birese qorqısıp, birese qattı quwanısıp, qábirden tez shıqtı da, Onıń shákirtlerine xabardı jetkiziw ushın asıǵıp juwırıp ketti.

9Kútilmegende Iysa olardıń aldınan shıǵıp:

– Assalawma áleykum! – dedi.

Olar jaqınlap keldi de, Iysanıń ayaǵın qushaqlap, Oǵan sıyındı+. 10Sonda Iysa olarǵa:

– Qorqpańlar! Tuwısqanlarıma barıp aytıńlar, Galilaǵa barsın. Olar Meni sol jerde kóredi, – dedi+.

Saqshılardıń xabarı

11Hayallar jolda júrgende saqshılardıń geybirewleri qalaǵa barıp, bolǵan waqıyanıń barlıǵın bas ruwxaniylerge aytıp berdi. 12Bas ruwxaniyler aqsaqallar menen jıynalısıp keńesti de, áskerlerge kóp aqsha berip:

13– «Túnde bizler uyıqlap atırǵanımızda shákirtleri kelip, Onı urlap alıp ketti», – dep aytıńlar. 14Eger bul xabar hákimniń qulaǵına jetse, bizler onıń menen kelisip, sizlerdi hár qanday báleden saqlap qalamız, – dedi.

15Áskerler aqshanı alıp, olardıń úyretiwi boyınsha isledi. Al usı sóz yahudiylerdiń arasında búgingi kúnge deyin keń tarqalǵan.

Ullı tapsırma

(Mrk 16:14-18; Luk 24:36-49; Yuxn 20:19-23; Elsh 1:6-8)

16•On bir shákirti Galilaǵa, Iysanıń ózlerine aytqan tawına bardı. 17Olar Iysanı kórgende, Oǵan sıyındı, biraq geybirewleri gúmanlandı+. 18Sonda Iysa olardıń qasına kelip:

– Maǵan aspanda da, jerde de pútkil biylik berilgen+. 19Sonlıqtan da barıp, barlıq xalıqlardı Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıp,+
20Meniń sizlerge buyırǵanlarımnıń hámmesin orınlawdı olarǵa úyretińler. Minekey, Men dúnyanıń aqırına deyin hámme waqıt sizler menen birge bolaman! – dedi+.

* 1:1 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degendi ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

* Mat 1:11Ioshiyadan Exoniya – Bazı qoljazbalarda «Ioshiyadan Ehoyakim, Ehoyakimnen Exoniya».

* 1:21 Iysa – «Jaratqan Iye qutqaradı» degendi bildiredi.

* 1:23 Iysh 7:14.

* Mat 1:25ulın – Bazı qoljazbalarda «tuńǵısh ulın».

* 2:6 Mix 5:2.

* 2:11 Ladan hám mirra – belgili bir tereklerdiń qatqan shiresinen tayarlanǵan xosh iyisli nárse.

* 2:15 Hosh 11:1.

* 2:18 Erm 31:15.

* 3:2 Aspan Patshalıǵı – Qudaydıń Patshalıǵı.

* 3:3 Iysh 40:3.

* 3:7 Pariseyler menen saddukeyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparları.

* 3:7 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

* 3:15 Pútkil haqlıq – Qudaydıń erki.

* 4:4 Nzm 8:3.

* 4:6 Zab 90:11-12.

* 4:7 Nzm 6:16.

* 4:10 Nzm 6:13.

* 4:15-16 Iysh 9:1-2.

* 4:19 Adamlardı awlaytuǵın awshılar – Qudaydıń jolına túsiriwshiler.

* 5:21 Shıǵ 20:13.

* Mat 5:22 biykarǵa – Bazı qoljazbalarda «biykarǵa» degen sóz joq.

* 5:27 Shıǵ 20:14.

* 5:31 Nzm 24:1.

* 5:33 Leb 19:12; San 30:3; Nzm 23:21.

* 5:38 Shıǵ 21:24; Leb 24:20; Nzm 19:21.

* 5:43 Leb 19:18.

* Mat 5:44 sizlerdi quwdalaytuǵınlar ushın duwa etińler – Ayırım qoljazbalarda «sizlerdi ǵarǵaǵanlardı jarılqań. Sizlerdi jek kórgenlerge jaqsılıq qılıń. Sizlerge qopal qatnas jasaǵanlar hám quwdalaǵanlar ushın duwa etiń».

* 8:4 Leb 14:1-32.

* 8:17 Iysh 53:4.

* 8:20 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

* 9:13 Hosh 6:6.

* 9:27 Dawıttıń Urpaǵı – Masiyxtıń basqa ataǵı.

* 10:15 Jar 18:16–19:28.

* 10:35-36 Mix 7:6.

* 11:10 Mal 3:1.

* 11:14 Mal 4:5-6.

* 12:2 Shıǵ 34:21.

* 12:3-4 1Pat 21:6.

* 12:5 San 28:9-10.

* 12:7 Hosh 6:6.

* 12:18-21 Iysh 42:1-4.

* 12:39 Yuns 2:1, 11.

* 12:41 Yuns 3:6-9.

* 12:42 3Pat 10:1-10.

* 13:14-15 Iysh 6:9-10.

* 13:31 Qıshqıl tuqım – gorchica.

* 13:35 Zab 77:2.

* 15:4 Shıǵ 20:12; Nzm 5:16.

* 15:4 Shıǵ 21:17; Leb 20:9.

* Mat 15:8Bul xalıq sıylar Meni tili menen – Bazı qoljazbalarda «Bul xalıq awzı menen maǵan jaqınlap, tili menen meni sıylar».

* 15:8-9 Iysh 29:13.

* 16:18 Petr – grek tilinde «Petros», tas degendi bildiredi.

* 17:11 Mal 4:5-6.

* Mat 17:21 Bazı qoljazbalarda 21-ayat ta bar: «Biraq, jinlerdiń bunday túrin tek duwa etiw hám oraza tutıw arqalı quwıp shıǵarıwǵa boladı».

* 17:24 Eki draxma – bir draxma jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

* Mat 18:11 Bazı qoljazbalarda 11-ayat ta bar: «Sebebi Adam Ulı joytılǵanlardı qutqarıw ushın keldi».

* 18:16 Nzm 19:15.

* 18:24 On mıń talant – bir talant jumısshınıń on bes jıllıq is haqısı.

* 18:28 Júz dinar – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

* 19:4 Jar 1:27.

* 19:5 Jar 2:24.

* 19:7 Nzm 24:1.

* Mat 19:9 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ajırasqan hayaldı alǵan adam da neke hadallıǵın buzǵan boladı».

* 19:18-19 Shıǵ 20:12-16; Nzm 5:16-20.

* 19:19 Leb 19:18.

* Mat 19:29 Bazı qoljazbalarda «hayalın» degen sóz de bar.

* Mat 20:7 Bazı qoljazbalarda «ózlerińizge tiyisli haqılarıńızdı alasızlar» degen sózler de bar.

* Mat 20:16 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi shaqırılǵanlar kóp, tańlanǵanlar az».

* Mat 20:22 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Meniń shomıldırılatuǵınımday, shomıldırıla alasızlar ma?»

* Mat 20:23 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Meniń shomıldırılǵanımday, sizler de solay shomıldırılasızlar».

* 21:5 Qız Sion – Erusalim.

* 21:5 Zxr 9:9.

* 21:9 Hosanna! – «Qutqara gór!» degen mániste. Qudaydı alǵıslaǵanda aytıladı.

* 21:9 Zab 117:25-26.

* 21:13 Iysh 56:7.

* 21:13 Erm 7:11.

* 21:16 Zab 8:3.

* 21:42 Zab 117:22-23.

* 22:24 Nzm 25:5-6.

* 22:32 Shıǵ 3:6.

* 22:37 Nzm 6:5.

* 22:39 Leb 19:18.

* 22:44 Zab 109:1.

* Mat 23:14 Bazı qoljazbalarda 14-ayat ta bar: «Hásiret shegesizler, diniy muǵallimler hám pariseyler, eki júzliler! Sebebi jesirlerdiń úylerin jalmap jutıp, kózge kóriniw ushın uzaq duwa etiwshi sizler bul ushın awır jaza alasızlar».

* 23:35 Jar 4:8.

* 23:35 2Jln 24:20-22.

* 23:39 Zab 117:26.

* 24:15 Dan 9:27; 11:31; 12:11.

* 24:20 Yahudiylerdiń nızamı boyınsha, bul kúni jumıs islew hám uzaq jolǵa shıǵıw qadaǵan etilgen edi.

* 24:29 Iysh 13:10; 34:4.

* 24:30 Dan 7:13.

* Mat 24:36 Uldıń Ózi de – Bul sózler keyingi qoljazbalarda joq.

* 24:38 Jar 6:14-16.

* Mat 25:30 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Usılardı aytıp turıp, Iysa bılay dedi: „Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!“».

* 26:2 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

* 26:17 Ashıtqısız nan bayramı – sózlikke qarań.

* 26:31 Zxr 13:7.

* 26:53 Bir legion – Rim armiyasında 6000 áskerden ibarat áskeriy topar.

* 26:64 Zab 109:1.

* 26:64 Dan 7:13.

* 27:9-10 Zxr 11:12-13; Erm 19:1-13; 32:6-9.

* 27:35 Zab 21:19.

* 27:39 Zab 21:8.

* 27:43 Zab 21:9.

* 27:46 Zab 21:2.

* 27:62 Tayarlıq kúni – juma kúni.

* 27:62 Shabbat kúni – shembi kúni.

• 1:1 Luk 3:23-28
+ 1:1 Jar 22:18, 2Pat 7:12-13
+ 1:2 Jar 21:3, Jar 25:6, Jar 29:35
+ 1:3 Jar 38, San 26:21, 1Jln 2:9
+ 1:4 Rut 4:18-22
+ 1:5 Eshu 2:1, Eshu 6:24

+ 1:6 1Pat 17:12, Iysh 11:1, 2Pat 11:3, 2Pat 12:24

+ 1:7 1Jln 3:10-14
+ 1:8 2Jln 26:1
+ 1:11 1Jln 3:16, 2Jln 36:1, 4Pat 24:14-15
+ 1:12 1Jln 3:17-19, Ezr 3:2, Xag 1:1
+ 1:16 Luk 1:27
• 1:18 Luk 2:1-7
+ 1:18 Luk 1:27, Luk 1:35
+ 1:19 Nzm 22:23-24, Nzm 24:1

+ 1:21 Iysh 49:1, Luk 1:31, Elsh 4:12, Elsh 13:38

+ 1:22 Iysh 7:14, Mat 2:14, Mat 4:14, Mat 21:4, Mat 26:56, Mrk 14:49, Yuxn 19:36, Iysh 8:8, Iysh 8:10

+ 2:1 Luk 1:5, Luk 2:4-7, Yuxn 7:42
+ 2:2 Erm 23:5, San 24:17
+ 2:6 2Pat 5:2, Mix 5:2

+ 2:11 Shıǵ 30:23, Qsq 3:6, Iysh 60:6, Yuxn 19:39

+ 2:12 Jar 20:6
+ 2:15 Hosh 11:1, Mat 1:22
+ 2:17 Mat 27:9
+ 2:18 Erm 31:15
+ 2:23 Luk 1:26, Luk 2:39, Yuxn 1:45

• 3:1 Mrk 1:1-8, Luk 3:1-9, Luk 3:15-17, Yuxn 1:19-28

+ 3:1 Luk 1:80, Yuxn 1:6
+ 3:2 Mrk 1:15
+ 3:3 Iysh 40:3
+ 3:4 4Pat 1:8, Leb 11:22, 1Pat 14:26
+ 3:6 Elsh 19:18

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33, Rim 5:9, 1Sal 1:10

+ 3:9 Yuxn 8:33
+ 3:10 Mat 7:19
+ 3:11 Yuxn 1:15, Iol 2:28, Elsh 2:3

+ 3:12 Iysh 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30, Evr 6:8

• 3:13 Mrk 1:9-11, Luk 3:21-22

+ 3:16 Elsh 7:56, Iysh 11:2, Yuxn 1:32-33

+ 3:17 Mrk 9:7, Yuxn 12:28, Iysh 42:1, Mat 17:5, 2Pet 1:17

• 4:1 Mrk 1:12-13, Luk 4:1-13
+ 4:2 Nzm 9:9, 3Pat 19:8, Mat 21:18
+ 4:3 1Jln 21:1, 1Sal 3:5
+ 4:4 Nzm 8:3
+ 4:5 Nxm 11:2, Iysh 48:2, Iysh 52:1
+ 4:6 Zab 90:11-12, Yuxn 7:4
+ 4:7 Nzm 6:16
+ 4:10 Mat 16:23, Nzm 6:13
+ 4:11 Luk 22:43
• 4:12 Mrk 1:14-15, Luk 4:14-15
+ 4:12 Mat 14:3
+ 4:13 Mat 2:23, Eshu 19:32-34, Mrk 1:21
+ 4:14 Mat 1:23
+ 4:16 Iysh 9:1-2
• 4:18 Mrk 1:16-20, Luk 5:1-11
+ 4:18 Yuxn 1:40-42
+ 4:19 Mat 13:47
+ 4:20 Mat 19:27
• 4:23 Luk 6:17-19
+ 4:23 Mrk 1:39
+ 4:24 Luk 2:2
+ 4:25 Mrk 5:20, Mrk 7:31
• 5:3 Luk 6:20-23
+ 5:3 Sef 3:12

+ 5:4 Waz 7:3, Iysh 61:2-3, 2Kor 7:10, Ayan 21:4

+ 5:5 Zab 36:11, Hkm 2:21
+ 5:6 Zab 41:2, Iysh 55:1, Yuxn 7:37
+ 5:7 Hkm 19:17, Luk 6:36

+ 5:8 Zab 23:4, Zab 50:12, 1Yuxn 3:2, Evr 12:14, Ayan 22:4

+ 5:9 Yaqp 3:18, 2Tim 2:22, Yuxn 1:12, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1, Rim 8:14

+ 5:11 Yaqp 1:2, 1Pet 4:14

+ 5:12 Elsh 5:41, Yaqp 1:2, Rim 5:3, 2Kor 12:10, Evr 10:34

• 5:13 Mrk 9:50, Luk 14:34-35
+ 5:14 Efs 5:8
+ 5:15 Mrk 4:21, Luk 8:16, Luk 11:33
+ 5:16 1Pet 2:12, 2Kor 9:13
+ 5:17 Rim 3:31, Rim 10:4
+ 5:18 Luk 16:17
+ 5:19 Mat 11:11, Mat 18:4
+ 5:20 Yuxn 3:5
+ 5:21 Shıǵ 20:13
+ 5:22 1Yuxn 3:15
+ 5:25 Hkm 25:8, Luk 12:58-59
+ 5:27 Shıǵ 20:14
+ 5:28 Ayup 31:1, Hkm 6:25
+ 5:30 Mat 18:8-9, Mrk 9:43-44
• 5:31 Mat 19:9, Mrk 10:11-12, Luk 16:18
+ 5:31 Nzm 24:1-3
+ 5:32 Rim 7:3, 1Kor 7:10-11
+ 5:33 San 30:3, Nzm 23:21
+ 5:34 Iysh 66:1, Elsh 7:49
+ 5:35 Zab 98:5, Zab 47:3
+ 5:37 Yaqp 5:12
• 5:38 Luk 6:27-36
+ 5:38 Shıǵ 21:23-25, Leb 24:19-20, Nzm 19:21

+ 5:39 Joq 3:30, 1Pet 2:23, Rim 12:17, 1Kor 6:7

+ 5:42 Nzm 15:7-8, Hkm 21:26

+ 5:43 Leb 19:18

+ 5:44 Rim 12:20, Luk 23:34, Elsh 7:60, 1Pet 3:9, Rim 12:14

+ 5:45 Ayup 25:3, Elsh 14:17

+ 5:48 Leb 19:2, Nzm 18:13, Nzm 32:4, Zab 17:31, Mat 19:21, Yaqp 1:4, Efs 5:1, Kol 1:28

+ 6:1 1Yuxn 2:29
+ 6:2 Luk 6:24
• 6:5 Luk 11:2-4
+ 6:5 Luk 18:11
+ 6:6 4Pat 4:33
+ 6:7 3Pat 18:26, Waz 5:1
+ 6:10 Mat 26:42
+ 6:11 Hkm 30:8
+ 6:13 Mat 26:41, Yuxn 17:15, 2Sal 3:3
+ 6:14 Mrk 11:25-26, Efs 4:32, Kol 3:13
+ 6:15 Mat 18:35, Yaqp 2:13
+ 6:16 Iysh 58:5
• 6:19 Luk 11:34-36, Luk 12:22-34

+ 6:19 Hkm 23:4, 1Tim 3:3, 1Tim 6:9, Evr 13:5, Yaqp 5:2-3

+ 6:20 Mat 19:21, 1Pet 1:4
+ 6:24 Luk 16:13
+ 6:25 Fil 4:6, 1Pet 5:7
+ 6:26 Mat 10:31, Mat 12:12
+ 6:29 3Pat 10:4-7
+ 6:30 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8
+ 6:33 Zab 36:4
• 7:1 Luk 6:37-38, Luk 6:41-42
+ 7:1 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Yaqp 4:12
+ 7:2 Mrk 4:24, Rim 2:1
+ 7:6 Mat 15:26
• 7:7 Luk 11:9-13

+ 7:8 Hkm 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mrk 11:24, Yuxn 14:13-14, 1Yuxn 3:22, 1Yuxn 5:14

+ 7:11 Jar 6:5, Mat 12:34
+ 7:12 Luk 6:31, Mat 22:40, Gal 5:14
• 7:13 Luk 13:24
+ 7:14 Zab 15:11
• 7:15 Luk 6:43-44, Luk 13:25-27

+ 7:15 Nzm 13:1-3, Erm 14:14, Erm 23:16, Mat 24:11, Mrk 13:22, Elsh 13:6, 2Pet 2:1, 1Yuxn 4:1, Elsh 20:29

+ 7:16 Yaqp 2:18
+ 7:17 Mat 12:33-35
+ 7:19 Mat 3:10
+ 7:21 Hosh 8:2

+ 7:22 Mat 25:11, Luk 6:46, Yuxn 13:13, Mrk 9:38, Luk 9:49

+ 7:23 Zab 6:9, Mat 25:41
• 7:24 Luk 6:47-49
+ 7:27 Hkm 10:25
+ 7:29 Mrk 1:22, Luk 4:32
• 8:1 Mrk 1:40-45, Luk 5:12-16

+ 8:2 Leb 13:3, San 12:10, 4Pat 5:1, 2Jln 26:20, Mrk 9:22

+ 8:4 Mat 9:30, Mat 17:9, Mrk 1:34, Leb 14:1-32, Luk 17:14

• 8:5 Luk 7:1-10
+ 8:8 Zab 106:20
+ 8:10 Elsh 10:2
+ 8:11 Luk 13:29, Luk 16:23, Efs 3:6

+ 8:12 Mat 13:42, Mat 22:13, Mat 22:30, Mat 24:51, Mat 25:13, Luk 13:28

+ 8:13 Mat 9:29, Yuxn 4:53
• 8:14 Mrk 1:29-34, Luk 4:38-41
+ 8:14 1Kor 9:5

+ 8:15 Mrk 5:41, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41

+ 8:17 Iysh 53:4
• 8:18 Luk 9:57-62
+ 8:18 Mrk 4:35, Luk 8:22
• 8:23 Mrk 4:35-41, Luk 8:22-25

+ 8:26 Mat 6:30, Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7

• 8:28 Mrk 5:1-20, Luk 8:26-39
+ 8:29 Mrk 1:23-24, Luk 4:34
+ 8:34 Luk 5:8, Elsh 16:39
• 9:1 Mrk 2:1-12, Luk 5:17-26
+ 9:1 Mat 4:13
+ 9:2 Mrk 6:55, Mat 8:10, Mrk 10:52, Luk 7:48
+ 9:3 Leb 24:16, Mat 26:65, Yuxn 10:33
• 9:9 Mrk 2:13-17, Luk 5:27-32
+ 9:11 Mat 11:19, Luk 15:2
+ 9:13 Hosh 6:6, Luk 15:7, 1Tim 1:15
• 9:14 Mrk 2:18-22, Luk 5:33-39

+ 9:14 Mat 11:2, Mat 14:12, Luk 11:1, Yuxn 1:35, Luk 18:12

+ 9:15 Mat 25:1-13, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2, Mrk 14:7, Luk 17:22, Yuxn 16:20

• 9:18 Mrk 5:21-43, Luk 8:40-56
+ 9:20 Leb 15:25
+ 9:21 Mrk 3:10
+ 9:22 Mrk 10:52, Luk 7:50, Efs 2:8
+ 9:24 Yuxn 11:11

+ 9:25 Elsh 9:40, Mrk 1:31, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41

+ 9:27 2Pat 7:12-16, Mat 22:42, Luk 1:32, Mat 20:29-34

+ 9:29 Mat 8:13
+ 9:30 Mat 8:4, Mat 12:16, Mat 17:9, Mrk 1:44
+ 9:31 Mrk 1:45, Mrk 7:36
+ 9:34 Mat 10:25, Mat 12:24

+ 9:36 Mrk 8:2, San 27:17, 3Pat 22:17, Ezk 34:5, Zxr 10:2, Mrk 6:34

+ 9:38 Luk 10:2, Yuxn 4:35

• 10:1 Mrk 3:13-19, Mrk 6:7-13, Luk 6:12-16, Luk 9:1-6, Luk 10:1-12

+ 10:6 Zab 118:176, Iysh 53:6, Erm 50:6, Zxr 10:2, Mat 15:24, 1Pet 2:25

+ 10:7 Mat 3:2, Mat 4:17
+ 10:8 Leb 13:3, Mat 8:2, Elsh 20:35
+ 10:10 1Tim 5:18
+ 10:14 Elsh 13:51

+ 10:15 Jar 18:20, Jar 19:24, Erm 23:14, Ezk 16:48

• 10:16 Mrk 13:9-13, Luk 12:2-12, Luk 21:12-17

+ 10:16 Luk 10:3, Jar 3:1

+ 10:18 Elsh 17:6, Elsh 18:12, Elsh 24:1, Elsh 25:6, Zab 118:46

+ 10:20 Hkm 16:1

+ 10:21 Mat 24:10

+ 10:22 Mat 24:9, Yuxn 15:18, Yaqp 5:11, Gal 6:9, Ayan 2:10

+ 10:23 Elsh 8:1, Elsh 14:6
+ 10:24 Luk 6:40, Yuxn 13:16
+ 10:25 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 12:24
+ 10:26 Mrk 4:21, Luk 8:17, Luk 12:2

+ 10:28 Zab 55:5, Zab 117:6, Hkm 29:25, Iysh 51:7, Iysh 51:12

+ 10:31 Mat 6:26, Mat 12:12
+ 10:32 Rim 10:9, Ayan 3:5
+ 10:33 Mat 25:12, 1Yuxn 2:23, 2Tim 2:12
• 10:34 Luk 12:51-53, Luk 14:26-27
+ 10:34 Elsh 14:4
+ 10:36 Mix 7:6
+ 10:38 Mat 16:24-25, Mrk 8:34-35, Luk 9:23
+ 10:39 Yuxn 12:25

+ 10:40 Mat 25:40, Luk 10:16, Yuxn 12:44, Yuxn 13:20, Gal 4:14

+ 10:41 3Pat 17:10-15, 4Pat 4:8
+ 10:42 Mrk 9:41, Evr 6:10
• 11:1 Luk 7:18-35

+ 11:2 Mat 14:3, Luk 3:19-20, Yuxn 3:24, Yuxn 4:25, Yuxn 6:14, Yuxn 11:27

+ 11:5 Iysh 35:5, Iysh 61:1
+ 11:6 Yuxn 6:61, Yuxn 16:1
+ 11:7 Mat 3:1
+ 11:9 Mat 14:5, Mat 21:26
+ 11:10 Shıǵ 23:20, Mal 3:1, Mrk 1:2
+ 11:11 Luk 1:15
+ 11:12 Luk 16:16
+ 11:14 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luk 1:17
+ 11:15 Ayan 2:7
+ 11:18 Mat 3:4, Luk 1:15
+ 11:19 Yuxn 2:1, Yuxn 12:2, Mat 9:10-11
• 11:20 Luk 10:13-15
+ 11:21 Mrk 6:45, Mrk 8:21, Mrk 3:7

+ 11:22 Iysh 23:1, Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:2, Mat 15:21

+ 11:23 Iysh 14:13, Iysh 14:15
+ 11:24 Ezk 16:48
• 11:25 Luk 10:21-22
+ 11:25 Ayup 37:24, Iysh 29:14

+ 11:27 Yuxn 13:3, Yuxn 17:2, Yuxn 6:46, Yuxn 7:29, Yuxn 8:19, Yuxn 10:15

+ 11:28 Zab 54:23, Zab 67:20, Yuxn 7:37

+ 11:29 Erm 28:10-14, Hosh 10:11, Zxr 9:9, Erm 6:16

+ 11:30 1Yuxn 5:3
• 12:1 Mrk 2:23-28, Luk 6:1-5
+ 12:1 Nzm 23:25
+ 12:2 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36
+ 12:3 1Pat 21:1-6
+ 12:4 Shıǵ 25:30, Leb 24:5-9
+ 12:5 San 28:9
+ 12:6 Mat 12:41
+ 12:7 Hosh 6:6
• 12:9 Mrk 3:1-6, Luk 6:6-11
+ 12:10 Luk 11:54, Luk 20:20
+ 12:12 Mat 6:26, Mat 10:31
+ 12:13 3Pat 13:6
+ 12:16 Mat 8:4, Mat 9:30
+ 12:17 Iysh 42:1-4
• 12:22 Mrk 3:20-30, Luk 11:14-23
+ 12:23 2Pat 7:12-16, Mat 9:27
+ 12:24 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25
+ 12:27 Mrk 9:38, Elsh 19:13
+ 12:29 Iysh 49:24-25
+ 12:30 Mrk 9:40
+ 12:31 Mrk 3:29, Luk 12:10
+ 12:33 Mat 7:17-20, Luk 6:43-45

+ 12:34 Mat 3:7, Mat 23:33, Jar 6:5, Mat 7:11, Mat 15:18, Yaqp 3:6

+ 12:35 Hkm 12:5
+ 12:36 Hkm 10:19, Rim 14:12
+ 12:37 Mat 5:22, Yaqp 3:2-12
• 12:38 Mrk 8:11-12, Luk 11:29-32
+ 12:38 1Kor 1:22
+ 12:39 Mat 16:4
+ 12:40 Yuns 2:1
+ 12:41 Rim 2:27, Yuns 3:5, Mat 12:6
+ 12:42 3Pat 10:1-13
• 12:43 Luk 11:24-26
+ 12:45 2Pet 2:20
• 12:46 Mrk 3:31-35, Luk 8:19-21

+ 12:46 Mat 13:55, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 12:50 Yuxn 15:14, Evr 2:11
• 13:1 Mrk 4:1-9, Luk 8:4-8
+ 13:7 Erm 4:3
+ 13:9 Mat 11:15
• 13:10 Mrk 4:10-12, Luk 8:9-10
+ 13:11 Mat 19:11
+ 13:12 Hkm 9:9, Mat 25:29
+ 13:13 Iysh 42:20, Erm 5:21

+ 13:15 Iysh 6:9-10, Yuxn 12:40, Elsh 28:26-27

+ 13:16 Luk 10:23-24
+ 13:17 Evr 11:13, 1Pet 1:10-12
• 13:18 Mrk 4:13-20, Luk 8:11-15
+ 13:21 Gal 1:6, Evr 6:4
+ 13:22 Mat 6:25, Mrk 10:23, 1Tim 6:10
+ 13:23 Yuxn 15:5
+ 13:30 Mat 3:12
• 13:31 Mrk 4:30-34, Luk 13:18-21

+ 13:32 Mat 17:20, Luk 17:6, Ezk 17:23, Ezk 31:6, Dan 4:9

+ 13:33 1Kor 5:6, Gal 5:9
+ 13:35 Zab 77:2
+ 13:38 Yuxn 8:44
+ 13:39 Iol 3:13, Ayan 14:15-16
+ 13:41 Mat 24:31

+ 13:42 Dan 3:6, Yuxn 15:6, Ayan 20:15, Mat 8:12

+ 13:43 Hkm 4:18, Dan 12:3, Mat 11:15
+ 13:47 Mat 4:19
+ 13:48 Yuxn 21:11
+ 13:49 Mat 25:32
+ 13:50 Dan 3:6, Mat 8:12
• 13:53 Mrk 6:1-6, Luk 4:16-30

+ 13:54 Mat 2:23, Luk 2:39, Luk 4:23, Mrk 1:21

+ 13:55 Yuxn 6:42, Mat 12:46
+ 13:57 Mat 11:6, Yuxn 4:44
• 14:1 Mrk 6:14-29, Luk 9:7-9
+ 14:2 Mat 16:14

+ 14:3 Mat 4:12, Mat 11:2, Luk 3:19-20, Yuxn 3:24

+ 14:4 Leb 18:16, Leb 20:21
+ 14:5 Mat 11:9, Mat 21:26
+ 14:7 Est 5:3, Est 7:2
+ 14:12 Mat 9:14
• 14:13 Mrk 6:30-44, Luk 9:10-17, Yuxn 6:1-14
+ 14:16 4Pat 4:42-44
+ 14:21 Mat 15:38
• 14:22 Mrk 6:45-56, Yuxn 6:15-21
+ 14:23 Mrk 1:35, Luk 4:42, Luk 5:16
+ 14:26 Luk 24:37
+ 14:31 Mat 6:30
+ 14:33 Zab 2:7, Luk 1:35
+ 14:34 San 34:11, Mrk 6:53, Luk 5:1
• 15:1 Mrk 7:1-23
+ 15:2 Luk 11:38
+ 15:3 Gal 1:14
+ 15:4 Shıǵ 20:12, Shıǵ 21:17
+ 15:7 Mat 23:13, Elsh 28:25
+ 15:9 Iysh 29:13, Kol 2:22
+ 15:11 Elsh 10:15
+ 15:13 Iysh 60:21, Iysh 61:3, Yahu 1:12
+ 15:14 Mat 23:16, Luk 6:39
+ 15:18 Mat 12:34, Yaqp 3:6
+ 15:19 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10
• 15:21 Mrk 7:24-30
+ 15:21 Eshu 19:28-29, Iysh 23
+ 15:22 2Pat 7:12-16, Mat 9:27, Luk 1:32

+ 15:24 Zab 118:176, Iysh 53:6, Erm 50:6, Zxr 10:2, Mat 10:6, 1Pet 2:25

+ 15:26 Mat 7:6
• 15:29 Mrk 7:31
+ 15:30 Iysh 35:5-6
+ 15:32 Mat 9:36
+ 15:33 4Pat 4:42-44
+ 15:38 Mat 14:21
• 16:1 Mrk 8:11-13, Luk 12:54-56
+ 16:1 Mat 3:7, 1Kor 1:22
+ 16:4 Yuns 2:1, Mat 12:39
• 16:5 Mrk 8:14-21
+ 16:6 Luk 12:1, 1Kor 5:7-8
+ 16:8 Mat 6:30
+ 16:9 Mat 14:13-21
+ 16:10 Mat 15:36-37
• 16:13 Mrk 8:27-30, Luk 9:18-21
+ 16:14 Mat 14:2, 3Pat 17:1, Mal 4:5, Erm 1:1
+ 16:16 Zab 2:7
+ 16:17 1Kor 2:13
+ 16:18 Mrk 3:16, Yuxn 1:42, Efs 2:20
+ 16:19 Iysh 22:22
+ 16:20 Mat 9:30
• 16:21 Mrk 8:31, Luk 9:22-27

+ 16:21 Luk 17:25, Mrk 9:31, Mrk 10:34, Yuxn 2:19

+ 16:23 Mat 4:10, Fil 3:19
+ 16:24 Mat 10:38-39
+ 16:25 Mat 19:29
+ 16:26 Zab 48:8

+ 16:27 Nzm 33:2, Dan 7:13, Zxr 14:5, Mat 24:30, Mat 25:31, 1Sal 4:16, Waz 3:17, Ayan 2:23

+ 16:28 Mat 24:34, Yuxn 21:22
• 17:1 Mrk 9:2-13, Luk 9:28-36
+ 17:1 Mrk 5:37, Mrk 14:33
+ 17:2 Dan 7:9, Ayan 1:16
+ 17:3 Mal 4:5

+ 17:5 Iysh 42:1, Mat 3:17, Nzm 18:15, 2Pet 1:17

+ 17:9 Mat 8:4, Mat 9:30, Mrk 1:44
+ 17:11 Mal 4:5
+ 17:12 Iysh 53:7
+ 17:13 Mat 11:14, Luk 1:17
• 17:14 Mrk 9:14-29, Luk 9:37-43
+ 17:18 Mrk 1:26, Elsh 8:7
+ 17:20 Mat 13:31, Luk 17:6, Mrk 11:23
• 17:22 Mrk 9:30-32, Luk 9:43-45
+ 17:23 Mat 16:21, Mat 20:19

+ 17:24 Mrk 9:33, Shıǵ 30:13, Shıǵ 38:26, Mat 22:17

+ 17:27 Rim 13:7

• 18:1 Mrk 9:33-37, Mrk 9:42-48, Luk 9:46-48, Luk 17:1-2

+ 18:3 1Kor 14:20, Mat 19:16
+ 18:5 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20
+ 18:7 Mat 26:24
+ 18:8 Mat 5:30, Mat 25:41, Ayan 20:10
+ 18:9 Iysh 66:24, Mat 5:29
• 18:10 Luk 15:3-7
+ 18:14 Yuxn 6:39
• 18:15 Luk 17:3
+ 18:15 Leb 19:17, Yaqp 5:19, Gal 6:1
+ 18:16 Nzm 19:15, 2Kor 13:1
+ 18:17 Mat 5:46-47, Tit 3:10
+ 18:19 Mat 7:7-8
+ 18:21 Luk 17:4
+ 18:25 Leb 25:39-41, 4Pat 4:1, Nxm 5:5
+ 18:30 Hkm 28:3
+ 18:35 Mat 6:15, Yaqp 2:13
• 19:1 Mrk 10:1-12
+ 19:4 Jar 1:27
+ 19:5 Jar 2:24, Efs 5:31
+ 19:6 1Kor 6:16, Mal 2:16, 1Kor 7:10
+ 19:7 Nzm 24:1
+ 19:9 Mat 5:32, 1Kor 7:10
+ 19:11 Mrk 4:11, 1Kor 7:7, 1Tim 5:14
• 19:13 Mrk 10:13-16, Luk 18:15-17
+ 19:14 Mat 18:3
• 19:16 Mrk 10:17-31, Luk 18:18-30
+ 19:16 Luk 10:25

+ 19:17 Zab 105:1, Zab 118:68, Leb 18:5, Nxm 9:29, Ezk 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 19:19 Shıǵ 20:12-16, Leb 19:18

+ 19:20 Fil 3:6

+ 19:21 Mat 5:48, Luk 12:33, Mat 6:20, 1Pet 1:4

+ 19:23 Zab 48:7-8

+ 19:26 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 14:36

+ 19:27 Mat 4:20-22

+ 19:28 Mat 16:27, Mat 25:31, Dan 7:9, Luk 22:30, 1Kor 6:2, Ayan 3:21

+ 19:29 Mat 16:25
+ 19:30 Mat 20:16, Luk 13:30
+ 20:8 Leb 19:13, Nzm 24:15
+ 20:16 Mat 19:30, Luk 13:30
• 20:17 Mrk 10:32-34, Luk 18:31-34
+ 20:19 Mat 16:21, Mat 17:23
• 20:20 Mrk 10:35-45
+ 20:20 Mat 10:2, Mrk 1:19
+ 20:21 Mat 19:28
+ 20:22 Mat 26:39, Yuxn 18:11
+ 20:26 1Pet 5:3, Mat 23:11, Mrk 9:35

+ 20:28 Yuxn 13:4-5, Iysh 53:10-11, Yuxn 11:51, 1Pet 1:18-19, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14

• 20:29 Mrk 10:46-52, Luk 18:35-43
+ 20:29 Eshu 6:1, 3Pat 16:34
+ 20:30 2Pat 7:12-16, Mat 9:27-31
+ 20:34 Luk 7:13

• 21:1 Mrk 11:1-11, Luk 19:28-38, Yuxn 12:12-19

+ 21:1 2Pat 15:30, Zxr 14:4, Elsh 1:12

+ 21:4 Iysh 62:11, Zxr 9:9, Yuxn 12:15, Mat 1:23, Mat 26:56, Yuxn 19:36

+ 21:8 4Pat 9:13

+ 21:9 2Pat 7:12-16, Mat 9:27, Zab 117:25-26, Zab 148:1, Mat 23:39

+ 21:11 Luk 7:16

• 21:12 Mrk 11:15-19, Luk 19:45-48, Yuxn 2:13-22

+ 21:12 Leb 1:14, Leb 5:7, Leb 12:8, Luk 2:24
+ 21:13 Iysh 56:7, Erm 7:11
+ 21:15 2Pat 7:12-16, Mat 9:27
+ 21:16 Luk 19:39, Zab 8:2-3
+ 21:17 Luk 19:29, Luk 24:50, Yuxn 11:18
• 21:18 Mrk 11:12-14, Mrk 11:20-24
+ 21:18 Mat 4:2

+ 21:19 Erm 24:8, Erm 29:16-17, Hosh 9:10, Mix 7:1, Mat 24:32, Luk 13:6

+ 21:21 Mat 17:20, Yaqp 1:6, 1Kor 13:2
+ 21:22 Mat 7:8, Mat 17:20, 1Kor 13:2
• 21:23 Mrk 11:27-33, Luk 20:1-8
+ 21:23 Elsh 4:7
+ 21:25 Mat 3:6, Luk 7:30
+ 21:26 Mat 11:9, Mat 14:5
+ 21:32 Luk 7:29
• 21:33 Mrk 12:1-12, Luk 20:9-19

+ 21:33 Zab 79:9, Iysh 5:1, Qsq 8:11, Mrk 13:34

+ 21:35 Mat 22:6, Mat 23:34, Evr 11:36-37
+ 21:37 Mat 3:17, Evr 1:1
+ 21:38 Evr 1:2
+ 21:39 Evr 13:12
+ 21:41 Elsh 13:46
+ 21:42 Zab 117:22-23, Elsh 4:11, 1Pet 2:7
+ 21:44 Iysh 8:14-15, Iysh 28:16
+ 21:46 Mrk 11:18, Mrk 11:32
• 22:1 Luk 14:15-24
+ 22:1 Mat 13:34
+ 22:2 Mat 25:10, Ayan 19:7, Ayan 21:2
+ 22:6 Mat 21:35, Mat 23:34, Evr 11:36-37
+ 22:7 Mat 21:41
+ 22:8 Mat 10:11, Elsh 13:46, Ayan 3:4
+ 22:13 Mat 8:12
• 22:15 Mrk 12:13-17, Luk 20:20-26
+ 22:15 Luk 11:54
+ 22:16 Nzm 10:17, Kol 3:25
+ 22:17 Mat 17:24-25
+ 22:18 Mrk 7:6, Luk 12:1
+ 22:21 Rim 13:7
• 22:23 Mrk 12:18-27, Luk 20:27-40
+ 22:23 Elsh 4:1, Elsh 23:8
+ 22:24 Jar 38:8, Nzm 25:5
+ 22:32 Shıǵ 3:2, Shıǵ 3:6
• 22:34 Mrk 12:28-34, Luk 10:25-28
+ 22:37 Nzm 6:5, Nzm 11:13, Eshu 22:5
+ 22:39 Leb 19:18, Mat 19:19
+ 22:40 Mat 7:12, Gal 5:14
• 22:41 Mrk 12:35-37, Luk 20:41-44
+ 22:42 2Pat 7:12-16, Mat 9:27
+ 22:44 Zab 109:1, Elsh 2:34-35
+ 22:46 Luk 20:40

• 23:1 Mrk 12:38-40, Luk 11:37-52, Luk 20:45-47

+ 23:3 Rim 2:17-23

+ 23:5 Shıǵ 13:9, Nzm 6:8, Nzm 11:18, San 15:38

+ 23:6 Luk 14:7-8

+ 23:8 Yaqp 3:1, Luk 22:32, Flm 1:16

+ 23:9 Shıǵ 4:22, Erm 31:9, Hosh 11:1, Mal 1:6

+ 23:11 Mat 20:26, Mrk 9:35, Mrk 10:43
+ 23:12 Luk 14:11, Luk 18:14
+ 23:13 Mat 15:7
+ 23:16 Mat 15:14
+ 23:17 Shıǵ 30:29
+ 23:19 Shıǵ 29:37
+ 23:21 Zab 25:8, Zab 131:14
+ 23:22 Iysh 66:1
+ 23:23 Nzm 14:22, Zab 32:5, Mix 6:8, Zxr 7:9
+ 23:27 Elsh 23:1, Hkm 26:23
+ 23:30 Elsh 7:52
+ 23:33 Mat 3:7, Mat 12:34

+ 23:34 Mat 21:35, Mat 22:6, Evr 11:36-37, Mat 10:17, Mrk 13:9, Luk 21:12

+ 23:35 Jar 4:8, 1Yuxn 3:12, Evr 11:4, 2Jln 24:21, Zxr 1:1, Nxm 9:26, Ayan 18:24

• 23:37 Luk 13:34-35

+ 23:37 2Jln 24:21, Nxm 9:26, Elsh 7:52, Nzm 32:11-12, Rut 2:12, Zab 146:2

+ 23:39 Zab 117:26, Mat 21:9
• 24:1 Mrk 13:1-13, Luk 21:5-19
+ 24:2 Luk 19:44
+ 24:4 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3
+ 24:5 Erm 14:14
+ 24:6 Erm 51:46

+ 24:7 2Jln 15:6, Ayan 6:4, Elsh 11:28, Ayan 6:8, Ayan 6:12

+ 24:9 Mat 10:22, Yuxn 15:18
+ 24:10 Mat 10:21
+ 24:11 Mat 7:15
+ 24:13 Yaqp 5:11, Ayan 2:10

+ 24:14 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6, Kol 1:23

• 24:15 Mrk 13:14-23, Luk 21:20-24
+ 24:15 Dan 9:27, Dan 11:31, Dan 12:11
+ 24:17 Luk 17:31
+ 24:19 Luk 23:29
+ 24:21 Erm 30:7, Dan 12:1, Ayan 16:18
+ 24:22 Iysh 65:8, Luk 18:7
+ 24:23 Luk 17:23

+ 24:24 Nzm 13:1, 2Sal 2:9, Ayan 13:13, Ayan 16:14

+ 24:25 Yuxn 13:19, Yuxn 14:29
+ 24:27 Luk 17:24
+ 24:28 Luk 17:37
• 24:29 Mrk 13:24-27, Luk 21:25-28

+ 24:29 Amo 8:9, Iysh 13:10, Iysh 13:13, Iysh 34:4, Iol 2:31, Xag 2:6, Elsh 2:20, Ayan 6:13

+ 24:30 Dan 7:13, Mat 16:27, Zxr 12:10-12

+ 24:31 Iysh 27:13, 1Kor 15:52, 1Sal 4:16, Ayan 11:15, Mat 13:41, 2Sal 2:1

• 24:32 Mrk 13:28-31, Luk 21:29-33
+ 24:34 Mat 16:28
+ 24:35 Zab 101:26-27, Iysh 51:6, 2Pet 3:10

• 24:36 Mrk 13:32-37, Luk 12:38-40, Luk 17:26-30, Luk 17:34-36

+ 24:36 Zxr 14:7
+ 24:37 Jar 6:5
+ 24:39 Jar 7:21
+ 24:40 Zxr 14:2
+ 24:42 Mat 25:13
+ 24:43 2Pet 3:10, 1Sal 5:2
+ 24:44 Ayan 3:3, Ayan 16:15
• 24:45 Luk 12:42-48
+ 24:46 Mat 25:21, Yuxn 13:17
+ 24:48 Mat 25:5
+ 24:51 Mat 8:12

+ 25:1 Mat 9:15, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2

+ 25:5 Mat 24:48
+ 25:10 Mat 22:2
+ 25:11 Mat 7:22, Luk 6:46, Luk 13:25
+ 25:12 Mat 10:33
+ 25:13 1Kor 16:13, Mat 24:36, Mat 24:42
• 25:14 Luk 19:12-27
+ 25:19 Rim 14:12
+ 25:21 Luk 16:10, Evr 12:2
+ 25:26 Hkm 20:4
+ 25:29 Mat 13:12
+ 25:30 Mat 8:12
+ 25:31 Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 19:28

+ 25:32 Iol 3:12, 2Kor 5:10, Ezk 34:17, Mat 13:49

+ 25:34 Dan 7:18, Ayan 21:7
+ 25:35 Iysh 58:7, Luk 3:11, Yaqp 2:15-16
+ 25:36 2Tim 1:16-18
+ 25:40 Mat 10:40

+ 25:41 Zab 6:9, Mat 7:23, Mrk 9:43-44, Yahu 1:7, Ayan 20:10

+ 25:45 Luk 10:16
+ 25:46 Dan 12:2
• 26:1 Mrk 14:1-2, Luk 22:1-2, Yuxn 11:45-53
+ 26:2 Shıǵ 12:1-30
• 26:6 Mrk 14:3-9, Luk 7:36-50, Yuxn 12:1-8

+ 26:6 Mat 21:17, Yuxn 11:1, Yuxn 11:18, Leb 13:3

+ 26:11 Nzm 15:11, Mat 9:15, Yuxn 7:33
+ 26:12 Yuxn 19:40
+ 26:13 Mat 24:14
• 26:14 Mrk 14:10-11, Luk 22:3-6
+ 26:14 Yuxn 13:2, Elsh 1:16
+ 26:15 Shıǵ 21:32, Zxr 11:12

• 26:17 Mrk 14:12-21, Luk 22:7-14, Luk 22:21-23, Yuxn 13:21-30

+ 26:21 Zab 40:10, Yuxn 13:18

+ 26:24 Iysh 53, Mat 18:7

• 26:26 Mrk 14:22-26, Luk 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 26:26 Yuxn 6:51, 1Kor 10:16, Evr 10:10
+ 26:28 Shıǵ 24:8
+ 26:30 Luk 22:39

• 26:31 Mrk 14:27-31, Luk 22:31-34, Yuxn 13:36-38

+ 26:31 Zxr 13:7, Yuxn 16:32
+ 26:32 Mat 28:7
+ 26:35 Yuxn 11:16, Yuxn 21:19
• 26:36 Mrk 14:32-42, Luk 22:39-46
+ 26:37 Mrk 5:37, Mrk 9:2
+ 26:38 Yuxn 12:27

+ 26:39 Evr 5:7, Mrk 10:38, Yuxn 18:11, Yuxn 5:30, Yuxn 6:38, Gal 1:4

+ 26:41 Mat 6:13, 1Pet 4:7

+ 26:42 Mat 6:10

+ 26:45 Yuxn 2:4, Mat 16:21, Mat 17:22, Mat 20:18

• 26:47 Mrk 14:43-50, Luk 22:47-53, Yuxn 18:3-12

+ 26:47 Elsh 1:16
+ 26:51 Luk 22:38
+ 26:52 Ayan 13:10
+ 26:55 Mat 21:23, Luk 21:37

+ 26:56 Mat 1:22-23, Mat 21:4, Yuxn 19:36, Mat 26:31, Yuxn 16:32

• 26:57 Mrk 14:53-65, Luk 22:54-55, Luk 22:63-71, Yuxn 18:13-14, Yuxn 18:19-24

+ 26:60 Zab 26:12, Zab 34:11
+ 26:61 Mrk 15:29, Yuxn 2:19
+ 26:62 Mat 27:13
+ 26:63 Zab 2:7

+ 26:64 Zab 109:1, Dan 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Evr 1:13

+ 26:65 San 14:6, Elsh 14:14, Mat 9:3, Yuxn 10:36

+ 26:66 Leb 24:16

+ 26:67 Iysh 50:6

• 26:69 Mrk 14:66-72, Luk 22:56-62, Yuxn 18:15-18, Yuxn 18:25-27

+ 26:75 Mat 26:34

• 27:1 Mrk 15:1, Luk 23:1-2, Yuxn 18:28-32

+ 27:2 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, 1Tim 6:13

• 27:3 Elsh 1:18-19
+ 27:5 2Pat 17:23
+ 27:6 4Pat 12:9, Mrk 12:41, Yuxn 8:20
+ 27:9 Mat 2:17
+ 27:10 Erm 18:3, Erm 32:7-9, Zxr 11:12-13
• 27:11 Mrk 15:2-5, Luk 23:3-5, Yuxn 18:33-38
+ 27:11 Mat 2:2
+ 27:13 Mat 26:62
• 27:15 Mrk 15:6-15, Luk 23:13-25, Yuxn 18:39
+ 27:18 Yuxn 12:19
+ 27:20 Elsh 3:14
+ 27:23 Luk 23:41, Evr 4:15
+ 27:24 Nzm 21:6, Zab 25:6, Zab 72:13
+ 27:25 1Sal 2:16
+ 27:26 Mat 20:19
• 27:27 Mrk 15:16-20, Yuxn 19:2-3
+ 27:30 Iysh 50:6, Mat 20:19

• 27:32 Mrk 15:21-32, Luk 23:26-43, Yuxn 19:17-27

+ 27:34 Zab 68:22
+ 27:35 Zab 21:19
+ 27:39 Zab 21:7, Zab 108:25
+ 27:40 Mrk 14:58, Yuxn 2:19, Mat 4:3-6

+ 27:42 Yuxn 10:18, Yuxn 1:49, Yuxn 12:13, Yuxn 20:29

• 27:45 Mrk 15:33-41, Luk 23:44-49, Yuxn 19:28-30

+ 27:46 Elsh 3:1, Zab 21:2
+ 27:48 Zab 68:22
+ 27:51 Shıǵ 26:33, Leb 16:2

+ 27:52 Iysh 26:19, Ezk 37:12, Dan 12:2, Yuxn 5:21, Yuxn 5:25

+ 27:53 Nxm 11:2, Iysh 48:2, Iysh 52:1

+ 27:56 Luk 8:2, Mat 20:20

• 27:57 Mrk 15:42-47, Luk 23:50-56, Yuxn 19:38-42

+ 27:60 Iysh 53:9
+ 27:63 Mat 16:21, Mat 17:23, Mat 20:19
+ 27:66 Dan 6:17, Ayan 20:3
• 28:1 Mrk 16:1-8, Luk 24:1-12, Yuxn 20:1-10
+ 28:1 Luk 8:2, Mat 27:61
+ 28:2 Mat 27:60

+ 28:3 Ezk 1:14, Dan 7:9, Dan 10:6, Mrk 9:3, Elsh 1:10

+ 28:4 Ayan 1:17

+ 28:7 Mat 26:32

+ 28:9 Yuxn 20:19, Yuxn 20:21, 4Pat 4:27, Mat 28:17, Luk 24:52

+ 28:10 Mat 12:50, Yuxn 20:17, Rim 8:29, Evr 2:11

• 28:16 Mrk 16:14-18, Luk 24:36-49, Yuxn 20:19-23

+ 28:17 Yuxn 20:25

+ 28:18 Iysh 9:6, Dan 7:13-14, Mat 11:27, Yuxn 17:2

+ 28:19 2Kor 13:13, Yuxn 4:1-2, Elsh 8:13, Kol 1:23

+ 28:20 Yuxn 14:15, Mat 13:39

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Matta

Alǵí sóz

Matta

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı