# Сыйлы Китап

Институт перевода Библии

## Пачаланы китаплары

## Баш сёз


БАШ СЁЗ

Бу китапда бир жылтны ичинде Сыйлы Язывланы дёрт тарихи китабы топланып бериле: 1-нчи Пачалар, 2-нчи Пачалар, 3-нчю Пачалар ва 4-нчю Пачалар.

Пачаланы Биринчи ва Экинчи китаплары ягьудилилени дин башчысы Шамуйылны тувгъан вакътисинден тутуп, оьзюню къавумундан биринчи пача болгъан Давутну гьакимлигини ахырына (ёрукъ гьисапда бизин девюрден алдагъы 1010–970 йыллагъа) ерлиги тарихи аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай. Пачаланы Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларында буса Сулейманны тахгъа олтургъан вакътисинден (бизин девюрден алдагъы X асрудан) тутуп, Бабил есирлигине (бизин девюрден алдагъы 587-нчи йылгъа) ерлиги аралыкъдагъы агьвалатлар къуршала.

Шо китаплагъа кюрчю этилип пачаны къаласында юрюлме герекли болгъан таварихлер ва тархнамелер салынгъан. Эсгермеге герек, Пачаланы 3-нчю ва 4-нчю китапларында бизге етишмеген эсделиклеге тувра гёрсетивлер бар – «Сулейманны таварихи» (3-нчю Пачалар 11:41), «Исрайылны пачаларыны таварихлери» ва «Ягьудини пачаларыны таварихлери». Контекстден гёрюнюп турагъаны йимик, Пачаланы китаплары шо тархнамелени къысгъача журасы болуп токътай – тизивчю шолагъа гьар пачаны этген ишлери булан байлавлу тындырыкълы хабарлагъа йимик асаслана.

Пачаланы китапларындагъы тарихи агьвалатлар булан байлавлу кёбюсю шагьатлыкълар Сыйлы Язывлар булан аралыгъы ёкъ, тек оьз девюрю булан байлавлу язывлу эсделиклерден таба аян этиле.

Пачаланы китапларында Сыйлы Язывланы ичине гиреген китаплардан бириси болгъан Экинчи Къанунгъа хас болуп токъташгъан дин бирлиги ачыкъдан гёрюнюп тура: шолардагъы бары да тарихи агьвалатлар пачаны неде ондан алдагъысыны муъминлигинден, неде гюнагьындан таба англатыла.

Китапланы ахырынчылай токъташдырылгъан къайдасыны умуми тархы – Бабил есирлигинден бираз алдагъы девюр (VII асруну ахыры).

Ягьудили Сыйлы Язывларда Пачаланы Биринчи ва Экинчи китапларына «Шамуйылны китаплары» деп айтыла. Тюзю, шо ончакъы къыйышывлу гелеген ат тюгюл: Шамуйыл не китапланы автору, не шоланы баш игити гьисапда ортакъчылыкъ этмей; ону гьакъында янгыз Биринчи китапда лакъыр юрюле.

Пачаланы Биринчи китабында Исрайылны тарихиндеги гёрмекли мюгьлет суратлана – къавум бирлешивден пача гьакимликге чыгъыв. Аллагьны ва халкъны арасындагъы Разилешив ва шолай да аслу тарихи гючлени – бир якъдан, асгербашчы пачалар белгилейген парахатлыкъны гьакимлигини, бирдагъы якъдан буса, пайхаммарлар сакълап ва айтып гелген Аллагьны каламыны ва дин токъташдырывланы – къыйышагъанлыгъы ва къаршылыкълыгъы китапны бютюн агъымындан къызыл сызакъ болуп оьте.

Жанр ягъындан алгъанда, китапгъа бир журалыкъ хас. Тарихи хабарлав шиъру гесек – Шамуйылны анасы Гьаннатны дуасы (1-нчи Пачалар 2:1-10) – берилип, янгыз бир керен бёлюне.

Тек китапны бир-бир гесеклерине, айрокъда Шаулну хабарына, белгили сюжетли тюрлюлюк хас. Эки тюрлю къайдада хабарланагъан шулай агьвалатлар ёлугъа: Шамуйыл оьзлеге пача ахтарагъан халкъны айыпгъа тутув булан байлавлу эки гесек (1-нчи Пачалар 8:4-22 ва 12:1-15); пачаны гьакимлигин токъташдырыв булан байлавлу эки жура (9-нчу ва 12-нчи башлар); Шаулну Аллагьгъа тынгламагъанлыгъы ва Ону янындан рагьмуну тас этгенлиги булан байлавлу эки къайда (1-нчи Пачалар 13:8-14 ва 15:10-31); Давут, гёрюнмейген кюйде Шаулну янына гелип, ону оьлтюрмей къойгъанлыкъ булан байлавлу эки хабар (24:1-8 ва 26:5-12).

Бир Аллагьгъа инанывгъа асаслангъан дини булангъы шо девюрдеги биргине-бир пачалыкъны амалгъа геливю, шексиз кюйде, гьалиги девюрдеги охувчуну иштагьландыра. Эгер китапда пайхаммарлар, айрокъда Шамуйыл, уьлгюлю келпетлер йимик гёрсетиле буса, пачалар, оланы къардашлары ва асгербашчылар бирдокъда уьлгюлю кюйде берилмей. Амма шо себепден олар бизге жанлы да, инамлы да болуп гёрюне. Ондан къайры, китапда тарихге янгыз пача ва тухумуну ата-бабасы гьисапда тюгюл, Забурну йыраву гьисапда да гирген Давутну оьмюрюню баш вакътисини гьакъында лакъыр юрюле.

Пачаланы Экинчи китабы Биринчи китапны сюжетли давамы болуп геле.

Мунда Давутну гьакимлигини, ону орнун тутгъан Сулейманны тувмакълыгъыны, пачаланы тухумуну амалгъа геливюню гьакъында хабарлана. Китапда Исрайылны ва Ягьудини бёлюнювю ва къаршы туруву булан байлавлу дагъы да бир хабарлав арагъа чыгъа. Шо хабарлав сонг Уьчюнчю ва Дёртюнчю китапларда давам этиле.

Жанр ягъындан алгъанда, Пачаланы Экинчи китабы Биринчисинден эсе артыкъ тюрлю. Хабар суратлавлар шиъру гесеклер булан аралашып геле. Шоланы эсгерейик: къайгъылы эки йыр – Давутну Шаулгъа ва Ёнатангъа айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 1:19-27), асгербашчы Абинерге айтгъан ваягьы (2-нчи Пачалар 3:33-34) ва шолай да алгъыш къайдалы эки макътав йыр: Давутну дуасы (2-нчи Пачалар 7:18-29) ва Давутну йыры (2-нчи Пачалар 22:2–23:7). Эки сюжетли гесекни – Натан пайхаммарны бир ярлыны къозусуну гьакъында айтгъан тапшурмалы хабарын (2-нчи Пачалар 12:1-12) ва иниси агъасын оьлтюргенлик булан байлавлу хабарны (2-нчи Пачалар 14:1-20) – онгача асарлар гьисапда айырма ярай.

Пачаланы Уьчюнчю китабында Давутну гьакимлигини ахыры ва Сулейманны къыркъ йыллыкъ гьакимлиги – Исрайылны пача девюрюню «алтын асрусу», сонггъа таба пачалыкъны бёлюнме ва тёбенлешме башлангъанлыгъы суратлана. Китапда Ибадатхананы къурув, сыйлы этив, шону тындырыкълы кюйде суратлав (5–8-нчи башлар) булан байлавлу хабар аслу ерни тута. Сулейманны дуваныны (3-нчю Пачалар 3:16-28) ва Шебаны пача къатыныны геливюню (10-нчу баш) гьакъындагъы суратлавлар къошум хабарлар йимик гёрюне. Шоларда Сулейман пачаны аслу хасияты болгъан гьикматлыкъ суратлана.

Тарихи китапларда пачалар булан янаша Аллагьны каламыны чавушлары болгъан пайхаммарлар аслу ерни тута. Пачаланы Уьчюнчю китабында бир нече пайхаммар ёлугъа. Тек аслу тергев Ильяс пайхаммаргъа бакъдырыла. Ону яшавун суратлавгъа китапны айры гесеги багъышлангъан (17–19-нчу башлар).

Тарихи хабарлавну Уьчюнчю ва Дёртюнчю китаплагъа бёлюнювюне шартлы къайдада янашма тюше. Шо бёлюнюв гьатта сюжетни дазуларындан да гьасил болмай: ягьудили пача Агьазияны гьакимлик этивю булан байлавлу хабар, бир китапда башланып, башгъасында тамамлана (3-нчю Пачалар 22:51 – 4-нчю Пачалар 1:18).

Пачаланы Дёртюнчю китабы Агьазияны гьакимлик этивюнден тутуп (IX асруну ортасы), Набугьодоносорну Ягьудиге этген экинчи чапгъынына, Ерусалимни ва Ибадатхананы дагъылывуна ерлиги аралыкъдагъы агьвалатланы къуршай (бизин девюрден алдагъы VI асруну башы). Шо агьвалатлар пача гьакимликни аста-аста тёбенлешивю ва дагъылыву булан байлавлу.

Уьчюнчю китапда йимик, Пачаланы Дёртюнчю китабында да пайхаммарланы гьакъындагъы хабарлар аслу ерни тута. Пайхаммарлар дин янындан алгъанда, оьзгелеге уьлгюлер болуп токътай: китапны башында оьзюню кёкге гётериливюню гьакъында хабарланагъан Ильяс (2:11-12), сонг ону ёлун узатгъан Альяса (2–9 ва 13-нчю башлар); 19–20-нчы башларда Сыйлы Язывлардагъы бирдагъы бир зор пайхаммарны – Ишаяны гьакъында хабарлана. Альяса, алда Ильяс йимик, янгыз пайхаммар йимик тюгюл, гьайран ишлени этивчю гьисапда да гёрсетиле: гьатта ону къабурдагъы сюеги де оьлгенлени тирилте (13:20-21). Ишаяны сёзюне тынглап, Раббибиз Гьизкия пачаны къаласында гьайран иш эте (20:11).

Пачаланы ахырынчы китабында Давут ва Сулейман йимик зор уллу пачалар ёлукъмай. Терсине, къан тёгеген, бир-бири булан ябушагъан ва питне салып юрюйген исрайыллы ва ягьудили пачаланы гьакимликлерини гьакъындагъы хабарлар тёбенлешивню ачыкъдан суратлай. Тек китапда зор уллу дин къурувчу болгъан ва бир Аллагьгъа инанывгъа чакъырыв учун ябушуп гелген ягьудили пача Ёшиягъа (бизин девюрден алдагъы 640–609-нчу йыллар) айрыча тергев бакъдырыла.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

«Пачаланы китаплары» Библияны Таржумасыны институту ва Россияны илмулар академиясыны Дагъыстан илму марказыны Гь. Цадасаны атындагъы Тил, адабият, инчесаният институту булан бирликде басмагъа гьазирленген.

Библияны таржумасыны институту

## 1 Пачалар

### 1 Пачалар

1 Пачалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


### 1


Пачаланы Биринчи китабы


Элкъананы агьлюсю

1Эпрайим деген тав бойланы Раматайым-Сопим[*] деген еринде бир Элкъана деген адам болгъан. Ол Элигъуну уланы Ерогьамны уланы болгъан. Элигьу Супну уланы Тогьуну уланы болгъан. Элкъана эпрайимли болгъан. 2Ону эки къатыны болгъан. Бирини аты Гьаннат, экинчисиники буса Пенинна болгъан. Пениннаны авлетлери болгъан. Гьаннатныки буса болмагъан.

3Къудратланы Раббиси учун къурбан[†] сойма деп, шо адам гьар йыл оьзюню шагьарындан Шило деген шагьаргъа бара болгъан. Эли деген адамны Гьопни ва Пинегьас деген эки уланы шонда Раббибизни дин къуллукъчулары[†] болгъан[+]. 4Гьар гезик Элкъана къурбан сойса, этден бир пайын къатыны Пениннагъа ва ону бары да уланларына-къызларына бере болгъан[+]. 5Амма Гьаннатгъа ол эки пай чыгъара болгъан, неге тюгюл де ону сюе болгъан. Раббибиз буса ону яш табып болмайгъан этген болгъан. 6Раббибиз Гьаннатны яш табып болмайгъан этгенине де къарамайлы, Пенинна ону вагьши кюйде къыйнай болгъан. 7Шо зат йылдан-йылгъа узатылып тургъан. Гьар гезик Гьаннат Раббибизни уьюне барса, гюндеши ону къыйнап тура болгъан, ол да йылай туруп, аш да ашамай болгъан.

8Элкъана буса Гьаннатгъа:

– Гьаннат, сен неге йылайсан? Неге ашамайсан? Неге юрегингни къыйнайсан? Мен сагъа он уландан да артыкъ тюгюлменми дагъы? – дей болгъан.


Гьаннатны дуасы ва Шамуйылны тувуву

9Бир керен булар Шилода къурбан этден ашап битип, Гьаннат эретура. Дин къуллукъчу Эли Раббибизни ибадатханасыны[†] эшик алдында олтургъан болгъан[+]. 10Гьаннат тазза юреги ачытып йылай ва Раббибизге дуа эте. 11Ол булай деп ант эте:

– Гьей Къудратланы Раббиси, мен Сени бир къулунгмандыр. Эгер де Сен магъа тергев бакъдырсанг, мени эслесенг, эгер де мени унутмай турсанг, магъа улан берсенг, мен шо уланны даимге Сагъа къуллукъ этивге бережек эдим, ону башына бир заманда да деллек де тиймежек эди.[*][+]

12Гьаннат дуа этегенде, Эли ону эринлерине тергев берип тура. 13Гьаннат юрегинден дуа эте болгъан, ону янгыз эринлери тербене болгъан, авазы буса чыкъмай болгъан. Эли, Гьаннат эсиргендир деп ойлашып, 14огъар:

– Эсирген гьалынгда дагъы да узакъ турамысан? Айыгъып йибер гьали чагъырдан! – дей.

15– Ёкъ, бийим, – деп жаваплана Гьаннат, – мен теренден къайгъырагъан заманым. Не чагъыр, не боза ичмегенмен. Мен Раббибизни алдында юрегимни ачып сёйлей эдим. 16Вёре, мен, Сени къулунг, бир къылыкъсыз тиштайпа деп ойлашмагъай эдинг; мен мунда уллу дертим, къайгъым себепли болуп шолай дуа эте эдим.

17Эли:

– Парахатынга ёлгъа тюш, Исрайылны Аллагьы сен Оьзюнден тилеген затны бережек сагъа, – деп жавап бере.

18Гьаннат:

– Мен, къаравашынг, сени гёзюнгден тюшюп къалмагъай эдим дагъы, – дей.

Сонг Гьаннат ёлуна тюше, аш хаба, ону бетинде дагъы пашманлыкъны сеси болмай.

19Артындагъы гюн олар эрте де туруп, Раббибизге сужда да къылып, къайтып уьюне, Рамагъа[*] багъып ёлгъа тюше.

Элкъана къатыны Гьаннат булан ята, Раббибиз де ону эсге ала. 20Бир нечакъы заман гетип, Гьаннат айлы бола ва улан таба. Ол яшгъа Шамуйыл[*] деп ат къоя. Гьаннат: «Мен яшгъа шолай ат къойдум, неге тюгюл де, мен ону Раббибизден тилеген эдим», – дей.


Гьаннат Шамуйылны Раббибизге тапшура

21Дагъы гезик Элкъана агьлюсю де булан Раббибизге къурбан соймакъ ва антын кютмек учун ёл чыкъгъанда, 22Гьаннат бармай къала. Ол эрине булай дей:

– Яшым эмчекден айрылгъанда, ол Раббибизни алдында турсун деп, мен ону Шилогъа элтежекмен. Яш даим шонда яшап къалажакъ.

23– Озюнг тийишли гёреген кюйде эт, – дей огъар эри. – Яшны эмчекден айыргъанча, мунда къалып тур. Раббибиз де Оьзюню сёзюн беклешдирсин дагъы.

Яшын эмчекден айыргъанча ичире туруп, Гьаннат уьюнде къала. 24Эмчекден айрылгъан сонг, ол уланын Шилодагъы Раббибизни ибадатханасына элте; улан буса кёп гиччи болгъан. Гьаннат оьзю булан уьч йыллыкъ бугъаны, тогъуз-он сагь чакъы ун ва тулукъгъа тёгюп чагъыр ала.

25Оьгюзню де сойдуруп, оьзю булан да алып, Гьаннат уланы да булан Элини ягъына геле 26ва огъар булай дей:

– Бийим, сен савунг герти экени йимик, мен де шу ерде, сени къырыйынгда да токътап, Раббибизге дуа этген къатынман. 27Мен шу яшым болсун деп дуа этген эдим, Раббибиз де магъа Оьзюнден тилеген затны берди. 28Гьали мен яшымны Раббибизге беремен. Бютюн оьмюрюню узагъында Раббибизники болуп къалсын дагъы ол.

Эли де шонда Раббибизге сужда къыла.

### 2


Гьаннатны дуасы

1Гьаннат булай дуа эте:

– Раббибиз сююнч берди юрегиме мени,
Раббибиз себепли болуп оьр болдум мен.
Душманланы уьстюнден кюлей авзум мени,
неге тюгюл де Ону къутгъарылывундан
сююнемен мен[+].
2Раббибизден сыйлы болгъан зат ёкъдур;
Ондан къайры оьзгеси де ёкъдур;
Аллагьыбызгъа ошап гьеч дагъы яр ёкъдур[+].
3Оьктем сёйлемегиз чи дагъы,
шолай эдепсиз сёйлетмегиз чи авзуларыгъызны,
билеген, бары да ишлеге къыймат береген Аллагьдыр Раббибиз бизин.
4Сынып къалды жаялары асгерлени,
гючсюзлер буса къаттылыкъ булан
савутланып туралар,[+]
5алдын токъ тургъанлар
гьали аш учун ялгъа тутулагъан болдулар,
алдын ач тургъанлар буса
гьали ял алып туралар.
Бир вакътиде яш болмайгъан къатын
еттини табып токътады,
кёп уланлары булангъысы буса
гючсюз болуп битип бара[+].
6Раббибиздир оьлтюреген де, тирилтеген де;
ахыратгъа салагъан да, шондан чыгъарагъан да[+].
7Раббибиздир пакъыр этеген де, байлыкъ береген де;
Олдур енгеген де, оьрлеге гётереген де[+].
8Олдур ярлыны чангдан гётереген де,
пакъырны кюл тёбеден оьрлеге чюеген де;
халкъны башчылары булан бирче олтуртагъан да,
олагъа макътавлукъну тахын
варисликге береген де.
Раббибиздир ер юзюню кюрчюлерин салгъан,
Олдур чу дюньяны шо кюрчюлеге орнатгъан да[+].
9Олдур чу Оьзюню сыйлыларыны
ёлларын сакълайгъан;
къылыкъсызлар буса къарангылыкъда чирип къалар.
Гючню гьеч кёмеги болмас олагъа:[+]
10чачылып къалар Раббибизни душманлары.
Олдур кёклерден таба кёк кёкюрев болуп
уражакъ олагъа;
Раббибиздир ер юзюню бары еринде
дуван этежек де.
Олдур Оьзюню пачасына гюч бережек,
Оьзюню танглагъанына къудрат
бережек де[+].

11Элкъана Рамагъа уьюне гете, ону уланы буса дин къуллукъчу[†] Элини ёлбашчылыгъыны тюбюнде Раббибизни алдында къуллукъ этме къала.


Элини эдепсиз уланлары

12Элини уланлары эдепсиз юрюй болгъан. Олар не Раббибизден къоркъмай болгъанлар,[+] 13не дин къуллукъчуну халкъгъа байлавлу борчларын кютмей болгъанлар. Гьар гезик ким буса да бирев къурбан[†] союп, эт къайнап турагъан вакътиде дин къуллукъчуну кёмекчиси геле болгъан. Шо къулну къолунда уьч тишли уллу чиши болгъан. 14Ол чишин къазангъа, ялгъавгъа, тавагъа яда хумагъа сугъуп йиберип, шогъар тюшген бары да затны оьзюне алып токътай болгъан. Шилогъа гелген исрайыллылар къурбангъа союлгъан гьар этге шолай эте болгъанлар. 15Шо да аз йимик, майны яллатма башлагъанча, дин къуллукъчуну кёмекчиси гелип йиберип, къурбан сойдурагъан адамгъа: «Дин къуллукъчугъа къувурмакъ учун эт бер. Ол сенден асылгъан этни тюгюл, чийин алажакъ», – дей болгъан.

16Эгер де къурбан сойдурагъан адам огъар: «Башлап майны яллатсын, сонг сен сюйгенингни аларсан», – десе, кёмекчиси: «Ёкъ, буссагьат бер. Ёгъесе, оьзюм гюч булан алажакъман», – дей болгъан[+].

17Бу жагьил адамланы – Элини уланларыны Раббибизни алдындагъы гюнагьы уллу болгъан. Неге тюгюл де, олар Раббибизге этилеген къурбанланы гёрюп ярамай болгъанлар.

18Амма Шамуйыл Раббибизни алдында къуллукъ этип тура. Ол кетен эпот[†][*] тагъып юрюйген улан болгъан. 19Гьар йыл анасы Шамуйылгъа деп гиччи аба тиге болгъан. Эри де булан гьар йылгъы къурбанын этмек учун гелегенде, ол шо абаны уланына гелтире болгъан. 20Эли Элкъананы ва ону къатынын булай айтып шабагьатлай болгъан:

– Раббибизге берген уланынгны орнуна бу къатындан таба сагъа Ол дагъы да авлетлер берсин дагъы.

Сонг олар уьюне къайталар. 21Раббибиз Гьаннатгъа бакъгъан якъда рагьмулу болгъан, ол да айлы болуп, дагъы да уьч улан ва эки къыз таба. Шо вакътиде Шамуйыл Раббибизни алдында оьсюп тура болгъан.

22Эли бек къартайгъан болгъан. Ол уланлары Исрайылгъа этип турагъан бары да затны ва олар жыйынлар юрюлеген чатыргъа[†] гиреген ерде къуллукъ этеген тиштайпалар булан ятагъаны гьакъында эшите[+]. 23Ол уланларына булай дей:

– Сиз этеген недир? Бары халкъдан эдепсиз ишлеригизни гьакъында эшитемен. 24Уланларым, мен англайгъан кюйде, Раббибизни халкъыны арасында яйылып турагъан хабар яхшы хабар тюгюл. 25Эгер де бир адам башгъасына къаршы гюнагь иш этип къойса, Раббибиз ондан гечме болар. Амма эгер де адам Раббибизге къаршы гюнагь иш этип къойса, ондан ким гечип болар?

Амма уланлары атасыны бетлевлерине гьеч къулакъасмайлар, неге тюгюл де Раббибиз оланы оьлтюрмеге токъташгъан болгъан.

26Шамуйыл буса торайып тура. Ону адамлар да, Раббибиз де сюе болгъанлар[+].


Элини агьлюсю булан байлавлу алданокъ билдирив

27Муна, Элини ягъына Аллагь йиберген адам гелип, огъар булай дей:

– Раббибиз булай айта: «Атангныкилер Мисриде, пиръавунну уьюндеги заманда Мен олагъа англашылагъан кюйде ачылмадыммы дагъы[+]? 28Атанг Мени дин къуллукъчум болсун, къурбанлыкъны салагъан ериме[†] гётерилсин, арив ийисли отлар якъсын, алдым булан эпотну алып юрюсюн деп, Мен ону сайладым. Дагъы да атангны уьюне исрайыллылар яллатып этеген бары да къурбанлыкъланы бердим[+]. 29Неге дагъы сиз Оьзюмню уьюм учун Мен токъташдыргъан къурбанлыкъланы аякъ тюбюгюзге салып таптап юрюйсюз? Неге сен, Мени исрайыллы халкъым этеген къурбанланы тизив гесеклеринден де семире туруп, оьзюнгню уланларынгны Менден алдын гёресен?».

30Шо саялы Раббибиз, Исрайылны Аллагьы: «Сени уьюнг де, атангны уью де Мени алдымда даим къуллукъ этип туражакъ деп, сёз берген эдим Мен», – деп билдире. Амма гьали Раббибиз булай деп билдире: «Шолай болуп къалмасын дагъы! Мени абурлайгъанланы Мен де абурлажакъман, амма Мени гёрюп ярамайгъанлар биябур болуп къалажакълар[+]. 31Бир заман гележек чи, Мен сени уьюнгдегилени де, къардашларынгны да гючсюз этип къояжакъман, сени уьюнгдегилени бириси де къарт болгъунча яшамажакъ[+]. 32Сен Мени уьюмдеги балагьны гёрежексен; Исрайыл яйнап къалса да, сени уьюнгдегилени бириси де къарт болгъунча яшамажакъ. 33Къурбанлыкъны салагъан ерден Мен гери урмагъан гьар ким янгыз гёзлерингни гёзьяшлардан толтурмакъ, юрегингни пашман этмек учун сакъланып къалажакъ. Сени бары да наслуларынг да лап яшайым деген вакътисинде оьлюп туражакълар.

34Сени Гьопни ва Пинегьас деген эки де уланынга болажакъ зат буса оьзюнге белгили болуп къалажакъ – олар экевю де бир гюн оьлежеклер[+]. 35Мен Оьзюме амин болгъан дин къуллукъчуну салажакъман. Ол Мени юрегиме ва гьакъылыма гёре иш гёрежек. Мен ону уьюн беклешдирежекмен, ол да гьар заман Мени танглагъанымны алдында къуллукъ этип туражакъ[+]. 36Шо заман сени уьюнгдегилерден къалгъан гьар ким гелип йиберип, ону алдында аз гюмюш ва аш гесек учун баш да ийип: „Ашамагъа етишсин учун, магъа нечик буса да бир дин къуллукъчуну ишин бер хари“, – деп ялбаражакъ».

### 3


Раббибиз Шамуйылгъа чакъырыв эте

1Яш чагъындагъы Шамуйыл Элини ёлбашчылыгъы да булан Раббибизге къуллукъ этип тура. Шо гюнлер Раббибизни сёзю аз эшитиле болгъан; гьайран гёрюнюшлер де ончакъы кёп болмагъан[+].

2Бир керен Эли оьзюню ятывунда ятып тура болгъан. Элини гёзлерини гёрегени шонча да осаллашгъан болгъан чы, ол гьаран гёре болгъан. 3Аллагьны чырагъы сёнюп битмеген болгъан. Шамуйыл буса Аллагьны ибадатханасында[†] ятгъан болгъан. Шонда Аллагьны сандыгъы да болгъан. 4Раббибиз Шамуйылгъа чакъырыв эте, ол да:

– Мунаман мен, – деп жавап бере.

5Шамуйыл Элини ягъына чабып барып:

– Мунаман мен. Сен мени чакъырдынгмы? – дей.

Амма Эли:

– Мен сени чакъырмадым, къайт, барып ят, – дей.

Шамуйыл барып ята.

6Раббибиз огъар янгыдан:

– Шамуйыл! – деп чакъырыв эте.

Улан туруп, Элини ягъына гелип:

– Мунаман мен. Сен мени чакъырдынгмы? – дей.

– Уланым, – дей Эли, – мен сени чакъырмадым, къайт, барып юхлама ят, – дей.

7Шамуйыл гьалиге Раббибизни тавушун танып битмеген болгъан: огъар Раббибизни сёзю ачылып битмеген болгъан. 8Раббибиз Шамуйылгъа уьчюнчю керен чакъырыв эте, ол да туруп, Элини ягъына да гелип:

– Мунаман мен. Сен мени чакъырдынгмы? – дей.

Шо заман Эли яшгъа Раббибиз чакъырыв этегенни англай. 9Ол Шамуйылгъа булай дей:

– Барып ят, эгер де Ол сагъа дагъы да чакъырыв этсе: «Айт чы, Раббим, къулунг Сагъа тынглайман», – дерсен.

Шамуйыл барып оьзюню еринде ята. 10Раббибиз шо ерге гелип токътап, биринчи, экинчи гезиклерде йимик:

– Шамуйыл! Шамуйыл! – деп чакъырыв эте.

Шо заман Шамуйыл:

– Айт чы, къулунг Сагъа тынглайман, – дей.

11Раббибиз де Шамуйылгъа булай дей:

– Мен Исрайылда бир иш этме тураман чы, гьатта шону гьакъында ким эшитсе, ону къулакълары зангырлап гетежек[+]. 12Шо заман Мен Элини агьлюсюне байлавлу айтгъан бары да затларымны башындан ахырына ерли яшавгъа чыгъаражакъман. 13Мен огъар оьзю де билеген гюнагьы саялы агьлюсюн гьар даимге такъсырлажакъман деп айтгъан эдим чи. Элини уланлары Аллагьгъа къаршы иш гёрдюлер чи дагъы, ол буса авлетлерин енгме къарамады. 14Шо саялы Мен Элини тухумуна ант этемен: Элини тухумуну бу айыбы бир заманда да Аллагь учун этилеген къурбанлыкъ[†] неде савгъат булан чайылмажакъ.

15Шамуйыл эртен болгъанча ятып тура, сонг ол Раббибизни уьюню эшиклерин ача. Ол Элиге оьзю гёрген гьайран гёрюнюшню билдирме тартына, 16амма Эли ону чакъырып:

– Шамуйыл, уланым, – дей.

Шамуйыл:

– Мунаман мен, – деп жаваплана.

17– Ол сагъа не деп айтды? – деп сорай Эли. – Менден яшырма. Эгер де Аллагь сагъа айтгъан затлардан бирисин сама да яшырып къойсанг, Ол сени къатты кюйде такъсырлажакъ.

18Шамуйыл огъар бир затны да яшырмай хабарлай. Шо заман Эли:

– Ол Раббибиздир; Оьзю тийишли гёреген кюйде этсин дагъы, – деп къоя[+].

19Раббибиз гьаман Шамуйыл булан бола; улан оьсгенде, ону бир сёзюн де яшавгъа чыгъармай къоймай[+]. 20Бютюн Исрайыл – Дандан тутуп Беершебагъа ерли – Шамуйыл Раббибизни гьакъ герти пайхаммары экенлигине мюкюр бола. 21Раббибиз Шилода гёрюне тура ва шондан сонг Ол Шамуйылгъа Оьзюню сёзюнден таба ачыла.

### 4

1Шамуйылны сёзлери бютюн Исрайылгъа бакъдырылгъан болгъан.


Сандыкъ пилистимлилени къолуна тюше

Шо заман исрайыллылар пилистимлилер[†][*] булан дав этмек учун чыгъалар. Исрайыллылар Эбен-Езер деген шагьарны къырыйында, пилистимлилер буса Апек деген шагьарны къырыйында къонушалар. 2Пилистимлилер исрайыллылагъа къаршы оьз гючлерин салалар. Ябушувда дёрт мингге ювукъ адамны да оьлтюрюп, олар исрайыллылардан оьр чыгъалар. 3Асгерлер къонушуна къайтгъанда, Исрайылны тамазалары булай деп сорайлар:

– Неге Раббибиз бизин бугюн пилистимлилерден тюп болма къойду? Гелигиз, биз Шилодан Раббибизни разилешив[†] сандыгъын гелтирейик. Шо сандыкъ[†] бизин булан да болуп, душманланы къолундан къутгъарсын.

4Халкъ бир нече адамны Шилогъа йибере, олар да карублагъа[†] да минип олтургъан Къудратланы Раббисини разилешив сандыгъын гелтирелер. Элини Гьопни ва Пинегьас деген эки уланы буса сандыкъны да алып гелелер[+].

5Раббибизни разилешив сандыгъын исрайыллыланы къонушуна гелтиргенде, олар бары да шолай бек къычыра чы, гьатта ер юзю оькюрюп гете. 6Шо къычырыкъланы эшитген пилистимлилер:

– Ягьудилени къонушундагъы бу къычырыкълар недир? – деп сорайлар.

Къонушгъа Раббибизни разилешив сандыгъы гелтирилгенни англагъанда, 7пилистимлилеге къоркъув тюше.

– Оланы къонушуна Аллагь гелген, – дейлер олар. – Адаршай болсун бизге! Шулай зат гьали болгъунча бир заманда да болмагъан. 8Адаршай болсун бизге! Ким къутгъарып болур экен бизин О зор гючлю Аллагьдан? Ол чу мисрилилени дангылда гьар тюрлю такъсырлагъа тарытгъан Аллагь. 9Къатып туругъуз, пилистимлилер! Сизге ягьудилилер къуллар болгъаны йимик, сиз де олагъа къуллар болмас учун, бюдюремей туругъуз! Къатып туругъуз, ябушугъуз!

10Пилистимлилер ябушалар, исрайыллылар да утдуруп, тюп болалар. Олар бары да оьз чатырларына[†] багъып къачалар. Исрайыллылар отуз минг яяв асгерин тас этелер. 11Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюше, Элини Гьопни ва Пинегьас деген эки уланы буса оьле[+].


Элини уьюндеги оьлюм

12Тап шо гюн бир буньяминли[*] дав юрюлюп турагъан ерден къачып, Шилогъа геле. Ону опуракълары йыртылып пара-пара, башы буса чанггъа батгъан болгъан. 13Ол гелгенде, Эли ёл ягъада да олтуруп къаравуллап тура болгъан, неге тюгюл де ону юреги Аллагьны сандыгъы булан байлавлу болуп парахат болмагъан. Шо адам шагьаргъа да гирип, болгъан ишни хабарлагъанда, бютюн шагьар оькюрюп йибере. 14Оькюрювню эшитген Эли:

– Бу не къавгъадыр? – деп сорай.

Шо адам Элини ягъына гелме алгъасай. 15Элиге токъсан сегиз йыл бола болгъан ва ону гёзлери шонча да къайтгъан болгъан чы, гьатта ол гёрме де гёрмей болгъан[+]. 16Ол Элиге:

– Мен янгы дав юрюлюп турагъан ерден гелип тураман; мен шондан бугюн къачдым, – дей.

Эли:

– Не болгъан, уланым? – деп сорай.

17Чавуш:

– Исрайыллылар пилистимлилени алдына да тюшюп къачдылар, кёп асгер къырылды. Сени Гьопни ва Пинегьас деген эки де уланынг оьлдю, Аллагьны сандыгъы буса душманны къолуна тюшдю, – деп жавап бере.

18Чавуш Аллагьны сандыгъыны атын тутгъанда, Эли, къапу алда оьзю олтургъан хасиден авуп, йыгъылып къала. Элини бойну сюеги де сынып, оьлюп къала, неге тюгюл де ол къарт ва авур къаркъаралы болгъан. Ол Исрайылда къыркъ йыл башчы болгъан. 19Элини гелини, Пинегьасны къатыны, шо вакътиде айлы болгъан ва ончакъы узакъ къалмай яш тапма тарыкъ болгъан. Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюшгенни, къайнатасы да, эри де оьлгенни эшитгенде, ол авуртмакълыкъдан бюкленип къала, неге тюгюл де ону тулгъакъ тута ва ол яш таба. 20Элини гелини жан берегенде, огъар къуллукъ этеген къатынлар:

– Къоркъма, сен улан тапдынг, – дейлер.

Амма ол бир затгъа да жавап бермей ва бир затгъа да тергев бакъдырмай[+]. 21Анасы уланына: «Макътавлукъ Исрайылгъа арт берди», – дей туруп, Икабот[*] деп ат къоя, неге тюгюл де Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюшген, къайнатасы да, эри де буса оьлген болгъанлар. 22Ол булай дей:

– Макътавлукъ Исрайылгъа арт берди, неге тюгюл де Аллагьны сандыгъы душманны къолуна тюшдю[+].

### 5


Сандыкъ пилистимлилени къолунда

1Пилистимлилер[†] Аллагьны сандыгъына ес болгъан сонг, шону Эбен-Езерден Ашдотгъа алып гелелер. 2Сонг пилистимлилер сандыкъны[†] оьзлени инг аслу аллагьы болгъан Дагъонну ибадатханасына[†] гелтирелер ва Дагъонну къырыйына салалар. 3Артындагъы гюн Ашдотну адамлары эртен тез тургъанда, Дагъон авуп, бети де ерге къапланып, Раббибизни сандыгъыны алдында табула! Олар Дагъонну гётерип, къайтып алдагъы ерине сала. 4Амма олар артындагъы гюн эртен тургъанда, Дагъон къайтып Раббибизни алдында бети де ерге къапланып табула! Дагъонну башы да къоллары да сынып, посагъада ташланып бола, ону янгыз къаркъарасы сав къалып табула. 5Муна шо саялы бугюнлеге ерли де не Дагъонну къуллукъчулары, Ашдотда ибадатханагъа гирегенлер Дагъон авгъан посагъагъа аякъ басмайлар.

6Раббибиз Ашдотну ва ону айланасындагъы халкъны тарчыкълыкъгъа салып, къаркъараларын жужукалардан толтуруп, къатты кюйде такъсырлай. 7Ашдотну халкъы болуп турагъан бу ишлени гёргенде:

– Исрайыллыланы Аллагьыны сандыгъы мунда турма тюшмей, неге тюгюл де оланы Аллагьыны къазапланыву оьзюбюз учун да, бизин аллагьыбыз Дагъон учун да къоркъунчлу, – дей.

8Ашдотлулар, пилистимлилени бары да ёлбашчыларын да жыйып, олагъа:

– Исрайыллыланы Аллагьыны сандыгъына не этейик? – деп сорайлар.

Гат деген шагьарны халкъы:

– Исрайылны Аллагьыны сандыгъы Гатгъа бакъдырылсын, – деп жавап бере.

Шолай Исрайылны Аллагьыны сандыгъын Гатгъа бакъдыралар. 9Амма олар сандыкъны Гатгъа йибергенде, Раббибизни къазапланыву шо шагьаргъа да къаршы бакъдырыла, ону халкъына уллу къоркъунчлар гелтире. Ол шагьарны халкъыны – яшы, къарты булан – къаркъараларын жужукалардан толтуруп къоя. 10Олар да Аллагьны сандыгъын Экрон деген шагьаргъа йиберелер. Шону Экронгъа гийиреген вакътиде, шагьарны халкъы:

– Исрайылны Аллагьыны сандыгъын бизин оьзюбюзню де, бизин халкъыбызны да дагъытмакъ учун гелтиргенлер! – деп къычыралар.

11Экронлулар, пилистимлилени бары да ёлбашчыларын да жыйып, олагъа:

– Исрайылны Аллагьыны сандыгъын къайтара йиберигиз! Оьзюню ерине къайтсын, ёгъесе шо бизин оьзюбюзню де, бизин халкъыбызны да оьлюге тарытажакъ, – дейлер.

Шо шагьаргъа оьлюм гелип, зор къоркъунчгъа толтуруп къоя. Аллагьны шагьаргъа бакъгъан якъдагъы къазапланыву зор къоркъунчлу бола. 12Оьлмей къалгъанланы къаркъаралары да жужукалардан толуп къала, шагьарны оькюрювю кёклеге ерли чыгъып гете.

### 6


Сандыкъ Исрайылгъа къайта

1Аллагьны сандыгъы пилистимлилени топурагъында етти ай тургъан сонг, 2пилистимлилер,[†] оьзлени ибадатханаларыны[†] къуллукъчуларын да, палчыларын да чакъырып:

– Аллагьны сандыгъына не этейик? Айтыгъыз чы, шону оьз ерине нечик къайтарайыкъ? – деп сорай.

3Олар:

– Эгер де исрайыллыланы Аллагьыны сандыгъын къайтарма сюе бусагъыз, сиз Огъар савгъат бермесегиз, тёлев къурбаныгъызны[†] этмесегиз ярамай. Шо заман сиз сав болуп къалажакъсыз ва Аллагьны сизге бакъгъан якъдагъы къазапланыву неге асталашмай тургъанын билежексиз, – деп жавап берелер[+].

4Пилистимлилер:

– Огъар нечик тёлев къурбан этейик? – деп сорайлар.

Олар булай жавап берелер:

– Пилистимлилени башчыларыны санавуна гёре жужукаланы беш алтын гёрюнюшюн ва беш алтын чычкъанны этигиз, неге тюгюл де сизин уьстюгюзге де, башчыларыгъызны уьстюне де бир йимик балагь тюшдю чю дагъы. 5Уьлкени дагъытып турагъан жужукаланы да, чычкъанланы да гёрюнюшлерин этигиз ва исрайыллыланы Аллагьын сыйлагъыз. Балики, Ону сизге, сизин аллагьларыгъызгъа, топурагъыгъызгъа бакъгъан якъдагъы къазапланыву асталашып къалар. 6Сизге негер тарыкъдыр мисрилилердей, пиръавундай юреклеригизни оьчлю этмеге? Исрайыллыланы Аллагьы олагъа вагьши кюйде янашды чы. Шо заман исрайыллылар оьз ёлу булан барсын деп, мисрилилер оланы йиберип къоймадымы дагъы[+]? 7Гьасили, янгы къозлагъан, бир де егилмеген эки сыйыр булангъы янгы арбаны гьазирлерсиз. Сыйырланы арбагъа егерсиз, бузавларын буса олардан айырып, бегитип къоярсыз[+]. 8Раббибизни сандыгъын алып, арбагъа саларсыз, Огъар тёлев къурбан гьисапда этген алтын гёрюнюшлеригизни буса сандыкъны[†] къырыйында бир къутукъгъа салып къоярсыз. Арбаны ёлгъа саларсыз, 9амма артындан тергеп турарсыз. Эгер де сыйырлар оьз топурагъына, Бет-Шемешге багъып юрюсе, шо уллу балагьны уьстюгюзге Раббибиз тюшюрген болур. Амма эгер де олар шолай юрюмесе, балагь бизге Ондан гелмегенин, бизге болгъан затлар иннемей болуп къалгъанын билербиз.

10Пилистимлилер шолай этме де этелер. Шолай эки сыйырны да алып, оланы арбагъа егелер, бузавларын буса бегитип къоялар. 11Арбагъа Аллагьны сандыгъы булан бирче ичинде алтын чычкъанлар да, жужукаланы гёрюнюшлери де булангъы къутукъну салалар. 12Шондан сонг сыйырлар тувра Бет-Шемешге багъып юрюйлер. Олар бир ёл булан юрюп туралар ва къуру мангыра туруп, не онггъа, не солгъа бурулмайлар. Пилистимлилени башчылары оланы арты булан тап Бет-Шемеш булангъы дазугъа ерли юрюп туралар.

13Бет-Шемешни халкъы буса авлакъда будай оруп тура болгъан. Олар къарап, сандыкъны гёрелер ва сююнюп йиберелер. 14Арба Бет-Шемешдеги Иса деген адамны авлагъына гелип, шонда бир уллу ташны ягъында токътай. Адамлар арбаны бузуп, агъачгъа пайдаландыралар, сыйырланы буса яллатып Раббибизге къурбан этелер. 15Левилилер[†] Раббибизни сандыгъын ва ичинде алтын гёрюнюшлери де булангъы къутукъну тюшюрюп, шоланы уллу ташны уьстюне салалар. Тап шо гюн Бет-Шемешни халкъы яллатып къурбанлар этелер ва Раббибизге къурбанлар этелер. 16Пилистимлилени беш башчысы бу затланы барысын да гёрюп туралар ва тап шо гюн Экронгъа къайталар

17Пилистимлилер алтын жужукаланы Раббибизге тёлев къурбан гьисапда Ашдот, Газа, Ашкелон, Гат ва Экрон учун гьарисине бирерни йиберелер. 18Алтын чычкъанланы санаву буса пилистимлилени башчыларына таби болагъан шагьарланы санаву булан рас геле болгъан. Шо шагьарлар айланасында дагъы да адамлар яшайгъан ерлери булангъы беклешген шагьарлар болгъан. Оьзюню уьстюне Раббибизни сандыгъы салынгъан уллу таш Бет-Шемешдеги Исаны авлагъында болгъан ишлени шагьаты гьисапда бугюнлеге ерли де бар.

19Оьзюню сандыгъыны ичине къарагъаны саялы, Раббибиз Бет-Шемешни бир-бир адамларын такъсырлай ва олардан элли минг етмиш адамны оьлтюре. Адамлар Раббибиз оьзлеге этген авур ишлеге байлавлу болуп йылай болгъанлар[+]. 20Бет-Шемешни халкъы:

– Шо сыйлы Аллагь болгъан Раббибиз бар ерде кимдир токътап туруп болагъан? Мундан къайда алып барайыкъ сандыкъны? – деп сорайлар.

21Олар Къырыят-Егьарим деген шагьарны халкъына: «Пилистимлилер Раббибизни сандыгъын къайтарды. Гелигиз, алыгъыз шону оьзюгюзге», – дейген хабар да булан чавушларын йиберелер.

### 7

1Къырыят-Егьаримни адамлары гелип, Раббибизни сандыгъын алалар. Олар сандыкъны[†] Абинадап деген адамны тёбеде ерлешген уьюне гелтирелер ва ону уланы Эльазаргъа сакълап турма тапшуралар[+].


Пилистимлилер Миспада тюп болалар

2Узакъ заман, йигирма йылны узагъында, сандыкъ Къырыят-Егьаримде къалып тура, Исрайылны бютюн халкъы йылап Раббибизни ахтарып тура. 3Шамуйыл Исрайылны бютюн халкъына булай дей:

– Эгер де сиз Раббибизни гьакъ юрекден ахтара бусагъыз, ят халкъланы аллагьларын ва Астарталаны[†] ташлагъыз, юреклеригизни Раббибизге бакъдырыгъыз, янгыз Огъар къуллукъ этигиз, Ол да сизин пилистимлилерден[†] къутгъарар[+].

4Исрайыллылар да оьзлени Баалларын[†] ва Астарталарын ташлап, янгыз Раббибизге къуллукъ этме башлайлар. 5Шо заман Шамуйыл:

– Бютюн Исрайылны халкъын Миспагъа[*] жыйыгъыз, мен Раббибизден сизин учун тилев этежекмен, – дей.

6Исрайыллылар, Миспа шагьаргъа да жыйылып, чомуп сув алып, шону Раббибизни алдында тёгюп тербейлер. Шо гюн олар ораза да тутуп ва товбагъа да тюшюп:

– Биз Раббибизге къаршы гюнагь иш этдик, – дейлер.

Шамуйыл Исрайылны Миспадагъы башчысы болгъан[+]. 7Пилистимлилер исрайыллыланы Миспагъа жыйылгъанын эшитгенде, оланы башчылары Исрайылгъа къаршы чыгъалар. Шону билгенде, исрайыллылар къоркъуп йиберелер. 8Олар Шамуйылгъа:

– Раббибиз бизин пилистимлилерден азат этсин деп, бизин учун Ону атын тутуп бир токътавсуз чакъырыв этип тур чу.

9Шо заман Шамуйыл сют ичеген къозуну ала, ону яллатып, Раббибизге къурбан[†] эте. Шамуйыл Исрайыл учун Рабибизни атын тутуп чакъырыв эте, Раббибиз де Огъар жавап къайтара[+].

10Шамуйыл яллатып къурбан этегенде, пилистимлилер Исрайылгъа чапгъын этмек учун ювукъ гелелер. Амма бу гезик Раббибиз пилистимлилеге бек гючлю кёк кёкюрев йиберип, олагъа шолай къоркъув бере чи, натижада исрайыллылар оланы тозуп пата-пурхун чыгъарып къоя[+]. 11Исрайылны эргишилери Миспадан чыгъып, пилистимлилени артындан тюшелер ва оланы Бет-Къар дейген ерни къырыйрына ерли оьлтюре юрюйлер.

12Шо заман Шамуйыл бир ташны да алып, шону Миспаны ва Шенни арасына сала. Шамуйыл: «Раббибиз шу ерге ерли бизге кёмек этип турду», – деп де айтып, шо ташгъа Эбен-Езер[*] деп къоя[+]. 13Шолай пилистимлилер тюп болалар ва исрайыллыланы топурагъына дагъы сугъулмайлар.

Шамуйыл сав чакъы Раббибиз пилистимлилени такъсырлап тура. 14Экрондан тутуп Гатгъа ерли пилистимлилер Исрайылдан чыгъарып алгъан шагьарлар огъар къайталар. Исрайыл пилистимлилени гьакимлигинден ювукъдагъы топуракъланы да азат эте. Исрайыллыланы ва аморлуланы арасында парахатлыкъ бола.

15Шамуйыл бютюн оьмюрю Исрайылгъа башчы болгъан кююнде тура. 16Йылдан-йылгъа ол Бет-Элни, Гилгалны[*] ва Миспаны айланып чыгъып, бары да ерде Исрайылгъа башчылыкъ этип тура. 17Амма Шамуйыл гьар заман оьзюню уью бар Рамагъа къайта ва шонда да Исрайылгъа гьакъыллы кюйде башчылыкъ этип тура. Тап шонда ол Раббибизге къурбан этеген ерни къура.

### 8


Халкъ оьзлеге пача талап эте

1Шамуйыл къарт болгъанда, Исрайылгъа башчылар этип оьзюню эки уланын белгилей. 2Ону уллусу уланыны аты Ёэл, гиччисиники буса Абия болгъан. Олар Беершебада тура болгъан. 3Амма Шамуйылны уланлары атасыны ёлу булан юрюмей болгъан. Олар гьарам ёл булан къазанмакъны гьайында болгъанлар, урушбат алып, тюз дуванны терс этип юрюгенлер[+].

4Исрайылны бары да тамазалары бирче жыйылып, Рамагъа Шамуйылны ягъына гелелер. 5Олар Шамуйылгъа булай дейлер:

– Сен къарт болгъансан, уланларынг буса сени ёлунг булан юрюмейлер. Бизин алып юрюсюн учун, уьстюбюзге бир пачаны белгиле чи. Оьзге халкъларда йимик болсун бизде де[+].

6Амма оланы: «Бизин алып юрюсюн учун, уьстюбюзге бир пачаны белгиле чи», – деген сёзлери Шамуйылны кепине гелмей. Ол Раббибизге дуа эте, 7Раббибиз де огъар булай дей:

– Халкъ айтагъан бары да затгъа тынгла. Олар сени тюгюл, оьзлени Пачасы гьисапда Мени гери урдулар. 8Мен оланы Мисриден чыгъаргъан гюнден тутуп бугюнлеге ерли олар Мени де къоюп, башгъа аллагьлагъа къуллукъ этелер. Тап шо кюйде гьали олар сагъа да этип туралар. 9Гьасили, олагъа тынгла, амма олагъа башчылыкъ этежек пача не этежегин къатты кюйде буварып етишдир.

10Шамуйыл оьзюнден пача талап этеген халкъгъа Раббибизни бары да сёзлерин етишдирип бере. 11Ол булай дей:

– Сизин уьстюгюзде пача болуп олтургъан адам сизге шулай ёлбашчылыкъ этежек: ол, уланларыгъызны алып йиберип, оьзюню дав арбалы, атлы асгерлерине къуллукъ этме йибережек, бирлери буса ону арбаларын узатып юрюжеклер[+]. 12Бирлерин ол минг асгерни башы, бирлерин буса элли асгерни башы этип белгилежек. Бирлерине ол оьзюню топурагъын сюрмекни, башгъаларына буса дав савутлар ва дав арбаларына тийишли алатлар онгармакъны буюражакъ. 13Ол, къызларыгъыз атир ийислер онгарсын, аш этсин, экмек биширсин деп, оланы сизден чыгъарып алажакъ. 14Ол, инг тизив топуракъларыгъызны, юзюмлюклеригизни, зайтун терекли орманларыгъызны алып, оьзюню къулларына бережек[+]. 15Ол, будайыгъыздан ва юзюмюгюзден он пайдан бир пайын алып, оьзюню ювукъларына ва къулларына бережек. 16Сизин къулларыгъызны, къаравашларыгъызны, уланларыгъызны ва эшеклеригизни ол оьзюне алажакъ. 17Ол эчки-къойларыгъыздан он пайдан бир пайын алажакъ, оьзюгюз буса огъар къуллар болуп токътажакъсыз. 18Шо гюн етип гелгенде, сиз танглагъан пачагъыздан оьзюгюзню азат этсин деп дуа этежексиз, амма Раббибиз сизге жавапланмажакъ[+].

19Амма халкъ Шамуйылгъа тынгламай.

– Ёкъ! – дейлер олар. – Биз уьстюбюзде пача болгъанны сюебиз. 20Шо заман биз оьзге бары да халкълар йимик яшама башлажакъбыз: пача бизге башчылыкъ этип туражакъ, алдыбызгъа да тюшюп, давларыбызны юрютюп туражакъ.

21Халкъ айтгъан сёзлени барын да эшитип, Шамуйыл шоланы Раббибизни алдында такрарлап бере. 22Раббибиз:

– Олагъа тынгла, пача белгиле олагъа, – дей.

Шо заман Шамуйыл исрайыллылагъа:

– Гьаригиз оьзюгюзню шагьарыгъызгъа барыгъыз, – дей.

### 9

1Буньяминни къавумундан[†] Киш деген бир белгили адам болгъан. Ол Серорну уланы Абийилни уланы болгъан. Серор Бекоратны уланы болгъан. Бекорат Апиагьны уланы, Буньяминни къавумундан болгъан[+]. 2Кишни Шаул деген уланы болгъан. Ол исбайы улан болгъан, исрайыллыланы арасында ондан исбайысы болмагъан. Шаул бары да исрайыллылардан бир къарышгъа бийик болгъан.

3Бир керен Шаулну атасы Кишни тиши эшеклери тас болуп къала. Киш уланына:

– Оьзюнг булан бир къулну да алып, барып эшеклени излеп гел, – дей.

4Къулу да булан бирче олар Эпрайимни тав бойларындан ва Шалишни топурагъындан эшеклени излеп айланалар, тек табып болмайлар. Олар Шаалимни топурагъындан айланып чыгъалар, амма эшеклер шонда да табулмай. Сонг Буньяминни бютюн топурагъындан айланып чыгъалар, амма эшеклер табулмай[+]. 5Олар Суп деген топуракъгъа етгенде, Шаул оьзю булангъы къулуна:

– Гел, биз къайтып къалайыкъ, ёгъесе атам эшеклени унутуп, бизге байлавлу болуп рагьатсызланма башлажакъ, – дей.

6Амма къулу булай дей:

– Тынгла гьали, бу шагьарда Аллагь йиберген бир адам бар. Ону бек абуру бар, шо айтгъан бары да зат болуп чыгъа. Гел, биз шонда барайыкъ. Балики, шо адам бизге ёл гёрсетип берер[+].

7Шаул къулуна:

– Эгер биз шонда барып йиберсек, шо адамгъа не берербиз? Дорбаларыбыздагъы ашыбыз битген. Аллагьны адамына берер йимик савгъатыбыз да ёкъ. Небиз бар бизин? – дей.

8Къулу къайтып Шаулгъа:

– Тынгла гьали, мени бир гиччирек гюмюш гесегим бар. Мен шону Аллагь йиберген адамгъа берермен, ол да бизге ёл гёрсетип берер, – деп жавап бере.

9(Алдынгъы девюрлерде, эгер де бирев Аллагьгъа бир затны сорама бара болгъан буса, ол: «Муъжизатлы[†] адамны ягъына барайыкъ», – дей болгъан, неге тюгюл де бугюнлерде оьзлеге пайхаммарлар деп айтылагъанлагъа алдынгъы девюрлерде муъжизатлы адамлар деп айтыла болгъан.)

10– Яхшы, – дей Шаул къулуна. – Барайыкъ.

Олар да Аллагь йиберген адам бар шагьаргъа багъып тербенелер. 11Тёбеде ерлешген шагьаргъа багъып гётериле турагъанда, олар сувгъа барагъан къызлагъа къаршылашып къала ва олагъа:

– Мунда муъжизатлы адам бармы? – деп сорай?

12– Бар, – деп жавап бере къызлар. – Сиз тюз барасыз. Алгъасап йиберигиз, ол шагьаргъа янгы гелип тура, неге тюгюл де бугюн – бийикликдеги сыйлы ерде халкъ къурбан[†] соягъан гюн[+]. 13Сиз шагьаргъа гиргенде, ону табажакъсыз. Ол сыйлы ерге ашама гётерилгенче алгъасагъыз. Ол гелмей туруп, халкъ ашама башламажакъ, неге тюгюл де ол къурбанны шабагьатлама герек; шондан сонг чакъырылгъанлар ашама гиришежеклер. Барыгъыз, сиз шо адамны табып болажакъсыз.

14Олар шагьаргъа гётерилелер. Буланы алдына бийикликдеги сыйлы ерге багъып барагъан Шамуйыл чыгъа.

15Шаул гелгинче бир гюн алдын буса Раббибиз Шамуйылгъа булай затны ачыкъ этген болгъан: 16«Тангала, ювукъ гьисапда шу вакътиде, Мен сени ягъынга Буньяминни топурагъындан бир адамны йибережекмен. Башына зайтун май да сюртюп, огъар Меники болгъан Исрайылны халкъыны пачасы болмакъны тапшур. Ол Мени халкъымны пилистимлилерден[†] азат этежек. Мен Оьз халкъыма рагьмулу болдум, неге тюгюл де Мен ону къычырагъанын эшитдим»[+].

17Шамуйыл Шаулну гёргенде, Раббибиз огъар:

– Муна Мен сагъа оьзюню гьакъында айтгъан адам. Ол Мени халкъыма башчылыкъ этежек, – дей.

18Шаул, къапу алдагъы Шамуйылны ягъына гелип:

– Айтсана магъа, муъжизатлы адамны уью къайдадыр? – деп сорай.

19– Шо адам менмен, – деп жавап бере Шамуйыл. – Мени алдым булан сыйлы ерге багъып гётерил, неге тюгюл де сен бугюн мени булан болажакъсан, эртен болгъанда буса, мен сени йибережекмен ва сагъа юрегингдеги бары да затны айтып бережекмен. 20Уьч гюн алда тас этген эшеклени гьакъында буса ойлашма, парахат бол; олар табулду. Кимникидир дагъы гьали Исрайылны бары да байлыкълары?! Сеники де, сени тухумунгнуки де чи!

21– Амма мен Исрайылны инг де гиччи къавуму болгъан Буньяминникинден тюгюлменми дагъы, – деп жавап бере Шаул, – мени тухумум Буньяминни бары да къавумларындан ахырынчысы тюгюлмю дагъы? Несине айтасан дагъы магъа шолай затны?

22Шамуйыл Шаулну ва ону къулун ашайгъан ерге багъып узатып, оланы чакъырылгъан отузгъа ювукъ адамны алдында тёрге чыгъарып олтурта. 23Шамуйыл ашбазгъа:

– Мен сагъа артгъа къоярсан деп айтып берген эт гесекни гелтир, – дей.

24Ашбаз, савлай бутну да гелтирип[*], Шаулну алдына сала. Шамуйыл:

– Муна бу сагъа деп сакълангъан зат. Аша, бу сен къонакълар булан бирче ашап болсун деп, иш этип артгъа салынгъан ери эди, – дей.

Шо гюн Шаул да Шамуйыл булан бирче тюш ашны ашай.

25Олар сыйлы ерден шагьаргъа багъып тюшгенде, Шамуйыл оьзюню уьюню къалкъысында Шаул булан хабарлап тербей.

26Олар эртен тез туралар. Шамуйыл танг булан къалкъыдагъы Шаулгъа:

– Онгарыл, мен сени ёлгъа узатажакъман, – деп къычыра.

Шаул онгарылып, Шамуйыл булан бирче уьйден чыгъа. 27Олар шагьарны ягъасына багъып тюшеген вакътини ичинде Шамуйыл Шаулгъа:

– Къулунга айт, ол алдыбыз булан юрюсюн, ол алгъа чыгъып гетсин, – амма оьзюнг мунда токътап тур, мен де сагъа Аллагь айтгъан затны ачыкъ этейим, – дей.

### 10


Шамуйыл Шаулну башына зайтун май сюрте

1Сонг Шамуйыл ичинде зайтун майы да булангъы савутну да алып, майны Шаулну башына тёге, ону оьбе ва булай дей:

– Раббибиз сени Оьзюню еслигини башчысы этди[+]. 2Сен бугюн мени ягъымдан гетген сонг, Буньямин булан дазудагъы Селсагьда Рагьилни къабурундан бираз ариде эки эргишиге къаршы болажакъсан. Олар сагъа булай дежек: «Сен излей чыкъгъан тиши эшеклер табулду. Атанг буса гьали оланы гьакъында ойлашмай, ону юреги сагъа байлавлу парахат тюгюл. Ол: „Уланыма не болгъан экен?“ – деп сорай.»[+]

3Шондан таба сен Табордагъы уллу терекни ягъына етишгенче, ари барып турарсан. Шонда сени Бет-Элде Аллагьгъа ибадат этмек учун барагъан уьч эргиши къаршылажакъ. Оланы бирисини уьч улагъы, башгъасыны уьч экмеги, уьчюнчюсюню буса ичинде чагъыры булангъы тулугъу болажакъ. 4Олар сени булан саламлашып, сагъа эки экмек бережек. Сен олардан шо экмеклени аларсан.

5Шондан сонг сен Аллагьны тёбесине багъып барарсан. Шонда пилистимлилени къаравул этеген ери болажакъ. Шагьаргъа ювукълашып, сен бийикликдеги сыйлы ерден тюшюп гелеген халват гьалындагъы пайхаммарланы гёрежексен. Оланы алды булан къомуз, теп, зурнай ва чунгур согъуп юрюйгенлер болажакъ. 6Сени уьстюнге Раббибизни Ругьу тюшежек, сен де гележекни алданокъ билдиреген ва башгъа адам болуп токътажакъсан. 7Шу гьайран ишлер яшавгъа чыкъгъанда, къолунг бажарагъан бары да затны этип юрюрсен, неге тюгюл де Аллагь сени булан болур. 8Алдым булан Гилгалгъа багъып тюшерсен. Яллатып этилеген къурбанланы[†] ва ярашывлукъ къурбанларын этмек учун, мен сени янынга тюшмей къалмажакъман. Амма мен сени ягъынга гелип, сагъа не этмекни айтгъанча, етти гюн токътап турарсан.


Шаул пайхаммарланы арасында

9Шаул Шамуйылны ягъындан гетмеге деп бурулгъанда, Аллагь ону юрегин алышдыра ва шо гюн бары да гьайран ишлер яшавгъа чыгъа. 10Шаул къуллукъчусу булан тёбеге багъып гелгенде, оланы юрюп барагъан пайхаммарлар къаршылай. Шаулну уьстюне Аллагьны Ругьу тюше, ол да олар булан бирче халватгъа тюше[+]. 11Шаулну бары да танышлары ол пайхаммарлар булан бирче халватгъа тюшгенин гёргенде, бир-бирине:

– Кишни уланына не болуп къалгъан? Шаул да пайхаммарланы арасындамы? – деп сорайлар.

12Шонда яшайгъан бир адам:

– Бириси пайхаммарланы аталары кимлердир башгъа? – дей.

«Шаул да пайхаммарланы арасындамы?» – деген айтыв шолай яратылгъан[+].

13Шаул халватдан чыкъгъан сонг, ол бийикликдеги сыйлы ерге багъып бара. 14Шаулну агъаву огъар ва ону къулуна:

– Сиз къайда эдигиз? – деп сорай.

– Эшеклени излей эдик, – деп жавап бере ол. – Амма оланы тапма бажарылмайгъанын англагъанда, биз Шамуйылны ягъына бардыкъ.

15Шаулну агъаву:

– Шамуйыл сени булан не гьакъда сёйлегенин хабарла гьали магъа, – дей.

16Шаул:

– Ол бизге эшеклер табулгъанын билдирди, – деп жавап бере.

Амма Шаул агъавуна Шамуйыл оьзлер булан пачалыкъ гьакимлигини гьакъында лакъыр этгенин айтмай.


Шаул пача бола

17Шамуйыл, Миспада Раббибизни алдына исрайыллыланы да жыйып, 18олагъа булай дей:

– Исрайылны Аллагьы болгъан Раббибиз булай айта: «Мен исрайыллыланы Мисриден чыгъарып, сизин Мисрини ва сизге зулму этеген бары да пачалыкъланы гьакимлигинден азат этдим». 19Амма сиз гьали оьзюгюзню бары да балагьлардан ва тарчыкълыкълардан къутгъарып турагъан Аллагьыгъызны гери уруп токътадыгъыз. Сиз: «Ёкъ, уьстюбюзге пача салыгъыз», – дейсиз. Гьасили, Раббибизни алдында оьзюгюзню къавумларыгъызгъа[†] ва тухумларыгъызгъа гёре токътагъыз чы.

20Шамуйыл Исрайылны бары да къавумларына гелмекни буюра ва Буньяминни тухуму гёрсетиле. 21Шо заман ол Буньяминни къавумуна тухумларына гёре гелмекни буюра ва Матрини тухуму гёрсетиле. Сонг ол Матрини тухумуна бирерлетип гелмекни буюра ва Кишни уланы Шаул гёрсетиле. Амма ону излеме гиришгенде, табып болмайлар. 22Шо заман олар Раббибизге:

– Шо адам шунда гелдими? – деп сорайлар.

Раббибиз:

– Гелди, ол арбаланы биринде яшынгъан, – дей.

23Олар шонда чабып барып, Шаулну гелтирелер. Ол халкъны арасында эретургъанда, оьзгелерден бир къарышгъа бийик болуп чыгъа. 24Шамуйыл:

– Раббибиз сайлагъан адамны гёремисиз? Бютюн халкъны арасында огъар ошагъаны ёкъдур, – дей.

Халкъ:

– Яшасын пача! – деп къычырып йибере[+].

25Шамуйыл халкъгъа пача гьакимлигини къанунларын англатып бере. Ол шоланы бир кагъызгъа да язып, Раббибизни алдына сала. Сонг Шамуйыл халкъны уьйлерине йибере[+].

26Шаул да Гибагъа уьюне бара. Ону булан бирче оьзлени юреклерине Аллагь тийген къоччакъ адамлар да юрюй. 27Амма бир-бир питнечилер:

– Бу адам бизин нечик къутгъарып бола? – деп сёйлейлер.

Олар Шаулну гери уралар ва огъар савгъатлар гелтирмейлер. Амма Шаул пысып тура[+].

### 11


Шаул Ябеш деген шагьарны къутгъара

1Аммунлу Нагьаш деген адам гелип, Гилатдагъы Ябеш деген шагьарны къуршавгъа ала. Ябешде турагъанланы бары да огъар:

– Бизин булан бирликде турма дыгъар эт, биз де сагъа таби болуп къаларбыз, – дейлер[+].

2Амма аммунлу Нагьаш булай жавап бере:

– Мен сизин булан бирликде турма дыгъарны бир шарт булан этежекмен: гьаригизни онг гёзюгюзню чыгъаражакъман, шоллукъда бютюн Исрайылны биябур этежекмен.

3Ябешни тамазалары огъар:

– Бютюн Исрайылгъа чавушлар йиберип болсун учун, бизге етти гюн бер. Эгер де бизин къутгъармакъ учун бирев де гелмесе, оьзюбюз сагъа къолгъа гележекбиз, – дей.

4Чавушлар Гибагъа Шаулну ягъына гелип, халкъгъа бары затны хабарлагъанда, бютюн халкъ къычырып йылап йибере. 5Тап шо заман Шаул оьзюню оьгюзлери де булан авлакъдан къайтып геле болгъан. Ол:

– Халкъны не къыйыны бар? Ол неге йылай? – деп сорай.

Шо заман огъар Ябешни халкъы хабарлагъан затны айтып берелер.

6Шаул оланы сёзлерин эшитгенде, огъар Аллагьны Ругьу тюше ва ол ачувлана[+]. 7Шаул эки оьгюзню де алып, оланы гесек-гесегин чыгъарып, чавушлар булан бютюн Исрайылгъа йибере ва булай деп билдире:

– Шаул булан Шамуйылны артына тюшмеген гьар кимни оьгюзлерине де шулай болажакъ.

Раббибизден гелеген къоркъув халкъны къуршап ала, адамлар да биригип токътайлар. 8Шаул оланы Безек деген ерде тизгенде, Исрайылны эргишилерини санаву уьч юз минг, Ягьудиники буса отуз минг бола[+].

9Олар чавушлагъа булай дей:

– Гилатдагъы Ябешде турагъанлагъа: «Тангала палан сагьатгъа, гюн къыздырма башлагъанда, сиз къутгъарылажакъсыз», – деп билдиригиз.

Чавушлар бу хабарны Ябешде турагъанлагъа билдиргенде, олар ругьланып йиберелер. 10Олар аммунлулагъа:

– Тангала биз сизин къолугъузгъа тюшежекбиз, сиз де оьзюгюз сюйген затны этме болажакъсыз, – дейлер.

11Артындагъы гюн Шаул оьзюню адамларын уьч бёлюкге пайлай. Ахырынчы къаравулну гечесинде олар аммунлуланы къонушуна гирип йиберип, гюнню къызыв сагьаты етгинче, оланы пата-пурхун чыгъаралар. Сав къалгъанлары да якъ-якъгъа чачылып гетелер, гьатта бирче къалгъан экевю де болмай.


Шаулну пачалыкъ гьакимлигини токъташыву

12Шондан сонг халкъ Шамуйылгъа булай дей:

– Бирлери: «Шаул бизге башчылыкъ этежекми дагъы?» – деп айта эди чи. Гелтиригиз шо адамланы ягъыбызгъа, оьлтюрейик оланы.

13Амма Шаул:

– Бугюн бирев де оьлтюрюлмежек, неге тюгюл де бугюн Раббибиз Исрайылны къутгъарды, – деп жавап бере.

14Шамуйыл да халкъгъа:

– Гилгалгъа барып, шонда пачаны гьакимлигин тасдыкълайыкъ, – дей[+].

15Бютюн халкъ, Гилгалгъа барып, Раббибиз бар ерде Шаулну пача этип тасдыкълай. Шонда халкъ Раббибизни алдында ярашывлукъну къурбанларын[†] этелер. Шонда Шаул бары да исрайыллылар булан яхшы кюйде шатланып ала.

### 12


Шамуйылны савболлашыв сёзю

1Шамуйыл Исрайылны халкъына булай деп сёйлей:

– Мен сиз айтгъан бары затда сизге тынглап иш гёрдюм ва уьстюгюзге пача салдым[+]. 2Гьали сизин башчыгъыз пачадыр. Мен бусам къарт болгъанман, башым да агъаргъан, амма мени уланларым мунда сизин булан. Жагьил йылларымдан тутуп бугюнлеге ерли мен сизге башчы болуп турдум. 3Мунаман мен. Раббибизни де, Ону танглагъаныны да алдында мени гьеч бир зат да сама да айыплап боламысыз? Кимни оьгюзюн алдым мен? Кимни эшегин алдым? Кимни алдатдым? Кимни къыйыкъсытдым? Кимден урушбат алып, шону булан гёзлеримни япдым? Магъа къаршы шагьатлыкъ этигиз чи, мен де къайтарып берейим сизден алгъанымны[+].

4– Сен бизин не алдатмадынг, не къыйыкъсытмадынг, – деп, жавап берелер олар. – Сен биревден де бир зат да алмадынг.

5Шамуйыл олагъа:

– Сиз мени бир айыбымны да тапмагъаныгъызгъа Раббибиз шагьатдыр, Ону танглагъаны да бугюн шагьатдыр, – дей.

– Ол шагьатдыр, – дейлер исрайыллылар.

6Шо заман Шамуйыл халкъгъа:

– Муса булан Гьарунну сайлагъан ва сизин аталарыгъызны Мисриден чыгъаргъан Раббибиз шагьатдыр. 7Гьасили, шунда эретуругъуз чу, Раббибизни алдында мен сизин айыпгъа тартайым; Ол сизге де, сизин ата-бабаларыгъызгъа да этген яхшы ишлени эсигизге салайым.

8Якъуб Мисриге гелип, мисрилилер ону наслуларына зулму этме башлагъанда, олар Раббибизни атын тутуп кёмек тиледилер, Ол да Мусаны ва Гьарунну йиберди. Олар экевю де буса бизин ата-бабаларыбызны Мисриден чыгъарып, шунда ерлешдирдилер[+].

9Амма олар Раббибизни, Аллагьны унутуп токътадылар, Ол да ата-бабаларыбызны Гьасор деген шагьарыны асгерини башчысы Сисараны къолуна, пилистимлилени къолуна ва Муап пачаны къолуна берди. Олар буса ата-бабаларыбызгъа къаршы дав юрютдюлер. 10Олар Раббибизни атын тутуп, булай дедилер: «Биз гюнагь иш этдик. Раббибизни де къоюп, биз Бааллагъа[†] ва Астарталагъа[†] къуллукъ этип турдукъ. Амма гьали бизин душманлардан къутгъар чы, биз де Сагъа къуллукъ этип турарбыз». 11Шо заман Раббибиз Еруббаалны, Беданны, Иптагьны ва Шамуйылны йиберип, сиз аманлыкъда яшап къалсын деп, сизин къуршап алгъан душманларыгъыздан къутгъарды[+].

12Амма сизин пачагъыз Аллагь экенине де къарамайлы, аммунлуланы пачасы Нагьаш сизге къаршы тербенгенин гёргенде, сиз магъа: «Ёкъ, бизге пача башчылыкъ этгенни сюебиз», – дедигиз[+]. 13Гьасили, мунагьана сизин оьзюгюз сайлагъан, оьзюню гьакъында сиз тилеген пачагъыз. 14Эгер де сиз Раббибизден къоркъуп, Огъар къуллукъ этип, Огъар тынглап юрюсегиз, Ону буйрукъларына къаршы башгётермесегиз, эгер де сиз де, сизге башчылыкъ этеген пачагъыз да Раббибизни, Аллагьыбызны арты булан юрюп турсагъыз – бек тизив болур! 15Амма эгер де сиз Раббибизге тынгламай, Ону буйрукъларына къаршы башгётерип юрюсегиз, Ол ата-бабаларыгъызгъа къаршы болгъаны йимик, сизге де къаршы болур[+].

16Гьали эретуруп, Раббибиз сизин гёз алдыгъызда этежек зор ишге къарагъыз чы! 17Гьали будай оракъны вакътиси тюгюлмю дагъы? Амма мен Раббибизни атын тутуп чакъырыв этежекмен чи, Ол да кёклени кёкюретип, янгур явдуруп къояжакъ[*]. Шо заман сиз оьзюгюзге пача тилейгенде, Раббибизни гёз алдында нечик гюнагь иш этип къойгъаныгъызны англажакъсыз.

18Шамуйыл Раббибизни атын тутуп чакъырыв эте ва тап шо гюн Ол кёклени де кёкюретип, янгур явдуруп къоя. Бютюн халкъ Раббибизден ва Шамуйылдан къоркъуп ала.

19Бютюн халкъ Шамуйылгъа:

– Раббинге, сени Аллагьынга къулларынг оьлюп къалмасын деп дуа эт чи, неге тюгюл де оьзюбюзге пача тилеп, биз оьзге бары гюнагьларыбызгъа бирдагъы бир гюнагь къошуп токътадыкъ чы, – дей.

20– Къоркъмагъыз, – деп жавап бере Шамуйыл. – Сиз яман иш этдигиз, амма Раббибизни ёлундан тайышмай туругъуз, Огъар гьакъ юрекден къуллукъ этип туругъуз. 21Бир умпагьатсыз ялгъан аллагьланы артына да тюшюп, Раббибизни ёлундан тайышып къалмагъыз. Шолар сизге бир яхшылыкъ да этме, сизин якълама болмас, неге тюгюл де шолар бир зат да тюгюлдюр[+]. 22Оьзюню зор уллу аты учун Раббибиз Оьзюню халкъын гери урмас, неге тюгюл де Ол сизин Оьзюню халкъы этмекни тийишли гёрдю[+]. 23Мен буса, сизин учун дуа этегенимни токътатып, Раббибизни алдында гьеч гюнагь этмесмен. Мен сиз яхшы ва тюз ёлгъа тюшсюн деп насигьат этип туражакъман[+]. 24Сизге биргине-бир талап – Раббибизден къоркъуп, Огъар гьакъ юрекден герти кюйде къуллукъ этип туругъуз. Сизин учун Ол нечик зор уллу ишлер этип къойгъанны эсигизде сакълап туругъуз[+]. 25Амма эгер де сиз энниден сонг да яман ишлер этип юрюсегиз, оьзюгюз де, пачагъыз да дагъылып къалажакъсыз.

### 13


Пилистимлилер булан дав башлана

1Шаул пача болгъанда, огъар отуз йыл бола болгъан. Ол Исрайылгъа къыркъ эки йыл башчылыкъ этген.

2Шаул оьзюне асгер этип уьч минг адамны ала. Оланы эки минги оьзю булан Микмас шагьарда ва Бет-Элни тав бойларында бола, бир минги буса ону уланы Ёнатан булан Буньямин топурагъындагъы Гива шагьарда бола. Къалгъан халкъны буса Шаул уьйлерине йиберип къоя.

3Ёнатан пилистимлилени Гебадагъы къаравул этеген ерине чапгъын эте. Пилистимлилер[†] шону гьакъында эшителер. Шо заман Шаул бютюн уьлкесинде сюр чалмагъа буйрукъ да берип:

– Ягьудилер эшитсин! – дей.

4Бютюн Исрайылны халкъы Шаул пилистимлилени къаравул этеген ерине чапгъын этген деген янгы хабарны эшите. Энни пилистимлилер Исрайылны гёрюп ярамайгъан болалар.

Халкъ Гилгалда Шаулгъа къошулмакъ учун чакъырыла.

5Пилистимлилер Исрайыл булан дав башлама гьазирлик гёрелер. Оланы уьч минг дав арбасы, алты минг дав арбачысы ва денгизни ягъасындагъы къайыр бюртюкню санаву чакъы асгери бола. Олар Бет-Авенни гюнчыгъыш боюнда Микмасда къонушуп токътайлар. 6Исрайыллылар оьзлеге къоркъунчлукъ гьал тувгъанын ва оьзлени гючлю кюйде къысып турагъанын гёргенде, анакълагъа, къалын оьсген отлагъа гирип, яр аралагъа, ойтанлагъа, къуюлагъа тюшюп яшыналар[+]. 7Ягьудилилени бирлери гьатта Урдунну[†] ари ягъындагъы Гат топурагъына ва Гилатгъа чыгъып да гетелер.


Шаул тынгламай

Шаул Гилгалда къала. Ону булангъы бары да асгерлер къоркъмакълыгъындан къартыллап туралар. 8Ол Шамуйыл белгилеген етти гюн токътай. Шамуйыл буса Гилгалгъа гелип битмей, Шаулну адамлары да якъ-якъгъа чачылма башлай[+]. 9Шо заман Шаул:

– Яллатып этилеген къурбанлар[†] ва ярашывлукъну къурбанлары[†] учунгъу гьайванланы мени яныма гелтиригиз чи, – дей.

Оьзю Шаул яллатып къурбан эте.

10Ол къурбан этип битгендокъ, Шамуйыл гелип къала. Шаул ону булан саламлашмакъ учун алдына чыгъа.

11– Сен этген недир? – деп сорай Шамуйыл.

Шаул булай деп жавап бере:

– Адамлар якъ-якъгъа чачылып бара эдилер, сен де белгиленген заман гелип битмей эдинг, пилистимлилер буса Микмасгъа жыйылып тербей эдилер. Шоланы гёргенде, 12мен: «Гьали пилистимлилер магъа къаршы чыгъып, Гилгалгъа тюшежеклер, мен буса гьали де Раббибизден шабагьат да тилемегенмен», – деп ойлашдым. Шо саялы мен яллатып къурбан этме тарыкъман деп токъташдым.

13– Сен гьакъылсыз иш этип токътадынг, – дей Шамуйыл. – Сен оьзюнге Раббибиз, сени Аллагьынг, берген буйрукъланы кютмединг. Эгер де сен шолай этмеген эдинг буса, Ол Исрайылны уьстюндеги гьакимлигингни даимликге токъташдырып къояжакъ эди[+]. 14Амма гьали энниден сонг сени гьакимлигинг дагъы давам этилмежек. Раббибиз Оьзю тийишли гёреген адамны табып, ону Оьзюню халкъына башчы этип сайлады, неге тюгюл де сен Ону буйругъун кютмединг[+].

15Сонг Шамуйыл Гилгалдан Буньяминни Гибасына багъып гётериле. Шаул оьзю булангъы адамланы янгыдан санап чыгъа, оланы санаву алты юзге ювукъ бола.


Савутсуз Исрайыл

16Пилистимлилер Микмасда къонушуп токътагъанда, Шаул, ону уланы Ёнатан ва олар булангъы адамлар Буньямин топурагъындагъы Гебада токътап болалар. 17Пилистимли асгерлер чапгъын этмек учун уьч асгер бёлюк болуп чыгъалар. Бир асгер бёлюк Шуал топурагъындагъы Опрагъа, 18башгъасы Бет-Гьоронгъа, уьчюнчюсю буса Себойим къолну уьстюндеги дазу топуракъгъа, дангылгъа багъып бурула.

19Исрайылны бютюн топурагъында бир темир устаны излеп тапма бажарылмай болгъан, неге тюгюл де пилистимлилер ягьудилилер къылычлар неде сюнгюлер этежегинден къоркъа болгъанлар.

20Бютюн Исрайылны халкъы сабанларыны темир учларын, казаларын, балталарын, оракъларын чарламакъ учун, пилистимлилеге юрюй болгъан. 21Сабанланы темирлерин ва казаланы шекелни уьч пай этгенде экисине, балталаны ва иргъакъланы башындагъы темирлени шекелни уьч пай этгенде бирисине чарлай болгъанлар.

22Шо саялы ябушув юрюлеген гюн Шаул ва Ёнатан булангъы бир асгерни де къолунда къылыч неде сюнгю болмай; шолар янгыз Шаулнуки ва ону уланы Ёнатанныки бола.


Ёнатанны игитлиги

23Пилистимлилени асгер бёлюгю Микмасны къырыйындагъы къакъагъа багъып геле.

### 14

1Бир гюн Шаулну уланы Ёнатан оьзюню бир жагьил савутчусуна:

– Гел чи, къакъаны ари ягъындагъы пилистимлилени къаравул этеген ерине багъып чыгъайыкъ, – деп буюра.

Амма ол шо гьакъда атасына айтмагъан болгъан. 2Шаул Гибаны ягъа боюнда, Мигъронда нар терекни тюбюнде токътагъан болгъан. Ону булан алты юзге ювукъ адам да болгъан. 3Оланы арасында эпот[†] такъгъан Агьия да болгъан. Ол Икаботну агъасы Агьитупну уланы болгъан. Агьитуп Раббибизни Шилодагъы дин къуллукъчусу[†] Элини уланы Пинегьасны уланы болгъан. Ёнатан гетгенни бирев де билмей болгъан[+].

4Ёнатан пилистимлилени къаравул этеген ерине чыкъма сюе. Къакъаны бириси ягъасына чыгъагъан эки де ер буса тик яр болгъан; шо ерлени бирисини аты Босес, экинчисини аты буса Сене болгъан. 5Бир тик яр темиркъазыкъ якъдагъы Микмасгъа, экинчиси буса къыбла якъдагъы Гебагъа бакъгъан болгъан.

6Ёнатан оьзюню жагьил савутчусуна булай дей:

– Гел, шо сюннетленмегенлени къаравул этеген ерине багъып чыгъайыкъ. Балики, Раббибиз бизге яхшы болагъан кюйню этер. Кёп адам болса да, аз адам болса да, Раббибизге бизин къутгъарма гьеч бир зат да пуршав этме болмас.

7– Бары да ойлашагъанынгны эт, – дей ону савутчусу. – Сен не этме токъташсанг да, мен сени булан болажакъман.

8Ёнатан булай дей:

– Шолай болгъанда, шо адамланы ягъына да чыгъып, олагъа гёрюнейик. 9Эгер де олар: «Биз ягъыгъызгъа гелгинче, токътап туругъуз», – деп айтса, биз ерибизде токътап, оланы ягъына оьрленмей турарбыз. 10Амма эгер де олар: «Бизин ягъыбызгъа багъып оьрленигиз», – деп айтса, биз оьрленербиз. Шо бизге таныш зат, Раббибиз оланы къолубузгъа берген болуп къалар.

11Олар экевю де пилистимлилени къаравул этеген ерини тувра алдында эретуруп токътайлар.

– Къарагъыз чы! – дейлер пилистимлилер.[†] – Ягьудилилер яшынгъан тешиклеринден чыгъып гелелер[+].

12Къаравул этеген ердеги адамлар Ёнатангъа ва ону савутчусуна:

– Бизин ягъыбызгъа багъып оьрленигиз, биз де сизге бир дарс гёрсетип къояйыкъ, – деп къычыралар.

Ёнатан савутчусуна:

– Артым булан оьрлен. Раббибиз оланы Исрайылны къолуна берип къойду, – дей.

13Ёнатан, къоллары-бутлары булан илине-тырнаша туруп, оьрленме башлай, ону арты булан буса савутчусу да оьрленип тербей. Ёнатан пилистимлилени йыгъып тербей, савутчу буса, ону арты булан юрюй туруп, оланы оьлтюре юрюй. 14Башлапгъы бу чапгъыныны вакътисинде Ёнатан да, ону савутчусу да эки оьгюз ярты гюнню ичинде сюреген авлакъ чакъы ерде йигирмагъа ювукъ адамны оьлтюрелер.

15Шо заман къонушдагъы, авлакъдагъы, къаравул этеген ерлердеги, чапгъын учун гьазирленген асгер бёлюклердеги бютюн пилистим асгерин зор къоркъунч къуршап ала, ер юзю де къартыллап йибере. Бу зор къоркъунчну Аллагь йиберген болгъан. 16Шаулну Буньямин топурагъындагъы Гибадагъы къаравуллары якъ-якъгъа чачылып барагъан асгерни гёрелер.

17Шаул оьзю булангъы адамларына:

– Асгерлени тизип, бизинкилерден кимлер гетгенин тергеп чыгъыгъыз, – дей.

Олар Шаул айтгъанны этелер ва Ёнатан да, ону савутчусу да ёкълугъу ачыкъ бола.

18Шаул Агьиягъа:

– Аллагьны сандыгъын гелтир, – дей.

(Шо вакътиде Аллагьны сандыгъы исрайыллыларда болгъан.)[+] 19Шаул дин къуллукъчу булан сёйлейген заманны ичинде пилистимлилени къонушуна тюшген пелекет бирден-бир гючленип тербей. Шаул да дин къуллукъчугъа:

– Токъта! – дей.

20Сонг Шаул ва ону бары да адамлары жыйылып йиберип, ябушув юрютме тербенелер. Олар пилистимлилени бютюнлей абдырап, бир-бирин оьзлени къылычлары булан къыра туруп табалар. 21Алда пилистимлилер булан оланы къонушунда бирче болгъан ягьудилилер буса Шаул ва Ёнатан булан болгъан исрайыллыланы янына багъып чыгъалар. 22Эпрайимни тав бойларында яшынып тургъан бары да исрайыллылар пилистимлилер къачып тербейгенин эшитгенде, олар да ябушувгъа гиришелер ва пилистимлилеге чапгъын этелер. 23Шолай Раббибиз шо гюн Исрайылны къутгъара; ябушув буса Бет-Авен учун юрюлме башлай.


Шаулну негьакъ этген анты ва шону натижалары

24Шо гюн исрайыллылар бек моюгъан болгъан. Шаул да:

– Мен душманларымдан оьч алмай туруп, ахшам болгъунча аш ашагъан гьар кимге налат болсун! – деп ант да этип, халкъына намус салып къоя.

Асгерлени бири де аш ашамайлар. 25Асгер агъачлыкъгъа гире, шонда бир талада буса бал хырцлар болгъан. 26Агъачлыкъгъа гиргени булан олар бал агъызып турагъанын гёрелер, амма бирев де балны авзуна ювукъ да этмейлер, неге тюгюл де олар налатдан къоркъалар. 27Амма Ёнатан атасы ант этип, халкъына намус салып къойгъанын эшитмеген болгъан. Ол, къолундагъы асасын узатып йиберип, шону бал хырцлагъа чомуп ала. Ёнатан къолун авзуна багъып узата, ону гёзлери де ярыкъланып гете. 28Шо заман асгерлени бириси огъар булай дей:

– Сени атанг: «Бугюн аш ашагъан гьар кимге налат болсун!» – деп, асгерни къатты кюйде ант булан байлап къойду. Муна шо саялыдыр адамлар гьалсыз болуп къалгъаны.

29Ёнатан булай дей:

– Атам негьакъ абдыратгъан халкъны. Бираз бал ашагъан деп, гёзлерим ярыкъланып къалгъан кюйге къарагъыз чы[+]. 30Эгер де адамлар бугюн душманланы къолундан чыгъарып алгъан затдан бир затны сама да ашагъан болгъан эди буса, нечик яхшы болажакъ эди дагъы! Пилистимлилени тюп болуву бирден-бир толу болмасмы эди дагъы?

31Шо гюн исрайыллылар пилистимлилени Микмасдан тутуп Аялонгъа ерли къыра туруп, бек моюгъан болгъан. 32Олар гьар къолуна тюшген затгъа чаба болгъан, къойланы, оьгюзлени, бузавланы тутуп йиберип, оланы топуракъны уьстюнде союп, къаны чыгъып битмеген этни ашай болгъан. 33Шо заман Шаулгъа:

– Къара гьали, халкъ, оьзюнден къаны да чыгъып битмеген этни ашай туруп, Раббибизге къаршы гюнагь иш этип тура, – деп билдирелер.

– Сиз вагьши кюйде иш гёрдюгюз, – дей ол. – Мени ягъыма дёгеретип бир уллу ташны гелтиригиз чи[+]. 34Сонг ол булай дей:

– Адамланы арасындан айланып йиберип, олагъа: «Гьар ким мени ягъыма оьзлени оьгюзлерин ва къойларын гелтирип, мунда союп ашасын. Оьзюнден къан да чыгъып битмеген этни ашай туруп, Раббибизге къаршы гюнагь иш этмегиз», – деп айтыгъыз.

Гьар ким шо гече булан оьгюзюн де гелтирип, шонда соя. 35Шаул шо заман биринчи керен Раббибизге къурбан[†] этеген ерни къура. 36Ол:

– Гелигиз, гечелетип пилистимлилени арты булан тюшюп, танг къатгъынча оланы талап турайыкъ ва олардан биревюн де сав къоймайыкъ, – дей.

– Сен тийишли гёреген кюйде эт, – деп жавап берелер олар.

Амма дин къуллукъчу:

– Гелигиз, Аллагьгъа сорап къарайыкъ, – дей.

37Шаул Аллагьгъа:

– Мен пилистимлилени арты булан тюшсем яхшымы? Сен оланы Исрайылны къолуна берерми экенсен дагъы? – деп сорай.

Амма шо гюн Аллагь огъар жавап къайтармай[+]. 38Шо заман Шаул булай дей:

– Мунда гелигиз гьали, асгерни бары да башчылары. Гелигиз, бугюн не гюнагь иш этилгенин билме къарайыкъ гьали. 39Исрайылны къутгъарып турагъан Раббибиз сав экени герти йимик, эгер де гьатта уланым Ёнатан гюнагьлы болуп чыкъса да, ол оьлме герек болажакъ.

Амма халкъны арасындан биревню авзундан да бир сёз сама да чыкъмай. 40Шаул бары да исрайыллылагъа:

– Сиз шо ерде токътагъыз, мен буса уланым Ёнатан да булан бу ерде токътайым, – дей.

– Сен тийишли гёреген кюйде эт, – деп жавап бере халкъ.

41Шаул Исрайылны Аллагьы болгъан Раббибизге:

– Магъа герти жавап къайтар дагъы, – деп дуа этме башлай.

Салынгъан чёп Ёнатангъа ва Шаулгъа чыгъа, халкъ буса айыпдан чайыла. 42Шаул:

– Магъа да, уланым Ёнатангъа да чёп салыгъыз, – дей.

Чёп Ёнатангъа чыгъа. 43Шо заман Шаул Ёнатангъа:

– Сен магъа не этгенингни айт гьали, – деп буюра.

Ёнатан огъар:

– Мен янгыз асамны учундан алып бираз бал ашадым. Гьали буса мен оьлме герекмен, – дей.

44Шаул:

– Ёнатан, эгер де мен сени оьлюмге тарытмасам, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын дагъы, – дей.

45Амма халкъ Шаулгъа булай дей:

– Исрайылгъа уллу къутгъарылыв гелтирген Ёнатан оьлме герекми? Тюгюл! Раббибиз атын тутуп ант этебиз, ону башындан бир тюк де тюшмежек, неге тюгюл де ол бугюн Аллагьны кёмеклиги булан иш гёрдю.

Шолай халкъ Ёнатанны къутгъара, ону да оьлюмге тарытмайлар[+].

46Шаул пилистимлилени гьызарлайгъанын токътата ва олар да оьз топурагъына багъып гетелер.


Шаулну ябушувлары

47Шаул Исрайылны баш гьакими болуп токъташгъан сонг, ол оьзюн дёрт де якъдан къуршап алгъан душманлары булан дав юрютюп тура: Муап, аммунлулар, Эдом, Собаны[*] пачасы ва пилистимлилер булан. Гьар къачан Шаул душманларына чапгъын этсе, ол олардан уьст чыгъып тура[+]. 48Ол къоччакъ кюйде ябуша туруп, амаликлилени[*] болмагъандай эте ва шоллукъда Исрайылны талавурчулардан азат эте[+].


Шаулну агьлюсю

49Шаулну уланлары Ёнатан, Ишви ва Малки-Шуа болгъан. Ону уллусу къызыны аты Мерап, гиччисиники буса Микал болгъан[+]. 50Шаулну къатыныны аты Агьиноам болгъан, ол Агьимаасны къызы болгъан. Шаулну асгерини башчысыны аты Абинер болгъан, ол Нирни уланы болгъан. Нир Шаулну агъаву болгъан[+]. 51Шаулну атасы Киш ва Абинерни атасы Нир Абийилни уланлары болгъан[+].

52Шаулну бютюн яшаву пилистимлилеге къаршы вагьши давлар булан оьтген. Шаул гьар къачан гючлю ва къоччакъ адамны гёрсе, ону оьзюне къуллукъгъа ала болгъан[+].

### 15


Шаул амаликлилени къырып битдирме герек

1Шамуйыл Шаулгъа булай дей:

– Мен, Раббибиз башынга зайтун май да тёкдюрюп, Исрайылны халкъыны уьстюнде пача этип салма йиберген адамман. Энни Раббибизден гелеген хабаргъа тынгла чы[+]. 2Булардыр Къудратланы Раббиси айтгъан сёзлер: «Мисриден гелеген исрайыллыланы ёлун къыркъып, Исрайылгъа этген ишлери саялы, Мен амаликлилени такъсырлажакъман[+]. 3Бар, амаликлилеге чапгъын этип, оланыки болгъан бары затны болмагъандай эт. Гьеч къызгъанма оланы; эргишилерин, къатынгишилерин, яшларын, эмчек ичеген нарысталарын, оьгюзлерин, къойларын, тюелерин, эшеклерин къырып битдир».

4Шаул, халкъгъа чакъырыв этип, эки юз минг яяв асгерни ва Ягьуданы къавумундан[†] он минг асгерни Телайимге жыя[+]. 5Шаул, Амалик шагьаргъа ювукълашып, бир къолда яшыртгъын къаравуллап токътай. 6Ол кенлилеге:

– Амаликлилени къоюп, сиз гетигиз, ёгъесе мен олар булан бирче сизин де къырып къояжакъман. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, сиз олагъа рагьмугъузну гёрсетдигиз чи дагъы, – дей.

Кенлилер де амаликлилени ягъындан чыгъып гетелер[+]. 7Шаул Гьавиладан тутуп тап Мисрини дазусундагъы Шургъа ерли алдына чыкъгъан амаликлилени къырып битдире[+]. 8Ол амаликлилени пачасы Агъагъны, савлайын къолгъа ала, ону бары халкъын буса бютюнлей къылыч булан къырып битдире[+]. 9Амма Шаул ва ону асгерлери Агъагъны къызгъанып къоялар. Олар бары къыйматы бар затны: тизив къойланы ва оьгюзлени, семиз бузавланы ва къозуланы – оьлтюрмей къоялар; олар буланы барын да къырып битдирме сюймейлер. Амма олар янгыз пайдасызларын ва тарыкъсызларын бютюнлей къырып битдирелер.


Раббибиз Шаулну гери ура

10Шо заман Шамуйылгъа Раббибизден булай сёзлер эшитиле:[+]

11– Мен Шаулну пача этгениме гьёкюндюм, неге тюгюл де ол Магъа арт берди ва Мени буйрукъларымны кютмеди.

Шамуйыл къазапланып йибере ва гечени узагъында Раббибизни атын тутуп чакъырыв этип тура. 12Шамуйыл Шаул булан ёлукъмакъ учун танг булан тура, амма огъар:

– Шаул Кармел шагьаргъа гетди. Ол, шонда уьстюнлюгюню белгиси гьисапда оьзюне эсделик де салып, сонг буса Гилгалгъа багъып тюшдю, – дейлер.

13Шамуйыл ону артындан етип баргъанда, Шаул:

– Раббибиз шабагьатласын дагъы сени! Мен Раббибизни бары да буйрукъларын кютдюм, – дей.

14Амма Шамуйыл:

– Буса неге дагъы магъа къойланы, оьгюзлени мангыраву эшитиле? – дей.

15Шаул булай деп жавап бере:

– Асгерлерим оланы амаликлилерден гьайдап гелтирдилер. Раббибизге, сени Аллагьынга, къурбан[†] соймакъ учун, олар къойланы, оьгюзлени инг тизивлерин къызгъанып къойдулар, амма къалгъан барын да буса биз къырып битдирдик.

16– Таман! – дей Шамуйыл Шаулгъа. – Мен сагъа тюнегюн гече магъа Раббибиз айтгъан затны айтайым.

– Айт, – деп жавап бере Шаул.

17Шамуйыл булай дей:

– Бир вакътилерде оьзюнгню оьр тутмасанг да, сен Исрайылны къавумларыны пачасы болуп токътадынг. Раббибиз сени Исрайылгъа пача этип белгиледи. 18Раббибиз сагъа: «Бар ва шо къылыкъсыз халкъны – амаликлилени барын да къырып битдир. Амаликлилени къырып битдиргенче, олар булан дав юрютюп тур», – деп тапшурув да берип йиберди. 19Неге сен Раббибизге тынгламадынг? Неге сен талавургъа гёзюнгню де сатып, Раббибизни алдында яманлыкъ этип токътадынг?

20– Мен Раббибизге тынгладым чы, – дей Шаул. – Мен Раббибиз берген тапшурувну кютмек учун чыкъдым чы. Мен амаликлилени барын да къырып битдирдим чи ва оланы пачасы Агъагъны гелтирдим чи. 21Асгерлерим давда тюшген затлардан Аллагьгъа тапшурулгъан инг тизив затланы: къойланы ва оьгюзлени – алдылар. Асгерлерим оланы Раббибизге, сени Аллагьынга, Гилгалда къурбан соймакъ учун алдылар.

22Амма Шамуйыл булай деп жавап бере:

– Раббибиз айтгъанына тынгламакъдан эсе, Оьзю учун этилеген бютюнлей яллатывланы ва къурбанланы Ол артыкъ даражада ушатармы экен дагъы? Къурбандан эсе тынгламакъ артыкъдыр, таби болмакъ да къойланы майындан артыкъдыр[+]. 23Таби болмай къалмакълыкъ пал салыв гюнагьгъа, хохабазлыкъ да ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этивге ошайдыр. Сен Раббибизни айтгъанын гери ургъангъа Ол да сени пача гьисапда гери урду[+].

24Шо заман Шаул Шамуйылгъа:

– Мен гюнагь иш этдим. Мен Раббибизни буйругъун да, сени насигьатларынгны да буздум. Мен адамлардан къоркъа эдим, шо саялы олагъа бойсынып къалдым. 25Амма гьали ялбараман сагъа: гечип къой гюнагьымдан ва Раббибизге сужда этмек учун мени булан сен де гел, – дей.

26Амма Шамуйыл огъар:

– Мен сени булан гелмежекмен. Сен Раббибизни айтгъанын гери урдунг,[†] Раббибиз де сени Исрайылны уьстюндеги пача гьисапда гери урду!

27Шамуйыл гетмек учун бурулгъанда, Шаул ону уьст опурагъыны ягъасындан таба тута, шо да йыртылып къала[+]. 28Шамуйыл огъар булай дей:

– Бугюн Раббибиз, сенден Исрайылгъа гьакимлик этивню чыгъарып алып, шону башгъасына, сенден яхшысына берди[+]. 29Исрайылны Макътавлугъу ялгъан айтмас, оюн да алышдырмас; неге тюгюл де оюн алышдырма Ол инсан тюгюлдюр[+].

30Шаул:

– Мен гюнагь иш этдим. Амма, тилеймен, халкъымны тамазаларыны ва Исрайылны алдында магъа абур эт; мен Раббибизге, сени Аллагьынга сужда этип болсун учун, мени булан гел, – деп жавап бере.

31Шамуйыл Шаул булан бирче къайта, Шаул да Раббибизге сужда къыла.

32Шо заман Шамуйыл:

– Мени ягъыма амаликлилени пачасы Агъагъны гелтиригиз чи, – дей.

Агъагъ: «Гертиден де, оьлюмню акъубасы къырыйымдан оьтюп гетди», – деп ойлаша туруп, гьеч тартынмайлы, ону янына геле.

33Амма Шамуйыл:

– Сени къылычынг яшланы аналарын ёкъ этгени йимик, шолай сени ананг да оьзге къатынгишилени арасында яшсыз къалажакъ.

Шамуйыл да Гилгалда Раббибизни алдында Агъагъны уруп пара-пара этип къоя.

34Сонг Шамуйыл Рамагъа багъып гете, Шаул буса Гибадагъы оьзюню уьюне багъып гётериле. 35Шамуйыл Шаулгъа байлавлу къыйналып турса да, оьзю оьлгенче, ону булан дагъы ёлукъмай. Раббибиз буса Шаулну Исрайылны уьстюнде пача этгенине гьёкюне[+].

### 16


Шамуйыл Давутну башына зайтун май сюрте

1Раббибиз Шамуйылгъа булай дей:

– Сен къачан болгъунча Шаулгъа байлавлу болуп къыйналып туражакъсан? Мен ону Исрайылны уьстюндеги пача гьисапда гери урдум. Мююз къартыкъны майдан да толтуруп, ёлгъа чыкъ. Мен сени Байтлагьамдагъы Ишайны ягъына йиберемен. Мен Оьзюме пача этип ону бир уланын сайладым[+].

2Амма Шамуйыл:

– Мен нечик барайым? Шаул шону эшитсе чи, мени оьлтюрюп къояжакъ, – дей.

Раббибиз булай дей:

– Сен, оьзюнг булан хонажин де алып барып: «Мен Раббибизге къурбан[†] соймакъ учун гелгенмен», – дерсен. 3Къурбанлыкъны ягъына Ишайны чакъырарсан, Мен де сагъа не этме герекни гёрсетермен. Мен Сагъа гёрсетген адамны башына май тёкме герек болажакъсан.

4Шамуйыл Раббибиз айтгъан кюйде эте. Шамуйыл Байтлагьамгъа гелгенде, ону алдына къартыллай туруп шагьарны тамазалары чыгъалар. Олар:

– Сен ярашывлукъгъа гелгенмисен? – деп сорайлар.

5Шамуйыл:

– Дюр, ярашывлукъгъа гелгенмен. Мен Раббибизге къурбан соймакъ учун гелгенмен. Тазаланма да тазаланып, мени булан къурбанлыкъны ягъына багъып юрюгюз, – деп жавап бере.

Сонг ол, Ишайны ва ону уланларын тазаландырып, оланы къурбанлыкъны ягъына багъып чакъыра[+]. 6Олар гелгенде, Шамуйыл Элиапны гёрюп: «Озокъда, Раббибизни алдында токътагъан Ону танглагъаны», – деп ойлаша[+]. 7Амма Раббибиз Шамуйылгъа булай дей:

– Сен ону тыш гёрюнюшюне ва бийик периштесине къарама, неге тюгюл де Мен ону гери урдум. Раббибиз инсан йимик къарамай. Инсан тыш гёрюнюшюне, Раббибиз буса юрегине къарай[+].

8Шо заман Ишай, Абинадапны чакъырып, ону Шамуйылны алдындан таба юрюте. Амма Шамуйыл:

– Раббибиз муну да сайламагъан, – дей.

9Шо заман Ишай Шамманы юрюте, амма Шамуйыл:

– Раббибиз муну да сайламагъан, – дей[+].

10Ишай Шамуйылны алдындан таба оьзюню етти уланын юрюте, амма Шамуйыл огъар:

– Раббибиз буланы сайламагъан, – дей.

11Ол Ишайгъа:

– Мунда сени бары да уланларынг бармы? – деп сорай.

– Бирдагъы да лап гиччи уланым бар, – деп жавап бере Ишай, – тек ол къойлар сакълап тура.

Шамуйыл:

– Артындан йиберип, ону мунда гелтирт. Ол мунда гелгенче, биз олтурмай къарап туражакъбыз, – дей.

12Ишай гиччиси уланыны артындан йиберип, ону гелтирте. Ол къызыл ренкли, арив гёзлери булангъы ва гёрмекли периштели улан болуп чыгъа. Раббибиз:

– Туруп, ону башына май тёк, ол шо адамдыр, – дей.

13Шамуйыл, ичинде зайтун майы булангъы мююз къартыкъны да алып, агъалары бар ерде Давутну башына май тёге. Шо заман Раббибизни Ругьу Давутну уьстюне тюше ва шо гюнден тутуп ону уьстюнде болуп тура. Шамуйыл буса Рамагъа къайта[+].


Давут Шаулну алдында къуллукъ эте

14Раббибизни Ругьу Шаулдан тайып гете ва Раббибиз йиберип гелген яман ругь ону къыйнап тербей.

15Шаулну къуллукъчулары огъар булай дей:

– Аллагь йиберип гелген яман ругь сени къыйнап тербей. 16Сени есинг оьзюню къуллукъчуларына къомуз согъуп бажарагъан ким буса да биревню тапма буйрукъ берсин. Сагъа яман ругь гюч этип тербегенде, ол сокъма башлажакъ, сен де къолай болуп къалажакъсан.

17Шаул оьзюню къуллукъчуларына:

– Къомузну яхшы согъуп бажарагъан кимни буса да биревню табып, мени ягъыма гелтиригиз, – дей[+].

18Ону къуллукъчуларыны бириси булай деп жавап бере:

– Мен Байтлагьамдагъы Ишайны уланын гёрген эдим. Ол къомуз согъуп бажара. Ол къоччакъ адам ва асгер, сёзю де гьакъыллы, гёрюнюшю де арив, Раббибиз де ону булан.

19Шаул чавушларын Ишайны ягъына булай айтып йибере:

– Мени ягъыма къойлар сакълайгъан уланынг Давутну бакъдыр.

20Ишай, эшек алып, ону уьстюне чапелеклер де юклеп, улакъ да, чагъыры булангъы тулукъ да алып, буланы барысын да уланы Давут булан Шаулну ягъына бакъдыра.

21Давут, Шаулну ягъына гелип, ону алдында къуллукъ этме башлай. Шаул ону кёп сююп къоя, Давут да ону савутчуларындан бириси болуп токътай. 22Шаул Ишайгъа:

– Давутну мени алдымда къуллукъ этип турма къой, мен огъар бек разимен, – деп айтып йибере.

23Аллагь йиберип гелген ругь гьар гезик Шаулгъа таъсир этип тербегенде, Давут, къомузун да алып, сокъма башлай. Шо заман Шаулну къаркъарасына къолайлыкъ гире ва яман ругь ону рагьат къоя.

### 17


Жалут ябушма чакъыра

1Пилистимлилер,[†] дав этмек учун асгер де жыйып, Ягьудидеги Соко деген юртгъа гелелер. Олар Соко булан Азеканы арасында Эпес-Даммимде къонушуп токътайлар. 2Шаул, исрайыллылар булан Эла деген къолда къонушуп, пилистимлилеге къаршы тизилип токътайлар. 3Пилистимлилер бир тёбеде, исрайыллылар буса башгъасында токътайлар; оланы арасында янгыз къол бола.

4Пилистимлилени къонушундан Жалут деген кочап чыгъа. Ол Гат деген ерден болгъан. Ону бийиклиги алты тирсек[†] ва бир къарыш болгъан. 5Ону башында багъырдан этилген бёрк, къаркъарасына буса беш минг шекелге ювукъ[*] гелеген багъыр опуракъ гийилген болгъан. 6Жалутну тобукълары да багъырдан бегетилген болгъан, аркъасында буса гиччи сюнгю илинген болгъан. 7Ону сюнгюсюню агъачы тигив алатны йип чырмалагъан гёчерагъачы йимик уллу болгъан, темир учу буса алты юз шекел[*] геле болгъан. Жалутну алды булан ону къалкъанчысы юрюй болгъан[+].

8Жалут, токътап йиберип, тизилип токътагъан исрайыллылагъа булай деп къычыра:

– Сиз неге чыгъып, ябушмакъ учун тизилип токътагъансыз? Мен пилистимли тюгюлменми дагъы, сиз де Шаулну къуллары тюгюлмюсюз дагъы? Арагъыздан биревню айырыгъыз чы, ол да мени ягъыма багъып тюшсюн[+]. 9Эгер де ол ябушуп, мени оьлтюрюп болса, биз сизин къулларыгъыз болуп къалажакъбыз. Амма мен утуп, ону оьлтюрсем, сиз бизин къулларыбыз да болуп, бизге къуллукъ этип туражакъсыз.

10Сонг шо пилистимли:

– Мен бугюн исрайыллыланы ябушма чакъыраман! Биз ябушуп болсун учун, арагъыздан биревню айырыгъыз чы, – дей.

11Жалутну сёзлерин эшитип, Шаул ва бары да исрайыллылар абдырап ва къоркъуп токътайлар.


Давут асгерлени къонушуна геле

12Давут Ягьудидеги байтлагьамлы Ишай деген эпратлыны уланы болгъан. Ишайны сегиз уланы болгъан. Шаулну девюрюнде ол, уллу оьмюр чагъына да етип, эргишилерини арасында инг де уллусу болгъан. 13Ишайны уьч уллусу уланы Шаулну артына тюшюп давгъа бара: биринчисини аты Элиап, экинчисиники Абинадап, уьчюнчюсюнюки буса Шамма болгъан[+]. 14Давут инг де гиччиси болгъан. Шаулну чагъы уллу уланларыны уьчевю ону артына тюше. 15Давут буса, Шаулну ягъына да барып, сонг атасыны къойларын къутгъармакъ учун Байтлагьамгъа къайта болгъан. 16Жалут, къыркъ гюнню узагъында гьар гюн эртен ва ахшам чыгъып, ябушма чакъырыв этип тура.

17Ишай уланы Давутгъа булай дей:

– Агъаларынг учун он бир сагь чакъы къызартылгъан будай да, он чапелек де алып, оланы ягъына къонушгъа багъып алгъаса. 18Дагъы да минг асгерни башчысына он гора бишлакъ да ал. Агъаларынгны гёрюп, олардан нечик буса да бир хабар гелтир[+]. 19Олар Эла деген къолда Шаул ва бары да ону адамлары булан пилистимлилер булан дав юрютюп туралар.

20Давут, сиривюн башгъа къойчугъа да къоюп, Ишай буюргъан кюйде, танг булан югюн де алып, ёл чыгъа. Ол къонушгъа асгерлер дав къычырывлары да булан оьз ерлерине чыгъа турагъан вакътиде етише. 21Исрайыллылар ва пилистимлилер сыдра-сыдра болуп бир-бирини къаршысында тизилип токътагъан болгъан. 22Давут, югюн арбаланы къаравулчусуна да къоюп, агъалары булан саламлашмакъ учун, асгерлени сыдраларына багъып чаба.

23Давут олар булан сёйлеп турагъанда, Гатдагъы пилистимли асгер Жалут, асгер бойлардан чыгъып йиберип, гьаман да йимик ябушма чакъыра, Давут да ону эшите. 24Шо адамны гёрюп, исрайыллылар ондан бек къоркъгъан гьалында къачып тербейлер. 25Олар булай дейлер:

– Гёремисиз бу адамны чыгъагъан кююн? Ол исрайыллыланы ябушувгъа чакъырмакъ учун чыгъа. Ким ону оьлтюрсе, пачабыз ону уллу байлыкълар берип савгъатлажакъ. Дагъы да пачабыз огъар къатын этип къызын бережек ва Исрайылдагъы ону атасыны агьлюсюн ясакъ тёлевден азат этежек[+].

26Давут оьзюню ягъында токътагъан адамлагъа:

– Шо пилистимлини де оьлтюрюп, Исрайылны уьстюнден биябурлукъну тайдыргъан адамгъа не болажакъ? Гьар даим де бар болгъан Аллагьны асгерлерин ябушувгъа чакъырмакъ учун, ким болуп къалгъан бу сюннетленмеген пилистимли? – деп сорай.

27Олар Давутгъа алда айтгъанларын такрарлап берелер ва:

– Ону оьлтюрген адамгъа муна шу зат болажакъ, – дейлер.

28Давутну агъасы Элиап оьзюню иниси адамлар булан сёйлейгенин эшитгенде, огъар ачувланып, булай дей:

– Сен мунда неге гелдинг? Булай да аз къойланы да дангылда кимге къойдунг? Сен макътанма сюегенингни де, юрегинг тюз тюгюлюн де мен билемен; сен янгыз ябушувгъа къарамакъ учун гелгенсен.

29– Мен не этгенмен дагъы? – дей Давут. – Магъа гьали сёйлеме де ярамаймы?

30Давут, Элиапгъа арт берип, бир башгъасына багъып бурула ва ону булан да шо гьакъда сёйлей, халкъ да огъар алдагъы кюйде жавап къайтара. 31Ону сёзлерин Шаулгъа етишдиргенде, ол Давутну артындан йибере. 32Давут Шаулгъа:

– Шо пилистимли саялы ругьдан тюшмегиз; ону булан ябушма сени къулунг болгъан мен баражакъман, – дей.

33Шаул:

– Сен, шо пилистимлиге къаршы чыгъып, ону булан ябушуп болмайсан; сен гьали де яшсан, ол буса яш йылларындан тутуп асгерлик борчун кютеген адам, – деп жавап бере.

34Амма Давут Шаулгъа булай дей:

– Сени къулунг атасыны къойларын сакълап турагъанда, арслан неде аюв гелип сиривден къой алып гетеген эди. 35Мен, къыржанны артындан чабып, оьлтюрюп, ону авзундан къойну къутгъарып ала эдим. Ол магъа багъып атылгъанда буса, мен ону юнюнден тутуп йиберип, оьлтюрюп ташлай эдим. 36Сени къулунг арсланны да, аювну да оьлтюрюп болгъанлардан. Бу сюннетленмеген пилистимлиге де шолай болажакъ, неге тюгюл де ол гьар даим де бар болгъан Аллагьны асгерлерин ябушма чакъырды. 37Арсланны, аювну тырнакъларындан къутгъарып тургъан Раббим мени бу пилистимлиден де азат этер.

Шаул Давутгъа:

– Бар, Раббибиз сени булан болсун дагъы! – дей.

38Шаул Давутгъа оьзюню дав опуракъларын гийдире. Шаул огъар темир гёлегин гийдире ва ону башына багъыр бёрк де сала. 39Давут, дав опуракъларыны уьстюнден къылычын да тагъып, юрюме къарай, неге тюгюл де бу затлар огъар уьйренчикли болмагъан.

– Мен буланы гийип юрюп болмайман, – дей ол Шаулгъа, – неге тюгюл де бу затлар магъа уьйренчикли тюгюл.

Давут шоланы чечип сала. 40Къолуна асатаякъ да алып, ол оьзюне оьзенден беш тегиш таш ала ва шоланы оьзюню къойчу дорбасына да салып, къолунда таш атагъан савуту да булан пилистимлиге багъып ювукълаша.


Давут Жалутну оьлтюре

41Шо вакътиде буса пилистимли де оьзюню къалкъанчысы да булан Давутгъа багъып ювукълашып тербей. 42Къызыл ренкли ва исбайы Давутну гёргенде, пилистимли огъар сансымай къарай, неге тюгюл де ол яш болгъан. 43Ол Давутгъа:

– Не эте, уьстюме таякъ да алып юрюме мен сагъа ит болуп къалгъанманмы? – дей.

Пилистимли де Давутгъа оьзюню аллагьларыны аты булан налат бере.

44– Мунда гел, – дей ол, – мен сени чархынгны кёкдеги къушлагъа да, ердеги жанлагъа да азыкъ этип берип къояйым![+]

45Давут пилистимлиге булай дей:

– Сен магъа къаршы къылычынг, уллу сюнгюнг ва гиччи сюнгюнг булан гелесен, мен буса сагъа къаршы Къудратланы Раббисини, Исрайылны асгерлерини Аллагьыны аты учун гелемен. Сен шо асгерлени ябушма чакъырдынг[+]. 46Бугюн Раббибиз сени магъа берип къояжакъ, мен де сени оьлтюрюп, башынгны гесип алажакъман. Мен бугюн пилистимли асгерлени сюеклерин кёкдеги къушлагъа да, ердеги жанлагъа да азыкъ этип бережекмен ва бютюн дюнья Исрайылда Аллагь барлыгъына тюшюнежек![+] 47Мунда жыйылгъанланы барысы да Раббибиз не къылыч, не сюнгю булан къутгъармайгъанын билежеклер, неге тюгюл де бу ябушув Раббибизни ябушувудур. Ол барыгъызны да бизин къолубузгъа берип къояжакъ[+].

48Пилистимли Давутну уьстюне чапмакъ учун ювукълашма башлай. Давут чалт асгерлени сыдраларына ону алдына багъып чабып йибере. 49Къолун дорбасына сугъуп, шондан бир таш да чыгъарып алып, ол шону таш атагъан савуту булан атып йибере ва пилистимлини мангалайына тийдире. Таш ону мангалайына къадалып къала, ол да бёттёбен ерге авуп йыгъыла. 50Шолай Давут таш атагъан савуту ва ташны кёмеклиги булан пилистимлиден уьст чыгъа. Къолуна къылыч да тутмайлы, ол пилистимлини йыгъа ва ону оьлтюре[+].

51Давут, чабып барып, ону уьстюнде эретура. Ол, пилистимлини къылычын алып, шону къынындан чыгъарып ала. Пилистимлини оьлтюрген сонг, Давут къылыч булан ону башын гесип ала.

Пилистимлилер оьзлени игити оьлгенин гёргенде, артгъа бурулуп къачма башлайлар. 52Исрайылны ва Ягьудини асгерлери алгъа багъып чабалар ва пилистимлилени тап Гатгъа ерли ва Экронну къапуларына ерли къувуп юрюйлер. Оьлтюрюлген пилистимлилени сюеклери Гатгъа ва Экронгъа элтеген шаарайым ёлну бою булан ташланып бола. 53Пилистимлилени къувуп къайтгъан сонг, исрайыллылар оланы къонушунда талавур этелер. 54Давут, пилистимлини башын алып, шону Ерусалимге гелтире, пилистимлини савутун буса ол оьзюню чатырына[†] сала[+].


Давутну Шаулгъа таныш этелер

55Пилистимлини алдына багъып барагъан Давутгъа къарайгъанда, Шаул асгербашы Абинерге:

– Абинер, бу яш кимни уланыдыр? – деп сорай.

Абинер:

– Пачам, антдыр, мен билмеймен, – деп жавап бере[+].

56Пача:

– Билип къара гьали, бу яш кимни уланы экен, – дей.

57Давут, пилистимлини де оьлтюрюп къайтгъандокъ, Абинер ону Шаулну ягъына гелтире; Давут буса къолунда пилистимлини башын тутгъан гьалда бола.

58– Гьей яш, сен кимни уланысан? – деп сорай Шаул.

Давут:

– Мен Байтлагьамдагъы сени къулунг Ишайны уланыман, – деп жавап бере.

### 18


Давутну Ёнатан булангъы къурдашлыгъы

1Давут Шаул булан сёйлеген сонг, Ёнатан Давутгъа бек исинип къала ва ону оьзюн сюегенде йимик сююп къоя[+]. 2Шо гюнден башлап Шаул Давутну оьзюню ягъында сакълай ва огъар атасыны уьюне къайтма ихтияр бермей. 3Ёнатан буса Давут булан къурдашлыкъ бирлигини дыгъарын бегете, неге тюгюл де ону оьзюн сюегенде йимик сююп къоя. 4Ёнатан, оьзю гийип тургъан уьст опурагъын чечип, шону оьзюню дав гийими, къылычы, сюнгюсю ва белбаву булан бирче Давутгъа бере.

5Шаул Давутну не тапшурув берип бакъдырса да, ол шону шолай уьстюнлю кюйде кюте чи, гьатта Шаул огъар оьр асгерлик чын да бере. Давутгъа шо чын берилгенликни бютюн халкъ да, Шаулну къуллукъчулары да ушата.


Шаул Давутну гюллей

6Давут, пилистимлини де оьлтюрюп, адамлары да булан бирче уьюне къайтып гелегенде, Исрайылны шагьарларындагъы къатынлар Шаул пачаны йырлай, бийий туруп, шат сарынлар, накъырасы-къомузу булан къаршылама чыгъалар[+]. 7Бийий туруп, олар булай йырлайлар:

– Шаул минглени,
Давут буса он минглени йыкъды[+].

8Шаул бек къазаплана, бу сёзлер ону кепине гелмей.

– Олар Давут булан он минглени, – деп ойлаша ол, – мени булан буса янгыз минглени байлай. Бираздан ону оьзлени пачасы деп де билдирежеклер.

9Шондан сонг Шаул Давутгъа шекли кюйде къарама ва ону гюллеме башлай.

10Артындагъы гюн Шаулну Аллагь йиберип гелген яман ругь елеп ала. Гьакъылдан тайышып гетмеклигинден ол уьюнде оьзюне ер табып болмай айлана, Давут буса гьар гюн де йимик къомузун согъуп тербей. Шаулну къолунда сюнгюсю болгъан[+] 11ва ол, Давутну тамгъа ябушдуруп къойма сююп, шону атып йибере. Амма Давут ондан эки керен къутулма бажара.

12Шаул Давутдан къоркъа, неге тюгюл де Раббибиз Давут булан болгъан, Шаулну буса Ол къоюп къойгъан болгъан. 13Шаул, Давутну минг асгерге башчы да этип салып, ону оьзюнден ариге тебере. Давут да асгерлерин давлагъа алып юрюп тура. 14Давут не этме гиришсе де, ол уллу уьстюнлюклер къазанып юрюй, неге тюгюл де Раббибиз ону булан болгъан[+]. 15Шаул, оьзю уьстюнлюклер къазанмайгъанын гёрюп, ондан къоркъа. 16Амма бютюн Исрайылны ва Ягьудини адамлары Давутну сюелер, неге тюгюл де ол оланы давлагъа алып юрюп тура.


Давут Шаулну гиевю бола

17Бир керен Шаул Давутгъа:

– Муна мени уллусу къызым Мерап. Мен ону сагъа къатын этип беремен, сен бусанг магъа къоччакъ кюйде къуллукъ этип ва Раббибиз учун давлар юрютюп тур, – дей.

Ичинден буса Шаул: «Мен огъар къолумну гётермежекмен. Шону пилистимлилер[†] этсин!» – деп ойлаша[+]. 18Амма Давут Шаулгъа:

– Пачагъа гиев болар йимик, ким болуп къалгъанман мен, агьлюм де, атамны Исрайылдагъы тухуму да нелер болуп къалгъан? – деп жавап бере[+].

19Шаулну къызы Мерапны Давутгъа берме заманы гелгенде, ону Мегьоладагъы Адриелге къатын этип берип къоялар[+].

20Давутну буса Шаулну Микал деген къызы сююп къоя. Шаулгъа шо гьакъда айтгъанда, ол рази бола. 21«Мен Микалны огъар берейим, – деп ойлаша ол. – Давутну къызым булангъы уьйленивю тузакъ болуп къалсын ва ону оьлюмюне пилистимлилер айыплы болуп чыкъсын».

Шаул Давутгъа:

– Гьали сени магъа гиев болма бирдагъы имканлыгъынг бар, – дей.

22Сонг Шаул къуллукъчуларына булай буйрукъ бере:

– Давут булан янгыз сёйлеп къарагъыз ва огъар: «Къара гьали, пачабыз сагъа рази, ону бары да къуллары да сени сюе; огъар гиев болуп къал», – деп айтыгъыз.

23Олар бу сёзлени Давутгъа такрарлап берелер. Амма Давут:

– Пачагъа гиев болмакъ аз-маз затлар деп ойлашамысыз сиз? Мен чи бир ярлы, амалсыз адамман, – дей.

24Шаулну къуллукъчулары огъар Давут айтгъан затны етишдире. 25Шаул булай жавап бере:

– Давутгъа: «Пачабызгъа оьзюню душманларындан оьч алмакъ учун, гелинге къалым гьисапда юз пилистимлини сюннет этип гесген еринден къайры зат тарыкъ тюгюл», – деп айтыгъыз.

Шаул буса Давутну пилистимлилени къолу булан оьлтюрме ойлаша болгъан[+]. 26Къуллукъчулары шо гьакъда Давутгъа айтгъанда, ол пачагъа гиев болмакъ деген ойгъа рази бола. Белгиленген заман битгенче де, 27Давут, оьзюню асгерлери де булан чыгъып, эки юз пилистимлини оьлтюрюп геле. Пачагъа гиев болмакъ учун, Давут, оланы сюннет этип гесген ерлерин гелтирип, шоланы барын да огъар гёрсетип бере. Шо заман Шаул оьзюню къызы Микалны огъар къатын этип бере.

28Раббибиз Давут булан экенин ва оьзюню къызы Микал ону сюегенин англагъанда, 29Шаул ондан бирден-бир къоркъма башлай ва оьмюрюню ахыр гюнлерине ерли ону душманы болуп тура.

30Пилистимлилени асгербашчылары давлар юрютюп туралар. Гьар давда Давут Шаулну оьзге къуллукъчуларындан эсе артыкъ уьстюнлюк къазанып тура ва ону аты данггъа айтылып гете.

### 19


Ёнатан Давутгъа алданокъ билдире

1Шаул уланы Ёнатангъа ва бары да къулларына Давутну оьлтюрме буйрукъ бере. Амма Ёнатан Давутгъа бек исинген болгъан. 2Ёнатан огъар алданокъ булай деп билдире:

– Мени атам Шаул сени оьлтюрме деп онгайлыкъ излеп айлана. Тангала эртен сакъ боларсан; бир яшыртгъын ерге де гирип, шонда турарсан. 3Мен, сен яшынгъан авлакъгъа чыгъып, атамны ягъында токътап болажакъман. Мен ону булан сени гьакъынгда лакъыр этежекмен, сонг сагъа бары да англагъанымны хабарлажакъман.

4Ёнатан атасы Шаулгъа Давутну гьакъында янгыз яхшы затны сёйлей ва огъар булай дей:

– Атам, сен къулунг Давутгъа къаршы гюнагь этме, неге тюгюл де ол сагъа къаршы гюнагь иш этмеди ва оьзюню бары гьаракаты булан сагъа шайлы къуллукъ этип турду. 5Пилистимлини оьлтюрегенде, ол тавакаллыкъ этип, оьзюн гьеч аямады. Раббибиз бютюн Исрайыл учун уллу уьстюнлюк савгъат этди, сен де, шону гёрюп, сююнюп турдунг. Гьеч бир себепсиз Давутну да оьлтюрюп, сагъа айыпсыз адамгъа къаршы гюнагь иш этме негер тарыкъдыр[+]?

6Шаул Ёнатангъа тынглай ва:

– Ант этемен, Давут оьлюмге тарылмажакъ, – дей.

7Ёнатан, Давутну чакъырып, бары сёйленген затны огъар билдире. Ёнатан ону Шаулну ягъына гелтире ва Давут да, алдын йимик, Шаулну ягъында яшап къала.


Давут къача

8Къайтып дав башлана, Давут да пилистимлилер[†] булан ябушма чыгъа. Ол пилистимлилеге шолай къапас ура чы, олар гьатта ондан къачып тербейлер.

9Шаул уьюнде къолуна сюнгюсюн де тутуп олтуруп турагъанда, Раббибиз йиберип гелген яман ругь ону къуршап ала. Давут буса шо заман къомуз согъуп тура болгъан[+]. 10Шаул сюнгюсю булан Давутну тамгъа ябушдуруп къойма къарай. Амма Давут шондан къутулма бажара, сюнгю де тамгъа къадалып къала. Шо гече Давут къачып къутула.

11Давутну гьызарлап, эртенинде ону оьлтюрмек учун, Шаул ону уьюне оьзюню адамларын йибере. Амма Давутну къатыны Микал огъар алданокъ:

– Эгер де бугюн ахшам сен къачып къутулмасанг, тангала сени оьлтюрежеклер, – деп билдире[+].

12Микал Давутну терезеден таба чыгъарып йибере, ол да къачып къутула[+]. 13Шо заман Микал, терапимни[†][*] алып йиберип, шону ятывгъа сала, шону башын эчкини юнюнден этилген шаршав булан ябып, опуракъ булан чырмап къоя. 14Давутну тутмакъ учун Шаул оьзюню адамларын йиберип гелгенде, Микал:

– Ол авруй, – деп къоя.

15Шо заман Шаул, оьзюню адамларын Давутгъа къарама йибере туруп, олагъа:

– Мен Давутну оьлтюрюп болсун учун, магъа ону ятывундагъы кюйде гелтиригиз чи, – дей.

16Амма олар гелгенде, ятывда башына эчкини юнюнден этилген шаршав да салынгъан терапимни табалар.

17Шаул Микалгъа:

– Сен неге душманым къутулуп болсун деп, ону йиберип, мени алдатып токътадынг? – деп сорай.

Микал огъар булай дей:

– Ол магъа: «Эгер де сен мени йибермесенг, мен сени оьлтюрежекмен!» – деди.


Шаул Рамада пайхаммарланы ягъында

18Давут къачып къутулгъан сонг, Рамагъа Шамуйылны ягъына гелип, огъар Шаул этген бары да затны хабарлап бере. Шондан сонг ол, Шамуйыл булан бирче Наётгъа гетип, экевю де шонда къалалар[+]. 19Шаулгъа: «Давут Наётда, Рамада», – деп билдирелер, 20ол да Давутну тутмакъ учун адамларын йибере. Амма олар халватгъа тюшген пайхаммарланы бёлюгюн ва оланы башын тутгъан Шамуйылны гёрелер. Шо заман Шаулну адамларына Аллагьны Ругьу таъсир этип, олар да халватгъа тюшелер[+]. 21Шо гьакъда Шаулгъа айталар. Ол да дагъы да башгъа адамларын шонда бакъдыра, амма олар да халватгъа тюшелер. Шаул оьзюню адамларын уьчюнчюлей бакъдырып йибере, амма олар да халватгъа тюшелер. 22Ахырда да ол оьзю Рамагъа деп ёлгъа тюше ва Секудагъы уллу къуюгъа багъып геле. Ол:

– Шамуйыл да, Давут да къайдадыр? – деп сорай.

– Олар Наётда, Рамада, – деп жавап бере огъар бирев.

23Шаул Рамадагъы Наётгъа багъып бара. Амма Аллагьны Ругьу, Шаулгъа да таъсир этип, ол да Наётгъа етип къалгъанча халватгъа тюшген гьалында юрюй[+]. 24Ол, уьстюндеги опурагъын чечип йиберип, оьзю де Шамуйылны алдында халватгъа тюше. Ол сав гюнню ва гечени узагъында ялангъач гьалында ятып тура. Муна шо саялыдыр адамланы: «Пайхаммарланы арасында Шаул да бармы дагъы?» – деп айтагъаны[+].

### 20


Давут ва Ёнатан бирлешивню дыгъарын бегетелер

1Шо заман Давут, Рамадагъы Наётдан къачып, Ёнатанны ягъына геле. Ол:

– Не этгенмен мен? Не айыбым бар? Атанг мени оьлтюрме сюер йимик, огъар къаршы не гюнагь иш этгенмен мен? – деп сорай[+].

2– Болмажакъ шо зат! – деп жавап бере Ёнатан. – Сен оьлмежексен! Магъа билдирмейли, атам бир ишни де этмей – не уллусун, не гиччисин. Ол шону менден яшырмажакъ эди? Сен янгылыш боласан!

3Амма Давут, ант да этип, булай дей:

– Сен мени нечик сюегенингни атанг яхшы биле. Сен пашман болмасын учун, ол сен шо гьакъда бир зат да билмесин деп токъташды. Амма Раббибизни атын тутуп ант этемен, магъа оьлюмге бир абат къалып тура.

4Ёнатан Давутгъа:

– Мен сени учун не сюйсенг де этме къабулман, – дей.

5Давут булай деп жавап бере:

– Тангала Ай янгырывну байрамы.[†] Мен пачабыз булан тюш ашгъа олтурма герекмен. Бирисигюн ахшам болгъунча мен авлакъда яшынып болсун учун, мени йиберип къой. 6Эгер де атанг мени ёкълугъумну эслеп къойса, огъар: «Давут менден оьзюне алгъасавлу кюйде Байтлагьамгъа барып гелме изну бермекни тиледи, неге тюгюл де шонда гьали оьзюню бютюн тухуму учун этилеген къурбан[†] этивню вакътиси», – деп айтарсан. 7Эгер де ол: «Яхшы», – десе, магъа гьеч къоркъунчлукъ ёкъдур. Амма эгер де ол чекеленип йиберсе, атанг яман иш этме хыял этегенине бирдокъда шеклик этме. 8Сени къулунг болгъан магъа рагьму эт, неге тюгюл де сен Раббибизни алдында ону булан къурдашлыкъ бирлешивюню дыгъарын бегетдинг чи дагъы. Эгер де мен айыплы бусам, мени оьзюнг оьлтюрюп къой! Негер тарыкъдыр мени атангны ягъына элтмеге[+]?

9– Болмас дагъы шо зат сагъа! – дей Ёнатан. – Эгер де атамны сагъа яманлыкъ этме хыялы баргъа шеклик этген болгъан бусам, мен сагъа шо гьакъда айтмасмы эдим дагъы?

10Давут:

– Атанг сагъа къагьрулу кюйде жавап берсе, шо гьакъда магъа ким билдирер? – деп жавап бере.

11– Юрю, – дей Ёнатан, – авлакъгъа чыгъайыкъ.

Олар бирче авлакъгъа чыгъалар. 12Ёнатан Давутгъа булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, шагьат болсун дагъы! Мен тангала неде бирисигюн шу замангъа атамдан бары да затны сорап билмей къоймасман! Эгер де ону юреги сагъа багъып ава буса, мен, сени ягъынга йиберип, сагъа билдирежекмен. 13Амма атамны сагъа яманлыкъ этме хыялы бар буса, мен де, сен гьеч бир пуршавсуз гетип болсун учун, сагъа шо гьакъда билдирмейли, сени йибермей къойсам, Раббибиз мени къатты кюйде такъсырлап къойсун дагъы. Раббибиз атам булан болуп тургъаны йимик, сени булан да болуп турсун дагъы. 14Амма сен де мен сав чакъы магъа Раббибизни бир де битмейген рагьмусун гёрсетип турарсан. 15Мен оьлгенде буса, мени агьлюме де даим кёмек этип турарсан, гьатта Раббибиз ер юзюнден Давутну бары да душманларын къырып битдиргенде де[+].

16Ёнатан:

– Раббибиз Давутну душманларын такъсырласын дагъы, – деп де айтып, Давутну тухуму булан бирлешивню дыгъарын байлай.

17Ёнатан Давутну сюегени саялы, ону бирдагъы керен ант этме борчлу эте, неге тюгюл де ол Давутну оьзюн сюегенде йимик сюе болгъан[+]. 18Сонг Ёнатан Давутгъа:

– Тангала Ай янгырывну байрамы. Сен гелмегенингни эслежеклер, неге тюгюл де сени еринг бош къалажакъ. 19Бирисигюн ахшамгъа таба сен, алда яшынгъан еринге барып, шонда Азел деген ташны къырыйында къаравуллап токътап тур. 20Бир белгиге урагъандай, мен шо якъгъа багъып уьч окъ атарман. 21Сонг бир уланъяшны йибере туруп, огъар: «Бар, окъланы табып гел», – деп айтарман. Эгер де мен огъар: «Окълар артынгда тура, шоланы мунда гелтир», – деп айтсам, шо заман гелерсен, неге тюгюл де, Раббибизни атын тутуп ант этемен, сен аманлыкъда къалып туражакъсан; сагъа къоркъунчлукъ болмас. 22Амма эгер де мен уланъяшгъа: «Окълар алдынгда тура», – деп айтсам, шо заман гетип къаларсан, неге тюгюл де сени бакъдырагъан Раббибиздир. 23Биз оьзюню гьакъында сёйлеген ишни гьакъында айтсакъ, эсингде сакълап къой: Раббибиз сени де, мени де арабызда гьар даимге де шагьатдыр.


Давутгъа къоркъунчлукъ тува

24Давут авлакъда яшына. Ай янгырывну байрамы башлангъанда, пача ашама олтура. 25Пача оьзюню гьамангъы еринде тамны боюн тутуп Ёнатанны къаршысында олтура. Абинер Шаулну къырыйында олтура, амма Давутну ери бош къала[+]. 26Шо гюн Шаул бир зат да айтмай, неге тюгюл де ол: «Давутну мурдарландырар йимик, огъар бир зат болгъангъа ошай; шо саялы ол бизин булан бирче олтуруп ашама болмай», – деп ойлаша[+].

27Амма артындагъы гюн, айны экинчи гюнюнде, Давутну ери къайтып бош бола. Шо заман Шаул уланы Ёнатангъа:

– Неге Ишайны уланы не тюнегюн, не бугюн тепсиге олтурмады? – деп сорай.

28Ёнатан булай деп жавап бере:

– Давут магъа оьзюн Байтлагьамгъа барма къойсун деп бек тилей эди. 29Ол: «Мени йибер, неге тюгюл де бизин тухумубуз шагьарда къурбан соя, мени агъам да магъа шонда гелсин деп буйрукъ этген. Эгер де сени юрегинг магъа багъып ава буса, мени агъаларым булан гёрюшме йибер», – деди. Ол пачаны тепсисинде муна шо себепден олтурмады.

30Шаул, Ёнатангъа къазапланып, огъар булай дей:

– Сен хырча, питнечи къатынны уланысан! Сен оьзюнгню де, сени тапгъан анангны да биябур этип, Ишайны уланы булан тилбир экенингни билмей деп турамысан? 31Ишайны уланы ер юзюнде яшайгъан заманны ичинде не сен, не сени пачалыгъынг къалмажакъ. Артындан йиберип, ону мени ягъыма гелтир, неге тюгюл де ол оьлме тарыкъ!

32– Ону оьлтюрме негер тарыкъдыр? Не этген ол? – деп сорай атасына Ёнатан.

33Амма Шаул Ёнатанны оьлтюрмек учун, огъар багъып сюнгюсюн атып йибере. Шо заман Ёнатан да атасы Давутну оьлтюрме токъташгъанын англай. 34Ёнатан бек къазаплангъан гьалында тепсиден тура. Артындагъы гюн ол ашамай тура, неге тюгюл де атасы Давутгъа этеген уятсыз ишлеге байлавлу болуп пашман бола.


Давут ва Ёнатан бир-бири булан савболлашалар

35Эртен Ёнатан Давут булан ёлукъмакъ учун авлакъгъа чыгъа. Ону булан уланъяш да бола. 36Ол уланъяшгъа:

– Чабып барып, мен атагъан окъланы излеп гел, – дей.

Уланъяш чабып гете, Ёнатан да ону алды булан окъну атып йибере. 37Уланъяш Ёнатан окъ атгъан ерге етгенде, ол уланъяшны артындан:

– Окъ сенден алъякъда! – деп къычыра.

38Сонг ол:

– Алгъасап йибер! Тез бол! Токътама! – деп къычырып йибере.

Уланъяш, окъну алып, оьзюню есине къайтарып бере. 39(Уланъяш бир затны да билмей болгъан; болуп турагъан ишни янгыз Ёнатан да, Давут да биле болгъанлар.) 40Ёнатан савутун уланъяшгъа бере туруп:

– Бар, шуну шагьаргъа элт, – дей.

41Уланъяш гетген сонг, Давут таш тёбени къыбла ягъында токътай ва тобукъларындан да туруп, Ёнатангъа ерге ерли уьч керен баш ура. Сонг олар, бир-бирин оьбюп, бирче йылап алалар, амма Давут кёп йылай. 42Ёнатан Давутгъа булай дей:

– Парахатынга гет, биз: «Раббибиз сени де, мени де ва мени наслуларымны да, сени наслуларынгны арасында гьар даимге де шагьатдыр», – деп айтып, Раббибизни атын да тутуп, къурдаш болуп турма бир-биревге ант этдик чи дагъы.

43Давут гете, Ёнатан буса шагьаргъа къайта.

### 21


Давут Нопда дин къуллукъчуну ягъына геле

1Давут Ноп деген шагьарда Агьималик деген дин къуллукъчуну[†] ягъына геле. Ону гёрюп, Агьималик гьалекленип йибере ва:

– Сен неге янгызсан? Неге сени булан бирев де ёкъ? – деп сорай.

2Давут Агьималикге булай деп жавап бере:

– Пачабыз, магъа бир иш де тапшуруп: «Мен сагъа тапшуруп йибереген ишни гьакъында бирев де билме герекмей», – деди. Оьзюмню адамларыма буса алданокъ сёйлешинген ерде мени къаршылама буйрукъ бердим. 3Къолунгда не бар? Магъа беш чапелек неде не башгъа затынг бар буса, бер.

4Амма дин къуллукъчу Давутгъа:

– Мени къолумдагъы гьамангъы экмек тюгюл; мендеги сыйлы экмек. Амма мен шону сени адамларынг къатынгишилерден сакъланса бережекмен, – деп жавап бере.

5Давут булай жавап бере:

– Гьакъ герти, гьаман да йимик мен бир тапшурувну кютме барагъанда, бизин булан къатынгишилер ёкъ эди. Биз гьамангъы тапшурувланы кютме алгъасап барагъанда да, мени адамларымны къаркъаралары таза бола. Бугюн буса олар нечик таза болма герек!

6Шо вакътиде дин къуллукъчу сыйлы ердеги сыйлы экмекни янгысына алышдырып тура болгъан. Ол Давутгъа сыйлы ерден алынгъан шо экмекден бере, неге тюгюл де ону дагъы экмеги болмагъан[+].

7Шо ерде, Раббибизни сыйлы ерини къырыйында, шо гюн Шаулну къулларындан бириси болгъан. Шо къул эдомлу Доэк, Шаулну къойчуларыны одаманы болгъан[+].

8Давут Агьималикге:

– Мунда сени сюнгюнг неде къылычынг ёкъму? Оьзюм булан не къылычым, не оьзге савутум ёкъ, неге тюгюл де пачабызны иши алгъасавлу эди, – дей.

9Дин къуллукъчу булай жавап бере:

– Мунда сен оьзюн Эла къолунда оьлтюрген пилистимли Жалутну къылычы бар. Къылыч опуракъгъа чырмалып, эпотну[†] артында[*] тура. Сюе бусанг, шону ал. Мунда шондан оьзге къылыч ёкъ.

Давут:

– Шогъар тенг гелегени болурму? Шону магъа бер, – дей[+].


Давут Гатдагъы пилистимлилени ягъында

10Шо гюн Давут, Шаулну ягъындан къачып, Гатны пачасы Акишни ягъына геле[+]. 11Амма Акишни къуллары огъар булай дей:

– Ол шо уьлкени пачасы, шо Давут тюгюлмю дагъы? Бийий туруп, олар бир-бирине оьзюню гьакъында:

«Шаул минглени, Давут буса он минглени йыкъды?» – деп йырлагъан Давут тюгюлмю дагъы[+]?

12Давут бу сёзлеге агьамият бере ва Гатны пачасы Акишден бек къоркъа. 13Давут оланы алдында оьзюн гьакъылдан тайышгъандай болуп гёрсете. Оларда турагъан вакътини ичинде ол оьзюн бир гьакъылсыз адам йимик тута, эшиклердеги белгилени тырнап ва сакъалына силегейлерин агъыздырып айлана[+]. 14Акиш къулларына булай дей:

– Бу адамгъа къарагъыз гьали! Ол чу гьакъылдан тайышгъан! Мени ягъыма ону негер гелтиргенсиз? 15Алдымда авлияларын чачып айлансын деп, муну да мени ягъыма гелтирмесегиз, башындан тайышгъанларым оьзюмнюки азмы эди башгъа? Бу адам мени уьюме гирмес?

### 22


Давут оьзюне ёлдашлар таба

1Давут, Гатдан гетип, Адуллам деген ерге ювукъдагъы анакъгъа яшынып къутгъарыла. Давутну атасы ва ону уьюндегилени барысы да шо гьакъда эшитгенде, олар ону ягъына багъып тюшелер[+]. 2Ону айланасына бары да касиплер, оьзлени хатирин къалдыргъанлар ва борч къалгъанлар жыйылалар, Давут да оланы башчысы болуп къала. Ону булан дёрт юзге ювукъ адам бола. 3Давут шондан Муапдагъы Миспагъа багъып бара. Ол Муапны пачасына:

– Аллагь магъа не этежегин билгенче, мени ата-анама сизде турма изну берсене, – дей.

4Давут ата-анасын Муап пачаны ягъында къоя. Давут баягъы шо анакъда яшынып тургъан чакъы олар пачаны ягъында къалалар. 5Амма Гад деген пайхаммар Давутгъа:

– Анакъда тургъанынг таман. Ягьудини топурагъына багъып бар, – дей.

Давут, шондан гетип, Гьерет агъачлыгъына геле[+].


Шаул Нопдагъы дин къуллукъчуланы оьлтюре

6Шаул Давут ва ону адамлары табулгъанын эшите. Шаул Гибадагъы тёбеде эмен терекни тюбюнде къолунда сюнгюсю де булан олтургъан болгъан. Шаулну айланасында ону ювукълары токътап болгъан. 7Шаул олагъа булай дей:

– Тынглагъыз, буньяминлилер! Ишайны уланы сизге барыгъызгъа да авлакълар, юзюмлюклер берерми дагъы? Ол сизин барыгъызны да минг асгерге, юз асгерге башчылар этип салармы дагъы? 8Шо саялыгъамы дагъы сиз барыгъыз да магъа къаршы тилбир болуп токътагъаныгъыз? Мени уланым Ишайны уланы булан къурдашлыкъ бирлешивюню дыгъарын бегетгенин магъа бирев де аян этмеди. Биригиз де мени аямадыгъыз, мени уланым мени къулумну магъа къаршы кисдиргенни биригиз де аян этмедигиз. Шо къулум буса магъа къапгъун салып токътагъан эди, бугюн де шо салгъан кююнде[+].

9Амма Шаулну ювукълары да булан бирче токътагъан эдомлу Доэк булай дей:

– Мен Ишайны уланы Нопгъа Агьитупну уланы Агьималикни ягъына гелгенин гёрдюм[+]. 10Агьималик ону тилевюне гёре Раббибизни ахтара эди. Дагъы да ол Давутну сурсатлар булан таъмин этди, огъар пилистимли Жалутну къылычын да берди[+].

11Шо заман пача Агьитупну уланы дин къуллукъчу[†] Агьималикни ва ону атасыны бары агьлюсюню артындан йибере. Ону агьлюсюндегилер Нопда дин къуллукъчулар болгъан. Олар бары да пачаны ягъына гелелер. 12Шаул:

– Тынгла чы, Агьитупну уланы, – дей.

– Тынглап тураман, бийим, – деп жавап бере ол.

13Шаул огъар булай дей:

– Неге сен де, Ишайны уланы да магъа къаршы тилбирсиз?! Ишайны уланы, магъа къаршы чыгъып, магъа къапгъун салсын деп, сен огъар экмек де, къылыч да бердинг, ону тилевюне гёре Аллагьны да ахтардынг. Ол бугюн де этегенин узатып тура.

14Агьималик пачагъа булай деп жавап бере:

– Пачабызны гиевю де, ону къаравулларыны ёлбашчысы да болгъан Давутну сени уьюнгдегилени алдында уллу абуру бар. Давут йимик, сагъа дагъы къайсы къулунг шолай аминдир? 15Шо гюн ону тилевюне гёре Аллагьны биринчилей ахтардыммы дагъы мен? Озокъда, ахтармадым! Пачабыз не сени къулунга, не атамны уьюндеги биревге де айып салмасын. Сени къулунгну шо гьакъда гьеч билегени ёкъ чу дагъы.

16Амма пача:

– Сен шексиз кюйде оьлежексен, Агьималик, сен де, атангны бары да агьлюсю де, – дей.

17Пача да оьзюню къырыйында токътап турагъан къаравулларына:

– Барыгъыз, Раббибизни дин къуллукъчуларын оьлтюрюгюз, неге тюгюл де олар да Давутгъа ян болдулар. Олар Давут къачгъанын биле туруп, магъа шону аян этмедилер, – дей.

Амма пачаны къуллукъчулары Раббибизни дин къуллукъчуларын оьлтюрмек учун, олагъа къол гётерме сюймейлер. 18Шо заман пача Доэкге:

– Бар, сен оьлтюр дин къуллукъчуланы, – деп буйрукъ бере.

Эдомлу Доэк де, барып, оланы оьлтюре. Шо гюн ол кетен эпот[†] такъгъан сексен беш адамны оьлтюре[+]. 19Сонг ол дин къуллукъчуланы шагьары болгъан Нопну бары да эргишилерин, къатынгишилерин, яшларын, нарысталарын, оьгюзлерин, эшеклерин, къойларын къылыч булан оьлюге тарыта. 20Амма Агьитупну уланы Агьималикни уланларыны Абиатар дегени къутулма бажара ва Давутну ягъына багъып къача[+]. 21Ол Давутгъа Шаул Раббибизни дин къуллукъчуларын оьлтюргенин хабарлай.

22Давут Абиатаргъа:

– Шонда эдомлу Доэк барын гёргенде, мен ол Шаулгъа шексиз кюйде шо гьакъда хабарлажагъын биле эдим. Атангны бары да агьлюсюню оьлюмюне мен айыплыман. 23Мени булан тур, къоркъма. Сени оьлтюрме сюеген адам мени де оьлтюрме сюе. Мени ягъымда сагъа къоркъунчлукъ болмажакъ[+].

### 23


Давут Кеиланы къутгъара

1Бир керен Давутгъа: «Тынгла гьали, пилистимлилер[†] Кеилагъа къаршы дав юрюте, иннырланы талап тура», – деп билдиргенде, 2ол Раббибизден:

– Барып йиберип, мен шо пилистимлилеге чапгъын этейими экен? – деп сорай.

Раббибиз огъар:

– Бар, пилистимлилеге чапгъын этип, Кеиланы [*]къутгъар, – деп жавап бере.

3Амма Давутну адамлары огъар:

– Биз гьатта мунда, Ягьудиде де къоркъуп турабыз. Эгер де биз пилистимлилени асгерлерине къаршы Кеилагъа багъып тербенсек, не болур?

4Давут Раббибизден бирдагъы керен сорай, Раббибиз де огъар:

– Кеилагъа багъып тюш, неге тюгюл де Мен пилистимлилени сени къолунга бере тураман, – деп жавап бере.

5Давут да оьзюню адамлары булан Кеилагъа геле, пилистимлилер булан ябушуп, оланы гьайванын-малын гьайдап гете. Давут, пилистимлилени кёп языкъ гьалгъа да салып, Кеилада яшайгъанланы къутгъара. 6Давут Кеилагъа чабып гелгенде буса, Агьималикни уланы Абиатар оьзю булан эпотну[†][*] алып геле[+].


Шаул Давутну гьызарлап юрюй

7Давут Кеилагъа гелгенни Шаулгъа етишдирелер, ол да:

– Аллагь ону магъа берип къойду; къапулары, тогъаслары булангъы шагьаргъа гирип, Давут оьзю оьзюн бегитип къойду чу дагъы, – дей.

8Кеилагъа тюшюп, шонда Давутну ва ону адамларын къуршавгъа алмакъ муратда Шаул ябушувгъа бары халкъны чакъыра.

9Шаул оьзюне яманлыкъ этме ойлашгъанын билгенде, Давут дин къуллукъчу[†] Абиатаргъа:

– Эпотну гелтир, – дей[+].

10Давут булай деген:

– Раббим, Исрайылны Аллагьы, Шаул Кеилагъа гелип, мен саялы шагьарны дагъытма айланагъанын эшитдим. 11Кеилада яшайгъанлар мени ону къолуна бережекми экен? Мен эшитген кюйде, Шаул мунда гележекми экен? Раббим, Исрайылны Аллагьы, ялбараман Сагъа, айтып бер чи магъа!

Раббибиз:

– Гележек, – деп жавап берген.

12Давут къайтып:

– Кеилада яшайгъанлар мени де, мени адамларымны да ону къолуна бережекми экен? – деп сорагъан.

Раббибиз:

– Бережек, – деп жавап берген.

13Давут ва ону алты юзге ювукъ адамы, Кеиладан тайып, гьар ерде башалман айланып туралар. Давут Кеиладан къачып гетгенин Шаулгъа етишдиргенде, ол ёлгъа чыкъмай къала[+].

14Давут дангылда айланма бек четим ерлерде, Зип дангылыны тавларында бола. Шаул гьар гюн дегенлей Давутну излеп тура, амма Аллагь Давутну ону къолуна бермей[+].

15Шаул оьзюн излеп, оьлтюрме сюегенин билгенде, Давут Гьорешде, Зип дангылында бола. 16Шаулну уланы Ёнатан, Давутну ягъына Гьорешге гелип, ону Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы умутун беклешдире.

17– Къоркъма, – дей ол. – Атам Шаулну къолу сагъа етмежек. Сен Исрайылны уьстюнде пача болажакъсан, мен буса сенден сонг экинчиси болажакъман. Шону гьатта атам Шаул да биле[+].

18Сонг олар экевю де Раббибизни алдында бирлешивню дыгъарын бегетелер. Ёнатан уьюне гете, Давут буса Гьорешде къала[+].

19Зиплилер, Гибагъа Шаулну ягъына гётерилип, булай дейлер:

– Давут бизде Гьорешни айланма бек четим ерлеринде, Ешимонну къыбласындагъы Гьакила тавда яшынып тура[+] 20Пачабыз, сагъа къачан онгайлы буса, сен шо заман тюшюп къаларсан, биз буса ону сени къолунга берме гьазирбиз.

21Шаул булай жавап бере:

– Мени къызгъангъангъыз саялы, сиз Раббибизни алдында насиплисиздир! 22Барып, бирдагъы да мюкюр болуп гелигиз. Давут не ерде айланагъанны, шонда ону ким гёргенни билигиз. Магъа ол оьтесиз гьиллачы деп айталар. 23Ол яшынагъан бары да ерлени ахтарып, мени ягъыма инамлы маълуматлар да алып гелигиз. Шо заман мен сизин булан барарман. Эгер де ол гьали де уьлкебизде буса, магъа оьзюн Ягьудини бары да тайпаларыны арасындан излеме тюшюп къалса да, мен ону тапмай къоймасман.

24Олар ёл чыгъалар ва Зипге Шаулну алды булан гелип токътайлар. Давут ва ону адамлары Ешимонну къыбласындагъы Урдун[†] къолну Маон деген дангылында болалар. 25Шаул ва ону адамлары излеме гиришелер. Шо гьакъда Давутгъа айтгъанда, ол яргъа багъып гелип, шонда Маон дангылында тура. Шаул шо гьакъда эшитгенде, ол Давутну артындан Маон дангылына багъып чаба. 26Шаул тавну бир янын тутуп, Давут оьзюню адамлары да булан бириси ягъын тутуп юрюйлер. Давут Шаулдан яшынма алгъасап айлана. Шаул ва ону адамлары буса Давутну ва ону адамларын тутмакъ учун, айланып оланы алдына чыкъма хыял этип юрюйлер. 27Шо заман Шаулну ягъына чавуш гелип:

– Тезликде къайт! Пилистимлилер уьлкебизге чапгъын этдилер, – дей.

28Шаул, Давутну гьызарлайгъанын токътатып, пилистимлилер булан ябушма гете. Муна шо саялыгъадыр шо ерге Айрылывну яры деп ат тагъылгъаны.

### 24


Давут Шаулну оьлтюрме къызгъана

1[•]Давут, шондан гётерилип, Эн-Гедини айланмагъа бек четим ерлеринде яшап къала.

2Шаул пилистимлилеге этген чапгъынындан къайтгъан сонг, огъар:

– Давут Эн-Геди дангылында тура, – дейлер.

3Шаул, бютюн Исрайылдан уьч минг инг тизив асгер де алып, Давутну ва ону адамларын излемек учун, Къыр Эчкилени Ярларына багъып бара. 4Ол ёлну ягъасындагъы гюренлеге багъып геле. Шонда анакъ болгъан, Шаул да гьажатын этмек учун шону ичине гире. Давут ва ону адамлары буса анакъны ич ягъында олтургъан болгъанлар. 5Давутну адамлары огъар булай дейлер:

– Раббибиз оьзюню гьакъында сагъа: «Сен оьзюне тийишлисин этсин учун, Мен душманынгны къолунга бере тураман», – деп айтгъан гюн муна шудур.

Давут, астаракъ гелип, Шаулну уьст опурагъыны ягъасын гесип алып къоя. 6Шондан сонг Шаулну уьст опурагъыны ягъасын гесип алгъаны саялы, Давут оьзюне яллыкъ табып болмай тура[+].

7Ол оьзюню адамларына:

– Мени есиме, Раббибизни танглагъанына, шолай этме неде огъар къолумну гётерме Аллагь гёрсетмесин дагъы, неге тюгюл де ол Раббибизни танглагъаны чы дагъы, – дей[+].

8Шо сёзлер булан Давут оьзюню адамларын оьпкелеп ала ва олагъа Шаулгъа чапгъын этме къоймай. Шаул буса, анакъдан да чыгъып, оьзюню ёлуна тюшюп гете[+]. 9Сонг Давут да, анакъдан чыгъып, Шаулну артындан:

– Есим, пачам! – деп къычыра.

Шаул артгъа багъып бурулгъанда, Давут огъар тап ерге ерли баш ие. 10Ол Шаулгъа булай дей:

– Адамланы: «Давут сагъа яманлыкъ этме хыял эте» – дейгенине, сен неге тынглайсан? 11Бугюн Раббибиз анакъда сени къолума берип къойгъанын оьзюнг эки де гёзюнг булан гёрдюнг. Магъа сени оьлтюрсюн деп тилей эдилер, амма мен, сени къызгъанып: «Мен есиме къолумну гётермежекмен, неге тюгюл де ол Раббибизни танглагъаныдыр», – дедим. 12Муна, атам, уьст опурагъынгны къолумдагъы гесегине къарап къой! Мен опурагъынгны ягъасын гесип алсам да, сени оьлтюрмедим. Мен не яман ишде, не башгётеривде айыплы тюгюлюмню англап, мюкюр болуп къал. Мен сагъа къаршы гюнагь иш этмегенмен, амма мени оьлтюрмек муратда сен мени гьызарлап юрюйсен[+]. 13Бизге тюз дуванын Раббибиз Оьзю этсин дагъы! Мен саялы сенден Раббибиз оьч алсын дагъы: мени сагъа къолум тиймес[+]. 14Эсги айтывда айтылагъан кюйде: «Яманны яманлыгъы тиер», шо саялы да сагъа мени къолум тиймес.

15Сен, Исрайылны пачасы, кимге къаршы чыкъгъансан? Кимни гьызарлап юрюйсен? Оьлген итними! Бюрченими! 16Раббибиз, Оьзю бизге дуванчы болуп, бизге тюз дуванын этсин дагъы. Ол, мени ишиме де къарап чыгъып, шону якълап турсун дагъы. Раббибиз, мени сенден азат этип, мени айыпсыз этип къойсун дагъы.

17Давут бу сёзлени айтгъанда, Шаул:

– Бу сени тавушунгму, Давут, уланым? – деп сорап, къычырып йылап йибере.

18– Сен мени алдымда айыплы тюгюлсен, – дей Шаул. – Сен магъа яхшылыкъ этип турдунг, мен буса сагъа яманлыкъ этип юрюдюм. 19Гьали буссагьат сен магъа нечик рагьму этгенингни билдирдинг: Раббибиз мени сени къолунга берген эди, сен буса мени оьлтюрмединг. 20Оьзюню душманына къаршылашып, ону эсен-аман гетме ким къояр эди? Бугюн магъа этген ишинг учун Раббибиз сагъа яхшылыкълар булан къайтарыш этсин дагъы. 21Сен шексиз кюйде пача болажагъынгны ва Исрайылны гьакимлиги сени къолунгда болажагъын мен билемен[+]. 22Менден сонг наслуларымны тамурун къыркъмажакъгъа ва атамны агьлюсюнде мени атымны ер этмежекге Раббибизни атын тутуп ант эт чи.

23Давут да Шаулгъа ант эте. Шондан сонг Шаул уьюне къайта, Давут ва ону адамлары буса бекликге багъып гётериле.

### 25


Набал Давутну тилевюн гери ура

1Шамуйыл гечине. Бары да исрайыллылар жыйылып, огъар яс этелер. Олар Шамуйылны Рамада ону оьзюню уьюню къырыйында гёмелер. Давут буса Паран деген дангылгъа багъып гете[+].

2Маон деген шагьардагъы бир адамны Кармелде мюлкю болгъан. Шо адам бек бай болгъан. Ону бир минг эчкиси, уьч минг къою болгъан. Шо адам къойларын Кармелде къыркъа болгъан. 3Ону аты Набал, къатыныники буса Абигъайыл болгъан. Абигъайыл гьакъыллы ва гёзел тиштайпа болгъан. Амма Калеп тухумдан болгъан Набал гьонкъа, яман хасиятлы адам болгъан[+].

4Давут дангылдагъы заман Набалны къой къыркъыву башлангъанын эшите. 5Давут он жагьил уландан булай айтып йибере:

– Кармелдеги Набалны ягъына гётерилип, огъар менден салам айтыгъыз. 6Огъар булай деп айтыгъыз: «Сагъа парахатлыкъ болсун! Уьюнгдегилени барысына да парахатлыкъ болсун! Сени бары девлетинг де эсен-аман болуп турсун! 7Мен сени къой къыркъывунг башлангъан деп эшитдим. Сени къойчуларынг бизин булан турагъанда, биз оланы хатирин къалдырмадыкъ. Къойчуларынг Кармелде тургъан вакътини ичинде оланы бир заты да тас болмады. 8Шо гьакъда къойчуларынга сорап къара, олар сагъа оьзлер айтып берер. Шо саялы да мен йиберген жагьил уланланы арив къабул эт, биз байрам гюн гелгенбиз чи дагъы. Тилеймен, къуллукъчуларынга да, уланынг Давутгъа да не табып бола бусанг, шоланы бер».

9Давут йиберип гелгенлер, Набалгъа ону атындан бу сёзлени барысын да етишдирип, къаравуллап токътайлар. 10Амма Набал Давутну къуллукъчуларына булай деп жавап бере:

– Ким болуп къалгъан шо Давут? Ким болуп къалгъан шо Ишайны уланы? Гьали оьзлени есилеринден къачагъан шолай къуллукъчулар кёп болуп тура. 11Мени къой къыркъагъанларыма деп гьазирленген экмеклени, сувну, этни алып, къайдан эсе бир ерлерден гелген адамлагъа берер деп эсигизге гелеми дагъы?

12Давутну адамлары бурулуп къайтып гетелер. Къайтып гелип, олар Давутгъа гьар сёзню етишдирип бере. 13Давут адамларына:

– Беллеригизге къылычларыгъызны тагъыгъыз! – деп буйрукъ бере.

Олар беллерине къылычларын тагъалар, Давут буса оьзюнюкин тагъа. Давутну арты булан дёрт юзге ювукъ адам тербене, эки юз адам буса арбаны къырыйында къала.


Абигъайыл къан тёгюлювню алдын ала

14Къуллукъчуланы бириси Набалны къатыны Абигъайылгъа булай дей:

– Давут бизин есибизге салам етишдирмек муратда дангылдан чавушларын йиберген эди, амма есибиз оланы мысгъыллап къойду. 15Шо адамлар буса бизге рагьмулу эдилер. Олар бизин хатирибизни къалдырмады, биз отлавлукъда оланы къырыйында турагъан вакътини ичинде бир затыбыз да тас болмады. 16Оланы къырыйында къойларыбызны отлатагъан вакътини ичинде олар гече де, гюндюз де бизге барудай болуп турдулар. 17Шо гьакъда ойлашып, сен не этип болажагъынга къара чы, неге тюгюл де есибизге де, ону уьюндегилени барысына да балагь къопма тура. Ол шолай ачувлу адам чы, гьатта ону булан сёйлеп болагъан бирев де ёкъдур[+].

18Абигъайыл заманын бошуна йибермей. Ол, эки юз чапелек, эки тулукъ чагъыр, беш къойну чархларын, беш земгил къызартылгъан будай, юз байлам кишмиш, эки юз байлам къурутулгъан инжир де алып, шоланы барысын да эшеклеге юклей. 19Абигъайыл оьзюню къуллукъчуларына:

– Сиз бара туругъуз, мен артыгъыз булан гелермен, – дей.

Амма ол эри Набалгъа бир зат да айтмай къоя. 20Ол эшекге де минип тавдагъы къакъагъа тюшгенде, ону къаршысына Давут ва ону адамлары геле. Абигъайыл олар булан ёлугъа. 21Давут буса янгы булай айтып тура болгъан:

– Дангылда бир зат да тас болмасын деп, мен бу адамны мюлкюн негьакъ сакълай болгъан экенмен. Этген яхшылыгъыма ол яманлыкъ булан къайтарыш этип токътады. 22Эгер де мен эртенге Набалныки болгъан бир эргишини сама да сав къойсам, Аллагь Давутну къатты кюйде такъсырлап къойсун дагъы![+]

23Давутну гёрюп, Абигъайыл чалт эшекден тюше ва ону алдында тап ерге ерли баш ие. 24Ол, Давутну аякъларына багъып авуп, булай дей:

– Есим, айыплы янгыз мен болуп къалайым. Тилеймен, магъа, сени къаравашынга, сени булан сёйлеме изну бер; мен сагъа айтажакъ затгъа бир тынгла чы[+]. 25Есим, сен шо ярахсыз адам Набалгъа тергев бермей къой. Ол оьзюню атына ошап къалгъан, ону аты Гьайгев[*], ол даим гьайгев кюйде тура. Сени къаравашынг болгъан оьзюмню гьакъымда айтсам, мен сен йиберип гелген адамланы гёрмедим.

26Бийим! Раббибиз булан, сени яшавунг булан ант этемен. Раббибиздир къолунгдан къан тёгюлмекликден де, оьч алмакълыгъынгдан да сени сакълагъан! Сагъа яманлыкъ этме хыял этип айланагъанланы къысматы энни Набалныки йимик болуп къалсын дагъы[+]. 27Мен сагъа гелтирген савгъат сени артынга тюшгенлеге берилип къалсын. 28Тилеймен, мени айыбымдан гечип къой, Раббибиз сагъа деп мукъаятлы уьй къурмай къоймас чы, неге тюгюл де сен Раббибиз учунгъу давланы юрютюп турасан. Бютюн яшавунгну ичинде сенде бир оьчлюк де тувмасын дагъы[+]. 29Эгер де сени оьлтюрме сююп, гьеч бирев сама да сени гьызарлап айланса, Раббибиз, Аллагьынг сени къоруп сакълап туражакъ. Амма душманларынгны буса Ол ташны пырхыллатагъандай пырхыллатып атажакъ. 30Раббибиз, сен учун оьзюнге байлавлу айтгъан бары да яхшылыкъланы этип, сени Исрайылны башчысы этип салгъан сонг, 31негьакъ къан тёкдюм ва оьзюм саялы оьч алдым деп, сагъа къыйналма, оьз-оьзюнгню азаплама багьана болмас. Раббибиз сагъа уьстюнлюкню бергенде, сени къаравашынг болгъан мени эсге аларсан.

32Давут Абигъайылгъа булай дей:

– Макътав болсун мени бугюн сени булан ёлукъдургъан Раббибизге, Исрайылны Аллагьына! 33Макътав болсун сени гьакъылынга, макътав болсун мени къан тёкмегимден де, оьзюм саялы оьч алмакъдан да сакълагъанынг саялы. 34Мени сагъа зарал гелтирмекден сакълагъан Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны, гьар даим де барлыгъы гертидир! Эгер де сен мени булан алгъасап ёлукъмагъан эдинг буса, танг болгъунча Набалны уьюндеги бир эргиши де сав къалмажакъ эди, шо да гертидир.

35Сонг Давут Абигъайылны къолундан ол гелтирген затланы ала ва:

– Парахатынга уьюнге бар. Сен айтгъан сёзлеге де тынглап, мен тилевюнгню кютермен, – дей.


Абигъайыл Давутгъа къатын болуп бара

36Абигъайыл Набалны ягъына гелгенде, ол уьюнде пачаныкидей йыбавда олтуруп табула. Набал шат ва эсирген болгъан. Абигъайыл танг къатгъынча огъар бир зат да айтмай тура. 37Эртен Набал айыкъгъанда, къатыны огъар бары затны хабарлай. Набалны юрегини ишлейгени токътагъандай болуп къала, оьзю де ташдай болуп къатып къала. 38Арадан он гюнлер гетип, Раббибиз Набалны йыгъа, ол оьле. 39Набал оьлгенни эшитгенде, Давут булай дей:

– Макътав болсун мени мысгъыллагъан Набалдан оьч алгъан Раббибизге. Ол къуллукъчусун яман ишден сакълап, Набалны яманлыгъын ону оьзюню башына бакъдырып къойду.

Сонг Давут Абигъайылгъа оьзюне къатын болуп гелсин деген тилев булан йибере. 40Ону къуллукъчулары, Кармелге де гелип, Абигъайылгъа:

– Давут бизин сени оьзюне къатын этип алмакъ учун йиберген, – дейлер.

41Абигъайыл тап ерге ерли баш ийип:

– Мунаман мен, сагъа къуллукъ этме ва есимни къуллукъчуларыны аякъларын жувма гьазир къаравашынг, – дей.

42Абигъайыл чалт эшекге мине ва оьзюн узатагъан беш къаравашы да булан бирче, Давут йиберип гелгенлени артына да тюшюп, ону ягъына бара ва огъар къатын болуп къала.

43Давутну дагъы да Агьиноам деген изреелли къатыны болгъан. Олар экевю де Давутну къатынлары болуп къалалар[+]. 44Шаул оьзюню къызы, Давутну къатыны Микалны буса Галлимдеги Лайишни уланы Палтиге бере[+].

### 26


Давут Шаулну оьлтюрме къызгъана

1[•]Зиплилер Гибагъа Шаулну ягъына гелип:

– Давут Ешимонну къаршысындагъы Гьакила тёбеде яшынгъан, – дейлер[+].

2Давутну излемек учун, Шаул уьч минг тизив исрайыллылар да булан Зип дангылына багъып тюше[+]. 3Шаул Ешимонну къаршысындагъы Гьакила тёбеге элтеген ёлну ягъасында къонушуп токътай, Давут буса дангылда токътагъан болгъан. Шаул оьзюню артындан шонда багъып тербенгенни гёргенде, 4Давут тынчыланы йиберип, Шаул гертиден де гелгенин биле.

5Давут ёл чыгъа ва Шаул къонушуп токътагъан ерге багъып геле. Ол Шаул ва Нирни уланы, асгербашчы Абинер къайда юхлама ятгъанын гёре. Шаул оьзлер къонушуп токътагъан ерни ортасында ятып юхлай болгъан, асгерлери буса ону айланасында болгъан[+]. 6Давут гьетли Агьималикден ва Ёапны иниси, Саруяны уланы Абишайдан:

– Шаул къонушуп токътагъан ерге мени булан бирче ким тюше? – деп сорай.

– Мен тюшемен сени булан, – дей Абишай[+].

7Давут ва Абишай гечелетип асгерни ягъына геле ва Шаул къонушунда юхлап турагъанын, ону сюнгюсю башлыгъында ерге къагъылгъанын гёре. Абинер ва асгерлер ону айланасы булан ятгъан болгъанлар. 8Абишай Давутгъа булай дей:

– Аллагь бугюн душманынгны къолунга берип тура. Магъа сюнгюм булан бир уруп, ону ерге къадап къойма ихтияр берсана. Магъа экинчи керен уруп авара болма да тюшмежек.

9Амма Давут Абишайгъа булай дей:

– Вёре, оьлтюрме ону. Кимдир Раббибизни танглагъанына къол да гётерип, сонг айыпсыз къалып болажакъ[+]? 10Раббибиз булан ант этемен, – дей ол. – Раббибиз ону Оьзю йыгъып къояжакъ. Ол не оьзюню заманы гелип оьлежек, неде давгъа барып, шонда оьлежек[+]. 11Амма Аллагь гёрсетмесин магъа Раббибизни танглагъанына къол гётерип къоймагъа. Сюнгюсюн де, ону башлыгъындагъы кажинни де ал гьали, гетейик.

12Давут Шаулну башлыгъындан ону сюнгюсюн де, кажинни де ала ва олар гетелер. Шону бирев де не гёрмей, не билмей; юхлайгъанланы бири де уянмай къала. Олар бары да юхлап туралар, неге тюгюл де Раббибиз оланы къатты юхугъа батдыргъан болгъан[+]. 13Давут бет булан гётериле, тавну башына да минип, ариде токътай. Буланы арасында шайлы мезгил бола. 14Ол асгерге ва Нирни уланы Абинерге:

– Абинер! Жавап бер магъа! – деп къычыра.

Абинер:

– Сен кимсен пачаны чакъырагъан? – деп жавап бере.

15Давут булай дей:

– Сен эргишисен чи? Ким бар Исрайылда сагъа ошап? Сен неге дагъы оьзюнгню есинг пачаны сакълап болмадынг? Халкъны арасындан бирев сени есинг пачаны оьлтюрмек учун гелген эди. 16Сен буса къолайсыз кюйде иш гёрдюнг! Раббибизни атын тутуп ант этемен, сагъа да, сени адамларынга да оьлюм тийишли, неге тюгюл де сиз оьзюгюзню есигизни, Раббибизни танглагъанын сакълап болмадыгъыз. Айлананга багъып къара. Пачагъызны башлыгъындагъы сюнгю де, кажин де къайдадыр?

17Шаул, Давутну тавушун танып:

– Бу сени тавушунгму, Давут, уланым? – дей.

– Дюр, мени тавушум, есим, пачам, – деп жавап бере Давут 18ва булай деп къоша: – Неге сен, есим, мени, къуллукъчунгну, гьызарлап юрюйсен? Не этгенмен мен, не яманлыкъ этип айыплыман мен? 19Сен, есим, пачам, къуллукъчунгну сёзлерине тынгла гьали. Эгер де Раббибиз сени магъа къаршы бакъдыргъан буса, мен Огъар деп къурбан[†] этежекмен. Амма эгер де шону адамлар этген буса, Раббибизни алдында налат болуп къалсын дагъы олагъа! Олар магъа: «Бар, ят аллагьлагъа къуллукъ эт!» – деп де айтып, мени къуваладылар ва мени Раббибизни уьлкесинде яшамакъдан магьрюм этдилер. 20Раббибизден аридеги топуракъгъа мени къаным тёгюлюп къалмакъны Аллагь гёрсетмесин дагъы. Исрайылны пачасы мени бир бюрчени излейгендей излеп айлана, тавлардан къыртавукъну артындан чабып айланагъандай айлана.

21Шаул булай дей:

– Мен гюнагь иш этгенмен. Къайтып къал, Давут, уланым. Бугюн мени яшавум сагъа сыйлы болуп чыкъды, мен де сагъа дагъы зарал гелтирме къарамажакъман. Мен бир гьайгев йимик иш гёрюп тургъанман ва бек уллу хата иш этгенмен[+].

22– Муна пачамны сюнгюсю, – деп жавап бере Давут. – Сени жагьил къуллукъчуларынгдан бири, бу якъгъа чыгъып, шону алсын. 23Раббибиз гьар адамны оьзюню муъминлиги ва аминлиги саялы савгъатлай. Бугюн Раббибиз сени къолума берген эди, амма мен Раббибизни танглагъанына къолумну гётермедим[+]. 24Бугюн сени яшавунг магъа сыйлы болгъаны йимик, Раббибиз де мени яшавумну къыйматласын дагъы. Ол мени гьар-бир балагьдан да къутгъарсын дагъы.

25Шаул Давутгъа:

– Макътав болсун сагъа, уланым Давут. Сен, зор уллу ишлер эте туруп, шексиз кюйде, уьстюнлюклеге етишежексен, – дей.

Давут оьзюню ёлу булан гете, Шаул буса уьюне къайта.

### 27


Давут пилистимлилени ягъында яшына

1Давут булай ойлаша: «Гьали мен къайсы гюн де Шаулну къолундан оьлюмге тарыма боламан. Мен этип болажакъ яхшы бир зат бар – пилистимлилени топурагъына чыгъып, ондан къутулуп боламан. Шо заман Исрайылны ичинде къайда болсам да, Шаул мени тапма умутун тас этежек, мен де ону къолундан сыпкъырылажакъман».

2Давут алты юз адам да булан гете ва Маокну уланы, Гатны пачасы Акишни ягъына багъып чыгъа[+]. 3Давут оьзюню адамлары да булан Гатда Акишни ягъында ерлеше. Давутну гьар адамыны оьз агьлюсю болгъан. Ону оьзюню де эки къатыны болгъан: Изреелдеги Агьиноам ва Кармелдеги Абигъайыл, Набалдан къалгъан къатын[+]. 4Шаулгъа Давут Гатгъа къачгъанын етишдиргенде, ол Давутну дагъы излемей къоя.

5Давут Акишге булай дей:

– Эгер де сен магъа рази бусанг, сени гиччи шагьарларынгдан бирисинде яшамакъ учун магъа ер гёрсет. Сени къулунга пачаны шагьарында сени булан яшама къыйышмас.

6Шо заман Акиш Давутгъа Сиклак деген шагьарны бере; шондан берли шо шагьар Ягьудини пачаларыныки болуп тургъан. 7Давут пилистимлилени топурагъында бир йыл да дёрт ай да тура. 8Ол ва ону адамлары, гётерилип, гешурлулагъа, гирзлилеге ва амаликлилеге чапгъын этип туралар. (Бырынгъыдан берли бу халкълар Шургъа ва Мисриге ерли узатылып гетеген топуракъларда яшагъанлар.)[+] 9Давут гьар гезик бу вилаятгъа чапгъын этегенде, ол не эргишилени, не къатынгишилени сав къоймай болгъан, амма къойларын, оьгюзлерин, эшеклерин, тюелерин гьайдап ва гиеген гийимлерин де алып гете болгъан. Сонг ол Акишни ягъына къайтып геле болгъан.

10Акиш: «Бугюн кимлеге чапгъын этдигиз?» – деп сорагъанда, Давут: «Ягьудили Негепге» неде «ерагьмелли Негепге», неде «кенли Негепге», – деп жавап бере болгъан[+]. 11Ол не эргишилени, не къатынгишилени сав къоймай болгъан. Оланы Гатгъа элтмеге де ярар эди, неге тюгюл де Давут булай ойлаша болгъан: «Олар бизин сатып: „Муна Давут этген зат“, – деп айтма болажакълар». Давут пилистимлилени топурагъында яшайгъан заманны ичинде даим шолай иш гёрюп тургъан. 12Акиш Давутгъа инана болгъан ва оьз-оьзюне: «Давутну оьзюню исрайыл халкъы шонча да гёрюп ярамай чы, гьатта ол даим мени къуллукъчум болуп туражакъ», – дей болгъан.

### 28

1Шо гюнлер пилистимлилер[†] Исрайыл булан дав этмек учун, асгерлерин жыя. Акиш Давутгъа:

– Сен оьзюнгню адамларынг да булан мени асгериме къошулуп чыкъма герегингни бил, – дей.

2Давут Акишге:

– Яхшы. Сен къулунг не этме болажагъын гёрежексен, – дей.

Акиш:

– Бек тизив! Мен сени оьзюмню гьамангъы якълавчум этежекмен, – дей.


Шаул Эн-Дор шагьарлы халмажчы къатынны ягъында

3Шамуйыл гечингенде, бары да исрайыллылар огъар яс этгенлер ва ону оьзюню шагьары Рамада гёмгенлер. Шаул уьлкесинден оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени ва сигьручуланы барын да къувалап чыгъаргъан[+].

4Пилистимлилер жыйылып, Шунам деген шагьаргъа гелелер ва шонда къонушалар. Шаул буса, бары да исрайыллыланы жыйып, Гилбоа деген тавда къонуша[+]. 5Шаул, пилистимлилени асгерин гёрюп, къоркъа; ону юрегинде къоркъув уялана. 6Ол Раббибизден сорап къарай, амма Ол Шаулгъа не тюшлерден, не чёп салывдан[*], не пайхаммарлардан таба жавап бермей[+]. 7Шаул къуллукъчуларына:

– Магъа оьлгенлени ругьлары булан сёйлейген къатынны табыгъыз. Мен, ону ягъына барып, огъар сорап къарайым, – дей.

– Шолай къатын Эн-Дор шагьарда бар, – дейлер огъар къуллукъчулары.

8Шаул, оьзюн танымасын деп, башгъа опуракълар да гийип, эки ёлдаш да булан ёл чыгъа ва гече шо къатынны ягъына геле.

– Мени учун ругь булан сёйле, – дей ол, – мен айтгъан адамны ругьун чакъыр магъа.

9Амма къатын огъар булай дей:

– Сен, озокъда, Шаул этген затны билесен. Ол оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени ва сигьручуланы къувалап чыгъарды. Сен неге магъа оьлсюн деп тузакъ салма айланасан?

10Шаул огъар Раббибизни аты булан:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, сен шо зат саялы такъсырланмажакъсан, – деп ант эте.

11Шо заман къатын:

– Кимни чакъырайым сагъа? – деп сорай.

– Магъа Шамуйылны чакъыр, – дей ол.

12Шамуйылны гёргенде, къатын, бек къычырып, Шаулгъа:

– Сен мени неге алдатдынг? Сен чи Шаулсан! – дей.

13Пача огъар:

– Къоркъма. Сен нени гёресен? – дей.

Къатын:

– Мен топуракъны ичинден гётерилип гелеген ругьну гёремен, – дей.

14– Ону гёрюнюшю нечикдир? – деп сорай Шаул.

– Уьстюне аба да гийген къартгиши гётерилип геле, – дей къатын.

Шо заман Шаул шо Шамуйыл экенни англай ва огъар абур эте туруп, башын эгип, мангалайын тап ерге тийдире[+].

15Шамуйыл Шаулгъа:

– Мени неге рагьатсызландырасан? Неге чакъырасан? – дей.

– Мени башыма уллу балагь къопгъан, – дей Шаул. – Пилистимлилер мени булан дав юрютелер, Аллагь буса магъа арт берген. Ол магъа дагъы не пайхаммарлардан, не тюшлерден таба жавап бермей. Сен магъа не этме герекни айтсын деп, мен сени шо саялыгъа чакъыргъанман[+].

16– Раббибиз, сагъа арт да берип, сагъа душман болгъан сонг, сен магъа сорап не этесен дагъы? – деп жавап бере Шамуйыл. – 17Раббибиз менден таба Оьзю алданокъ айтгъан затын этди. Раббибиз, гьакимликни сенден чыгъарып алып, сени къырыйынгдагъыланы бирисине – Давутгъа берди[+]. 18Сен Раббибизге тынгламадынг, амаликлилеге Ону ялынлы къазапланывун бакъдырмадынг. Шо саялы Раббибиз бугюн сагъа шо затны этген[+]. 19Ол Исрайылны сени де булан бирче пилистимлилеге бережек. Тангала сен де, сени уланларынг да мени булан мен бар ерде болажакъсыз. Сонг дагъы да Раббибиз пилистимлилеге исрайыллыланы асгерин бережек[+].

20Шаул, Шамуйылны сёзлеринден ажайыпгъа къалып, шоссагьат ерге йыгъылып къала. Шаул гьалсыз болуп къала, неге тюгюл де ол сав гюн ва сав гече бир зат да ашамагъан болгъан. 21Шаулну ягъына гелип ва ол гьайран болгъанын гёрюп, къатын булай дей:

– Мен сагъа тынгладым. Оьлюп къалма болагъаныма да къарамайлы, мен, къаравашынг, сен айтгъан затны этдим. 22Тилеймен, сен де къаравашынга тынгла. Сагъа аш гесек берейим, сен шону аша. Ёлгъа тюшгенде, къаркъаранга гюч берсин.

23Шаул, ону сёзлерин гери ура туруп:

– Ашамайман, – дей.

Амма къатынны тилевлерине оьзюню адамлары да къошулуп, Шаул олар айтгъангъа рази бола. Ол, ерден туруп, ятывда олтура. 24Бу къатынны семиз бузаву болгъан. Къатын тезликде шону соя. Ол, ун алып, хамур баса ва маясыз экмек бишире. 25Сонг къатын биширген экмегин Шаулну ва ону адамларыны алдына сала, олар да ашай. Шо гече олар туруп гетелер.

### 29


Пилистимлилер Давутну кёмегин гери уралар

1Пилистимлилер[†] Апекде оьзлени асгерлерин жыялар, исрайыллылар буса Изреел дангылындагъы булакъны ягъында къонушалар. 2Пилистимли ёлбашчылар оьзлени юз, минг асгерлери булан юрюп барагъанда, Давут ва ону адамлары Акиш булан бирче артдан юрюй болгъанлар. 3Пилистимлилени ёлбашчылары:

– Бу ягьудилилер мунда не этелер? – деп сорайлар.

Акиш булай жавап бере:

– Бу чу Исрайылны пачасы Шаулну къуллукъчусу болуп тургъан Давут! Ол мени ягъымда турагъаны бир йылдан кёп бола. Давут Шаулну къоюп чыкъгъанлы, мен ону бир яманлыгъын да гёрмегенмен.

4Амма пилистимли ёлбашчылар, огъар къазапланып, булай дейлер:

– Бу адамны къайтарып йибер, сен оьзюне гёрсетген ерине багъып къайтсын. Давутгъа бизин булан давгъа гелме тюшмей, ёгъесе ябушувну вакътисинде ол бизге къаршы чыгъып къалажакъ. Огъар еси булан ярашма не ёл къалгъан? Бизин адамларыбызны къан тёгюлювю булан тюгюлмю дагъы? 5Оьзюню гьакъында олар бийий, йырлай туруп:

«Шаул минглени,

Давут буса он минглени йыкъды», – деген Давут тюгюлмю дагъы бу[+]?

6Акиш, Давутну чакъырып, огъар:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, сен намуслу адамсан. Мен сагъа оьзюм булан асгерде къуллукъ этме ихтиярны кёп сююп берер эдим. Сен мени ягъыма гелген гюнден тутуп, бугюнге ерли мен сени бир яманлыгъынгны да гёрмегенмен, тек ёлбашчылар сагъа рази тюгюллер. 7Бурулуп, парахатынга гетип къал; вёре, пилистимли ёлбашчыланы ачувун чыгъарар йимик бир зат да этмегей эдинг.

8– Мен шонча да не этгенмен? – деп сорай Давут. – Мен сени ягъынга гелген гюнден тутуп, бугюнге ерли мени, къулунгну, сен не яманлыгъын тапгъансан? Неге магъа есим пачаны душманлары булан ябушма барма ярамай?

9Акиш булай жавап бере:

– Мени гёзюм булан къарагъанда, сен Аллагьны малайигидей нечакъы да яхшысан. Тек пилистимли ёлбашчылар: «Огъар бизин булан давгъа барма тюшмей», – дедилер[+]. 10Гьасили, сени булан гелген есинг Шаулну къуллукъчулары булан тез турарсан. Танг булан туруп, гетерсиз.

11Давут ва ону адамлары пилистим топурагъына къайтмакъ учун, эртен тез туралар. Пилистимлилер буса Изреелге багъып гётерилелер.

### 30


Давут амаликлилерден оьч ала

1Давут ва ону адамлары, ёлгъа чыгъып, уьчюнчю гюн Сиклаггъа етишелер. Амаликлилер Негепге ва Сиклакгъа чапгъын этген болгъанлар. Олар, Сиклаггъа чапгъын этип, шону яллаталар[+] 2ва шонда болгъан чакъы бары да къатынланы арасындан гиччилерин де, уллуларын да есирликге алалар. Амаликлилер, оланы бирисин де оьлтюрмейли, оьзлер булан алып гетелер.

3Давут ва ону адамлары Сиклаггъа гелгенде, шагьар яллатылгъанны, къатынлары, уланлары ва къызлары есирликге алынгъанны гёрелер. 4Олар гьынкъгъа тюшюп йылайлар. Давут ва ону адамлары гьалсыз болуп къалгъынча шо кюйде йылап туралар. 5Есирликге Давутну Изреелдеги Агьиноам ва Кармелдеги Набалдан къалгъан Абигъайыл деген эки де къатыны да алынгъан болгъан[+]. 6Давут бек уллу ойгъа тюше, неге тюгюл де халкъ ону ташгъа тутма сёйлешип тура болгъан. Оланы гьариси оьзлени яшларына байлавлу болуп бек къыйнала болгъан. Амма Давут Раббибизге, оьзюню Аллагьына, бакъгъан якъда беклешип токътай. 7Давут Агьималикни уланы, дин къуллукъчу[†] Абиатаргъа:

– Эпотну[†] гелтир, – дей.

Абиатар гелтире,[+] 8Давут да Раббибизден:

– Мен асгерни артындан чабайыммы? Оланы артындан етишерми экенмен? – деп сорагъан.

– Чап оланы артындан, – деп жавап берген Ол. – Шексиз кюйде, сен оланы артындан етишежексен ва азат этежексен.

9Давут ва ону булан алты юз адам Бесор деген оьзенге багъып гелелер. Олар шонда токътайлар,[+] 10неге тюгюл де, бек къавшалгъанына гёре, эки юз адам оьзенни ари ягъасына чыкъма болмай болгъан. 11Олар, ёлда бир мисрилиге ёлугъуп, ону Давутну ягъына гелтирелер. Олар мисрилиге аш да, ичме сув да берелер; 12дагъы да инжир де, эки байлам кишмиш де берелер. Ашагъан сонг, ону къаркъарасына гюч гире, неге тюгюл де ол аш ашамагъаны, сув ичмегени уьч гече, уьч гюн бола болгъан. 13Давут:

– Сен кимлерденсен, къайдан гелгенсен? – деп сорай.

Ол булай деп жавап бере:

– Мен мисрилимен, бир амаликлини къулуман. Мен уьч гюн алдын авруп къалгъанда, есим мени къоюп къойду. 14Биз къыбладагъы керетлилеге, ягьудилеге ва Калепни наслуларына чапгъын этдик. Дагъы да биз Сиклакны яллатдыкъ[+].

15Давут огъар:

– Сен магъа шо асгер бар ерге элтеген ёлну гёрсетип боламысан? – деп сорай.

Ол:

– Сен мени оьлтюрмежекге ва есиме къайтармажакъгъа Аллагьны атын тутуп ант эт, мен де сагъа олар бар ерге элтеген ёлну гёрсетежекмен, – деп жавап бере[+].

16Мисрили Давутну алып гелгенде, амаликлилер, гёзге гёрюнеген чакъы ерде де олтуруп, ашап, ичип, байрам этип тура болгъанлар, неге тюгюл де пилистимлилени ва Ягьудини топуракъларында олар кёп мал-матагь чыгъарып алгъан болгъанлар. 17Давут олар булан къашкъаралгъан вакътиден тутуп, артындагъы гюн ахшам болгъунча дав эте. Тюелеге де минип къачып гетген дёрт юз жагьил уланлар болса тюгюл, олардан дагъы биревю де къутулуп да болмай. 18Давут амаликлилер алгъан бары затны къайтара ва оьзюню эки де къатынын да азат эте. 19Душман чыгъарып алып гетген бир заты да тас болмай чыгъа: не гиччилери, не уллулары, не къызлары, не алып гетген затлары. Давут бары затны къайтара. 20Ол бары да сиривлени де, туварланы да чыгъарып ала ва ону адамлары оланы башгъа гьайван-малны алды булан гьайдай туруп:

– Булар Давутгъа тюшген затлардыр, – деп юрюйлер.


Тюшген затны пайлав

21Давут оьзюню артындан юрюп болмай, бек къавшалгъан ва Бесор оьзенни ягъасында къалгъан шо баягъы эки юз адамны ягъына геле. Олар Давутну ва ону булангъы адамланы алдына чыгъалар. Давут шо адамлагъа багъып ювукълашгъанда, олар булан саламлаша. 22Амма Давут булан баргъан адамланы арасындан бары да яманлары ва намуссузлары булай дейлер:

– Олар бизин булан чыкъмагъан эдилер, биз де дав этип тюшген затларыбыздан олагъа пай чыгъармажакъбыз. Гьар кимни янгыз оьзюню къатынын да, яшларын да алып гетме ихтияры бар.

23Давут булай деп жавап бере:

– Ёкъ, къардашларым, Раббибиз бизге берген затны булай пайдаландырмагъыз. Ол бизин якълады, бизге къаршы чыкъгъан асгерни къолубузгъа берип къойду. 24Бу ишде сизин булан рази болма тюшмей. Арбаны ягъында къалгъан адамны пайы да давгъа баргъан адамныки йимик болма тарыкъ. Бары халкъгъа бирни йимик пай чыгъарма тарыкъ[+].

25Шо гюнден тутуп ва сонг да Давут шолай пайлавну бир къанун ва къайда этип къоя; шо бугюнлеге ерли де гючде сакъланып тура.

26Давут Сиклакгъа гелгенде, давда тюшген затлардан бир гесекни оьзюню къурдашлары болгъан Ягьудини тамазаларына булай да айтып йибере:

– Муна сизге давда Раббибизни душманларындан чыгъарып алынгъан затлардан савгъат.

27-31Давут, шо затлардан пай чыгъарып, Бет-Элде, Негеп Рамотада, Яттирде, Ароерде, Сипмотда, Эштемоада, Ракалда, ерагьмеллилени ва кенлилени шагьарларында, Гьормада, Бор-Ашанда, Атакъда, Гьабрунда ва Давут булан ону адамлары юрюп айланагъан бары да ерлерде турагъанлагъа берип йибере[+].

### 31


Шаулну ва ону уланларыны оьлюмю

1Пилистимлилер[†] Исрайыл булан дав юрюте, исрайыллылар олардан къачалар ва Гилбоа тавда оьлюмге тарыйлар[+]. 2Пилистимлилер, Шаулну ва ону уланларыны артындан етишип, ону Ёнатан, Абинадап ва Малки-Шуа деген уланларын оьлтюрелер[+]. 3Шаулну айланасында къатты ябушув юрюле. Окъчулар, Шаулну эс этип, ону авур яраландыралар. 4Шаул оьзюню савутчусуна:

– Къылычынгны чыгъарып, магъа чанч, ёгъесе бу сюннетсизлер гелип, мени хорлап, сонг оьлтюрежеклер, – дей.

Амма ону савутчусу шо ишни этме тавакаллыкъ этмей, неге тюгюл де бек къоркъа. Шо заман Шаул, оьзюню къылычын да алып, шогъар багъып атыла[+]. 5Савутчу Шаул оьлгенни гёргенде, ол да оьзюню къылычына багъып атыла ва ону булан бирче оьлюп къала. 6Шаул, ону уьч уланы ва савутчусу шолай оьлелер. Шаулну бары да адамлары шо гюн оьлелер.

7Исрайыллыланы асгери къачып гетгенни, Шаул ва ону уланлары оьлгенни гёрюп, къолну ари ягъында ва Урдунну[†] артында турагъан исрайыллылар да оьзлени шагьарларын къоюп къачалар. Пилистимлилер буса, гелип, шоланы елеп къоялар.

8Артындагъы гюн пилистимлилер оьлгенлени тонама гелгенде, олар Гилбоа тавда оьлген Шаулну ва ону уьч уланын табалар. 9Олар, Шаулну башын гесип, савутун чечип алалар ва бютюн пилистимлилени топурагъына шо гьакъда оьзлени ялгъан аллагьлары булангъы ибадатханасында[†] ва халкъына билдирсин учун, чавушланы йиберелер[+]. 10Пилистимлилер ону савутун Астартаны[†] ибадатханасына салалар ва ону сюегин Бет-Шеан деген тамгъа илелер.

11Гилатдагъы Ябешде яшайгъанлар пилистимлилер Шаулгъа этген затны гьакъында эшитгенде,[+] 12бары да къоччакъ асгерлери ёл чыгъалар. Олар сав гече юрюйлер ва Бет-Шеан тамындан Шаулну ва ону уланларыны сюеклерин алалар. Асгерлер Ябешге гелип, оланы шонда яллаталар[+]. 13Сонг олар, Шаулну ва ону уланларыны сюеклерин алып, Ябешде йылгъын терекни тюбюнде гёмелер ва етти гюн ораза туталар.

## 2 Пачалар

### 2 Пачалар

2 Пачалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


### 1


Пачаланы Экинчи китабы


Давут Шаулну оьлгенин биле

1Шаул оьлгенден сонг, Давут, амаликлилерден де оьр чыгъып, къайта. Ол Сиклакда эки гюн къала[+]. 2Уьчюнчю гюн Шаулну къонушундан бир адам геле. Ону уьстюнде йыртылгъан опурагъы, башы да чанггъа батгъан болгъан. Шо адам, Давутну алдына да гелип, огъар тап ерге ерли баш ие.

3– Сен къайдан гелесен? – деп сорай Давут огъар.

– Мен исрайыллыланы къонушундан къутулуп гелемен, – деп жавап бере ол.

4– Магъа не болгъанын хабарла гьали, – дей Давут.

Шо адам:

– Адамлар дав авлагъындан къачып тербей эди. Кёплер яраландылар, оьлдюлер. Шаул да, ону уланы Ёнатан да оьлдюлер, – дей.

5Давут бу хабарны алып гелген жагьил улангъа:

– Шаул да, ону уланы Ёнатан да оьлгенин сен къайдан билесен? – деп сорай.

6– Мен Гилбоа деген тавда токътап тура эдим, – дей жагьил улан, – шонда Шаул да бар эди. Ол оьзюню сюнгюсюне де таянып эретургъан эди. Дав атарбалар да, атлылар да огъар багъып ювукълашып геле эди[+]. 7Артгъа бурулуп, мени гёрюп, Шаул мени чакъырды. Мен де: «Мен не этейим?», – деп сорадым. 8Ол магъа: «Сен кимсен?» – деп сорады. – «Амаликлимен», – деп жавап бердим мен. 9Шо заман Шаул магъа: «Гелип мени оьлтюр! Къаркъарамда гюч къалмагъан, амма гьали де савман», – деди. 10Мен барып, Шаулну оьлтюрдюм, неге тюгюл де шолай яралардан сонг ол сав къалмажагъын биле эдим. Есим, мен ону башындагъы тажны да, къолундагъы билезикни де алып, мунда, сагъа гелтиргенмен.

11Шо заман Давут ва бары да ону булангъылар оьзлени уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-парасын чыгъаралар[+]. 12Олар ахшам болгъунча Шаул, ону уланы Ёнатан, Раббибизни асгери – ябушувда жанларын къурбан[†] этген бары да исрайыллылар учун ораза туталар ва яс этелер. 13Давут оьзюне бу хабарны гелтирген жагьил улангъа:

– Сен оьзюнг къайдансан? – деп сорай.

– Мен бир гелгинчини,[†] амаликлини уланыман, – деп жавап бере ол.

14Давут огъар:

– Раббибизни танглагъанын оьлтюрмек учун, къоркъмай, нечик къолунгну гётерип болдунг? – дей[+].

15Давут, оьзюню адамларындан бирисин чакъырып, огъар:

– Барып, ону оьлтюр! – дей.

Шо адам амаликли жагьил уланны оьлтюре. 16Давут буса огъар бурулуп, булай дей:

– Оьзюнгню къанынг оьзюнгню башынгдадыр. «Мен Раббибизни танглагъанын оьлтюрдюм», – деп де айтып, сен оьзюнг оьзюнге къаршы шагьатлыкъ этип токътадынг.


Давутну Шаулгъа ва Ёнатангъа этген ваягьы

17Давут Шаулгъа ва ону уланы Ёнатангъа тюпде берилген шу ваягьны да айта туруп яс эте 18ва Ягьудиде яшайгъанлагъа оьзюне «Жаяны йыры» деп айтылагъан шо ваягьны уьйретме буйрукъ бере. Шо ваягь «Муъминни китабында» язылгъан:

19– Гьей Исрайыл, сени макътавлугъунг
оьзюнгню бийикликлерингде тюп болуп токътады.
Жанларын къурбан этдилер батырлар!
20Шо гьакъда Гатда айтып айланмагъыз,
Ашкелонну орамларында да яйылып юрюмегиз.
Ёгъесе, пилистимлилени къызлары сююнюп турарлар,
сюннетленмегенлени къызлары да къуванып турарлар[+].
21Гьей Гилбоа тавлары,
чыкъгъа, янгургъа, берекетли авлакълагъа
бозаргъан гьалда къалыгъыз дагъы сиз.
Шонда мурдарланды чы дагъы батырланы къалкъаны –
Шаулну къалкъанына май сюртюлмеди[+].
22Амма Ёнатанны жаясы да, Шаулну къылычы да
жанларын къурбан этгенлени къанындан,
батырланы къаркъараларындан тоюп къайта эдилер.
23Савунда да шонча да сююмлю, абурлу
Шаул да, Ёнатан да
оьлгенде де айрылмадылар бир-биринден.
Къаракъушлардан чалт,
арсланлардан гючлю эдилер олар.
24Гьей Исрайылны къызлары,
яс этигиз чи Шаулгъа.
Ол эди чи сизге багьалы ал гийимлер гийдирген,
опуракъларыгъызны да алтынлар булан безендирген.
25Вёв адаршай! Жанларын къурбан этдилер ябушувда батырлар!
Ёнатан йыгъылды бийикликлерде.
26Сен себепли болуп къыйналаман, Ёнатан, иним.
Нече де аявлу эдинг магъа,
нече де гьайран эди сени сюювюнг магъа,
къатынгишини сюювюнден де гьайран эди шо[+].
27Вёв адаршай! Жанларын къурбан этдилер батырлар!
Дагъылып къалды чы къыргъынны савуту!

### 2


Давутну башына зайтун май да сюртюп, Ягьудини пачасы этелер

1Бираз заман гетген сонг Давут Раббибизге:

– Мен Ягьудини къайсы буса да бир шагьарына барайымы? – деп сорай.

Раббибиз:

– Бар, – дей.

Давут:

– Къайда барайым? – деп сорай.

– Гьабрунгъа, – дей Ол.

2Давут Гьабрунгъа багъып гётериле. Давут булан ону эки де къатыны да гётериле: Изреелдеги Агьиноам ва Кармелдеги Набалдан къалгъан Абигъайыл[+]. 3Дагъы да Давут оьзю булан болгъан адамланы да гелтире. Олар гьариси оьзлени агьлюлери булан бола, олар да Гьабрунну шагьарларында ерлешелер[+]. 4Ягьудини халкъы Гьабрунгъа гелип, шонда Давутну башына зайтун май да сюртюп, ону ягьуди къавумну[†] уьстюнде пача этип сала. Шондан алда буса гилатлы Ябешни халкъы Шаулну гёмген болгъан. Давутгъа шо гьакъда айталар[+]. 5Давут олагъа чавушлардан таба булай айтып йибере: «Есигиз Шаулгъа рагьмугъузну гёрсетип, ону гёмгенигиз учун, Раббибизни алдында насиплисиздир сиз. 6Раббибиз сизге рагьмусун да, аминлигин де гёрсетсин дагъы; этген ишигиз учун сизин мен де савгъатларман. 7Гьасили, гючлю ва игит кююгюзде туругъуз чу, неге тюгюл де есигиз Шаул оьлдю, ягьуди къавум буса, башыма зайтун май да сюртюп, мени оьзлени уьстюне пача этип салды».


Иш-Бошет Исрайылны пачасы бола

8Шо заман буса Нирни уланы, Шаулну асгерини ёлбашчысы Абинер, Шаулну уланы Иш-Бошетни де алып, ону Магьанайимге гелтире[+]. 9Абинер ону Гилатны, ашшурлуланы,[†] Изреелни ва шолай да Эпрайимни, Буньяминни ва бютюн Исрайылны уьстюнде пача этип сала.

10Шаулну уланы Иш-Бошет Исрайылны пачасы болгъанда, огъар къыркъ йыл бола. Ол эки йыл пача болуп тура. Амма Ягьудини къавуму Давутну артына тюше. 11Давут Гьабрунда ягьуди къавумну уьстюнде етти йыл да алты ай пача болуп тура[+].


Давутну ва Иш-Бошетни арасындагъы дав

12Нирни уланы Абинер Шаулну уланы Иш-Бошетни адамлары да булан бирче, Магьанайимден чыгъып, Гибеонгъа бара. 13Саруяны уланы Ёап ва Давутну адамлары чыгъып, оланы Гибеон кёлню къырыйында къаршылайлар. Булар кёлню бери ягъасында, бирисилер буса ари ягъасында олтуруп токътайлар. 14Абинер Ёапгъа:

– Жагьиллерибиз туруп, бизин алдыбызда ябушсунлар, – дей.

– Турсунлар, – деп жавап бере Ёап.

15Жагьиллер туралар. Шаулну уланы Иш-Бошетни ягъын тутуп буньяминлилерден он экев ва Давутну ягъын тутуп да он экев чыгъа. 16Оланы гьариси, оьзюне къаршы чыкъгъаныны башындан тутуп, ону къабургъасына къылычын чанчып, ону булан бирче оьле. Муна шо саялы да Гибеондагъы бу ерге Гьелкъап Гъассурим[*] деп айтыла.

17Шо гюнгю ябушув бек гючлю бола. Давутну адамлары Абинерни ва Исрайылны асгерчилерин йыгъалар.

18Шонда Саруяны Ёап, Абишай ва Асагьел деген уланлары бола. Асагьел къыр эчкидей чалт болгъан[+]. 19Ол Абинерни гьызын тутуп, не онггъа, не солгъа бурулмайлы, ону артындан чабып тербей. 20Абинер артгъа бурулуп:

– Асагьел, сенмисен? – деп сорай.

– Дюрмен, менмен, – деп жавап бере ол.

21Шо заман Абинер огъар:

– Онггъа неде солгъа багъып бурул, бир жагьилни тутуп, ону савутун оьзюнге ал, – дей.

Амма Асагьел токътамагъан гьалында ону артындан чабып тура. 22Абинер Асагьелге бирдагъы да булай бувара:

– Таман артымдан чабып тургъанынг! Магъа негер тарыкъдыр сени оьлтюрмеге? Шолай этсем, агъанг Ёапны бетине не бет булан къарарман?

23Амма Асагьел Абинерни артындан чабагъанын токътатмай. Шо заман Абинер сюнгюсюню бириси яны булан ону къурсагъына чанча да, гьатта сюнгюсю ону аркъасын тешип чыгъып гете. Ол йыгъылып, еринде оьлюп къала. Гьар оьтюп барагъан адам Асагьел йыгъылып оьлген ерде токътай болгъан. 24Амма Ёап да, Абишай да Абинерни гьызарлап юрюйлер. Гюн арта туруп олар Гиагьны ювугъундагъы, Гибеон бошлугъуна элтеген ёлдагъы Амма деген тёбеге етелер. 25Буньяминлилер Абинерни айланасына къуршалып, бир бёлюк де болуп, тёбени башында ерлешип токътайлар. 26Абинер Ёапгъа булай деп къычыра:

– Бу къыргъын битеген зат тюгюлмю? Сен шону ахыры хайыр болмажагъын англамаймысан? Оьзлени къардашларын гьызарлайгъанын токътатсын деп, адамларынга буйрукъ бер. Олар къачан болгъунча гьызарлап юрюп туражакълар?

27Ёап:

– Аллагьны атын тутуп ант этемен, эгер де сен шу сёзлени алда айтгъан эдинг буса, асгерчилерим эртенине къардашларын оьлтюрегенин токътатажакъ эдилер, – деп жавап бере.

28Ёап зурнайын согъа ва ону бары да асгерчилери токътап къалалар. Олар исрайыллыланы дагъы гьызарлап юрюмейлер ва ябушмайлар. 29Сав шо гечени узагъында Абинер оьзюню адамлары да булан Урдун[†] къолдан таба юрюп тура. Олар Урдунну къыркъып чыгъып, бютюн Битрондан да оьтюп, Магьанайимге гелелер. 30Ёап Абинерни гьызарлап битген сонг, къайтып гелип, оьзюню бары да адамларын жыя. Асагьелден къайры да, Давутну дагъы да он тогъуз асгерчисин тапмайлар.

31Давутну къуллукъчулары буса буньяминлилерден Абинер булан бирче болгъан уьч юз алтмыш адамны йыгъалар. 32Олар Асагьелни алып, ону Байтлагьамда оьзюню атасыны къабурунда гёмелер. Ёап буса, оьзюню адамлары да булан сав гечени узагъында юрюп туруп, танггъа таба Гьабрунгъа гелип токътай.

### 3

1Шаулну ва Давутну тухумларыны арасында узакъ заман дав юрюлюп тура. Давутну тухуму баргъан сайын гючленип, Шаулну тухуму буса осаллашып тербей.


Давутну уланлары

2Гьабрунда Давутдан уланлар тува. Ону биринчи уланы Амнон болгъан; ол изреелли Агьиноамдан тувгъан[+].

3Экинчиси – Килеап; ол Кармелдеги Набалдан къалгъан Абигъайылдан тувгъан.

Уьчюнчюсю – Абсалам; ол Гешурдагъы Талмай пачаны къызы Маакадан тувгъан[+].

4Дёртюнчюсю – Адония; ол Гьаггитден тувгъан.

Бешинчиси Шепатия; ол Абиталдан тувгъан[+].

5Алтынчысы – Итрам; ол Давутну къатыны Эгъладан тувгъан.

Олар Давутдан Гьабрунда тувгъан.


Абинер Давутну ягъына чыгъа

6Шаулну ва Давутну тухумларыны арасында дав юрюлюп турагъан вакътиде Абинер Шаулну тухумунда баргъан сайын оьзюню гьакимлигин токъташдырып тербей. 7Шаулну Риспа деген къаравашы болгъан, ол Айяны къызы болгъан. Иш-Бошет Абинерге:

– Сен неге атамны къаравашы булан ятасан? – деп сорай[+].

8Абинер Иш-Бошетни сёзлерине бек ачувланып, булай жавап бере:

– Мен Ягьудини ягъын тутуп иш гёреген итни башы болуп къалгъанманмы? Бугюн мен атанг Шаулну тухумуна, ону агьлюсюне ва якъчыларына аминмен. Мен сени Давутгъа сатмадым. Гьали буса сен бу къатын саялы мени жинаятчы гёрюп айыплай турасан! 9-10Раббибиз, Шаулну тухумундан пачалыкъны алып, Дандан башлап Беершебагъа ерли Исрайылны ва Ягьудини уьстюнде тахгъа Давутну олтуртажакъман деп ант этип айтгъан эди. Эгер де мен Раббибиз айтгъан затны этмесем, Ол мени къатты кюйде такъсырласын дагъы[+].

11Иш-Бошет Абинер булан сёйлеме дагъы болушлукъ этмей, неге тюгюл де ондан къоркъа. 12Абинер чавушлардан таба Давутгъа: «Бу кимни ихтиярындагъы топуракъдыр? Мени булан дыгъар байла, мен де бютюн Исрайыл сени ягъынга чыгъагъан кюйню этермен», – деп айтып йибере.

13Давут булай жавап бере:

– Яхшы, мен сени булан дыгъар байларман. Амма сенден бир затны талап этемен: мени булан ёлукъма гелегенде, оьзюнг булан Шаулну къызы Микалны алмай туруп, ягъыма гелме[+].

14Сонг Давут Шаулну уланы Иш-Бошетни ягъына чавушланы шулай талап булан йибере: «Магъа къатыным Микалны бер, мен ону оьзюме юз пилистимлини оьлтюрюп алгъан эдим»[+]. 15Иш-Бошет буйрукъ берип, Микалны ону эринден чыгъарып алалар. Ону эри буса Лайишни уланы Палтиел болгъан[+]. 16Амма Палтиел Багьуримге ерли сав ёл къатыныны артындан йылай туруп юрюй. Абинер огъар:

– Уьюнге къайт! – дей.

Ол да къайта. 17Абинер, Исрайылны тамазалары булан гьакълашып, булай дей:

– Бир вакътилерде сиз пачагъыз этип Давутну салма сюе эдигиз чи. 18Гьали этигиз шону! Раббибиз Давутгъа: «Къулум Давутдан таба Мен Исрайылдагъы халкъымны пилистимлилерден[†] ва ону бары да душманларындан азат этермен», – деп сёз берди чи.

19Дагъы да Абинер буньяминлилер булан оьзю сёйлей. Шондан сонг ол Гьабрунгъа бара. Абинер шонда исрайыллылар ва Буньяминни бютюн къавуму[†] этме гьазир бары затны Давутгъа хабарламакъ учун бара. 20Абинер, оьзю булан йигирма адам да алып, Гьабрунгъа Давутну ягъына геле. Давут, Абинерни ва ону адамларын абурлап, олагъа йыбав эте. 21Абинер Давутгъа:

– Сени булан дыгъар байлап, сен де жанынг сюеген бары да затгъа ёлбашчылыкъ этип болсун учун, магъа тез барып, бютюн Исрайылны халкъын алдынга жыйма ихтияр бер, – дей.

Давут Абинерни йибере, ол да парахатына гете.


Абинерни оьлтюрелер

22Шо вакътиде Давутну адамлары ва Ёап чапгъындан бай тюшюмю де булан къайталар. Амма Абинер Гьабрунда Давутну янында болмай, неге тюгюл де Давут ону йиберген болгъан, ол да парахатына гетген. 23Бары да асгерчилери де булан Ёап гелгенде, Давутгъа Нирни уланы Абинер пачаны ягъына гелген болгъанын, пача ону йибергенин, ол да парахатына гетгенин айтып берелер.

24Ёап, пачаны ягъына гелип, булай дей:

– Сен этгенинг недир? Сени янынга чы Абинер гелген эди! Сен ону неге йибердинг? Гьали ол гетди чи! 25Сен Нирни уланы Абинерни таныйсан чы. Ол чу сени алдатмакъ, сен этеген бары да ишни ва сен барагъан ерлени билмек учун гелген.

26Ёап, Давутну янындан чыгъып, Абинерни артындан чавушланы йибере, олар да ону Сира деген къуюну къырыйындан къайтаралар. Давут шо гьакъда гьеч зат билмей. 27Абинер Гьабрунгъа къайтгъанда, Ёап ону бир якъгъа, къапуланы ичине багъып алып бара, сайки, оьзю булан бирге-бир сёйлеме сюегендей. Шонда агъасы Асагьелни тёгюлген къаны саялы оьч алмакъ учун, Ёап Абинерни къурсагъына чанчып оьлтюре[+].


Давут Абинерни оьлтюргени учун айыплай ва огъар яс эте

28Шондан сонг Давут, болгъан ишни эшитип, булай дей:

– Мен де, мени пачалыгъым да Нирни уланы Абинерни къаны тёгюлгенликге Раббибизни алдында бирдокъда айыплы тюгюлбюз. 29Абинерни тёгюлген къаны Ёапны да, ону атасыны бютюн тухумуну да уьстюнде къалсын дагъы! Ёапны тухумунда гьар заманда да ким буса да бирев ирин тутгъан ярасы, югъагъан гён авруву булан неде акъсакъ таякъ тутгъан, къылычдан йыгъылагъан, рызкъыгъа харлы гьалында къалсын дагъы[+].

30(Абинер Ёапны ва ону агъасы Абишайны агъасы Асагьелни Гибеондагъы ябушувда оьлтюрген болгъан. Ёап ва Абишай Абинерни шо саялы оьлтюрелер.)[+]

31Сонг Давут Ёапгъа ва бары да ону булангъылагъа:

– Опуракъларыгъызны йыртып пара-парасын чыгъарыгъыз, йыртыкъ опуракъланы да гийип, Абинерге яс этигиз, – дей.

Давут пача оьлю салынгъан арбаны арты булан оьзю юрюй. 32Олар Абинерни Гьабрунда гёмелер. Пача Абинерни къабуруну уьстюнде къычырып йылай. Бютюн халкъ да йылай. 33Пача Абинерге шулай ваягьны айта туруп йылай:

«Абинерге шулай намарт оьлюм булан оьлме тюшеми эди дагъы?

34Къолларынг байланмагъан эди чи сени,

Бутларынг да маталмагъан эди чи сени.

Тонавчуланы къурбаныдай[†] йыгъылдынг чы сен».

Бютюн халкъ къайтара Абинерге яс этип йылай.

35Сонг бары да адамлар гелип, гюн узатылып турагъанда, Давутну ашама деп мюкюр этме айланалар. Амма Давут:

– Эгер де гюн артгъынча, мен экмек неде башгъа зат ашасам, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын дагъы! – деп ант этген болгъан.

36Шо затны бютюн халкъ эслей ва шогъар бек рази къала. Пача не этсе де, бютюн халкъ шону ушатып тура. 37Шо гюн бютюн халкъ ва бютюн Исрайыл Нирни уланы Абинерни оьлтюрювде пачаны бир ортакъчылыгъы да болмагъанны англайлар. 38Пача да оьзюню адамларына булай дей:

– Сиз бугюн Исрайылда зор ёлбашчы, зор уллу адам оьлгенни англамаймысыз дагъы? 39Оьзюм пача этилип белгиленген бусам да, амма мени гьали де гючюм аз, Саруяны уланлары буса гьатдан озуп хатирсиз. Яманлыкъ этегенлеге Раббибиз оьзлени яманлыгъына гёре къайтарышын этсин дагъы![+]

### 4


Иш-Бошетни оьлтюрелер

1Шаулну уланы Иш-Бошет Гьабрунда Абинерни оьлтюргенни эшитгенде, ругьдан тюше, бары да исрайыллылар да ойгъа бата. 2Иш-Бошетни эки асгербашчысы болгъан. Бирини аты Баана, бирисиники буса Рекап болгъан. Олар Буньяминни къавумундан[†] чыкъгъан бееротлу Риммонну уланлары болгъан. Беерот Буньяминни топурагъы гьисаплана, 3неге тюгюл де Бееротну халкъы Гиттайимге къачып гелген болгъан ва шонда бугюнлеге ерли де ят халкъ гьисапланып тура.

4Шаулну уланы Ёнатанны эки де буту акъсакъ уланы болгъан. Изреелден Шаулну ва Ёнатанны гьакъында хабар гелгенде, огъар беш йыл бола болгъан. Шо яшгъа къарайгъан къатын ону къолуна да алып чаба бара болгъан. Ол шолай чалт чабып бара болгъан чы, яш къолундан тюшюп гетип, акъсакъ болуп къалгъан. Ону аты Мепибошет болгъан[+].

5Гьасили, бееротлу Риммонну уланлары Рекап ва Баана Иш-Бошетни уьюне багъып баралар. Олар шонда гюнню исси вакътисинде, Иш-Бошет тюшдеги ял алывдан сонг юхлайгъан вакътисинде геле. 6Олар, сайки, будай алма сюеген болуп, уьйню ичине гирелер ва ону къурсагъына чанчалар. Шондан сонг Рекап ва Баана яшыналар.

7(Иш-Бошет юхлайгъан еринде ятып турагъанда, Рекап ва Баана уьйге гирелер. Олар Иш-Бошетни чанчып оьлтюрелер, ону башын геселер, сав гечени узагъында Урдун[†] къолну ёлу булан оьзлер булан алып юрюйлер.) 8Олар Иш-Бошетни башын Гьабрундагъы Давут пачагъа алып гелип, огъар:

– Муна Шаулну уланы Иш-Бошетни, сени оьлтюрме сюеген душманынгны башы. Пачабыз, бугюн Раббибиз сен учун Шаулдан ва ону наслусундан оьч алды.

9Амма Давут бееротлу Риммонну уланлары Рекапгъа ва Баанагъа булай жавап бере:

– Мени гьар къайсы балагьдан да азат этип тургъан Раббибизни атын тутуп ант этемен![+] 10Бир адам магъа: «Шаул оьлдю», – дегенде, яхшы хабар гелтирди деп ойлашып, мен ону тутуп йиберип, Сиклакда оьлтюрдюм. Муна шо хабар учун мен огъар берген савгъатым шодур![+] 11Гьали тонавчулар бир айыпсыз адамны оьзюню уьюнде, ятывунда оьлтюргенде буса, тёкген къаныгъыз учун мен сизин къояр деп, ер юзюнде сизин ёкъ этмес деп эсигизге гелеми!

12Давут оьзюню адамларына буйрукъ бере, олар да Рекапны ва Баанагьны оьлтюрелер. Оланы къолларын да, бутларын да гесип, къаркъараларын Гьабрунда кёлню ягъында илип къоялар. Сонг олар Иш-Бошетни башын алып, ону Гьабрунда Абинерни къабуруна гёмелер.

### 5


Давут бютюн Исрайылны пачасы бола


(1 Тав 11:1-3 )

1Исрайылны бары да къавумлары,[†] Гьабрунгъа Давутну ягъына гелип, булай дейлер:

– Биз сени къаркъарангбыз ва къанынгбыз. 2Алдын, Шаул бизин пачабыз заманда да, сен исрайыллыланы ябушувгъа алып юрюп турдунг. Раббибиз сагъа: «Сен Мени халкъым болгъан исрайыллыланы къойчусу болажакъсан ва оланы башчысы болажакъсан», – деп айтды чы[+].

3Исрайылны бары да тамазалары Гьабрунгъа Давут пачаны ягъына гелгенде, Давут Раббибизни алдында олар булан дыгъар байлай. Олар да Давутну Исрайылны уьстюнде пача этип салалар.

4Давут пача болгъанда, огъар отуз йыл бола болгъан ва ол къыркъ йыл пача бола[+]. 5Гьабрунда Давут Ягьудиге етти йыл да алты ай, Ерусалимде буса ол бютюн Исрайылгъа ва Ягьудиге отуз уьч йыл пача бола[+].


Давут Ерусалимни елей


(1 Тав 11:4-9; 14:1-2 )

6Давут пача оьзюню адамлары да булан Ерусалимде яшайгъан ебуслулагъа къаршы ябушмакъ учун ёл чыгъа. Ябуслулар Давутгъа:

– Сен мунда гирмессен, сени гьатта сокъурлар булан акъсакълар къувалажакълар, – дейлер.

Олар: «Давут мунда гирип болмажакъ», – деп ойлашалар. 7Амма пача гьали оьзюне Давутну Шагьары деп айтылагъан Сион къаланы елей. 8Шо гюн Давут:

– Ябуслуланы чанчып оьлтюреген гьар ким, шагьарны тюбюнден сув агъагъан ёлдан таба Давутну жанын гёрюп ярамайгъан «сокъурлар булан акъсакъланы» ягъына гирсин, – дей.

Муна шо саялыдыр: «Сокъур булан акъсакъ къалагъа гирмес», – деп айтылагъаны.

9Давут къалада орунлашып токътай, шогъар да Давутну Шагьары деп айтылма башлай. Ол шону айланасын Миллодан[*] башлап ич янын ишлей[+]. 10Давут баргъан сайын гюч алып тербей, неге тюгюл де Раббибиз, Къудратланы Аллагьы, ону булан бола.

11Тирни пачасы Гьирам Давутну янына вакиллерин, къарагъай аркъалыкълар, агъач ва таш усталарын йибере. Олар Давутгъа къала къуруп берелер[+]. 12Давут Раббибиз оьзюн Исрайылны уьстюнде пача этип беклешдиргенни ва шону Исрайылдагъы Оьзюню халкъы учун этгенни англай.


Давутну оьзге уланлары


(1 Тав 3:5-8; 14:3-7 )

13Гьабрундан чыгъып, Давут оьзюне дагъы да къаравашлар ва къатынлар ала; ондан дагъы да уланлар ва къызлар тува. 14Давутну шонда тувгъан авлетлерини атлары шулардыр: Шаммуа, Шобап, Натан, Сулейман, 15Ибгьар, Элишуа, Непек, Япия, 16Элишама, Элиада ва Элипелет.


Пилистимлилер тюп болалар


(1 Тав 14:8-17 )

17Давут Исрайылгъа пача этилип салынгъанны эшитгенде, бары да пилистимлилер[†] ону излей чыгъалар. Амма Давут шону билип, къалагъа багъып тюше. 18Пилистимлилер гелип, Репайым къолда ерлешелер[+]. 19Давут Раббибизге:

– Магъа пилистимлилеге къаршы чыкъма тюшеми? Сен оланы магъа берермисен? – деп сорай.

Раббибиз огъар:

– Чыкъ. Шексиз, Мен пилистимлилени сени къолунга бережекмен, – деп жавап бере.

20Давут Баал-Перасимге[†][*] багъып бара ва оланы шонда дагъыта. Ол:

– Раббибиз душманларымны йырылгъан сувдай дагъытып къойду, – дей.

Шо саялы да шо ерге Баал-Перасим деп ат къоюлгъан. 21Пилистимлилер шонда оьзлени ялгъан аллагьларын ташлайлар, Давут ва ону адамлары буса шоланы алып гетелер.

22Пилистимлилер янгыдан гелип, Репайым къолда ерлешелер. 23Давут Раббизден сорай, Ол да булай жавап бере:

– Пилистимлилеге мундан таба чапгъын этме, оланы арт ягъындан чыгъып, балгьам тереклер бар якъдан таба чапгъын эт. 24Балгьам тереклени башларында аякъ тавушланы эшитгенде, шоссагьат ябушма гиришерсен, неге тюгюл де пилистимлилени асгерин дагъытмакъ учун, Раббибиз алдынг булан чыкъгъандыр[+].

25Давут Раббибиз оьзюне айтгъан кюйде эте ва Гибеондан Гезерге ерли сав ёл пилистимлилени йыгъа юрюй.

### 6


Сандыкъны Ерусалимге къайтаралар


(1 Тав 13:1-14; 15:25–16:3 )

1Давут янгыдан Исрайылдан отуз минг тизив асгер жыя. 2Ол Ягьуди-Баалдан[†] асгерини башына да тюшюп, Аллагьны сандыгъын башгъа ерге элтмек учун ёл чыгъа. Шо сандыкъны[†] уьстюнде карубланы[†] уьстюнде олтуруп токътагъан Къудратланы Раббисини аты болгъан[+]. 3-4Аллагьны сандыгъын янгы арбаны уьстюне де салып, олар шону Абинадапны тёбеде ерлешген уьюнден алып чыгъалар. Шо арбаны Абинадапны Узза ва Агьио деген уланлары юрютелер. Агьио сандыкъны алды булан юрюй[+]. 5Давут ва Исрайылны бютюн къавуму[†] Рабибизни алдында оьтесиз бек шатланып, йырлап, къомуз, чёгюр согъуп, теп, бошгъаплар, агъач къашыкълар къагъып айланалар.

6Олар Наконну иннырына етишгенде, Узза Аллагьны сандыгъын тутмакъ учун къолун узата, неге тюгюл де оьгюзлер сюрюнген болгъан[+]. 7Раббибиз Уззагъа къазаплана ва ону шонда йыгъып къоя. Узза да шонда Аллагьны сандыгъыны ягъында оьлюп къала. 8Раббибиз Уззагъа къазаплангъаны саялы, Давут пашман бола ва бугюнге ерли шо ерге Перес-Узза деп айтылып юрюлюп тура.

9Шо гюн Давут Раббибизден бек къоркъа. Ол:

– Аллагьны сандыгъын мен турагъан ерге нечик гелтирме бола экен? – деп сорай.

10Ол Аллагьны сандыгъын оьзю турагъан Давутну Шагьарына элтме сюймей, гатлы Обет-Эдомну уьюне элте. 11Аллагьны сандыгъы гатлы Обет-Эдомну уьюнде уьч ай сакъланып тура. Раббибиз Обет-Эдомну ва ону уьюндегилени барын да шабагьатлай.

12Давут пачагъа буса:

– Аллагьны сандыгъы саялы Раббибиз Обет-Эдомну уьюндегилени ва ону бары да затын шабагьатлады, – дейлер.

Шо заман Давут гете ва Аллагьны сандыгъын Обет-Эдомну уьюнден алып, сююне туруп Давутну Шагьарына чыгъара. 13Аллагьны сандыгъын алып юрюйгенлер гьар алты абат алгъан сонг, Давут оьгюзню неде семиз бузавну къурбан[†] эте. 14Кетен эпот[†] такъгъан Давут Раббибизни алдында бары да гючюн салып бийий[+]. 15Шолай ол ва Исрайылны бютюн къавуму иркни мююзлеринден этилген зурнайланы тавушуна шат къычырывлар да булан Аллагьны сандыгъын элтелер.

16Аллагьны сандыгъы Давутну Шагьарына гире турагъанда, Шаулну къызы Микал терезеден къарап тура болгъан. Раббибизни алдында атылып, бийип айланагъан Давут пачаны гёргенде, Микал ондан жиргенеген гьалгъа тюше[+].

17Аллагьны сандыгъын буса чатыргъа[†] гелтирип, оьзюню ерине сала. Аллагьны сандыгъы учун шо чатырны Давут къургъан болгъан. Давут Раббибиз учун бютюнлей этилеген ва ярашывлукъну къурбанларын эте. 18Бютюнлей этилеген ва ярашывлукъну къурбанларын этип битип, ол Къудратланы Раббисини гьюрметинден халкъны шабагьатлай[+]. 19Сонг Давут бары да халкъгъа, бары да исрайыллылагъа – эргишилеге де, къатынгишилеге де – бирер чапелек, бирер гесек къызарылгъан эт ва бирер кишмиш байлам бере. Шондан сонг бары халкъ уьйлерине къайталар.

20Уьюндегилерин шабагьатламакъ учун Давут уьюне къайтгъанда, Шаулну къызы Микал ону къаршылама чыгъа ва:

– Бугюн сен, Исрайылны пачасы, къуллукъчуларынгны къаравашларыны алдында бир эдепсиз адамдай бир башгъача эдинг! – дей.

21Давут Микалгъа булай дей:

– Шо иш Раббибизни алдында болду. Ол буса сени атангны яда ону къавумундан ким буса да биревню орнуна мени айырды. Раббибиз мени Исрайылны, Оьзюню халкъыны уьстюне башчы этип салды. Мен энниден сонг да Раббибизни алдында шатланып туражакъман[+]. 22Мен оьзюмню дагъыдан-дагъы эсгик тутуп туражакъман, дагъыдан-дагъы оьзюмню тёбен салып туражакъман. Амма сен оьзлени гьакъында айтагъан къаравашлар буса магъа абур этип туражакълар.

23Шаулну къызы Микалны оьлгенче авлетлери болмай.

### 7


Аллагьны Давутгъа этген ваъдасы

1Давут пача оьзюню къаласында ерлеше. Раббибиз Давутну ону айланасындагъы бары да душманларындан рагьатлыкъда къоя. 2Шондан сонг ол Натан пайхаммаргъа:

– Къара чы, мен къарагъайдан этилген къалада яшайман, Аллагьны сандыгъы буса чатырда[†] къалып тура, – дей[+].

3Натан Давутгъа:

– Барып, юрегинге тюшгенни эт, неге тюгюл де Раббибиз сени буландыр, – деп жавап бере.

4Шо гече Натангъа Раббибизни булай каламы етише:

5– Барып, мени къулум Давутгъа булай айт: «Раббибиз булай айта: Магъа оьзюнде Мен туражакъ уьйню этип бережек сен тюгюлсен. 6Исрайыллыланы Мисриден чыгъаргъан гюнден тутуп бугюнге ерли Мен уьйде турмадым, амма чатырдагъы кююмде сапар этип турдум. 7Бары да исрайыллылар булан Мен не ерлерде де болдум. Амма Исрайылны Меники болгъан халкъына къойчудай бакъма буюргъан къайсы буса да бир къавумуна[†] Мен: „Неге сиз Магъа къарагъайдан уьй къуруп бермедигиз? – деп сёйледимми дагъы?“»

8Гьасили, Мени къулум Давутгъа булай айт: «Къудратланы Раббиси булай айта: сен Исрайылны Меники болгъан халкъына башчы болсун учун, Мен сени отлавлукъларда къойларынга багъагъан, къуллукъ этеген вакътингде алдым[+]. 9Сен не ерлер де болуп къалсанг да, Мен сени булан болуп турдум ва алдынгдагъы бары да душманларынгны йыгъып турдум. Мен сени атынгны дюньядагъы инг белгили адамланы атларыдай белгили этип къоярман[+]. 10-11Мен Оьзюмню халкъым, Исрайыл, учун ер онгарып берермен. Халкъымны оьзюню уью болсун учун ва бир заманда да ону бирев де гьалек этмесин учун, Мен ону тамурлашдырып къоярман. Мен халкъымны, Исрайылны, уьстюне дуванчыланы салгъанлы, алда йимик ону къылыкъсызлар къыйыкъсытмаслар. Шолай да Мен сени бары да душманларынгдан рагьатлыкъда къояжакъман.

Раббинг сени къавумларынгны Оьзю беклешдирип бережегин сагъа билдире тура[+]. 12Бу дюньядагъы оьмюр ёлунг битип, сен ата-бабаларынгны янына гёчгенде, Мен тахгъа сени наслунгдан биревню, сенден тувгъанны олтуртарман ва ону гьакимлигин беклешдирип къоярман[+]. 13Ол Мени атымны гьюрметинден Магъа уьй этип берер, Мен де ону гьакимлигин гьар даимге беклешдирип къоярман[+]. 14Мен ону Атасы боларман, ол да Мени уланым болуп къалар. Эгер де ол гюнагь иш этсе, атасы яшын нечик къамучулап такъсырлай буса, Мен де ону шолай такъсырларман[+]. 15Амма Шаулдан йимик Мен ону рагьмумдан магьрюм этмесмен. Мен Шаулну сени хатир этип гери урдум. 16Сени къавумларынг да, сени гьакимлигинг де Мени алдымда гьар даим де къатты кюйде турар; сени тахынг даимге беклешип къалар»[+].

17Натан Давутгъа бу вагьийдеги бары да сёзлени айтып бере.


Давутну дуасы


(1 Тав 17:16-27 )

18Шо заман Давут пача гирип, Раббибизни алдында олтура ва булай дей:

– Пачабыз Аллагь, мени булай оьр этердей мен киммен, мени агьлюм де недир? 19Амма, Раббим, Аллагьым, Сен дагъы да кёп затны берме токъташдынг. Сен гьатта Оьзюнгню къулунгну уьюню гележегини гьайын да этдинг! Шо да инсанлар учун бир насигьат болуп токътар, Пачабыз Аллагь.

20Мен, Давут, Сагъа дагъы да не айтып боламан? Оьзюнгню къулунгну Сен таныйсан чы, Пачабыз Аллагь! 21Сен шо зор ишни каламынг себеп болуп, Оьзюнг сююп этдинг ва шону Оьзюнгню къулунга ачыкъ этип бердинг.

22Нечик зорсан дагъы сен, Пачабыз Аллагь! Къулакъларыбыз эшитип, гьеч Сагъа ошагъан ёкъдур, Сенден къайры Аллагь да ёкъдур[+]. 23Сени халкъынга, Исрайылгъа, ошагъан да ким бар? Сатып алып, Оьзюню халкъы этмек учун, янгыз огъар эди чи Аллагьны гелгени? Оьзюнгню халкъынгны Мисриден сатып алып, ону алдындан оьзге халкъланы ва оланы аллагьларын къувалап тайдырып, Сен зор уллу ва къоркъунчлу ишлер этдинг. Шоланы Сен бары да халкълар Сени атынгны билсин учун этдинг[+]. 24Сен Исрайылны гьар даимге оьз халкъынг этдинг; Сен де, Раббим, ону Аллагьы болуп токътадынг.

25Гьали буса, Раббим Аллагь, Сен Оьзюнгню къулунга ва ону тухумуна этген ваъданг гьар даимге беклешип къалсын. Сен де ваъданга гёре иш гёрюп тур. 26Инсанлар: «Къудратланы Раббиси Исрайылны уьстюндеги Аллагьдыр!» – деп айтсын учун, Сени атынг гьар даимге де оьр болуп къалсын дагъы. Къулунг Давутну тухуму да Сени алдынгда беклешип къалсын дагъы.

27Гьей Къудратланы Раббиси, Исрайылны Аллагьы, Оьзюнгню къулунга: «Мен сени наслуларынгдан пачалар болагъан кюйню этермен», – деп айта туруп, сен шу ишни ачыкъ этдинг. Шо саялы да мен, Сени къулунг, Сагъа шу дуаны этме болушлукъ этдим. 28Гьей Къудратланы Раббиси, Сенсендир Аллагь! Сени каламынг гьакъ гертидир, Сен де магъа, Сени къулунга, шу ниъматны ваъда этдинг. 29Сени къулунг гьар даим де Сени алдынгда болуп турсун учун, Оьзюнгню къулунгну тухумун шабагьатлап къой. Къудратланы Раббиси, шону Оьзюнг айтдынг чы. Сени шабагьатлавунгдан Сени къулунгну тухуму да гьар даимге шабагьатланып къалар!

### 8


Давутну уьстюнлюклери


(1 Тав 18:1-13 )

1Арадан бираз заман гетген сонг, Давут пилистимлилени янча, оланы оьзюне таби эте ва Метек-Гаамманы пилистимлилени къолундан чыгъарып ала.

2Дагъы да Давут муаплыланы янча. Давут оланы ерге ятдырып, аркъан булан оьлчей. Эки оьлчев гелген чакъысын ол оьлюмге тарыта, бир оьлчев гелген чакъысын буса сав къоя. Шолай муаплылар Давутгъа таби болуп къалалар ва огъар ясакъ тёлеме башлайлар.

3Дагъы да Давут Регьопну уланы, Собаны пачасы Гьададезерни янча. Гьададезер шо заман Фират оьзенни ягъасына оьзюню гьакимлигин янгыдан токъташдырма бара болгъан[+]. 4Давут бир минг етти юз атлыны ва йигирма минг яяв асгерчини есирликге ала. Ол арбагъа егилеген атланы янгыз юзюсюн къоюп, къалгъанларыны барысын да акъсакъ этип къоя.

5Собаны пачасы Гьададезерге Шамдан арамлылар[†] кёмекге гелгенде, Давут оланы йигирма эки минг адамын къыра. 6Давут асгерчилерин шамлы арамлыланы пачалыгъында ерлешдире. Арамлылар ону къуллары болуп къалалар ва огъар ясакъ тёлеме башлайлар. Давут баргъан-баргъан ерде Раббибиз огъар уьстюнлюк савгъат этип тура.

7Гьададезерни ювукъларыныки болгъан алтын къалкъанланы алып, Давут шоланы Ерусалимге гелтире[+]. 8Гьададезерники болгъан Бетагь ва Беротай шагьарлардан Давут пача оьтесиз кёп багъыр ала.

9Гьаматны Той деген пачасы Давут Гьададезерни бары да асгерчисин янчгъанын эшитгенде, 10ону ягъына оьзюню уланы Ёрамны йибере. Той пача уланын Давутгъа салам йибермек ва ону Гьададезерден уьст геливю булан къутламакъ учун йибере. Той Гьададезерге къаршы дав юрюте болгъан. Ёрам оьзю булан гюмюшден, алтындан ва багъырдан этилген савутланы алып геле.

11-12Давут пача шо савутланы да оьзюне таби этген бары да халкълардан: Эдомдан ва Муапдан, аммунлулардан, пилистимлилерден[†] ва Амаликден – алгъан гюмюш ва алтын булан бирче Раббибизге багъышлай. Дагъы да Давут Раббибизге Регьопну уланы, Собаны пачасы Гьададезерден чыгъарып алгъан мал-матагьны да багъышлай[+].

13Тузлу Къолда он сегиз минг эдомлуну къыргъан сонг, Давутну аты данггъа чыгъа[+]. 14Давут бютюн Эдомда асгерчилерин ерлешдире ва бары да эдомлулар ону къуллары болуп къалалар. Давут баргъан-баргъан ерде Раббибиз огъар уьстюнлюк савгъат этип берип тура[+].


Давутну ювукълары


(2 Пач 20:23-26; 1 Тав 18:14-17 )

15[•]Давут, оьзюню бютюн халкъына гьукму чыгъара ва тюзлюк болдура туруп, бютюн Исрайылгъа башчылыкъ этип тура[+]. 16Саруяны уланы Ёап асгербашчысы болгъан; Агьилутну уланы Ёшапат таварихчиси болгъан;[+] 17Агьитупну уланы Садок ва Абиатарны уланы Агьималик дин къуллукъчулар[†] болгъанлар; Серая языв юрютегени болгъан;[+] 18Ёяданы уланы Беная керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклерини уьстюндеги болгъан; Давутну уланлары буса къалада дин къуллукъчулар болгъанлар[+].

### 9


Давутну Мепибошетге гёрсетген рагьмусу

1Давут:

– Шаулну уьюнде Ёнатанны эсделиги учун мен оьзюне рагьму гёрсетип болардай бирев сама къалгъанмы? – деп сорай[+].

2Шаулну тухумундан Сиба деген бир къуллукъчу болгъан. Ону Давутну ягъына чакъыралар, пача да огъар:

– Сиба деген сенмисен? – деп сорай.

– Сагъа къуллукъ этме гьазирмен, – деп жавап бере ол[+].

3Пача:

– Шаулну уьюнде мен оьзюне Аллагьны рагьмусун гёрсетип болардай бирев сама да бармы? – деп сорай.

Сиба пачагъа:

– Ёнатандан къалгъан улан бар. Ону эки де буту акъсакъ, – деп жавап бере[+].

4– Ол къайдадыр дагъы? – деп сорай пача.

Сиба:

– Ол Ло-Дебарда Аммиелни уланы Макирни уьюнде, – деп жавап бере[+].

5Давут пача ону Ло-Дебардан Аммиелни уланы Макирни уьюнден гелтирме йибере.

6Шаулну уланы Ёнатанны уланы Мепибошет Давутну ягъына гелгенде, ол пачагъа абур этип баш ие. Давут:

– Мепибошет! – дей.

– Мен сени къулунгмандыр, – деп жавап бере ол[+].

7– Къоркъма, – дей огъар Давут, – неге тюгюл де атанг Ёнатанны хатиринден мен сагъа рагьму этежекмен. Мен сагъа уллуатанг Шаулнуки болгъан бары да топуракъны къайтаражакъман, сен де даим мени булан бир тепсиде олтуруп ашажакъсан.

8Мепибошет баш ийип:

– Мен, сени къулунг, мени йимик оьлген итге оьзюнг тергев бакъдырардай киммен? – дей.

9Пача, Шаулну Сиба деген къуллукъчусун чакъырып, огъар булай дей:

– Мен сени есингни уланыны уланы Мепибошетге Шаулнуки ва ону тухумунуки болгъан бары да малны къайтардым. 10Мепибошетни рызкъысы болсун учун, сен уланларынг да, къуллукъчуларынг да булан бирче ону топурагъына къуллукъ да этип, тюшюмюн къайтарма тарыкъ болажакъсан. Мепибошет буса даим мени булан бир тепсиде олтуруп ашажакъ.

(Сибаны буса он беш уланы ва йигирма къуллукъчусу болгъан.)[+] 11Сиба пачагъа:

– Мен, сени къулунг, есим пача оьзюне эт деп буюрагъан бары да затны кютежекмен, – дей.

Мепибошет де, пачаны бир уланыдай, Давут булан бир тепсиде олтуруп ашай.

12Мепибошетни Мика деген гиччи уланы болгъан. Сибаны уьюндегилени барысы да Мепибошетни къуллукъчулары болгъан. 13Мепибошет Ерусалимде яшап тура, неге тюгюл де ол пача булан бир тепсиде олтура болгъан. Ону эки де буту акъсакъ болгъан.

### 10


Давут аммунлулардан ва арамлылардан уьст геле


(1 Тав 19:1-19 )

1Арадан бираз заман гетген сонг, аммунлуланы Нагьаш деген пачасы гечине. Нагьашны орнуна ону уланы Гьанун пача бола[+]. 2Давут: «Нагьаш магъа рагьмулу болгъаны йимик, ону уланы Гьанунгъа мен де рагьмулу болайым чы», – деп ойлаша.

Давут Гьанунну ягъына оьзюню къуллукъчуларын атасына къайгъырышмакъ учун йибере. Давутну адамлары аммунлуланы топурагъына гелгенде, 3аммунлуланы башчылары оьзлени еси Гьанунгъа булай дей:

– Гертиден де, Давут оьзюню адамларын атанга абур этип къайгъырышма йиберген деп ойлашамысан? Давут оланы сени янынга, шагьарны яхшы кюйде тергеп чыгъып, сонг дагъытмакъ муратда йиберди.

4Гьанун, Давутну адамларын тутуп, оланы сакъалларыны яртыларын юлюй ва оланы опуракъларын сомларына етгинче яртыларын гесип, къайтарып йибере. 5Оьзюне шо гьакъда хабарлагъанда, Давут оланы алдына адамларын йибере, неге тюгюл де олар бек хорлангъан болгъанлар. Пача:

– Сакъалларыгъыз оьсгенче, Еригьонда туругъуз, сонг къайтарсыз, – дей.

6Давут оьзлени гёрюп ярамайгъанын англагъанда, аммунлулар Арам-Бет-Регьопдан ва Арам-Собадан йигирма минг яяв асгерчи ва шолай да минг адамы да булан Маака пачаны, дагъы да Топдан он эки минг адамны тута[+].

7Давут шону эшитип, Ёапны бары да асгерчиси де булан олар булан ябушма йибере. 8Аммунлулар чыгъып, асгер къайдасы булан тизилип токътайлар ва шагьарны къапуларына гиреген ерде ерлешелер. Собалы, регьоплу арамлылар[†] ва топлу, маакалы адамлар айрыча ачыкъ авлакъда токътайлар.

9Ал якъдан да, арт якъдан да ябушма тарыкъ болажагъын гёргенде, Ёап Исрайылны инг тизив асгерчилерин сайлай ва оланы арамлылагъа къаршы тизип сала. 10Къалгъан адамланы ол оьзюню иниси Абишайны табилигинде къоя. Абишай да оланы аммунлулагъа къаршы тизип сала. 11Ёап булай дей:

– Эгер де арамлылар магъа гюч этип йиберсе, магъа кёмекге сен гелерсен. Эгер де аммунлулар сагъа гюч этип йиберсе, сагъа кёмекге мен гелермен. 12Къатып тур! Халкъыбыз, Аллагьыбыз учун къоччакъ кюйде ябушайыкъ! Раббибиз де Оьзю тийишли гёрген кюйде этсин дагъы![+]

13Шондан сонг Ёап оьзюню асгерчилери де булан арамлылагъа къаршы ябушма чыгъа, олар да ону алдына тюшюп къачалар. 14Арамлыланы къачагъанын гёргенде, аммунлулар да Абишайдан къачалар ва шагьаргъа гирип токътайлар. Ёап буса, арамлылар булангъы ябушувдан къайтып, Ерусалимге геле.

15Исрайыллылар оьзлени дагъытгъанын гёргенде, арамлылар, бирче жыйылып, бирлешме токъташалар. 16Гьададезер Фират оьзенни ари ягъында яшайгъан арамлыланы артындан йибере. Олар башында Гьададезерни асгербашчысы Шобак да булан Гьеламгъа гелелер[+].

17Шо гьакъда Давутгъа етишдиргенде, ол бютюн Исрайылны жыя, Урдундан[†] таба чыгъып, Гьеламгъа геле. Давутну алдына чыгъып, ону булан ябушмакъ учун, арамлылар асгер къайдасы булан тизилип токътайлар. 18Олар исрайыллыланы алдына тюшюп къачалар. Давут арамлылардан етти юз атарбалы ва къыркъ минг яяв асгерчини къыра. Ол дагъы да арамлыланы асгербашчысы Шобакны уруп йыгъа, ол да шонда оьлюп къала. 19Исрайыллылар оьзлени янчгъанын гёргенде, Гьададезерге таби болагъан бары да пачалар, олар булан ярашывлукъ этип, исрайыллылагъа бойсынып къалалар.

Шондан сонг арамлылар аммунлулагъа кёмек этме къоркъалар.

### 11


Давут ва Батшеба

1Язбашда, пачалар давгъа барагъан вакътиде, Давут Ёапны оьзюню ювукълары ва бютюн Исрайылны асгери де булан йибере. Олар аммунлулардан уьст геле ва оланы Рабба деген аслу шагьарын къуршавгъа ала. Давут буса Ерусалимде къала[+].

2Бир гюн ахшам ятывундан да туруп, Давут оьзюню къаласыны къалкъысында гезеп айлана. Ол къалкъысындан таба киринеген бир къатынгишини гёре. Шо къатынгиши бек исбайы болгъан. 3Давут бир адамын ону гьакъында билип гелме йибере. Шо адам:

– Ол Элиамны къызы, гьетли Урияны къатыны Батшеба, – дей[+].

4Шо заман Давут адамларын шо къатынгишини гелтирсин деп йибере. Къатынгиши ону ягъына геле. Давут огъар ювукълукъ эте. (Къатынгиши къаркъарасындагъы гьар айлыкъ насындан янгы тазаланып тура болгъан.) Сонг ол уьюне къайта[+]. 5Къатынгиши айлы бола ва Давутгъа:

– Мен айлыман, – деп айтып йибере.

6Шо заман Давут Ёапгъа:

– Мени яныма гьетли Урияны йибер, – деп буйрукъ йибере.

Ёап ону Давутну ягъына йибере. 7Урия оьзюню ягъына гелгенде, Давут огъар Ёапны, асгерчилени ва давну юрюлюшю гьакъында сорай. 8Сонг Давут Уриягъа:

– Уьюнге къайтып, аякъларынгны жув, – дей.

Урия пачаны къаласындан чыгъа. Ону арты булан пачадан савгъат да алып баралар. 9Амма Урия къалагъа гиреген ерде оьзюню есини къуллукъчулары булан юхлама да ятып, уьюне къайтмай къала. 10Давутгъа: «Урия уьюне къайтмады», – дегенде, ол Уриягъа:

– Сен сапардан гелип турмаймысан дагъы? Неге уьюнге къайтмадынг? – деп сорай.

11Урия Давутгъа булай дей:

– Сыйлы сандыкъ,[†] Исрайыл ва Ягьуди чатырларда[†] къалып туралар. Мени есим Ёап да, есимни бары да адамлары да ачыкъ авлакъда къалып туралар. Ашамакъ, ичмек, къатыным булан ятмакъ учун, мен уьйге нечик къайтып болайым дагъы? Аллагьны атын тутуп ант этемен, мен шо затны этип болмасман дагъы!

12Шо заман Давут огъар:

– Бугюн де мунда къал, тангала мен сени къайтарып йиберермен, – дей.

Урия Ерусалимде шо гюн де, артындагъы гюн де къала. 13Давут чакъырып, Урия ону булан ашай, иче. Давут ону эсиргенче ичире. Ахшам Урия есини къуллукъчулары да булан къамушдан этилген ятывунда юхлама ятма деп чыгъа. Ол уьюне къайтмай.

14Эртенокъ Давут Ёапгъа кагъыз яза ва шону Уриядан таба йибере[+]. 15Кагъызда: «Урияны лап да къызгъын дав юрюлеген ерге де салып, ол оьлсюн учун, ондан ари тайып къаларсыз», – деп язылгъан болгъан.

16Ёап шагьарны къуршавгъа алгъанда, ол Урияны шагьарны инг де гючлю якълавчулары бар ерге сала. Ёап оьзю шо гьакъда биле болгъан. 17Шагьарлылар шагьардан да чыгъып, Ёап булан ябушув юрютгенде, Давутну асгеринден бирлери оьлелер. Гьетли Урия да оьле. 18Ёап Давутгъа ябушувну гьакъында тындырыкълы кюйде хабарлар йибере. 19Ол чавушун булай деп уьйрете:

– Сен пачагъа ябушувну гьакъындагъы бу хабарланы айтып битгенде, 20ол ачувланып, сагъа булай сорама бола: «Неге сиз ябушмакъ учун шагьаргъа бек ювукълашдыгъыз? Олар барудан таба окъ булан атышажагъын биле эдигиз чи. 21Еруббешетни уланы Абимелекни Тебесде ким оьлтюргени эсигизде чи. Къатынгиши барудан таба Абимелекге багъып тирменташны гесегин ташлады, ол да оьлюп къалды. Сиз шагьаргъа шолай бек ювукълашып не эте эдигиз дагъы?» Эгер де сенден шо затланы сораса, огъар: «Дагъы да сени къуллукъчунг гьетли Урия оьлдю», – деп айтарсан.

22Чавуш ёл чыгъа. Етгенде, ол Давутгъа Ёап оьзюнден айтып йиберген бары да затны етишдире. 23Чавуш Давутгъа булай дей:

– Шо адамлар бизге чапгъын эте туруп, ачыкъ авлакъда бизге къаршы чыкъдылар. Тек биз оланы къайтып шагьарны къапуларына багъып къуваладыкъ. 24Окъчулар барудан таба сени къуллукъчуларынга багъып атыша эдилер, оланы бирлери оьлдюлер. Сени къуллукъчунг гьетли Урия да оьлдю.

25Давут чавушгъа булай дей:

– Ёапгъа: «Шо зат сени пашман этмесин, къылыч бир биревню, бир де башгъаны йыгъар. Гючлерингни де жыйып, шагьаргъа къаршы чыкъ ва ону дагъыт», – деп айт. Ёапны ругьландырмакъ учун шолай айтарсан.

26Урияны къатыны оьзюню эри оьлгенни эшитгенде, огъар яс этип йылай. 27Яслы вакътиси битгенде, Давут Урияны къатынын оьзюню уьюне гелтире. Ол Давутну къатыны бола ва огъар улан таба. Амма Давут этген ишге Раббибиз рази болмай.

### 12


Натан Давутну юзюн ачып бере

1Раббибиз Давутну ягъына Натанны йибере. Ол Давутну ягъына гелип, булай дей:

– Бир шагьарда эки адам болгъан. Оланы бириси бай, экинчиси буса ярлы болгъан[+]. 2Байны оьтесиз кёп гьайваны, къою болгъан, 3ярлыны буса сатып алгъан бир гиччирек къозусундан къайры заты болмагъан. Ярлы огъар яхшы къуллукъ эте болгъан, къозу да ону яшлары булан бирче оьсюп къала. Ол ярлыны бошгъабындан ашай, ону сукарасындан иче, гьатта ону тёшюнде ятып юхлап къала болгъан. Къозу ону бир къызы йимик болгъан.

4Байгъа бир ёлавчу къонакъ тюше. Амма бай ёлавчугъа оьзюню гьайванларындан, къойларындан алып аш этме къызгъана. Шону орнуна ол ярлыны къозусун алып, къонагъына ондан аш этип бере.

5Шо адамгъа бек ачувлангъан Давут Натангъа:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, шолай затны этген адамгъа оьлюм тийишли! 6Шо адам къозуну орнуна дёрт къабат артыкъ этип тёлеме герек, неге тюгюл де ол этген ишин гьеч бир де языкъсынмайлы этген, – дей[+].

7Шо заман Натан Давутгъа булай дей:

– Шо адам сен оьзюнгсен! Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Мен сени Исрайылны уьстюне пача да этип салып, сени Шаулдан азат этдим[+]. 8Мен сагъа есингни мюлкюн бердим, ону къатынларын да сени ихтиярынгда къойдум. Мен сагъа Исрайылны ва Ягьудини къавумларын[†] бердим. Шу затланы бары да сагъа кёп азлыкъ этген болгъан эди буса, Мен сагъа дагъы да кёпню берер эдим. 9Раббибизни гёз алдында яман иш де этип, неге дагъы сен Ону сёзюн гери уруп токътадынг? Сен гьетли Урияны къылыч булан уруп йыкъдынг, ондан къалгъан къатынны буса оьзюнге къатын этип алдынг. Сен Урияны аммунлуланы къылычы булан оьлтюрдюнг[+]. 10Шо саялы да къылыч даим сени уьюнгню гьызарлап юрюп туражакъ, неге тюгюл де сен, Мени де гери уруп, гьетли Уриядан къалгъан къатынны оьзюнге къатын этип алып токътадынг».

11Раббибиз булай айта: «Мен сагъа балагьны оьзюнгню уьюнгден гелтирежекмен. Оьзюнгню гёз алдынгда къатынларынгны да алып йиберип, оланы оьзгеге берип къояжакъман, ол да сени къатынларынг булан ятып туражакъ. Шо гьакъда бютюн халкъ билип туражакъ[+]. 12Сен ишингни яшыртгъын этген эдинг, Мен буса ишимни бютюн Исрайылны ва Гюнешни алдында этежекмен».

13Давут да Натангъа:

– Мен Раббибизни алдында гюнагь иш этдим, – дей.

Натан:

– Раббибиз сенден гюнагьынгны тайдырды. Сен оьлмежексен[+]. 14Амма сен Раббибизни сансымайлы къойгъанынг саялы, сени туважакъ уланынг оьлежек, – дей.


Давутну уланы оьле

15Шондан сонг Натан уьюне гете. Раббибиз Давутну Уриядан тувгъан яшына аврув тийдире. 16Давут яшына байлавлу болуп Аллагьгъа дуа эте. Ол ораза тута, гечелени оьзюню уьюнде жабарда ятып оьтгере[+]. 17Давутну уьюндеги тамазалар ону ягъында токътап болалар. Олар Давутну жабардан гётерме къарайлар, амма ол рази болмай ва олар булан бирче олтуруп бир зат сама да ашамай.

18Еттинчи гюнге яш оьле. Давутну къуллукъчулары огъар яш оьлгенин айтма къоркъалар, неге тюгюл де олар: «Яш савда Давут бизге тынгламаса да, биз ону булан нечик де сёйлеп сама да бола эдик. Яш оьлгенни биз огъар нечик айтайыкъ экен? Ол чу оьзюне бир зат этип къойма бола», – деп ойлашалар.

19Къуллукъчулары бир-бирине шыбышлап айланагъанын гёрюп, Давут яш оьлгенни англай.

– Яш оьлдюмю? – деп сорай ол.

– Оьлдю, – деп жавап берелер олар.

20Шо заман Давут жабардан гётериле. Жувунуп, арив ийис гелтиреген затлар да сюртюп, гийинип, ол Раббибизни уьюне бара ва шонда суждагъа бара. Сонг ол уьюне гете. Шонда Давут буйрукъ берип, огъар ашама зат бере, ол да ашай.

21Къуллукъчулары огъар:

– Сен булай неге этесен? Яш савда сен ораза да тутуп, йылай эдинг; гьали буса яш оьлген, сен турма да туруп, ашайсан! – дейлер.

22Давут булай жавап бере:

– Яш савда мен ораза да тутуп, йылай эдим. Мен: «Ким биле, балики, Раббибиз магъа рагьмулу болуп, яш сав къалар», – деп ойлаша эдим. 23Амма ол оьлдю. Гьали магъа негердир ораза тутмагъа? Мен ону къайтарып болажакъманмы дагъы? Яш бар ерге мен баражакъман, мен бар ерге ол къайтып гелмежек.


Сулейман тува

24Сонг Давут къатыны Батшебаны гёнгюн ала, ону ягъына гирип, огъар ювукълукъ эте. Батшеба, айлы болуп, улан таба. Давут огъар Сулейман деп къоя. Раббибиз ону сююп къоя. 25Раббибиз Натан пайхаммарны яшгъа Едидиагь деп къойсун деген буйрукъ булан йибере.


Давут Раббаны елей


(1 Тав 20:1-3 )

26Шо вакътиде буса Ёап аммунлуланы тахшагьары Раббагъа къаршы дав юрюте ва пачаны къаласын елей[+]. 27Ёап оьзюню чавушларындан таба Давутгъа булай айтып йибере:

– Мен, Раббаны къуршавгъа алып, шагьарны сувун еледим. 28Гьасили, къалгъан асгерчилерингни де жыйып, шагьарны къуршавгъа да алып, шону еле. Ёгъесе шагьарны мен оьзюм ележекмен, шогъар да мени атым къоюлажакъ.

29Давут бары да асгерин жыя, Раббагъа багъып ёл чыгъа ва дав этип, шону елей. 30Давут, оланы пачасыны башындан тажын чечип алып, оьзюню башына сала. Сыйлы таш булан накъышлангъан шо тажны багьасы отуз дёрт кило алтынны багьасына тенг геле болгъан. Сонг ол шагьардан оьзюне дагъы да кёп мал ала. 31Давут шагьарда яшайгъанланы шондан чыгъара; оланы бычгъылар, темир казалар, балталар булан ишлеме ва керпич гесме борчлу эте. Давут аммунлуланы бары да шагьарлары булан шо кюйде иш гёре. Шондан сонг ол бары асгери де булан Ерусалимге къайтып геле.

### 13


Амнон Тамарны хорлай

1Арадан бираз заман гетген сонг, Давутну уланы Амнон Абсаламны къызардашы Тамаргъа гьасирет бола. Абсалам да Давутну уланы болгъан. Тамар бек исбайы къыз болгъан. 2Амнон, оьзю булан къаны бир къызардашы Тамаргъа байлавлу къыйнала туруп, авруп къала, неге тюгюл де ол оьзюне эргиши тиймеген къыз болгъан. Амнон Тамаргъа бир зат да этме болмас деп ойлаша болгъан.

3Амнонну Ёнадап деген къурдашы болгъан; ол Давутну агъасы Шимеаны уланы болгъан. Ёнадап бек гьилласы булангъы адам болгъан[+]. 4Ол Амнонгъа:

– Неге сен, пачаны уланы, гюнден-гюн къуруп битип барасан? Магъа айт гьали, – дей.

Амнон огъар:

– Мен агъам Абсаламны къызы Тамаргъа гьашыкъ болуп къалгъанман, – дей.

5– Тёшекге де ятып, авруйгъан болуп къал, – дей Ёнадап. – Атанг сени гёрме гелгенде, огъар: «Ягъыма къызардашым Тамар гелип, магъа ашама бир зат берсин. Ашны ол мен оьзюн гёрюп болагъан кюйде ва оьзюню къолундан алып ашап болагъан кюйде этсин», – деп айтарсан.

6Амнон ятып, авруйгъан болуп къала. Пача оьзюн гёрме гелгенде, Амнон огъар:

– Къызардашым Тамар гелип, магъа бир-эки чапелек биширсин. Ол чапелеклени мен оьзюн гёрюп болагъан кюйде ва мен оьзюню къолундан алып ашап болагъан кюйде биширсин, – дей.

7Давут къаладагъы Тамаргъа:

– Эркъардашынг Амнонну уьюне де барып, огъар аш эт, – деп айтып йибере.

8Тамар эркъардашы Амнонну уьюне бара. Ол ятып тура болгъан. Тамар, хамур да басып, Амнон гёреген кюйде огъар чепелеклер биширип бере. 9Сонг ол ялгъавну да алып, Амнонну алдына чапелеклени сала, амма ол ашамай.

– Мундагъылар бары да чыкъсын, – дей Амнон.

Бары да чыгъалар. 10Шо заман Амнон Тамаргъа:

– Ашны сени къолунгдан алып ашайым; мунда, мен ятгъан уьйге, гелтир, – дей.

Тамар оьзю биширген чапелеклени де алып, эркъардашы Амнон ятгъан уьйге гелтире. 11Амма Тамар огъар чапелеклени узатгъанда, Амнон ону тутуп йиберип:

– Къызардашым, гел, къырыйымда ят! – дей.

12– Ёкъ, эркъардашым! – дей Тамар огъар. – Магъа гюч этме. Исрайылда шолай ишни этме ярамас! Шо авлиялыкъны этме![+] 13Мен сонг шо биябурлугъум да булан не этермен? Сен буса Исрайылда бир авлиядай болуп къаларсан. Тилеймен сагъа, пачагъа сёйлеп къара. Ол мени сагъа эрге бермей къоймас.

14Амма Амнон Тамаргъа тынглап турмай. Оьзю къыздан гючлю экенге гёре, Амнон ону хорлай. 15Шондан сонг Амнон ону гёрюп ярамайгъан болуп къала. Уланны Тамарны гёрюп ярамайгъанлыгъы огъар алда бакъгъан якъдагъы гьашыкълыгъындан артыкъ болуп чыгъа.

Амнон огъар:

– Туруп, лагь бол шундан! – дей.

16– Ёкъ! – дей Тамар огъар. – Мени къуваламакъ сен гьали магъа этгенингден де артыкъ яманлыкъдыр.

Амма Амнон огъар тынглап турмай. 17Ол оьзюне къуллукъ этеген жагьил уланны чакъырып, огъар:

– Муну шундан къувалап чыгъарып, артындан эшикни бегит! – дей.

18Къуллукъчу да, Тамарны къувалап чыгъарып, артындан эшикни бегите. (Тамарны уьстюнде багьалы накъышлары булангъы опурагъы болгъан; шолай опуракъны шо девюрде пачаны эрге бармагъан къызлары гие болгъан.) 19Башына кюл де себелеп, Тамар оьзюню багьалы опурагъын йыртып ташлай. Къоллары булан башын тутгъан гьалда, гьынкъгъа да тюшюп йылай туруп, ол ёкъ болуп гете. 20Тамарны эркъардашы Абсалам огъар:

– Сагъа эркъардашынг Амнон ювукълукъ этдими? Амма гьали, къызардашым, пысып тур, ол сени эркъардашынг. Шону айтып айланма, – дей.

Тамар эркъардашы Абсаламны уьюнде бир ташлангъан тиштайпа йимик яшап тура.

21Давут пача буланы барын да эшитгенде, бек къазаплана. 22Абсалам Амнонгъа, не яман этип, не яхшы этип, бир сёз де айтмай; ол Амнонну гёрюп ярамай, неге тюгюл де ол къызардашы Тамарны хорлагъан болгъан.


Абсалам Амнонну оьлтюре

23Арадан эки йыл гетген сонг, Эпрайим булан дазудагъы Баал-Гьасорда[†] Абсаламны къой къыркъыву башлана. Ол шонда пачаны бары да уланларын чакъыра. 24Абсалам пачаны ягъына гелип:

– Мени къой къыркъывум башланды. Ювукъларынгны да алып сен де шонда гелсенг – дей.

25– Гелмеймен, уланым, – деп жавап бере пача. – Сагъа тарыкъсыз юк болмайыкъ, шонда биз барыбыз да геле турмайыкъ.

Абсалам пачагъа нечакъы тилеп турса да, ол шонда бармагъа рази болмай. Амма пача ону шабагьатлай. 26Шо заман Абсалам:

– Сен гелмей бусанг, бизин булан агъам Амнонгъа барма изну бер, – дей.

Пача огъар:

– Не эте ол сени булан гелип? – деп сорай.

27Амма Абсалам тилей туруп, пачаны рази эте, ол да Амнонну ва оьзюню къалгъан бары да уланларын ону булан йибере. Абсалам пачалагъа хас болгъан йыбав эте.

28Абсалам оьзюню адамларына булай буйрукъ бере:

– Къарагъыз, Амнон, чагъыр ичип, кеп болгъанда, мен сизге: «Уругъуз Амнонгъа», – дермен, шо заман ону оьлтюрерсиз. Къоркъмагъыз. Мен оьзюм тюгюлменми дагъы сизге шо буйрукъну береген? Къатып, къоччакъ кюйде туругъуз!

29Абсаламны адамлары Амнонгъа оьзлеге еси буюргъан кюйде эте. Пачаны бары да уланлары буса, къачырларына да минип, къачып гетелер. 30Олар ёлдагъы заман Давутгъа: «Абсалам пачаны бары да уланларын оьлтюрдю; оланы бири де къалмады», – деген хабар геле.

31Пача, туруп йиберип, уьстюндеги опурагъын йыртып ташлай ва жабаргъа ава. Къырыйында эретургъан ону бары да къуллары да оьзлени опуракъларын йыртып ташлайлар[+]. 32Амма Давутну агъасы Шимеаны уланы Ёнадап булай дей:

– Есим оьзюню бары да уланларын оьлтюрген деп ойлашмасын, янгыз Амнон оьлдю. Абсалам бу затланы барын да Амнон оьзюню къызардашы Тамарны хорлагъан гюнден берли ойлашгъан эди[+]. 33Есим пача оьзюню бары да уланлары оьлген деп къыйналып турмасын. Янгыз Амнон оьлдю.

34Шо вакътиде буса Абсалам къачып гете. Къаравулда токътагъан жагьил улан, къарап, тёбени бетинден таба Гьоронайымны ёлундан тюшюп гелеген кёп адамны гёре. 35Ёнадап пачагъа:

– Муна, шо гелеген сени уланларынг, бары зат къуллукъчунг айтгъан кюйде болуп чыкъды, – дей.

36Ол сёйлеп битгенде, оькюрюп йылай туруп пачаны уланлары гирип гелелер. Пача оьзю де, ону бары да къуллукъчулары да гьынкъгъа тюшюп йылайлар. 37Абсалам буса, къачып, Аммигьутну уланы, Гешурну пачасы Талмайны ягъына гелип токътай. Давут пача буса гюн сайын уланына яс этип тура[+]. 38Абсалам, къачып, Гешургъа етип, шонда уьч йыл къала. 39Пача буса Абсаламны сагъынып тура, неге тюгюл де ол Амнонну оьлтюрюп рагьатланып токътагъан болгъан.

### 14


Ёап Абсаламны Ерусалимге къайтывун гьазирлей

1Давут пача Абсаламны бек сагъынгъан болгъан. Саруяны уланы Ёап шо гьакъда биле. 2Текоа деген ерде бек гьакъыллы къатын яшай болгъан. Ёап Текоагъа ону гелтирсин деп артындан йибере. Ол шо къатынгъа булай дей:

– Йылайгъан болуп гёрюнерсен. Къаралар гиерсен, арив ийис гелтиреген затланы да сюртмессен. Оьзюнгню оьлген адамгъа кёп гюнлер яс эте туруп оьтгерген къатын йимик тутарсан. 3Пачаны ягъына да барып, шу сёзлени айтарсан.

Ёап къатынгъа не айтма тарыгъын уьйрете.

4Текоалы шо къатын пачаны ягъына гиргенде, баш да ийип, бети булан ерге багъып йыгъыла ва огъар:

– Магъа кёмек эт, гьей пачам! – дей[+].

5Пача огъар:

– Не къыйынынг бар сени? – деп сорай.

Къатын булай дей:

– Мен тул къалгъан къатынман, эрим оьлген. 6Мени эки уланым бар эди. Олар авлакъда бир-бири булан ябушгъанлар, шонда оланы айырма бирев де болмагъан. Оланы бириси уруп башгъасын оьлтюрген. 7Муна, гьали магъа къаршы савлай тухум гётерилген. Олар: «Агъасын оьлтюрген уланынгны гёрсет. Ол агъасын оьлтюрген саялы, биз ону оьзюн оьлтюрежекбиз. Биргине-бир варисни ёкъ этип къоя бусакъ да, биз шо ишни этежекбиз», – дейлер. Олар, мени къалып турагъан ахырынчы жыжымымны да сёндюрюп, дюньяланы уьстюнде эримни не атын, не варисин къоймажакъ.

8Пача шо къатынгъа:

– Уьюнге къайт, сени гьайынгны мен этермен, – дей.

9Амма текоалы къатын:

– Есим, пачам! Пачагъа, ону тахына айып юкъгъанча, оьзюм де, атамны агьлюсю де биябур болуп къалайыкъ, – дей[+].

10Пача:

– Эгер де ким буса да бирев сени айыплап йиберсе, ону мени яныма гелтирерсен, ол дагъы сагъа тиймежек, – деп жавап бере.

11Къатын:

– Тёгюлген къан саялы къанлы дагъы да оьч алма болмасын ва мени уланым оьлмесин учун, сен, пачам, Раббибизни, Аллагьыбызны, эсгерип турарсан, – дей.

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, – дей ол, – уланынгны башындан ерге бир тюк де тюшмежек[+].

12Шо заман къатын:

– Магъа, сени къаравашынга, есим пачагъа сёз айтма изну бер, – дей.

– Айт, – деп сеслене ол.

13Къатын булай дей:

– Неге дагъы сен Аллагьны халкъына къаршы шолай затны ойлашып болдунг? Шолай айта туруп, сен оьзюнг оьзюнгню айыплайгъан болмаймысан дагъы? Сен оьзюнгню къувалангъан уланынгны къайтармадынг чы. 14Биз бирибиз де оьлмей къалмажакъбыз; биз ерге тёгюлген, оьзюн жыйма бажарылмайгъан сувгъа ошайбыз. Амма Аллагь оьлюмге тарытмай, Ол Оьзю гери ургъан адам гери урулуп къалмасын деп ойлай[+]. 15Муна, мен есим пачагъа шу затны айтма гелгенмен, неге тюгюл де халкъ мени къоркъутду. Мен, сени къаравашынг: «Пачам булан сёйлеп къарайым, балики, ол къаравашы тилейген затны этер. 16Балики, пачам мени оьзюмню ва уланымны бизге Аллагь берген есликден магьрюм этме къарайгъан адамдан къутултар», – деп ойлашаман. 17Муна, мен, сени къаравашынг: «Есимни, пачамны, сёзю магъа рагьатлыкъ гелтирсин дагъы, неге тюгюл де пачам Аллагьны яхшыны ямандан айырып билеген малайиги йимикдир. Раббибиз, Аллагьыбыз, оьзюнг булан болуп турсун дагъы!» – деймен[+].

18Пача шо къатынгъа:

– Мен сагъа соражакъ затны яшырмай айт, – дей.

– Есим пача сёйлесин, – дей къатын.

19Пача:

– Бу затлар бары да Ёапны иши тюгюлмю экен дагъы? – деп сорай.

Къатын булай жавап бере:

– Сени атынгны тутуп ант этемен, есим, пачам, сен бир ишде де янгылыш болуп болмайсан. Дюр, буланы магъа этме де, айтма да сени къулунг Ёап уьйретди. 20Буланы къулунг Ёап гьали болуп турагъан гьалны алышдырмакъ муратда этди. Есимни гьикматлыгъы Аллагьны малайигини гьикматлыгъы йимикдир. Олдур ер юзюнде болуп турагъан бары да затны билеген[+].

21Пача Ёапгъа:

– Яхшы, мен шо затны этермен. Бар, Абсаламны къайтар, – дей.

22Ёап, ерге де къапланып, пачагъа баш ие ва ону шабагьатлай. Ёап:

– Есим пача, бугюн мен, сени къулунг, сени ягъынгдан якълав тапгъанымны англадым, неге тюгюл де пачам оьзюню къулуну тилевюн кютдю, – дей.

23Ёап, Гешургъа барып, Абсаламны Ерусалимге къайтара[+]. 24Амма Давут:

– Абсалам оьзюню уьюне гетсин, ол мени бетимни гёрмесин, – дей.

Пачаны бетин де гёрмейли, Абсалам уьюне гете.


Абсалам Давут булан яраша

25Бютюн Исрайылда Абсалам йимик шолай исбайы, ону гёрген шонча да гьайран болардай дагъы эргиши болмагъан. Башындан аягъына ерли онда гьеч бир нукъсанлыкъ болмагъан. 26Абсалам гьар гезик башын къыркъгъанда (ол башын йылда бир, чачлары бек авур болгъанда, къыркъа болгъан), ол чачларын тартып къарай болгъан ва шолар пачаны эки юз шекели[*] чакъы тарта болгъан.

27Абсаламдан уьч улан ва бир къыз тува. Къызыны аты Тамар болгъан. Ол бек исбайы къыз болгъан[+].

28Абсалам Ерусалимде эки йыл пачаны бетин гёрмеген кюйде яшап тура. 29Ёапны пачаны ягъына йибермек учун, Абсалам ону артындан адамлар йибере. Амма Ёап пачаны ягъына барма рази болмай. Шо заман Абсалам адамларын экинчилей йибере, амма Ёап бу гезик де барма рази болмай. 30Шо заман ол къуллукъчуларына:

– Ёапны меникини къырыйындагъы авлагъын гёремисиз, шонда арпа чачылгъан. Барып, шогъар от салыгъыз, – дей.

Абсаламны къуллукъчулары да авлакъгъа от сала. 31Шо заман Ёап туруп, Абсаламны уьюне геле ва огъар:

– Неге сени къуллукъчуларынг авлагъыма от салды? – деп сорай.

32Абсалам Ёапгъа булай жавап бере:

– Муна, мен сени янынга: «Мен Гешурдан не учун гелгенмен? Шо гьакъда сени пачагъа сорама йиберме сюе эдим. Сени шо саялы чакъыра эдим. Эгер де мен гьали де шонда къалгъан болгъан эдим буса, оьзюме яхшы болажакъ эди!» – деп айтып йибере эдим. Мен пачаны бетин гёрме сюемен. Эгер де мени гьеч бир айыбым бар буса, ол мени оьлюмге тарытсын[+].

33Ёап пачаны ягъына барып, огъар бу лакъырны етишдире. Пача Абсаламны чакъыра; ол да пачаны ягъына гелип, тап ерге ерли баш ие. Пача буса Абсаламны оьбе.

### 15


Абсаламны питнеси

1Шондан сонг Абсалам оьзюне алды булан чабып юрюйген атарба, атлар ва элли нёкер тута[+]. 2Танг булан туруп, ол шагьарны къапуларына багъып элтеген ёлну ягъасында токътай болгъан. Гьар гезик бирев пачаны ягъына арз булан дувангъа бара буса, Абсалам ону чакъырып:

– Сен къайсы шагьардансан? – деп сорай болгъан.

Ол:

– Исрайылны палан къавумунданман,[†] – деп жавап бере болгъан[+].

3Абсалам огъар:

– Къанунгъа гёре чи сен тюзсен, амма пачаны ягъында сагъа тынглажакъ адам болмас, – дей болгъан.

4Сонг Абсалам:

– Эгер де мени уьлкени дуванчысы этип белгилеген болгъан эди буса! Шо заман арзы неде къыйыны булангъы гьар ким де мени ягъыма гелип болар эди, мен де ону масъаласын адилли кюйде чечер эдим, – деп къоша болгъан.

5Гьар гезик Абсаламны ягъына ким баш ие туруп гелсе, ол шо адамгъа къол узата, ону къучакълай ва оьбе болгъан. 6Пачаны ягъына тюзлюкню ахтара туруп гелеген бары да исрайыллылар булан Абсалам оьзюн шолай тута болгъан. Гьона шолай ол бары да исрайыллыланы юреклерине яшыртгъын ёл сала болгъан. 7Дёртюнчю йылны ахырына таба Абсалам пачагъа булай дей:

– Магъа, Гьабрунгъа да барып, мен Раббибизге этген антны кютме изну бер. 8Арамдагъы Гешурда турагъанда, мен булай ант этген эдим: эгер де Раббибиз мени Ерусалимге къайтарса, мен Гьабрунда Огъар сужда къылажакъман[+].

9Пача огъар:

– Парахатынга бар, – дей.

Абсалам гете. 10Ол яшыртгъын чавушларын Исрайылны бары да къавумларына булай айтмакъ учун йибере:

– Зурнайланы тавушун эшитгендокъ, сиз: «Абсалам Гьабрунда пача тахына минип олтурду», – деп айтарсыз.

11Ерусалимден Абсалам булан бирче эки юз адам бара. Олар чакъырывну гьакъ юрекден къабул этип баралар ва бу ишни гьакъында бир зат да билмейлер. 12Тас этивлеге тарый туруп, Абсалам Гило шагьаргъа Давутну ойчусу гилолу Агьитопелни артындан йибере. Шолай питне гюч алып тербей, Абсаламны якъчыларыны санаву буса баргъан сайын арта бара[+].


Давут къача

13Давутну янына чавуш гелип:

– Исрайыллылар Абсаламны ягъын туталар, – дей[+].

14Давут оьзю булан Ерусалимде болгъан бары да ювукъларына булай дей:

– Жыйылыгъыз! Биз къачма тарыкъбыз, ёгъесе бирибиз де Абсаламдан къутулуп болмажакъбыз. Алгъасайыкъ, тез гетейик, ёгъесе ол, тез артыбыздан да етип, бизге бир балагь гелтирежек, барыбызны да къылычгъа тутажакъ[+].

15Пачаны ювукълары:

– Биз, сени къуллукъчуларынг, сен, есибиз, айтгъан бары да затны кютме гьазирбиз, – дейлер.

16Оьзюн узатып юрюйген уьюндегилери де булан пача ёлгъа тюше. Амма къаласына гёз къарата турсун деп, он къаравашын къоя[+]. 17Оьзюн узатып юрюйген бютюн халкъ да булан пача ёлгъа тюше. Бираз юрюген сонг, олар токътайлар. 18Пачаны бары да адамлары бары да керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклери булан ону артына тюшюп юрюйлер. Пачаны Гатдан берли узатып юрюйген алты юз гатлы буса ону алды булан юрюйлер[+].

19Пача гатлы Иттайгъа булай дей:

– Сагъа негер тарыкъдыр бизин булан гелмеге? Барып, Абсалам пача булан къалып къал. Сен ятсан, ватанынгдан къувалангъан адамсан. 20Сен тюнегюн гелген адамсан. Бугюн буса, оьзюм де къайда барагъанымны билмей турагъанда, сени оьзюбюз булан онда-мунда айланып турма борчлу этейими дагъы? Къайтып къал, оьзюнг булан ватандашларынгны да ала бар. Сени булан рагьму да, аминлик де болуп турсун дагъы.

21Амма Иттай пачагъа:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мени есим пача къайда болуп турса да, магъа сав къалма неде оьлме тюшюп къалса да, шонда мен де, сени къулунг да, болуп туражакъман, – деп жавап бере.

22Давут Иттайгъа:

– Буса бар, алгъа багъып юрю, – дей.

Гатлы Иттай да оьзю булангъы бары да адамлары ва яшлары да булан алгъа чыгъып юрюме башлай.

23Пачаны адамлары юрюйген вакътиде бютюн уьлке къычырып йылай. Пача Кидрон къолну къыркъып чыгъа ва бютюн халкъ дангылгъа багъып тербене[+].

24Шонда Садок булан бирче ону узатып ва Аллагьны сандыгъын алып юрюйген левлилер де болгъанлар. Олар Аллагьны сандыгъын салалар. Бютюн халкъ шагьардан чыгъып къалгъанча, Абиатар къурбанлар[†] союп тура[+].

25Пача Садокгъа булай дей:

– Аллагьны сандыгъын шагьаргъа къайтарып бер. Эгер де магъа Раббибизни рагьмусу болса, Ол мени къайтарып, магъа янгыдан сандыкъны[†] ва шо сакъланагъан ерни гёрме имканлыкъ бережек. 26Эгер де Ол: «Сен Магъа тарыкъ тюгюлсен», – десе, мен гьазирмен. Раббибиз магъа тийишли гёрген затын этсин[+].

27Дагъы да пача дин къуллукъчу[†] Садокгъа булай дей:

– Сен гележекни алданокъ билеген адамсан чы! Уланынг Агьимаас ва Абиатарны уланы Ёнатан булан бирче парахатынга шагьаргъа къайтарсан. Сен де, Абиатар да оьзюгюз булан эки де уланыгъызны аларсыз[+]. 28Сизден хабар алгъанча, мен Урдунден[†] чыгъагъан гечивню ягъындагъы дангылда туражакъман.

29Садок ва Абиатар, Аллагьны сандыгъын Ерусалимге де къайтарып, шонда къалалар.

30Давут буса, йылай туруп, Зайтун тавгъа багъып гётериле. Ол яланаякъ болгъан ва ону башы ябыкъ болгъан. Ону булангъы бары да адамланы да башлары ябыкъ болгъан. Тавгъа гётериле туруп, олар да йылайлар[+]. 31Давутгъа: «Абсалам булангъы питнечилени арасында Агьитопел де бар», – деп айтгъанда буса, ол:

– Раббим, Агьитопелни генгешин маънасыз этип къой дагъы, – деп дуа эте[+].

32Давут тавну башына, Аллагьгъа сужда къылагъан ерге мингенде, ону алдына аркили Гьушай чыгъа. Ону опурагъы йыртылгъан болгъан ва башы чанг болгъан. 33Давут огъар булай дей:

– Эгер де мени булан гелсенг, сен магъа юк болуп токътажакъсан[+]. 34Эгер де шагьаргъа да къайтып, Абсаламгъа: «Пачам, мен сени къуллукъчунг болуп къалайым. Алда мен атангны къуллукъчусу эдим, гьали буса сени къуллукъчунг болуп къалайым», – десенг, Агьитопелни генгешин де тозуп, магъа кёмек этип болажакъсан[+]. 35Шонда сени булан дин къуллукъчулар Садок ва Абиатар болажакълар. Олагъа пачаны къаласында бары да эшитгенингни етишдирерсен. 36Оланы эки уланы, Садокну уланы Агьимаас ва Абиатарны уланы Ёнатан, оьзлер булан. Бары да эшитгенигизни магъа олардан таба етишдирерсиз[+].

37Абсалам шагьаргъа гиреген вакътиде Давутну къурдашы Гьушай да Ерусалимге геле.

### 16


Сибаны ялгъаны

1Давут тавну башындан бираз энишленгенде, огъар Мепибошетни къуллукъчусу Сиба ёлугъуп къала. Ону югю булангъы эки эшеги болгъан. Шо эшеклеге эки юз экмек, юз кишмиш байлам, юз инжир байлам ва ичинде чагъыры булангъы хуржун юкленген болгъан[+].

2Пача Сибагъа:

– Буланы не этесен? – деп сорай.

Сиба:

– Эшеклер – пачаны къардашлары уьстюне минип юрюсюн учун, экмеклер булан емишлер – жагьил уланлар ашасын учун, чагъыр – дангылда къаркъарасы бошагъанлагъа гюч бермек учун, – деп жавап бере[+].

3Шо заман пача:

– Есингни уланыны уланы къайдадыр дагъы? – деп сорай.

Сиба огъар булай жавап бере:

– Ол гьали Ерусалимде, неге тюгюл де: «Бугюн Исрайылны къавуму[†] магъа уллу атамны гьакимлигин къайтаражакъ», – деп ойлаша[+].

4Шо заман пача Сибагъа:

– Алда Мепибошетники болгъан бары да зат гьали сеникидир, – дей.

– Тап ерге тийип къалгъанча башымны иемен сагъа, есим пача, – дей Сиба. – Сагъа ярап къалайым дагъы.


Шимей Давутгъа налат бере

5Давут Багьуримге ювукълашгъанда, шондан Шаулну тухумундан бир адам чыгъа. Ол Гераны уланы Шимей болгъан. Ол налат бере туруп юрюй. 6Давутну онг ва сол янларында асгерчилери де, къаравуллары да барына да къарамайлы, Шимей огъар ва ону ювукъларына багъып ташлар ата. 7Налат бере туруп, ол булай дей:

– Лагь бол! Лагь бол! Оьлтюрювчю! Ярахсыз! 8Сен Шаулну орнуна пача болуп олтуруп токътадынг. Ону тухумуну ичинде тёкген къанынг учун Раббибиз сагъа тийишлисин берди. Раббибиз гьакимликни уланынг Абсаламгъа берди. Сагъа буса балагь къопду, неге тюгюл де сен оьлтюрювчюсен!

9Саруяны уланы Абишай пачагъа:

– Бу оьлген ит неге есиме, пачабызгъа налат бере? Магъа, барып, уруп ону башын тюшюрме изну бер, – дей[+].

10Амма пача булай дей:

– Саруяны уланлары, шо сизин ишигиз тюгюл. Шимей налат бере болгъан сонг, Раббибиз огъар: «Давутгъа налат бер», – деп айтгъандыр. Кимдир дагъы огъар: «Бу затны сен неге этесен?» – деп айтып болагъан[+].

11Давут Абишайгъа ва оьзюню бары да ювукъларына булай дей:

– Оьзюмню белимден тувгъан уланым мени оьлтюрме къарай. Бир къайдагъы буньяминлини гьакъында буса не айтарсан?! Къоюп къоюгъуз ону. Налат бере турсун, неге тюгюл де огъар шолай деп Раббибиз айтгъандыр. 12Балики, Раббибиз башыма къопгъан балагьны гёрюп, мен бугюн эшитип турагъан налатлар саялы магъа рагьмусун гёрсетер.

13Давут оьзюню адамлары да булан янгыдан ёлгъа тюше. Шимей буса Давутну къаршысында, тавну бети булан юрюй туруп, огъар налат бере, огъар багъып ташлар ата ва хум чача. 14Пача ва ону булангъы бары да адамлар бек арыгъан гьалында Урдунгъа[†] етелер ва шонда ял алма токътайлар.


Абсалам Ерусалимде

15Шо вакътиде буса Абсалам ва бары да исрайыллылар Ерусалимге гирелер. Олар булан Агьитопел де бола. 16Давутну къурдашы аркили Гьушай Абсаламны ягъына геле. Гьушай огъар:

– Яшасын пачабыз! Яшасын пачабыз! – дей[+].

17Абсалам Гьушайгъа:

– Буму магъа, оьзюнгню къурдашынга, бакъгъан якъдагъы сени аминлигинг? Неге сен Давут булан бармадынг? – деп сорай.

18Гьушай Абсаламгъа булай дей:

– Ёкъ. Давутну Раббибиз, бу халкъ ва бары да исрайыллылар танглады, шо саялы да мен сени янынгман ва шо кююмде къалып да туражакъман. 19Давутну уланына къуллукъ этмейли, кимге къуллукъ этейим дагъы мен? Ону уланына тюгюлмю дагъы? Атанга къуллукъ этгеним йимик, тап шо кюйде мен сагъа да къуллукъ этип туражакъман.

20Абсалам Агьитопелге:

– Бизге таклифингни бер. Биз не этме герекбиз? – дей

21Агьитопел:

– Атангны къалагъа гёз къарата турсун деп къойгъан къаравашлары булан ятарсан. Шо заман бютюн Исрайыл атанг сени гёрюп ярамайгъан болгъанын эшитер, сени янынгны тутгъанланы тавакаллыгъын да беклешдирип къояр, – деп жавап бере[+].

22Къаланы къалкъысында Абсаламгъа чатыр[†] къуралар, ол да бютюн Исрайылны гёз алдында атасыны къаравашлары булан ятып тура[+].

23Агьитопел берген таклиф шо гюнлерде ким буса да бирев Аллагьны каламын ахтаргъангъа тенг геле болгъан. Агьитопелни Давут учун да, Абсалам учун да берген гьар таклифи шолай болгъан.

### 17


Агьитопелни ва Гьушайны таклифлери

1Агьитопел Абсаламгъа булай дей:

– Он эки минг адамны да айырып алып, магъа бу гече Давутну артындан тюшме изну бер. 2Абсалам гьалсыз, гючсюз заманны ичинде огъар чапгъын этейим. Мен огъар гьуя-гьарай салдырайым, шо заман ону булангъы бары да адамлар къачып гетежеклер. Мен бир пачаны йыгъарман, 3амма сагъа бютюн асгерни къайтарарман. Шоллукъда, бары асгер сеники болуп къалажакъ, неге тюгюл де сагъа биревню, сен оьзюн гьызарлап юрюйген адамны оьлтюрме, асгерни буса сакълама тарыкъ.

4Агьитопелни бу хыялы Абсаламны ва Исрайылны бары да тамазаларыны кепине геле. 5Амма Абсалам:

– Аркили Гьушайны чакъырыгъыз, огъар тынглап къарайыкъ. Ол не айтар экен? – дей[+].

6Гьушай Абсаламны ягъына гелгенде, ол:

– Бу таклифни Агьитопел берди. Ол айтагъан кюйде этейикми? Эгер де этмей бусакъ, оьзюнгню оюнгну айтып бер, – дей.

7Гьушай Абсаламгъа булай жавап къайтара:

– Агьитопел бу гезик берген таклиф ончакъы яхшы тюгюл. 8Сен атангны да, ону адамларын да таныйсан. Олар къудратлы асгерчилер. Олар оьзюнден балаларын чыгъарып алгъан къутургъан къыр ана аювгъа ошап къалгъан. Ондан къайры да, сени атанг – сынаву булангъы асгерчи; ол асгери булан гече къалып турмажакъ[+]. 9Ол буссагьатда да бир анакъгъа неде бир ерге гирип яшынып турадыр. Эгер де сени асгерчилеринге ол башлап чапгъын этсе, шо гьакъда эшитген гьар ким: «Абсаламны артына тюшгенлер тюп болдулар», – дежек. 10Шо заман гьатта оьзюню юреги арсланныкидей инг де къоччакъ асгерчи де къоркъмакълыгъындан бюдюреп къалажакъ, неге тюгюл де бютюн Исрайыл сени атанг къудратлы асгерчи экенни, ону булангъылар да игит экенни биле.

11Шо саялы да мени сагъа таклифим шудур: Дандан тутуп Беершебагъа ерлиги бютюн Исрайылны халкъы денгиз ягъадагъы къайыр бюртюкню санавудай кёпдюр. Бары да исрайыллылар сени айлананга жыйылсын, сен де оланы ябушувгъа алып юрю. 12Шо заман, пача не ерде болуп къалса да, биз огъар чапгъын этербиз ва топуракъгъа чыкъ нечик тюше буса, биз де шолай ону уьстюне чабарбыз. Не ол оьзю, не ону адамларындан бирев де сав къалмас. 13Эгер де пача къайсы буса да бир шагьаргъа гирип яшынса, бютюн Исрайыл шо шагьаргъа аркъанлар гелтирежек, биз де ондан оьзюнден бир таш гесек къалып къалгъанча ону оьзенге багъып сюйреп турарбыз.

14Абсалам ва бары да исрайыллылар:

– Аркили Гьушайны таклифи Агьитопелникинден къолай, – дейлер.

Абсаламгъа балагь гелтирмек учун, Раббибиз Агьитопелни яхшы таклифин шолай бузма буюргъан[+].


Гьушай Давутгъа алдын билдире

15Гьушай Садок ва Абиатар деген дин къуллукъчулагъа:[†]

– Агьитопел Абсаламгъа да, Исрайылны тамазаларына да булай этерсиз деген эди, мен буса башгъача этерсиз деген эдим. 16Гьасили, тезликде Давутгъа: «Урдунден[†] чыгъагъан гечивню ягъында гече къалмассан; не болуп къала буса да, оьтюп чыгъарсан, ёгъесе пача ва ону булангъы бары да адамлар къырылып къалажакълар», – деп билдирмек учун адам йиберигиз.

17Ёнатан да, Агьимаас да Эн-Рогелде токътагъан болгъанлар. Къараваш барып олагъа, олар буса Давут пачагъа билдирме герек болгъанлар, неге тюгюл де олар шагьарда гёрюнме тавакаллыкъ этмей болгъанлар[+]. 18Тек оланы бир жагьил улан гёрюп къоя ва ол шо гьакъда Абсаламгъа билдире. Шо саялы да олар экевю де, чалт гетип, Багьуримдеги бир адамны уьюне багъып гелелер. Шо адамны абзарында къуюсу болгъан, олар да шону ичине гирип яшыналар. 19Ону къатыны, шаршав алып, шону къуюну ярывуну уьстюнден тартып яйып, шогъар ярма себелеп къоя. Шо гьакъда бирев де бир зат да билмей болгъан. 20Абсаламны адамлары, шо къатынны уьюне гирип:

– Агьимаас да, Ёнатан да къайдадыр? – деп сорай.

Къатын олагъа:

– Олар ташгъындан таба оьтюп чыкъдылар, – дей.

Шо адамлар излеп айланалар, амма биревню де тапмайлы, Ерусалимге къайтып гелелер. 21Олар гетген сонг, шо экев, къуюну ичинден чыгъып, Давутгъа билдирме гетелер. Олар Давутгъа:

– Чалт ёлгъа тюш, оьзенден оьтюп чыкъ; Агьитопел сагъа къаршы олай-булай таклиф этди, – дейлер.

22Давут оьзю булангъы адамлары да булан ёлгъа тюше ва Урдундан оьтюп чыгъа. Танггъа таба Урдундан оьтюп чыкъмагъан бирев де къалмай.

23Агьитопел оьзюню таклифи кютюлмегенни гёргенде, ол, эшегин де ерлеп, уьюне, оьзюню шагьарына багъып тербене. Ол, оьзюню мюлкюне байлавлу къарар да чыгъарып, асылып оьле. Агьитопел шолай оьле ва ону атасыны къабурунда гёмелер[+].

24Давут Магьанайимге геле, Абсалам буса бары да исрайыллылар да булан бирче Урдундан оьтюп чыгъа. 25Абсалам Ёапны орнуна асгерге башчы этип Амасаны сала. Амаса исрайыллы Итра деген адамны уланы болгъан. Итра Нагьашны къызы, Саруяны къызардашы, Ёапны анасы Абигъайылны къатын этип алгъан болгъан[+]. 26Исрайыллылар ва Абсалам Гилат топурагъында къонушалар.

27Давут Магьанайимге гелгенде, аммунлу Раббадан чыкъгъан Нагьашны уланы Шоби, Ло-Дебардан чыкъгъан Аммиелни уланы Макир ва Рогелимден чыкъгъан гилатлы Барзиллай[+] 28-29тёшек-орун, пиялалар ва маркъар савутлар алып гелелер. Олар Давутгъа ва ону адамларына ашамакъ учун дагъы да будай ва арпа, ун ва къызартылгъан урлукъ, нохут ва тепеле, бал ва чийбишлакъ, къойлар ва сыйыр сютден этилген бишлакъ алып гелелер, неге тюгюл де олар:

– Адамлар дангылда туруп ач болгъанлар, къавшалгъанлар ва ашама сюелер, – дейлер[+].

### 18


Давут ябушувгъа гьазирлене

1Давут, оьзю булангъы адамлагъа да къарап чыгъып, оланы уьстюне минг асгерчини башчыларын ва юз асгерчини башчыларын белгилей. 2Давут асгерчилени уьч пай этгенде бир пайын Ёапны башчылыгъыны тюбюнде, бир пайын Саруяны уланы Абишайны башчылыгъыны тюбюнде ва бирдагъы пайын гатлы Иттайны башчылыгъыны тюбюнде белгилеп, ёлгъа сала. Пача асгерчилеге:

– Мен оьзюм де сизин булан гележекмен, – дей[+].

3Амма адамлар булай дей:

– Гелме. Эгер де бизге къачма тюшюп къалса, олар шогъар тергев бакъдырмажакълар. Гьатта бизин яртыбыз къырылып къалса да, олар тергев бакъдырмажакълар. Амма сен бизден он мингибизге тиесен. Шо саялы сен бизге шагьардан туруп кёмек этсенг, яхшы болажакъ.

4Пача:

– Мен сизге яхшы болагъан кюйде этежекмен, – деп жавап бере.

Бютюн халкъ, юзлеп ва минглеп бёлюклер болуп токътагъанча, пача къапуну алдында эретуруп тура. 5Пача Ёапгъа, Абишайгъа ва Иттайгъа:

– Мени хатиримден уланым Абсаламгъа рагьмулу янашыгъыз, – деп буйрукъ бере.

Бары да асгерчилер пача гьар асгербашчыгъа Абсалам булан байлавлу береген буйрукъну эшителер.


Абсаламны оьлюмю

6Исрайыл булан ябушмакъ учун, асгер авлакъгъа чыгъа. Ябушув Эпрайим агъачлыгъында юрюле. 7Шонда Давутну адамлары исрайыллыланы асгерин дагъыта. Шо гюн кёплер – йигирма минг адам – къырыла. 8Ябушув дёрт де якъны айланып юрюле. Шо гюн къылычдан эсе агъачлыкъ артыкъ адамны къыра.[*]

9Абсаламгъа Давутну адамлары булан ёлукъма тюше. Ол оьзюню къачырына минип олтургъан болгъан. Къачыр уллу эмен терекни тюбюнден чабып барагъанда, Абсаламны башы къалын бутакъланы арасына къысдырылып къала. Ол оьзю гьавада илинген гьалында къала, минген къачыры буса ариге чыгъып гете. 10Шону гёрген бирев Ёапгъа:

– Мен гьали буссагьат эменге илинген Абсаламны гёрдюм, – деп етишдире.

11Ёап оьзюне шону етишдирген адамгъа:

– Не зат?! Сен ону гёрдюнгмю? Неге сен ону тап шонда ерге тюшюрюп къоймадынг? Мен сени кёп сююп он шекел гюмюш де, белбав да булан савгъатлажакъ эдим, – дей.

12Амма шо адам булай жавап бере:

– Гьатта магъа он минг шекел тартып берген эди буса да, пачаны уланына мен къол гётерип болмас эдим. Пача сагъа да, Абишайгъа да, Иттайгъа да: «Мени хатиримден уланым Абсаламны якълагъыз», – деп айтгъанын биз оьзюбюз эшитдик. 13Бирдагъы якъдан, эгер де мен тавакаллыкъ этген эдим буса, пачадан бир затны да яшырма бажарылмай чы, оьзюнг ягъада къалып къалажакъ эдинг.

14Ёап:

– Сагъа заманымны зая этип турма сюймеймен, – дей.

Ёап къолуна уьч гиччи сюнгюню ала ва Абсалам эменге илинген вакътисинде, ол шоланы ону юрегине багъып чанча. 15Ёапны он савутчусу Абсаламны къуршап алалар ва ону чанчып оьлтюрелер.

16Сонг Ёап зурнайын согъа, асгерчилер де исрайыллыланы гьызарлайгъанын тамамлай; неге тюгюл де оланы Ёап токътата. 17Олар, Абсаламны алып, ону агъачлыкъда бир уллу ойтангъа ташлап, шону уьстюнде бир залим таш тёбе этип къоялар. Шо вакътиде буса бары да исрайыллылар уьйлерине къачып тозулалар. 18Оьзю савунда Абсалам, бир таш алып, шону оьзюне сын гьисапда Пачаланы къолу деген ерге салып къойгъан болгъан, неге тюгюл де ол: «Атым эсде сакъланып къалар йимик, мени уланым ёкъ», – деп ойлаша болгъан. Ол ташгъа оьзюню атын къоя ва бугюнлеге ерли де шогъар «Абсаламны сыны» деп айтылып юрюле[+].


Давутгъа Абсалам оьлген деген хабарны етишдирелер

19Садокну уланы Агьимаас буса:

– Раббибиз пачаны оьзюню душманларындан азат этди. Магъа чабып барып пачагъа шо хабарны етишдирме изну бер, – дей.

20– Хабарны бугюн сен етишдирмежексен, – дей Ёап. – Хабарланы сен дагъы гезиклер етишдирме болажакъсан. Амма бугюн шону этме, неге тюгюл де пачаны уланы оьлдю.

21Ёап бир кушлугъа[*]:

– Барып, пачагъа гёргенингни айт, – дей.

Кушлу, Ёапгъа башын да ийип, чабып гете. 22Садокну уланы Агьимаас янгыдан Ёапгъа:

– Болгъаны болар, кушлуну арты булан магъа да чабып барма изну бер, – дей.

Амма Ёап:

– Уланым, сен неге барма сюесен? Шолай хабар саялы сен савгъатлар алмажакъсан, – деп жавап бере.

23Агьимаас:

– Болгъаны болар, мен чабып барма сюемен, – дей.

Ёап да:

– Чап! – дей

Агьимаас къолдагъы ёл булан чабып бара ва кушлудан оза. 24Давут тыш ва ич къапуланы аралыгъында олтуруп турагъан вакътиде къаравул баруну къапусуну къалкъысына гётериле. Ол къарап, янгыз чабып гелеген адамны гёре. 25Къаравул, пачаны чакъырып, огъар шо гьакъда айта. Пача:

– Эгер де ол янгыз буса, ол яхшы хабар алып гелеген болма герек, – дей.

Шо адам баргъан сайын ювукълашып тербей. 26Сонг къаравул чабып гелеген башгъа адамны гёре ва къапудан гиреген ердеги къаравулгъа:

– Муна, бирдагъы адам чабып геле тура! – деп къычыра.

Пача:

– Ол да яхшы хабар алып гелеген болма герек, – дей.

27Къаравул:

– Биринчисиники Садокну уланы Агьимаасны чабагъан кююне ошай деп эсиме геле, – дей.

– Бу яхшы адам, – дей пача. – Ол яхшы хабар алып геле[+].

28Агьимаас да, ювукълашып, пачагъа:

– Бары зат яхшы! – деп къычыра.

Агьимаас, тап ерге тийип къалгъанча пачагъа башын да ийип:

– Раббибизге, сени Аллагьынга шюкюр! Есим, пачам, Ол сагъа къолун гётерген адамланы оьзюнге берип къойду.

29Пача:

– Уланым Абсалам аманлыкъдамы? – деп сорай.

Агьимаас:

– Ёап пачаны къулун да, сени къулунг болгъан мени де йиберме айланагъан вакътиде гючлю гьалекликни гьис этдим. Амма мен шо не зат эди экенин англамадым, – деп жавап бере.

30Пача:

– Бир янгъа тайып, шунда токътап тур, – дей.

Агьимаас, бир янгъа тайып, шонда токътай.

31Кушлу гелип:

– Есим пача! Яхшы хабаргъа тынгла чы! Бугюн Раббибиз сени бары да сагъа башгётергенлерден къутгъарды, – дей.

32Пача кушлугъа:

– Уланым Абсалам аманлыкъдамы? – деп сорай.

Кушлу:

– Есим, пачам, сагъа башгётергенлени барысына да шо уланынга болгъан зат болуп къалсын дагъы, – деп жавап бере[+].

33Пача манг болуп къала. Ол, къапуну уьстюндеги уьйге де барып, йылап тербей. Юрюй туруп, ол:

– Вай, уланым Абсалам! Уланым Абсалам! Эгер де сени орнунга мен оьлюп бола болгъан эдим буса! Вай Абсалам, уланым, уланым! – деп айтып тербей.

### 19


Ёап Давутгъа оьпкелей

1Ёапгъа:

– Пача Абсаламгъа яс этип, огъар къайгъырып тура, – дейлер.

2Бары да асгерчилер учун шо гюнгю уьстюнлюк къайгъыгъа айланып къала, неге тюгюл де шо гюн асгерчилер: «Пача уланына къайгъырып тура», – деп айтылагъанны эшителер. 3Дав авлагъындан къачып биябур болгъанлар нечик къайта буса, шо гюн асгерчилер де шагьаргъа шолай яшыртгъын гирелер. 4Пача, бетин де ябып:

– Вай, уланым Абсалам! Вай Абсалам, уланым, уланым! – деп ярсалып къычыра.

5Ёап, пачаны ягъына уьйге гирип, булай дей:

– Бугюн сен уланларынгны, къызларынгны, къатынларынгны, къаравашларынгны гьали янгы оьлюмден къутгъаргъан бары да адамларынгны ер этип токътадынг. 6Сен оьзюнгню гёрюп ярамайгъанланы сюесен, оьзюнгню сюегенлени буса гёрюп ярамайсан. Бугюн сен асгербашчылар да, оланы адамлары да сени учун бир зат да тюгюлюн ачыкъ кюйде гёрсетип бердинг. Эгер де бугюн, Абсалам сав болуп, биз барыбыз да оьлген болгъан эдик буса, сен рази къалажакъ эдингни мен билемен. 7Чыгъып йиберип, адамларынгны тала чы. Раббибиз булан ант этемен, эгер де сен чыкъмасанг, гечеге сени бир адамынг да къалмажакъ. Сагъа шо зат жагьил заманынгдан тутуп, бугюнлеге ерли башынга тюшюп турагъан бары да балагьлардан да яман тиежек.

8Пача гётерилип, къапу алда олтура. Асгерчилеге: «Пача къапу алда олтургъан», – деп айтгъанда, олар бары да ону ягъына гелелер.


Давут Ерусалимге къайта

Шо вакътиде буса исрайыллылар уьйлерине къачалар[+]. 9Исрайылны бары да къавумларында[†] адамлар бир-бири булан булай айта туруп эришелер:

– Пача бизин душманларыбыздан къутгъарды; пилистимлилерден[†] де тап ол оьзю къутгъарды. Амма гьали буса ол Абсалам саялы уьлкебизден къачып тайгъан;[+] 10Оьзюбюзге пача этип белгилеген Абсалам буса давда оьлдю. Пачаны къайтарып гелтирмек учун, сиз неге бир зат сама да айтмайсыз?

11Давут пача дин къуллукъчулар[†] Садокгъа ва Абиатаргъа булай айтып йибере:

– Ягьудини тамазаларына: «Бары халкъ пачаны уьюне къайтма чакъыра. Сиз буса неге артда къаласыз? Бютюн Исрайылгъа айтылып турагъан хабар пачагъа, ону уьюндегилеге етишген чи[+]. 12Сиз мени агъа-инилеримсиздир, мени къаным-жанымсыздыр. Бары халкъ пачаны уьюне къайтма чакъыра. Сиз буса неге артда къаласыз?» – деп сорагъыз. 13Амасагъа буса: «Сен чи мени къаным-жанымсан. Эгер де гьали энниден сонг сен Ёапны орнуна асгеримни башчысы болмасанг, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын», – деп айтыгъыз[+].

14Ол ягьудилени къавумундагъыланы барын да шолай мюкюр эте, олар да пачагъа бир гёнгюлден:

– Оьзюнг де къайт, сени бары да адамларынг да къайтсын, – деп айтып йиберелер.

15Пача да къайта ва Урдунгъа[†] етип геле. Пачаны къаршыламакъ ва ону Урдунну бери ягъына чыгъармакъ учун, ягьудилилер Гилгалгъа гелелер.


Давутну рагьмусу

16Гераны уланы Шимей (ол Багьуримдеги буньяминли болгъан) ягьудилилер де булан бирче Давут пачаны къаршылама алгъасай[+]. 17Ону булан бир минг буньяминли ва шолай да Шаулну уьюндеги къуллукъчу Сиба, ону он беш уланы ва йигирма къуллукъчусу бола. Олар оьзюнде пача бар Урдунгъа алгъасайлар[+]. 18Пача булангъыланы ари якъгъа чыгъармакъ учун ва ол оьзю сюеген бары затны яшавгъа чыгъармакъ учун, олар оьзенни сай еринден юрюп чыгъалар. Гераны уланы Шимей Урдунну ари ягъына чыкъгъанда, пачаны алдында къучагъын да яйып, 19огъар булай дей:

– Есим, сен мен этген жинаятчы ишимни уьстюме салып къойма. Есим, мени пачам, сен Ерусалимни къоюп гетген гюн мен, сени къулунг, этген яманлыкъны эсге алып турма. Пачам, сен шону юрегингде сакълап турма[+]. 20Неге тюгюл де, мен гюнагь иш этгенимни билемен, амма есимни, пачамны къаршыламакъ учун, Юсупну уьюндегилерден мунда биринчилей мен гелгенмен.

21Саруяны уланы Абишай:

– Шу иш саялы Шимей оьлюмге тарылма тарыкъ, неге тюгюл де ол Раббибизни танглагъанын налатлай эди чи дагъы! – дей[+].

22Давут булай жавап бере:

– Сизде кёп гьайым бармы мени, Саруяны уланлары? Гьали несине сиз магъа къарыв къайтарасыз? Бугюн мен Исрайылны пачасы экенимни мен бек яхшы англайман. Шо саялы да Исрайылдагъы бирев де оьлюмге тарылмажакъ![+] 23Пача Шимейге:

– Сен оьлмежексен, – дей.

Пача огъар ант эте[+].

24Шаулну уланыны уланы Мепибошет де пачаны къаршылама чыгъа. Мепибошет, тап пача гетген гюнден тутуп, ол эсен-аман къайтгъан гюнге ерли аякъларын жувмагъан, мыйыкъларын юлюмеген ва опуракъларын жувмагъан болгъан[+]. 25Пачаны къаршыламакъ учун, ол Ерусалимден къайтып гелгенде, пача огъар:

– Мепибошет, сен неге мени булан гелмеген эдинг? – деп сорай.

26Ол булай жавап бере:

– Есим пача, мен, сени къулунг, акъсакъ экениме гёре: «Пачам булан бирче бармакъ учун, мен, эшегимни де ерлеп, шогъар минип барайым», – деп айтдым. Амма къуллукъчум Сиба мени сатып къойду. 27Ол дагъы да сени алдынгда магъа ялаябып сёйледи. Есим пача, сен Аллагьны малайиги йимиксендир; оьзюнг тийишли гёрген кюйде этип къой[+]. 28Мени уллу атамны наслулары сенден, есим пача, оьлюмден къайры затны къазанмагъанлар. Амма сен магъа, сени къулунга, сени тепсингде олтурагъанланы арасында ер бердинг. Мени пачадан дагъы да гьеч зат сама да тилеме намусум къабул этеми дагъы[+]?

29Пача огъар:

– Сагъа дагъы сёйлеме негер тарыкъдыр? Мен сагъа да, Сибагъа да авлакъланы пайлама буюраман, – дей.

30Мепибошет пачагъа:

– Есим пача уьюне эсен-аман къайтгъан болгъан сонг, ол барын да алсын, – дей.


Давут Барзиллай булан савболлаша

31Пача булан бирче Урдунну ари ягъына чыкъмакъ учун ва шондан таба ону узатмакъ учун, Рогелимден гилатлы Барзиллай да геле. 32Барзиллай бек къарт болгъан, огъар сексен йыл битген болгъан. Пача Магьанайимдеги заман Барзиллай ону тарыкълы затлар булан таъмин этип тургъан, неге тюгюл де ол бек бай болгъан[+]. 33Пача Барзиллайгъа:

– Урдунну ари ягъына мени булан сен де чыгъып, Ерусалимде мени булан яшап къал, мен буса сени тарыкълы затлар булан таъмин этип турарман, – дей.

34Амма Барзиллай пачагъа булай жавап бере:

– Пача булан Ерусалимге барардай магъа яшама ончакъы кёп къалмагъан. 35Гьали магъа сексен йыл бола, мен де яхшыны ямандан айырып болмайман. Ашайгъан-ичеген затны татывун табып болмайман. Йырчы эргишилени, къатынгишилени тавушларына тынглап да болмайман. Мен, сени къулунг, пачама намус салып не этейим[+]? 36Сени къулунг пача булан Урдунну ари ягъына ерли ончакъы юрюп болмас. Пачамны магъа бакъгъан якъдагъы шолай рагьмусуна лайыкълыманмы дагъы мен? 37Магъа, сени къулунга, къайтып къалма изну бер. Барып, ата-анам гёмюлген оьзюмню шагьарымда оьлейим. Муна сени къуллукъчунг Кимгьам. Есим пача булан Урдунну ари ягъына ол чыкъсын. Огъар тийишли гёрген бары да затынгны этерсен[+].

38Пача:

– Кимгьам мени булан чыгъар, мен де огъар сен тийишли гёргенни этермен. Сагъа буса кепинг сюйгенни этермен, – дей.

39Бары халкъ Урдунну ари ягъына чыгъа, шондан сонг пача да чыгъа. Пача Барзиллайны оьбе, ону шабагьатлай. Барзиллай да уьюне къайта.

40Пача Гилгалгъа чыкъгъанда, Кимгьам да ону булан бирче чыгъа. Ягьудини бары да асгерчилери ва Исрайылны асгерчилерини яртысы ону булан бирче баралар.


Исрайыллыланы ягьудилилер булангъы эришивлюгю

41Бираздан бары да исрайыллылар, пачаны ягъына да гелип, огъар:

– Неге бизин ягьудили къардашларыбыз, пачаны да урлап, ону да, ону уьюндегилени де бары да адамлары да булан бирче Урдунну ари ягъына чыгъарды? – деп сорайлар.

42Бары да ягьудилилер исрайыллылагъа:

– Пача бизин къанлы къардашыбыз. Биз шону шо саялы этдик. Шо зат саялы сиз неге къазапланасыз? Бизге пачаны ягъындан башгъа айрыча къонакълыкъ болдуму дагъы? Биз ондан савгъатлар алдыкъмы дагъы? – деп жавап берелер.

43Исрайыллылар ягьудилеге:

– Биз он къавум барбыз, шо саялы да пачагъа бизин он керен артыкъ ихтиярыбыз бар. Бизин неге гёрюп ярамайсыз дагъы сиз? Пачаны къайтарып гелтирмекни гьакъында башлап биз сёйлемедикми дагъы? – деп жавап берелер.

Буса да ягьудилилер исрайыллылардан эришип озалар.

### 20


Шебаны питнеси

1Шо ерде эсде ёкъдан Бикрини уланы, буньяминли Шеба деген бир питнечи чыгъа. Ол, зурнайын да согъуп, булай къычыра: – Давут гьали ким болуп къалгъан бизге? Ишайны уланы булан гьеч ишибиз ёкъ бизин! Уьйлеригизге къайтыгъыз, исрайыллылар![+]

2Бары да исрайыллылар, Бикрини уланы Шебаны артына тюшмек учун, Давутну къоюп гетелер. Амма ягьудилилер оьзлени пачасына амин кююнде къалалар ва ону артына да тюшюп, Урдундан[†] Ерусалимге багъып тербенелер. 3Давут Ерусалимдеги оьзюню къаласына къайтгъанда, ол къаласына къарамакъ учун къойгъан он къаравашын ала, олагъа къаравул да салып, уьйде бегитип къоя. Давут оланы бары да тарыкълы зат булан таъмин этип тура, амма олар булан ятмай. Олар, тул къатынлар йимик, тап оьлюп къалгъанча бегитилип сакъланып туралар[+].

4Пача Амасагъа:

– Уьч гюнню ичинде мени ягъыма ягьудилени жыярсан, оьзюнг де мунда боларсан, – дей[+].

5Амма Амаса ягьудилени чакъырма баргъанда, ол оьзюне пача белгилеген заманны ичинде ону тапшурувун кютюп болмай къала. 6Давут Абишайгъа:

– Гьали бизге Абсаламдан эсе Бикрини уланы Шебаны артыкъ заралы тиежек. Мени адамларымны да алып, Шебаны артындан тюш, ёгъесе ол, беклешген шагьарланы да табып, бизден яшынып токътажакъ, – дей.

7Башында Абишай да булан Ёапны адамлары керетлилер, пелетлилер ва бары да къудратлы асгерчилери де булан бирче ёл чыгъалар. Олар Бикрини уланы Шебаны артындан тюшмек учун, Ерусалимден чыгъалар[+].

8Олар Гибеондагъы уллу ярны ягъында токътагъанда, оланы алдына Амаса чыгъа. Ёапны уьстюнде асгерлик гийим болгъан. Ону белиндеги белбавгъа, къынгъа да сугъулуп, хынжал илинген болгъан. Ёап алгъа багъып чыкъгъанда, хантавлатып, хынжалын къындан чыгъарып къоя.

9Ёап Амасагъа:

– Сен, аврумай, яхшымысан, агъам? – дей.

Амасаны оьпмек учун, Ёап онг къолу булан ону сакъалындан таба тута. 10Амаса Ёапны къолундагъы хынжалны эслемей къоя. Ёап буса Амасаны къурсагъына шолай чанчып къоя чы, гьатта ону ич-бавуру ерге тёгюлюп гете ва ол оьлюп къала. Ёапгъа экинчилей чанчма тарыкъ да болмай. Ёап да, ону агъасы Абишай да Бикрини уланы Шебаны артындан чапма гиришелер[+]. 11Ёапны адамларындан бириси Амасаны сюегини уьстюнде токътагъан гьалында:

– Ёапгъа амин болгъанлар да, Давутну ягъын тутгъанлар да Ёапны артына тюшюгюз! – дей.

12Амаса къанына юзген гьалында ёлну ортасында сойралгъан болгъан ва шо адам бары да асгерчилер токътап къалагъанын гёре. Амасаны къырыйындан оьтегенлени барысы да токътап къалагъанын гёрюп, шо адам ону сюегин ёлдан сюйреп тайдыра ва ону уьстюне опуракъ ташлап къоя. 13Амасаны сюеги ёлдан тайдырылгъан сонг, бары халкъ, Ёапны артына да тюшюп, Бикрини уланы Шебаны артындан тербенелер.

14Шеба буса, Исрайылны бары да къавумларыны[†] топуракъларындан оьтюп, Абел-Бет-Маакагъа ерли ете. Шебаны тухумундагъылар барысы да ону къырыйына жыйыла ва ону артына тюшюп, шагьаргъа тербенелер[+]. 15Ёапны асгерчилери буса Шебаны Абел-Бет-Маакада къуршавгъа алалар. Олар шагьарны тышындагъы бекликлерини къырыйында топуракъ тёгюп аркъа эте. Олар баруну бузма къарайгъанда, 16бир гьакъыллы къатын шагьарны барусундан таба:

– Тынглагъыз! Тынглагъыз! Ёапгъа мунда гелсин деп айтыгъыз, мен ону булан сёйлейим, – деп къычыра.

17Ёап шо къатынны ягъына бара, ол да:

– Сенмисен Ёап? – деп сорай.

– Менмен, – деп жавап бере ол.

18Къатын булай дей:

– Кёпден берли: «Жавапны Абелден ахтарып къара», – деп айтып уьйренгенлер, жавапны да шонда тапгъанлар. 19Мен Исрайылда парахатлыкъны да, аминликни де сакълайгъанланы бирисимен, сен буса Исрайылда оьзюне ана деп айтылагъан шагьарны дагъытма къарайсан. Сен неге Раббибизни варислигин тозма сюесен?

20– Бир заманда да! – деп жавап бере Ёап. – Мен бир заманда да не тозмасман, не дагъытмасман! 21Шолай тюгюл. Бирев, Эпрайимни тав ерлеринден чыкъгъан Бикрини Шеба деген уланы, Давут пачагъа къолун гётерди. Янгыз ону къолгъа берип къоюгъуз, мен де шагьардан ари тайып къаларман.

Къатын Ёапгъа:

– Ону башы барудан таба алдынга ташланажакъ, – дей.

22Къатын оьзюню гьакъыллы таклифи де булан бютюн халкъны алдына чыгъа. Бикрини уланы Шебаны башын гесип алып, шону Ёапны алдына ташлайлар. Шо заман Ёап зурнайын согъа, ону адамлары шагьарны къырыйындан тайып тозулалар ва бары да уьйлерине гетелер. Ёап буса Ерусалимге пачаны ягъына къайта.


Давутну къардашлары


(2 Пач 8:15-18; 1 Тав 18:14-17 )

23[•]Ёап исрайыллыланы асгерини башын тутгъан болгъан; Ёяданы уланы Беная керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклерини башын тутгъан болгъан;[+] 24ихтиярлары ёкъ ишчилеге гёз къаравул Адонирамгъа тапшурулгъан болгъан; Агьилутну уланы Ёшапат таварихчиси болгъан;[+] 25Шева языв ишлени юрюте болгъан; Садок ва Абиатар дин къуллукъчулар[†] болгъанлар;[+] 26яирли Ирагь да Давутну ягъында дин къуллукъчу болгъан.

### 21


Шаулну наслуларын такъсырлайлар

1Давутну гьакимлигини вакътисинде арт-артындан уьч йыл ачлыкъ бола. Давут шо гьакъда Раббибизден сорап къарай. Раббибиз:

– Бу ачлыкъ Шаулну ва оьзлени къоллары къанына батгъан ону уьюндегилерини себебиндендир. Бу ачлыкъ ол гибеонлуланы оьлюмге тарытып тургъанлыгъыны себебиндендир, – дей.

2Пача гибеонлулагъа чакъырыв эте ва олар булан сёйлей. (Гибеонлулар Исрайылгъа гирмей болгъан, олар аморлуланы къалды-къулдулары болгъан; исрайыллылар оланы аяжакъгъа ант этген болгъанлар, амма Шаул, къаныгъывлу кюйде Исрайылны ва Ягьудини гьайын эте туруп, оланы къырма къарагъан.) 3Давут гибеонлулагъа:

– Сизин учун мен не этейим? Сиз Аллагьны халкъын шабагьатласын учун, сизге не зат булан къайтарыш этейим? – деп сорай.

4Гибеонлулар огъар:

– Бизге Шаулдан да, ону агьлюсюнден де не гюмюш, не алтын тарыкъ тюгюл. Биз Исрайылда гьеч биревню оьлюмге тарытма да сюймейбиз, – деп жавап берелер.

– Сизин учун мен не этгенни сюесиз дагъы? – деп сорай Давут.

5Олар пачагъа булай жавап берелер:

– Бизге Исрайылны топуракъларында ер болмасын деп, бизин къырып, оьлтюрюп битдирме хыял этген адамны сёйлесек, 6бизге шо адамны наслусундан беш эргишини берсинлер. Биз оланы Раббибизни алдында Раббибиз Оьзю сайлагъан Шаулну Гибеа деген еринде асмакълагъа илме сюебиз.

Пача да:

– Мен оланы сизин къолугъузгъа берермен, – дей[+].

7Давут Раббибизни алдында Шаулну уланы Ёнатан булан ант этген болгъан. Давут шо антны хатиринден Шаулну уланыны уланы, Ёнатанны уланы Мепибошетни аяп къоя[+]. 8Амма пача Шаулну къызы Мерап меколатлы Барзиллайны уланы Адриелге тапгъан беш уланы булан бирче Айяны къызы Риспаны Шаулгъа тапгъан уланлары Армонини ва Мепибошетни айыра[+]. 9Пача оланы гибеонлулагъа бере. Гибеонлулар да оланы тавда Раббибизни алдында асмакълагъа илелер. Олар еттевю де бирче оьлелер. Олар арпа оракъ орувну биринчи гюнлеринде оьлюмге тарылалар.

10Айяны къызы Риспа, эсги опуракъларын да алып, шоланы оьзю учун ярны уьстюнде яя. Оракъ орув башланып, асмакъларда илинген сюеклеге кёклерден таба янгур явуп къалгъанча, Риспа олагъа гюндюзлер кёкдеги къушланы, гечелер буса къыр жанланы тийме къоймай. 11Давутгъа Шаулну къаравашы, Айяны къызы Риспа этген затны айтгъанда, 12ол, барып, гилатлы Ябешни халкъындан Шаулну ва ону уланы Ёнатанны сюеклерин ала. (Олар оланы сюеклерин Бет-Шеанны майданындан яшыртгъынлап алып гетелер; пилистимлилер[†] Гилбоада Шаулну оьлтюргенде, оланы шо майданда асмакълагъа илген болгъанлар.)[+] 13Давут, Шаулну ва ону уланы Ёнатанны сюеклерин шондан алып, башгъа ерге чыгъара; асмакълагъа илингенлени сюеклерин буса жыйып алалар.

14Шаулну ва ону уланы Ёнатанны сюеклерин Шаулну атасы Кишни Буньяминни топурагъында ерлешген Селадагъы къабурунда гёмелер ва пача буюргъан бары да затны этелер. Шондан сонг Аллагь уьлкеге байлавлу этилеген тилевлени къабул этме башлай.


Пилистимлилер булангъы давлар


(1 Тав 21:4-8 )

15Пилистимлилени ва исрайыллыланы арасында янгыдан дав башлана. Давут оьзюню адамлары да булан ёлгъа тюше. Олар пилистимлилер булан ябушалар, Давут да гьалсыз бола. 16Репайымлыланы наслусундан болгъан Ишби-Беноп буса Давутну оьлтюрежегин айтып бере. Ишби-Бенопну сюнгюсюню багъырдан этилген учу уьч юз шекел[*] тарта болгъан, дагъы да ону белине янгы къылыч тагъылгъан болгъан[+]. 17Амма Саруяны уланы Абишай Давутгъа кёмекге геле. Абишай, пилистимлини уьстюне чабып, ону оьлтюре. Шо заман Давутну адамлары огъар:

– Исрайылны чырагъы сёнюп къалмасын учун, сен дагъы бир де бизин булан бирче ябушувгъа чыкъмажакъсан, – деп айтып, ант этелер[+].

18Арадан бираз заман гетип, Гоп деген ерде пилистимлилер булан янгыдан ябушув башлана. Шо заман гьушатлы Сиббекай репайымлыланы наслусундан Сап деген биревню оьлтюрюп къоя[+].

19Гопда пилистимлилер булан юрюлген башгъа ябушувда Байтлагьамдагъы къумач согъувчу Яирни уланы Элгьанан Жалутну агъасы гатлы Лагьмини оьлтюрюп къоя. Лагьмини сюнгюсю тигив алатны гёчерагъачы йимик уллу болгъан[+].

20Гатда юрюлген башгъа ябушувну вакътисинде бек бийик сою булангъы бирев болгъан. Ону гьар къолунда ва гьар аягъында алтышар бармагъы болгъан – бары да йигирма дёрт. Ол да репайымлыланы наслусундан болгъан. 21Ол исрайыллыланы мысгъыллап айланагъанда, Давутну агъасы Шимейни уланы Ёнатан ону оьлтюрюп къоя[+].

22Бу дёртев Гатдагъы репайымлыланы наслусундан болгъанлар ва Давутну ва ону адамларыны къолларындан оьлюп гетелер.

### 22


Давутну макътав йыры


(Заб 17:1-51)

1[•]Раббибиз Давутну оьзюню бары да душманларындан ва Шаулдан къутгъаргъанда, ол Раббибизге бу макътав йырны айтгъан. 2Давут булай айтгъан:

– Раббим мени ярымдыр,
беклигимдир, къутгъарывчумдур;
3Аллагьым мени якълавумдур,
сыйынма ерни мен Оьзюнде излеймен;
Олдур мени къалкъаным, къутгъарывум, беклигим.
Олдур мени сыйынагъан ерим де, мени къутгъарывчум да;
Олдур мени зулмудан къутгъаргъан[+].
4Макътавлагъа лайыкълы Раббиме чакъырыв этермен мен,
душманларымдан къутгъарылып къаларман мен де[+].
5Айланамда оьлюмню толкъунлары къайнап йиберди;
оьлюмню ташгъыны да ютуп къойду мени[+].
6Ахыратны шынжырлары да маталды магъа,
оьлюмню торлары да чырмап алды мени[+].
7Языкълыкъгъа тюшгенде Раббиме чакъырыв этдим мен, Аллагьны да атын тутуп сёйледим. Ол да кёклерден туруп мени тавушумну эшитди, мени агь урувум да Огъар етишди[+].
8Тербенип, чайкъалып йиберди ер, кёклени кюрчюлери де къартыллап, йылышып гетди; неге тюгюл де къазапланды Аллагь[+].
9Ону къазапланывундан тютюн гётерилип гетди, авзундан бек гючлю ялын да, къызгъан жыжымлар чыгъып гетди[+].
10Кёклени ачып, тюшюп гелди Ол,
къап-къара булутлар бардыр аякъ тюбюнде Ону[+].
11Карубгъа[†] да минип, учуп айланды Ол,
елни къанатларында къалкъып да турду Ол[+].
12Къарангылыкъны Оьзюню пердевю этди, айланасында кёп суву булангъы булутланы жыйып къойду[+].
13Ону алдындагъы шавладан
къабунуп гетди ялын жыжымлар.
14Кёклерден таба къычырды Раббим;
Аллагьу-Таала да тавушун чыгъарды[+].
15Окъларын бакъдырып йиберип, душманларын чачып къойду, яшмын да йиберип, оланы яйып къойду[+].
16Денгизлени тюплери гёрюнеген болуп къалды, дюньяны кюрчюлери де ачылып къалды зор гючлю тавушундан Раббимни, Ону къазапланывуну ругьуну уьфюрювюнден[+].
17Бийикликден энкейип йиберип, алды Ол мени;
терен сувланы ичинден чыгъарды Ол мени[+].
18Зор душмандан, менден кёп гючлю,
мени гёрюп ярамайгъанлардан къутгъарды Ол мени[+].
19Мен языкълыкъгъа тюшгенде, магъа къарышдылар олар,
амма къалкъаным болуп къалды Раббим.
20Къоркъунчсуз ерге чыгъарып къойду Ол мени,
Къутгъарды Ол мени, неге тюгюл де разидир Ол магъа[+].
21Муъминлигиме гёре берди Раббим магъа,
къолларымны тазалыгъына гёре савгъатлады мени,[+]
22Раббимни ёлундан тайышмай турдум чу дагъы мен,
Яманлыкъ да этмедим, Аллагьыма арт берип.
23Ону бары да къанунлары алдымдадыр мени;
Ону буйрукъларын да унутмагъанман мен.
24Таза кююмде турдум Ону алдында мен,
гюнагьдан да сакълап турдум оьзюмню[+].
25Муъминлигиме гёре, Оьзюню гёз алдындагъы тазалыгъыма гёре берип къойду Раббим магъа.
26Сагъа аминге Оьзюнг де аминсендир,
Сенсендир нукъсансызгъа нукъсансыз,
27тазагъа таза кюйде,
амма намартгъа ону
макюрчюлюгюне гёре янашагъан.
28Сенсендир ювашланы къутгъарагъан,
амма Сенсендир хохабазланы ер этмек учун,
олагъа тигилип турагъан да[+].
29Чырагъымсандыр Сен мени,
Раббимдир къарангылыгъымны ярыкъ этип къоягъан[+].
30Сени кёмеклигинг буландыр асгерни дагъытагъан мен,
Аллагьым буландыр баругъа оьрленегеним де.
31Тетиксиздир Аллагьымны ёлу;
тазадыр Раббимни сёзю де.
Олдур Оьзюнде сыйынмакъны
ахтарагъанланы барысына да къалкъан[+].
32Кимдир дагъы Раббибизден оьзге Аллагь?
Кимдир дагъы Аллагьыбыздан оьзге яр да[+]?
33Аллагьымдыр мени мекенли сыйынагъан ерим,
Олдур герти этеген ёлумну да мени.
34Олдур аякъларымны къубагийикникидей этип къоягъан,
бийикликликлеге де салып къоягъан мени[+].
35Олдур асгерлик дарсларын береген магъа,
шо саялыдыр къолларым багъыр жаяны бюгюп болагъаны[+].
36Сенсендир къутгъарывунгну къалкъанын берген магъа;
Сени рагьмунгдур мени оьр этеген.
37Аякъларым тайып къалмасын деп,
Сенсендир эркинликге чыгъарып къойгъан мени.
38Душманларымны гьызарлай туруп, дагъытып турдум мен оланы,
оланы къырып битдирмейли, артгъа да бурулмадым мен.
39Урдум олагъа, йыкъдым оланы,
гьеч дагъы турмас дагъы олар;
аякъ тюбюме тюшюп токътады олар.
40Сенсендир ябушув учун гюч берип къойгъан магъа;
Сенсендир аякъ тюбюме салгъан магъа башгётергенлени де[+].
41Сенсендир душманларымны магъа арт бердирип къойгъан.
Къырып битдирдим мени гёрюп ярамайгъанланы да мен[+].
42Гёзлерин тиклендирдилер олар,
амма бирев де табулмады къутгъармакъ учун оланы,
Раббибизге чакъырыв этдилер олар, амма сесленмеди Ол[+].
43Топуракъгъа, чанггъа айландырып къойдум оланы;
орамдагъы балчыкъныдай янчып, таптап къойдум оланы.
44Сенсендир халкъымны питнесинден къутгъаргъан мени;
Сенсендир ятланы башчысы гьисапда сакълагъан мени.
Мен танымагъан халкълар къуллукъ этип туралар магъа.
45Ятлар ялынчлыкъ этип туралар алдымда мени;
мени гьакъымда эшитип битгенче де, таби болуп къалалар олар[+].
46Ругьдан тюшюп къалдылар олар бары да,
къартыллай туруп чыгъалар бекликлеринден олар.
47Гьар даим де бардыр Раббибиз! Макътав болсун дагъы ярыма мени!
Оьр болуп къалсын дагъы Аллагьым мени –
мени къутгъарылывумну яры!
48Олдур мен саялы оьч алагъан,
халкъланы магъа таби этеген Аллагьым,[+]
49душманларымдан да къутгъарагъан мени.
Сенсендир душманларымдан оьр салгъан мени,
вагьши адамлардан да къутгъаргъан мени[+].
50Шо саялыгъадыр оьзге халкъланы арасында
Сагъа макътав этежегим, Раббим;
алгъышлап йырлап турарман атынгны Сени[+].
51Олдур Оьзюню пачасына уллу уьстюнлюклени савгъат этип береген,
Оьзю танглагъан Давутгъа да, ону наслусуна да
гьар даим де рагьмусун гёрсетип турагъан да[+].

### 23


Давутну ахырынчы сёзлери

1Муна Давутну ахырынчы сёзлери:

– Ишайны уланы Давут гележекни алданокъ билдире тура,
Яратгъаныбыз оьзюн оьр этген адам,
Якъубну Аллагьы оьзюн танглагъан
ва Исрайылны арив ангы булангъы йырчысы
гележекни алданокъ билдире тура.
2Менден таба Раббибизни ругьу сёйлей тура;
Ону каламын мени тилим сёйлей тура[+].
3Исрайылны Аллагьы айта тура,
Исрайылны яры мени гьакъымда булай дей:
«Инсанлагъа адилли кюйде ёлбашчылыкъ этеген,
Аллагьдан къоркъгъан гьалда ёлбашчылыкъ этеген[+]
4эртенни ярыгъына ошайдыр,
янгурдан сонг шавла береген,
топуракъдан отну оьсдюреген,
булутсуз эртен чыгъагъан гюнге ошайдыр».
5Аллагьны алдындагъы уьюм шолай тюгюлмю дагъы?
Ол тюгюлмю дагъы мени булан даимлик разилешив[†] бегетген,
бюс-бютюнлей ёрукъгъа салынгъан, алышынмай турагъан?
Ондан таба тюгюлмю дагъы бютюн къутгъарылывум да,
бары да кепиме гелегенлерим де[+]?
6Амма алып ташлап къоягъан,
къолуна тутма ярамайгъан
тегенекге ошайдыр бары да къылыкъсызлар.
7Тегенекге тийме къарайгъан гьар ким
къолуна темирни неде сюнгюню агъачын тутуп къояр;
тап шо еринде яллатып къояр шону.


Давутну макътавлу асгерчилери


(1 Тав 11:10-41 )

8Муна Давутну асгерчилерини атлары: тагькемонлу Ёшеп-Башебет нёкерлени башын тутгъан болгъан; ол бир ябушувну вакътисинде сюнгюсю булан сегиз юз адамны оьлтюрген.

9Ондан сонг Агьогьаны уланыны уланы, Додону уланы Эльазар болгъан. Ол да, Давут да бирче болгъан вакътисинде, давгъа жыйылгъан пилистимлилени мысгъыллай туруп, ябушма чакъыргъанлар. 10Исрайыллылар олагъа къаршы чыкъгъанда, Эльазар, къолу арып ва къылычына ябушуп къалгъанча, къоччакълыкъ гёрсетип ва пилистимлилени йыгъып тургъан. Шо гюн Раббибиз зор уллу уьстюнлюк къазангъан. Янгыз ябушувдан сонг асгерчилер оьлгенлени барын-ёгъун таламакъ учун Эльазарны ягъына къайталар.

11Ондан сонг гьарарлы Агени уланы Шамма болгъан. Легьи деген ерде тепеле чачылгъан авлакъ болгъан. Пилистимлилер[†] шонда жыйылгъанда, Исрайылны асгерчилери олардан къачалар. 12Амма Шамма авлакъны ортасында эретуруп къала. Ол шо авлакъны сакълай ва пилистимлилени къырып битдире. Раббибиз де зор уллу уьстюнлюк къазана.

13Оракъ орув башланагъанда, отуз асгербашчыдан уьчевю Давутну ягъына Адуллам деген анакъгъа гелелер. Шо заман пилистимлилени бир бёлюгю Репайым деген къолда къонушуп токътагъан болгъанлар[+]. 14Шо вакътиде Давут бекликде, пилистимлилени асгерчилери буса Байтлагьамда болгъан. 15Давут сувсабындан янып тура болгъан. Ол:

– Агь, эгер де Байтлагьамны къапусуну ягъындагъы къуюдан ким буса да бирев магъа ичме сув гелтирген эди буса! – дей.

16Шо заман шо уьч асгерчи пилистимлилени къонушундан оьтюп чыгъалар ва Байтлагьамны къапусуну ягъындагъы къуюдан сув алып, Давутгъа гелтирелер. Амма ол ичмей ва сувну Раббибизге этилеген бир къурбандай[†] тёгюп къоя[+].

17– Раббим, мени шо затны этмекден сакълагъын дагъы Сен! – дей ол. – Оьзлени жанларын да аямайлы тавакаллыкъ этгенлени къанын ичип турарманмы дагъы мен?!

Давут сувну ичмей. Шолай игитликлени шо уьч асгерчи гёрсетген.

18Ёапны агъасы, Саруяны уланы Абишай уьчевню башын тутгъан болгъан. Ол сюнгюсю де булан уьч юз адамгъа къаршы ябуша болгъан, оланы барын да къыргъан ва шо бириси уьчев булан тенг макътавгъа лайыкълы болгъан[+]. 19Абишай отуз башчыдан инг де белгилиси болгъан ва оланы башын тутгъан болгъан, амма оьзю шо бириси уьчевге тенг гелмеген.

20Ёяданы уланы Беная Кабсеел деген ерден чыкъгъан, зор уллу игитликлер гёрсетген къоччакъ асгерчи болгъан. Ол Муапдан чыкъгъан бек гючлю эки асгерчини йыкъгъан. Дагъы да Беная, къарлы гюн чонкъгъа тюшюп, шонда арсланны оьлтюрген[+]. 21Дагъы да ол бир залим мисрилини йыкъгъан. Мисрилини къолунда сюнгюсю болгъан, Беная огъар къаршы къолунда таягъы да булан чыкъгъан. Ол, мисрилини къолундан сюнгюсюн чыгъарып алып, ону шо сюнгю булан оьлтюрген[+]. 22Ёяданы уланы Бенаяны игитликлери шолай болгъан. Ол бириси уьчев булан тенг макътавгъа лайыкълы болгъан. 23Ол отуз башчыны арасында белгилиси болгъан, амма макътавлугъу булан шо бириси уьчевге тенг гелмеген. Давут ону оьзюню къаравулуну башчысы этип салгъан. 24Отуз да башчыны арасында булар болгъан: Ёапны агъасы Асагьел, Байтлагьамдан чыкъгъан Додону уланы Элгьанан,[+] 25гьаротлу Шамма, гьаротлу Эликъа, 26палтили Гьелес, Текоадан чыкъгъан Иккешни уланы Ирагь, 27Анатотдан чыкъгъан Абиезер, гьушатлы Мебуннай, 28агьогьлу Салмон, нетопатлы Магьарай, 29нетопатлы Баананы уланы Гьелеп, Буньяминни топурагъындагъы Гибеагьдан чыкъгъан Рибайны уланы Иттай, 30пиратонлу Беная, Гаашдан чыкъгъан Гьиддайи, 31арбатлы Аби-Албон, баргьюмлю Азмавет, 32-33шаалбонлу Элиагьба, Яшенни уланлары, гьаротлу Шамманы уланы Ёнатан, гьарарлы Шарарны уланы Агьиам, 34Маакадан чыкъгъан Агьасбайны уланы Элипелет, гилонлу Агьитопелни уланы Элиам,[+] 35Кармелден чыкъгъан Гьесрай, арбили Паарай, 36Собадан чыкъгъан Натанны уланы Игал, гъатлы Бани, 37аммунлу Селек, Саруяны уланы, Ёапны савутчусу, Бееротдан чыкъгъан Нагьарай, 38итрили Ирагь, итрили Гареп, 39ва гьетли Урия. Олар бары да отуз еттев болгъан[+].

### 24


Раббибиз Давутну такъсырлай


(1 Тав 21:1-17 )

1Раббибиз, исрайыллылагъа янгыдан къазапланып йиберип, Давутну олагъа къаршы тургъуза. Раббибиз огъар:

– Барып, Исрайылны ва Ягьудини халкъын янгыдан санап чыкъ, – дей[+].

2Пача Ёапгъа ва ону булангъы асгербашчылагъа:

– Дандан башлап Беершебагъа ерли Исрайылны бары да къавумларын[†] айланып чыгъып, халкъны санавун гьисапгъа алып гелигиз. Мен нече адам барын билме сюемен, – дей.

3Амма Ёап пачагъа булай жавап бере:

– Раббибиз, сени Аллагьынг, халкъны санавун юз керенге артдырып къойсун. Мени есим пачагъа да шо гюнлени гёрме насип болсун. Амма есим пача шо ишни этме неге сюе экен[+]?

4Амма пачаны сёзлери Ёапныкинден ва асгербашчыланыкинден артыкъ чыгъа. Исрайылны халкъын санап чыкъмакъ учун, олар пачаны ягъындан гетелер. 5Урдунну[†] ари ягъына чыгъып, Аруыра деген шагьарны къыбла ягъында эретуруп токътайлар. Шо ер къолну ортасында, Гатны топурагъына ва Язер шагьаргъа ювукъда ерлешген болгъан[+]. 6Олар Гилатгъа ва Тагьтим-Гьотши топурагъына багъып баралар. Олар Дан-Яангъа – айланч ёл булан Сайдангъа багъып гелелер. 7Сонг олар Тир беклигине ва гьивлилер булан канаанлыланы шагьарларына багъып тербенелер. Ахырда да олар Ягьудини къыбла ягъында ерлешген Беершебада багъып чыгъалар. 8Тогъуз ай да, йигирма гюнню ичинде савлай уьлкени айланып чыгъып, олар Ерусалимге къайталар. 9Ёап пачагъа гьисап алывну натижаларын айтып бере: Исрайылда къолуна къылыч тутуп болагъан сегиз юз минг, Ягьудиде беш юз минг гючлю эргиши болгъан[+].

10Амма Давут халкъны санап чыкъгъан сонг, ол рагьатлыкъ табып болмай. Давут Раббибизге:

– Шу ишни этип, мен уллу гюнагь иш этдим. Гьей Раббим, гьали Сен мени, Оьзюнгню къулунгну, гюнагьымдан чайып къой! Мен бек гьакъылсыз иш этдим, – дей[+].

11Давут артындагъы гюн эртен тургъанча, Гат пайхаммаргъа Раббибизден калам йибериле. Гат Давутну гележекни алданокъ билдиреген адамы болгъан. Раббибиз Гатгъа булай айтгъан:[+]

12– Барып Давутгъа: «Раббибиз булай айта: Мен сагъа уьч такъсырны гёрсетемен. Сен шоланы бирисин сайла, Мен де сени шо такъсыр булан такъсырлажакъман», – деп айт.

13Гад, Давутну ягъына гелип, огъар булай дей:

– Сени уьлкенгде уьч йыл ачлыкъ болсунму? Неде сен уьч айны узагъында артынгдан тюшген душманларынгдан къачып айланып туражакъмысан? Неде уьч гюнге уьлкенге югъагъан аврув къабунсунму? Гьасили, шо гьакъда ойлашып къарап, токъташарсан. Мен оьзюмню йиберген Раббибизге жавап къайтарма герекмен.

14Давут Гадгъа:

– Шо магъа бек къыйын масъала. Раббибизни къолуна тюшмек бизин учун къолайдыр, неге тюгюл де Ону рагьмусу зор уллу. Амма инсанланы къолуна тюшюп къалмайыкъ биз, – дей[+].

15Раббибиз де, шо гюн эртенден тутуп, белгиленген замангъа ерли Исрайылгъа югъагъан аврув къабундура ва Дандан Беершебагъа ерли етмиш минг адам къырыла[+]. 16Ерусалимни къырмакъ учун, Малайик къолун узатгъанда, Раббибиз, болуп турагъан балагьгъа къарап, языкъсына ва халкъны къырып турагъан Малайикге:

– Таман! Гётерген къолунгну эниш сал, – дей.

Раббибизни малайиги шо заман ябуслу Орна деген адамны иннырыны уьстюнде болгъан[+]. 17Халкъны къырып турагъан Малайикни гёрюп, Давут Раббибизге:

– Менмен чи гюнагь иш де, яманлыкъ да этген. Булар чы бир къойлар йимик, буланы не айыбы бар? Сени такъсырынг магъа да, мени агьлюме де болуп къалсын дагъы, – дей.


Давут къурбан этилеген ерни тургъуза


(1 Тав 21:18-27 )

18Шо гюн Гад, Давутну ягъына гелип, огъар:

– Барып, ябуслу Орнаны иннырында Раббибиз учун къурбан[†] этилеген ерни тургъуз, – дей.

19Давут да, барып, Раббибиз Гаддан таба буюргъан кюйде эте. 20Орна, къарап, оьзюню ягъына гелеген пачаны ва ону адамларын гёргенде, оланы алдына чыгъып, сыпаты булан тап ерге тийип къалгъанча пачагъа баш ие.

21Орна:

– Есим пача оьзюню къулуну ягъына неге гелген экен? – деп сорай.

– Иннырынгны сатып алма гелгенмен, – деп жавап бере Давут. – Халкъгъа къабунгъан югъагъан аврув тамамлансын деп, Раббибиз учун къурбан этилеген ерни тургъузма сюемен[+].

22Орна Давутгъа:

– Есим пача, оьзюнг сюйген бары да затны да алып, шоланы къурбан эт. Муна, бютюнлей яллатып къурбан этмек учун оьгюзлер. Муна, от якъмакъ учун инныр басагъан такъта да, оьгюзлер егилеген хырслар да[+]. 23Гьей пачам, мен шоланы барын да сагъа беремен.

Дагъы да Орна огъар:

– Раббибиз, сени Аллагьынг, сагъа кёп сююп янашсын дагъы! – дей.

24Амма пача Орнагъа:

– Ёкъ, мен сенден сатып алма сюемен. Мен Раббиме, мени Аллагьыма, магъа тегин тюшген затланы бютюнлей яллатып къурбан этмежекмен, – деп жавап бере.

Элли шекел гюмюш де берип, Давут иннырны ва оьгюзлени сатып ала. 25Шонда Раббибиз учун къурбан этилеген ерни тургъузуп, ол бютюнлей яллатып ва ярашывлукъну къурбанларын эте. Раббибиз уьлке учун этилеген тилевлени къабул эте ва Исрайылгъа къабунгъан югъагъан аврув тамамлана[+].

## 3 Пачалар

### 3 Пачалар

3 Пачалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


### 1


Пачаланы Уьчюнчю китабы

1Давут пача, узакъ оьмюр яшап, къарт бола. Давутгъа къат-къат этип опуракъ гийдирсе де, ону къаркъарасына гьеч исив гирмей. 2Шо заман къуллары огъар:

– Есибиз, биз сагъа бир жагьил къыз табып берейик. Ол сагъа къарар, къуллукъ этер. Къыз сени булан бирче ятар, шо заман сени къаркъаранга исив гирер.

3Къуллар, бютюн Исрайылдан гёзел къызны излеп айланып, шунамлы Абишакны табалар ва ону пачаны янына гелтирелер. 4Шо къыз оьтесиз гёзел болгъан. Ол пачагъа къарай, огъар къуллукъ эте. Амма пача къызгъа ювукълукъ этмей.


Адония тахгъа минип олтурма сюе

5Гьаггитни уланы Адония оьктем кюйде: «Пача мен болажакъман», – деп айтып юрюй. Ол оьзюне асгерлик атарбалар да, атлар да ала, элли къул да тута. Олар бары да Адонияны алды булан чабып юрюй болгъанлар[+]. 6(Адонияны атасы огъар бир сама да: «Сен неге шолай этесен?» – деп сорав берип, ону илыкъдырмай болгъан. Адония Абсаламдан сонг тувгъан ва оьтесиз гёзел улан болгъан.)

7Адония Саруяны уланы Ёап ва дин къуллукъчу[†] Абиатар булан тилбирчилик эте, олар да ону янын туталар[+]. 8Амма дин къуллукъчу Садок, Ёяданы уланы Беная, Натан пайхаммар, Шими, Реи ва Давутну къаравуллары Адонияны янын тутмайлар[+].

9Адония, Эн-Рогелни къырыйындагъы Зогьелет деген ташны янында къойланы, оьгюзлени, семиртилген бузавланы къурбангъа[†] да союп, оьзюню бары да агъа-инилерин, пачаны уланларын ва Ягьудадан пачагъа ювукъ болгъанланы барын да чакъыра,[+] 10амма не Натан пайхаммарны, не Бенаяны, не оьзюню къаравулларын, не иниси Сулейманны чакъырмай[+].


Давут тахны Сулеймангъа бере

11Шо заман Натан пайхаммар Сулейманны анасы Батшебагъа булай сорай:

– Сен Гьаггитни уланы Адония пача болгъанын, бизин есибиз Давут буса шо гьакъда бир зат да билмейгенин эшитмедингми дагъы? 12Магъа оьзюнгню де, уланынг Сулейманны да оьлюмден нечик къутгъарма тарыкъ экенин таклиф этме ихтияр бер. 13Буссагьат Давут пачаны янына да барып, огъар булай деп айт: «Есим пача, сен магъа, къулунга, оьзюнгден сонг мени уланым Сулейман шексиз кюйде пача болажагъын ва ол сени тахынга минип олтуражагъын айтып, ант этген эдинг? Неге дагъы Адония пача болуп олтургъан?» 14Сен пача булан сёйлеп турагъанда, мен артынг булан гирип, сени сёзлерингни гертилежекмен.

15Батшеба, къарт болгъан пачаны янына барып, ону уьюне гире. Шонда огъар шунамлы Абишак къуллукъ этип тура болгъан. 16Батшеба, энкейип, пачаны алдында тобукъдан тура.

– Сен не сюесен? – деп сорай пача.

17Батшеба пачагъа булай жавап бере:

– Есим, сен магъа, къулунга, Раббибизни, Аллагьны атын тутуп, оьзюнгден сонг мени уланым Сулейман пача болажакъ ва ол сени тахынга минип олтуражакъ деп ант эте эдинг. 18Амма пача болуп Адония олтургъан, сен буса, есим пача, шо гьакъда билме де билмейсен. 19Ол къурбанлыкъгъа кёп оьгюзлени, семиртилген бузавланы, къойланы сойгъан, сени бары да уланларынгны, дин къуллукъчу Абиатарны ва асгербашчы Ёапны чакъыргъан, амма сени къулунг Сулейманны чакъырмагъан. 20Есим пача, сенден сонг тахгъа минип ким олтурар экен деп, бютюн Исрайыл сагъа бозарып къарап тура. 21Ёгъесе, есим пача, сен ата-бабаларынгны янына гёчюп парахат болгъандокъ, мени де, уланым Сулейманны да жинаятчылар деп гьисаплажакълар.

22Батшеба пача булан сёйлеп турагъанда, Натан пайхаммар гирип геле. 23Пачагъа:

– Натан пайхаммар гелген, – деп билдирелер.

Шо заман ол, пачаны алдына да гелип, огъар тап бети ерге къапланып къалгъанча баш ие. 24Натан булай дей:

– Есим пача, сен, гертиден де, оьзюнгден сонг Адония пача болажакъ ва ол сени тахынга минип олтуражакъ деп токъташгъанмысан? 25Ол бугюн барып къурбанлыкъгъа кёп оьгюзлени, семиртилген бузавланы, къойланы сойгъан. Ол сени бары да уланларынгны, асгербашчыланы ва дин къуллукъчу Абиатарны чакъыргъан. Олар гьали Адония булан ашап-ичип туралар ва: «Яшасын Адония пача!» – деп къычырып айланалар[+]. 26Амма ол мени, сени къулунгну, дин къуллукъчу Садокну, Ёяданы уланы Бенаяны ва сени къулунг Сулейманны чакъырмагъан. 27Есим пача, бу сени буйругъун булан этилген ишми? Оьзюнгден сонг сени тахынга ким минип олтуражакъны къулларынга билдирмеймисен? 28Шо заман Давут пача:

– Мени яныма Батшебаны чакъырыгъыз, – дей.

Батшеба, пачаны янына да гирип, алдына гелип токътай. 29Пача булай деп ант эте:

– Мени гьар-бир балагьдан къутгъаргъан Раббибизни атын тутуп айта тураман,[+] 30мен бугюн Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны атын да тутуп этген антымны яшавгъа чыгъаражакъман: уланынг Сулейман менден сонг пача болажакъ ва мени орнума тахгъа минип олтуражакъ.

31Батшеба, пачаны алдында ерге къапланып ятып:

– Есим Давут пача гьар даим де яшап турсун дагъы! – дей.

32Давут пача:

– Мени яныма дин къуллукъчу Садокну, Натан пайхаммарны ва Ёяданы уланы Бенаяны чакъырыгъыз, – дей.

Олар пачаны янына гиргенде, 33Давут олагъа булай дей:

– Оьзюгюз булан мени къулларымны да алып, уланым Сулейманны мени къачырыма да миндирип, ону Гигьон булакъгъа элтигиз. 34Шонда дин къуллукъчу Садок ва Натан пайхаммар, башына май да сюртюп, Сулейманны Исрайылны уьстюнде пача этип белгилесин. Зурнай да согъа туруп: «Яшасын Сулейман пача!» – деп къычырып юрюрсюз[+]. 35Сонг Сулейманны къайтара ерине узатарсыз. Ол, мени тахыма минип олтуруп, мени орнума гьакимлик этме башласын. Мен огъар Исрайылны ва Ягьуданы уьстюндеги гьакимликни васият этдим.

36Ёяданы уланы Беная пачагъа булай жавап бере:

– Амин! Раббибиз, есим пачаны Аллагьы шолай айтсын. 37Раббибиз есим пача булан болуп тургъаны йимик, Сулейман пача булан да болуп турсун! Раббибиз ону тахын есим Давут пачаны тахындан да оьр этсин!

38Дин къуллукъчу Садок, Натан пайхаммар, Ёяданы уланы Беная, керетлилени ва пелетлилени асгер бёлюклери барып, Сулейманны Давут пачаны къачырына миндирип олтурта ва ону Гигьонгъа узата[+]. 39Дин къуллукъчу Садок, чатырдан[†] зурнай булан майны да алып, Сулейманны башына май сюрте. Шондан сонг олар зурнайланы согъалар ва бютюн халкъ:

– Яшасын Сулейман пача! – деп къычыра.

40Бютюн халкъ Сулейманны артына тюше. Олар дюдюклерин согъа ва къычыра туруп къуванып юрюйлер, гьатта оланы къавгъасына ер къартыллай.


Сулейман Адонияны аяй

41Адония ва ону бары да къонакълары бу къавгъаны оьзлени йыбаву бите туруп эшителер. Зурнайны авазын эшитип, Ёап:

– Шагьардагъы бу не къавгъадыр? – деп сорай.

42Ол сёйлеп де битгенче, дин къуллукъчу Абиатарны уланы Ёнатан етип геле.

Адония:

– Бери гел. Сен намуслу адамсан, озокъда, яхшы хабар алып гелгенсендир, – дей[+].

43– Тюгюл, – деп жавап бере Ёнатан. – Есибиз Давут пача Сулейманны пача этип салгъан. 44Пачабыз ону дин къуллукъчу Садок, Натан пайхаммар, Ёяданы уланы Беная, керетлилер ва пелетлилер булан йиберген, олар да Сулейманны пачаны къачырына миндирип олтуртгъан[+]. 45Дин къуллукъчу Садок ва Натан пайхаммар, Гигьонда Сулейманны башына май да сюртюп, ону пача этип белгилегенлер. Олар шондан къувана туруп гетдилер, шагьаргъа буса бир уллу гьарасат тюшюп къалды. Сен эшитеген шо къавгъа. 46Ондан къайры да, Сулейман пачаны тахына минип олтургъан, 47пачагъа ювукъ болгъанлар буса, есибиз Давут пачаны янына къутлай туруп гелип: «Сени Аллагьынг Сулейманны атына сени атынгдан да артыкъ макътав этсин, ону тахын сени тахынгдан да оьр этсин!» – деп айтып юрюйлер. Пача, ятывундан бираз туруп, башын да ийип:[+] 48«Мени тахымда олтуруп орнума къалагъанны гёрме магъа имканлыкъ берген Раббибизге, Исрайылны Аллагьына макътавлар болсун!» – дей.

49Шонда Адонияны бары да къонакъларына къоркъмакълыгъындан къартыллавукъ тюше ва олар туруп, гьар якъгъа чачылып гетелер. 50Адония буса, Сулеймандан къоркъуп, барып къурбан этеген ерни мююзлеринден тутуп токътай[+]. 51Сулеймангъа булай деп билдирелер:

– Адония сенден къоркъгъан ва къурбан этеген ерни мююзлерин де тутуп, йибермей токътагъан. Ол: «Сулейман пача бугюн мени, оьзюню къулун, къылыч булан къыймажакъгъа ант этсин», – дей.

52Сулейман:

– Эгер де ол оьзюн мекенли адам гьисапда гёрсетсе, ону башындан ерге бир тюгю де тюшмес. Эгер де ону гьеч бир эрши ишин эслесек, ол оьлтюрюлер, – деп жавап бере[+].

53Сулейман пача адамларын йибере, олар да Адонияны къурбан этеген ерден алып гелелер. Адония, гирип гелип, Сулейман пачагъа баш ие. Ол Адониягъа:

– Уьюнге бар, – дей.

### 2


Давутну Сулеймангъа этген ахырынчы насигьатлары

1Оьлюм сагьаты етишгенде, Давут уланы Сулеймангъа насигьат эте.

2– Энни магъа да менден алдагъыларыбыз гёргенни гёрмесе болмай, – дей ол. – Къатып, къоччакъ кююнгде тур, 3Раббибиз, сени Аллагьынг, талап этегенни кютюп тур. Не эте бусанг да, къайда бара бусанг да, бары ишинг тюзелсин учун, Аллагьны ёлунда юрюп тур. Мусаны Къанунунда язылгъан кюйде, Ону токъташдырывларын ва буйрукъларын, Ону къанунларын ва гёрсетивлерин кютюп тур[+]. 4Ондан къайры да, Раббибиз мени гьакъымда: «Эгер де сени наслуларынг, Мени ёлума да тюшюп, Мени алдымда гьакъ юрекден герти кюйде юрюп турса, сен бир заманда да Исрайылны тахында орнунгну тутажакъ адамдан магьрюм къалмажакъсан», – деп айтгъан Оьзюню сёзюн яшавгъа чыгъарсын учун[+].

5Сонг да, Саруяны уланы Ёап магъа ва Исрайылны эки асгербашчысына – Нирни уланы Абинерге ва Етерни уланы Амасагъа – не этгенни билесен. Давда тёгюлген къан учун оьч ала туруп, парахатлыкъ вакътиде Ёап оланы оьлтюрдю, белбавун ва аягъындагъы чарыкъларын давну къанына батдырды[+]. 6Оьзюнгню гьакъылынга гёре иш гёр, амма ону акъ гирген башын ахыратгъа парахат гёчме къойма.

7Гилатлы Барзиллайны уланларына рагьмулу бол, олар сени тепсингде олтуруп ашайгъанлардан болсун. Мен сени агъанг Абсаламдан къачагъанда, олар мени яныма гелдилер[+].

8Дагъы да сени янынгда Багьуримдеги буньяминли Гераны уланы Шимей бар. Мен Магьанайимге барагъан гюн ол магъа оьтесиз яман къаргъышлар этди. Шимей Урдунгъа[†] мени къаршылама чыкъгъанда, Раббибизни атын да тутуп, мен огъар: «Мен сени къылыч булан къыймасман», – деп ант этдим[+]. 9Тек гьали ону такъсырламай къойма. Сен гьакъыллы адамсан, огъар не этме герекни оьзюнг билерсен. Ону акъ гирген башын ахыратгъа къанына батгъан гьалында гийир.


Давутну оьлюмю


(1 Тав 29:26-28 )

10Давут оьзюню ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Ону Давутну Шагьарында гёмелер[+]. 11Ол Исрайылгъа къыркъ йыл гьакимлик этген – Гьабрунда етти йыл ва Ерусалимде отуз уьч йыл[+]. 12Атасы Давутну тахына Сулейман минип олтура ва ону гьакимлиги беклешип тербей.


Адонияны оьлтюртювю

13Гьаггитни уланы Адония Сулейманны анасы Батшебаны янына геле. Батшеба огъар:

– Яхшылыкъ булан гелгенмисен? – деп сорай.

– Гелгенмен, – деп жавап бере ол.

14Сонг Адония:

– Магъа сени булан сёйлеме яраймы? – деп сорай.

– Ярай, – деп жавап бере Батшеба.

15– Пачалыкъ меники эди, – дей ол, – бютюн Исрайыл да магъа болажакъ пачагъа йимик къарап тура эди. Амма бары зат алышынып къалды, пачалыкъ да мени агъама берилди – шо пачалыкъны огъар Раббибиз буюргъан эди чи дагъы. 16Муна, мен сенден бир зат тилеймен. Тилевюмню гери урма.

– Айт, – дей Батшеба.

17Ол:

– Тилеймен сагъа, Сулейман пача булан сёйлеп къара, ол магъа шунамлы Абишакны къатын этип берсин. Сулейман сагъа къаршы чыкъмажакъ, – дей[+].

18– Яхшы, – деп жавап бере Батшеба. – Мен сени гьакъынгда пача булан сёйлеп къарарман.

19Батшеба Адонияны гьакъында сёйлемек учун Сулейман пачаны янына баргъанда, пача ону къаршылама деп эретура, огъар баш ие ва къайтып тахына минип олтура. Ол анасына да тах гелтирмекни буюра, ол да пачаны онг янында олтура.

20– Мени сагъа бир гиччирек тилевюм бар, – дей анасы. – Тилевюмню гери урма.

Пача:

– Айт, анам, мен сени тилевюнгню гери урмасман, – дей.

21Батшеба да:

– Шунамлы Абишакны агъанг Адониягъа къатын этип берсин, – дей.

22Сулейман пача анасына булай жавап бере:

– Сен неге Адониягъа шунамлы Абишакны тилейсен? Тилеген сонг, огъар пачалыкъ тиле – ол мени агъам чы. Ол учун, дин къуллукъчу[†] Абиатар учун ва Саруяны уланы Ёап учун тиле![+]

23Сулейман пача Раббибизни аты булан булай ант эте:

– Эгер де шо тилевю саялы Адония жавапгъа тартылмаса, Аллагь мени къатты кюйде такъсырлап къойсун! 24Ваъда этген кюйде, мени атам Давутну тахында олтуртуп беклешдирген ва мени уьюмдегилени беклешдирген Раббибизни атын тутуп ант этемен, Адония бугюн оьлюмге тарылажакъ![+]

25Сулейман пача Ёяданы уланы Бенаягъа буйрукъ бере, ол Адонияны уруп йыгъа, ол да оьлюп къала[+].


Абиатарны такъсырлав ва Ёапну оьлюмю

26Дин къуллукъчу Абиатаргъа буса пача булай дей:

– Анатотгъа, оьзюнгню авлакъларынга бар. Сени оьлтюрме тийишли эди, тек мен бугюн сени оьлтюрмежекмен, неге тюгюл де сен атам Давутну алды булан Пачабыз болгъан Раббибизни сандыгъын алып юрюдюнг ва атамны бары да тарчыкълыкъларына ортакъчы болдунг[+].

27Сулейман, Шилода Элини уьюнде Раббибиз айтгъан сёзню яшавгъа чыгъара туруп, Абиатарны Раббибизни дин къуллукъчулугъундан азат эте[+]. 28Бу янгылыкълар Ёапгъа етишгенде, ол, Абсаламны янын тутмайлы, Адонияны янын тута. Шо заман Ёап Раббибизни чатырына[†] чабып гире ва къурбан[†] этеген ерни мююзлеринден тутуп токътай[+]. 29Сулейман пачагъа Ёап Раббибизни чатырына къачып гирип къурбан салагъан ерни къырыйында токътагъанын етишдирелер. Шо заман Сулейман Ёяданы уланы Бенаягъа:

– Барып, ону йыкъ! – дей.

30Беная, Раббибизни чатырына да гирип, Ёапгъа булай дей:

– Пача: «Чыкъ!» – дей.

Амма ол:

– Ёкъ, мен мунда оьлежекмен, – деп жавап бере.

Беная пачагъа:

– Магъа Ёап булай жавап берди, – деп етишдире.

31Шо заман пача Бенаягъа булай деп буюра:

– Ол оьзю айтагъанны эт. Уруп йыкъ ону, сонг гём. Шоллукъда мени де, атамны уьюндегилени де Ёапны негьакъ тёкген къаныны айыбындан тазала[+]. 32Раббибиз Ёапгъа тёкген къаны учун тийишлисин бережек, неге тюгюл де атам Давутну ихтиярын алмайлы, ол экевге чапгъын этди ва оланы къылыч булан оьлтюрдю. Олар экевю де – Нирни уланы Абинер, Исрайылны асгербашчысы ва Етерни уланы Амаса, Ягьуданы асгербашчысы – ондан эсе муъмин де, яхшы да дюр эди[+]. 33Оланы къаны саялы айып гьар даимге де Ёапны ва ону наслуларыны башына тюшсюн дагъы. Давутгъа ва ону наслуларына, ону уьюндегилеге ва тахына буса Раббибиз гьар даимге де парахатлыкъны ва аманлыкъны савгъат этсин дагъы.

34Ёяданы уланы Беная барып Ёапны уруп йыгъа ва оьлтюре. Ону дангылдагъы оьзюню еринде гёмелер. 35Пача Ёяданы уланы Бенаяны Ёапны орнуна асгербашчы эте ва Абиатарны орнуна дин къуллукъчу Садокну сала[+].


Шимейни оьлюмю

36Шондан сонг пача Шимейни артындан йибере ва огъар булай дей:

– Ерусалимде оьзюнге уьй къуруп, шонда яшап тур ва дагъы бир ерге де барма[+]. 37Билип къой, сен гетип, Кидрон къолну оьтюп чыкъгъанда, оьлюмден къутулмажакъсан ва оьлюмюнге оьзюнг айыплы болажакъсан[+].

38Шимей пачагъа:

– Разимен. Мен, сени къулунг, сен, мени есим пача, айтгъан кюйде этежекмен, – деп жавап бере.

Шимей Ерусалимде узакъ замангъа къала. 39Амма арадан уьч йыл гетип, Шимейни къулларындан экевю Гатны пачасы Акишни, Мааканы уланыны, янына къачалар. Шимейге:

– Сени къулларынг Гатда, – деп етишдирелер[+].

40Шо заман ол, эшегин де ерлеп, къулларын излемек учун Гатгъа Акишни янына багъып тербене. Шолай барып, Шимей Гатдан къулларын къайтара.

41Сулеймангъа Шимей Ерусалимден Гатгъа барып гелгенин етишдирелер. 42Пача, Шимейни чакъырып, огъар булай дей:

– Раббибизни атын тутуп ант да этдирип, мен сагъа: «Шо гюн къайда барсанг да, сен оьлюмден къутулмажакъсан», – деп буварыв этмегенми эдим дагъы? Шо заман сен магъа: «Разимен. Мен тынглавлу болажакъман», – деген эдинг. 43Неге дагъы сен Раббибизге этген антны буздунг ва мени буварывума тынгламадынг?

44Пача дагъы да Шимейге:

– Сен юрегингде мени атам Давутгъа этген бары да яманлыгъынгны сакълап токътагъансан. Гьали Раббибиз сагъа сени яманлыгъынга гёре тийишли къайтарышын этежек[+]. 45Сулейман пача буса шабагьатланажакъ ва Давутну тахы да Раббибизни алдында гьар даимге де тюгесинмеген кююнде къалажакъ[+].

46Пача Ёяданы уланы Бенаягъа буйрукъ бере, ол да чыгъып Шимейни уруп йыгъа ва оьлтюре.

Шоллукъда Сулейманны гьакимлиги булан пачалыкъ мекенли кюйде беклешип тербей.

### 3


Сулейманны гьикматлыкъны гьакъындагъы дуасы


(2 Тав 1:3-12 )

1Сулейман, Мисрини пачасы пиръавунну къызын къатын этип алып, ону булан къардаш бола. Оьзюню къаласын, Раббибизни уьюн ва Ерусалимни айланасы булан баруну ишлеп битгенче, Сулейман къатынын Давутну Шагьарында ерлешдире[+].

2Халкъ буса къурбанлыкъларын[†] алда йимик сыйлы ерлердеги[†] бийикликлерде этип тура болгъан, неге тюгюл де Раббибизни макътавлугъу учунгъу уьй гьали де къурулуп битмеген болгъан.

3Сулейман, атасы Давутну буйрукъларына гёре юрюй туруп, Раббибизге бакъгъан якъдагъы сюювюн тас этмей, тек ол да сыйлы ерлердеги бийикликлерде къурбанлыкъларын эте ва яллатып арив ийислер чыгъара[+].

4Къурбанлыкъларын этмек учун, пача Гибеонгъа бара, неге тюгюл де бийикликлердеги сыйлы ерлени инг де аслусу шонда болгъан. Къурбан этеген шо ерде ол минг бютюнлей яллатывун орната. 5Раббибиз, Гибеонда Сулеймангъа гече тюшюнде гёрюнюп:

– Менден не сюе бусанг да тиле, – дей[+].

6Сулейман булай дей:

– Къулунг болгъан атам Давутгъа Сен зор рагьмулу болдунг, неге тюгюл де ол Сагъа амин болуп тура эди, ол муъмин эди, юреги де тюз эди. Сен шо зор рагьмунгну сакъладынг ва бугюн оьзюню тахына минип олтуруп болсун деп, атама улан савгъат этдинг. 7Гьали буса, Раббим, Аллагьым, Сен мени, Оьзюнгню къулунгну, атам Давутну орнуна пача этдинг. Амма мен гьали де кёп жагьилмен, оьзюмню борчларымны нечик кютме герекни де билмеймен. 8Мен, Сени къулунг, Сен танглагъан халкъынгны арасындаман. Шо халкъ зор уллу, санама, санавун токъташдырма оьтесиз кёп[+]. 9Магъа, Оьзюнгню къулунга, халкъынга ёлбашчылыкъ этмек учун, яхшыны ямандан айырып билмек учун, гьикматлы юрек бер. Кимдир дагъы Сени кёп санавлу халкъынга ёлбашчылыкъ этип болагъан[+]?

10Раббибиз Сулейман Оьзюнден шо затны тилегенге рази къала. 11Аллагь огъар булай дей:

– Сени шо тилевюнгден сонг, оьзюнге не узакъ оьмюр, не байлыкъ, не душманларынга оьлюм тилемейли, англавлу кюйде гьукму чыгъармакъ учун янгыз гьикматлыкъ тилединг, 12Мен сен тилевюнгню кютермен. Мен сагъа гьикматлы ва англавлу юрек берермен. Сенден алда сагъа ошагъаны болмагъаны йимик, сенден сонг да сагъа гьеч тенг гелегени болмас[+]. 13Гьатта Мен сагъа сен тилемеген байлыкъны да, макътавлукъну да берермен, нечик чи сени савунгда пачаланы арасында сагъа тенг гелегени болмас[+]. 14Эгер де атанг Давут этгени йимик, сен де Мени ёлум булан юрюсенг, мени токъташдырывларыма ва буйрукъларыма тынгласанг, Мен сагъа узакъ оьмюр берермен[+].

15Шо заман Сулейман уяна ва бу тюш болгъанны англай. Ол, Ерусалимге гелип, Раббибизни разилешив[†] сандыгъыны алдында токътай ва бютюнлей яллатывну ва ярашывлукъну къурбанлыкъларын эте. Шондан сонг Сулейман оьзюню къаласындагъыланы барысына да йыбав къура[+].


Эришивлюкню гьикматлы кюйде чечив

16Бир керен пачаны янына эки къагьба къатын гелип, ону алдында эретуруп токътай. 17Оланы бириси булай дей:

– Есим! Биз бу къатын булан бирче бир уьйде турабыз. Ол уьйдеги вакътиде мен яш тапдым. 18Арадан уьч гюн гетип ол да яш тапды. Биз бирче эдик, бизин булан уьйде бирев де ёкъ эди, янгыз экибиз де эдик. 19Гече бу къатынны уланы оьлюп къалгъан, неге тюгюл де гече юхлайгъанда ол билмей яшын басып къойгъан. 20Мен, сени къаравашынг, юхлайгъанда, ол, гечелетип туруп, мени уланымны алгъан. Ол, мени яшымны оьзюню кёкюрегине къаплап, оьзюню оьлген уланын буса мени кёкюрегиме къаплагъан. 21Эртен мен уланымны ичирейим деп турсам, ол оьлген. Тек эртен мен яшгъа тергевлю къарап чыкъгъанда, ол мен тапгъан улан тюгюлю ачыкъ болду.

22Бириси къатын:

– Тюгюл! Саву мени уланым, оьлгени сеники, – дей.

Амма биринчи къатын:

– Тюгюл! Оьлгени сеники, саву меники! – деп къарыша.

Пачаны алдында олар шолай эришип туралар. 23Пача булай дей:

– Биригиз: «Мени уланым сав, сеники буса оьлген», – дейсиз, биригиз буса: «Тюгюл! Сени уланынг оьлген, меники буса сав», – дей.

24Сонг пача:

– Магъа къылыч гелтиригиз, – дей.

Пачагъа къылыч гелтирелер. 25Шо заман ол:

– Сав яшны уруп экиге бёлюгюз, яртысын бир къатынгишиге, яртысын буса бириси къатынгъа беригиз, – дей.

26Уланы сав къатынны авлетине языкъсынмакълыгъындан юреги титиреп гете. Ол пачагъа:

– Гьей есим! Яшны огъар сав кюйде беригиз! Оьлтюрмегиз ону! – дей.

Бириси буса:

– Яшны не мен алмасман, не сен алмассан. Эки бёлюгюз ону! – дей.

27Шо заман пача:

– Сав яшны биринчи къатынгъа беригиз. Оьлтюрмегиз ону, яшны анасы олдур, – деп токъташдыра.

28Пача чыгъаргъан гьукмуну гьакъында бютюн Исрайылдагъылар эшитгенде, олар Сулеймангъа абур этме башлайлар. Неге тюгюл де, исрайыллылар пачасында дуван гесмек учун Аллагьдан берилген гьикматлыкъ барны гёрелер[+].

### 4


Сулейманны гьакимлери ва сардарлары

1Сулейман пача бютюн Исрайылгъа гьакимлик этип тура. 2Ону аслу гьакимлери булардыр:

Садокну уланы Азария – дин къуллукъчу;[†]

3Шишаны уланлары Элигьореп ва Агьия – языв иш юрютювчюлер;

Агьилутну уланы Ёшапат – чавуш;[+]

4Ёяданы уланы Беная – асгербашчы;

Садок ва Абиатар – дин къуллукъчулар;[+]

5Натанны уланы Азария – сардарланы уьстюндеги гьаким;

Натанны уланы Забут – дин къуллукъчу ва пачаны оьз ойчусу;

6Агьишар – къалагъа къаравчусу;

Абданы уланы Адонирам – ихтиярсыз ишчилени тергевчюсю[+].

7Сулейманны бютюн Исрайылны уьстюнде дагъы да он эки селдери болгъан. Олар пачаны ва ону уьюндегилени сурсат булан таъмин эте болгъан. Оланы гьариси йылны бир айына тарыкъ болагъан чакъы сурсат етишдирме герек болгъан. 8Муна оланы атлары:

Бен-Гьур Эпрайимни тав бойларында гьакимлик этген;

9Бен-Декер Макасда, Шаалбимде, Бет-Шемешде ва Элон Бет-Гьананда гьакимлик этген;

10Бен-Гьесет Арубботда гьакимлик этген (Соко ва бютюн Гьепер топурагъы онуки болгъан);

11Бен-Абинадап Дорну бийикликлеринде гьакимлик этген (ону къатыны Сулейманны къызы Тапат болгъан);

12Агьилутну уланы Баана Таанакда, Мегиддода да, Изреелден тёбендеги Саретанны къырыйындагъы Бет-Шеанны айланасындагъы бютюн вилаятда да, Бет-Шеандан Абел-Мегьолагъа ерли де, гьатта Ёкмеамдан ариде де гьакимлик этген;

13Бен-Гебер Гилатдагъы Рамотда гьакимлик этген (Манассаны уланы Яирни Гилатдагъы юртлары ва шолай да Башандагъы Аргоп вилаяты онуки болгъан; шо вилаятгъа айланасы булан барулар да ишленип, къапуларында багъыр тогъаслары булангъы уллу алтмыш шагьар гире болгъан);[+]

14Иддону уланы Агьинадап Магьанайимде гьакимлик этген;

15Агьимаас Непталим топурагъында гьакимлик этген (ол Сулейманны къызы Басематаны къатын этип алгъан);

16Гьушайны уланы Баана Ашир топурагъында ва Беалотда гьакимлик этген;

17Паруагьны уланы Ёшапат Иссакар топурагъында гьакимлик этген;

18Эланы уланы Шими Буньямин топурагъында гьакимлик этген;

19Урини уланы Гебер Гилатда (аморлуланы пачасыны Сигьун уьлкесинде ва Башан пачаны Уг уьлкесинде) гьакимлик этген. Ол янгыз бу топуракъланы барысыны да уьстюнде янгыз селдер болгъан[+].


Сулейманны пачалыгъыны зорлугъу

20Ягьуданы ва Исрайылны халкъы денгиз ягъадагъы къайыр бюртюклердей оьтесиз кёп болгъан. Олар ашап-ичип, йыбанып тургъанлар[+]. 21Сулейман Фират оьзенден тутуп пилистимлилени топурагъына ва тап Мисрини дазусуна ерлиги пачалыкълагъа гьакимлик этген. Бу уьлкелер Сулейман сав чакъы огъар ясакъ тёлеп ва къуллукъ этип тургъан[+].

22Гьар гюн Сулейманны къаласына отуз кор[*] тизив ун ва алтмыш кор ярмасы булангъы ун, 23къубагийиклени, маралланы, къыр эчкилени гьисапгъа алмагъанда, отлукъгъа тутулуп сакълангъан он уллу мююзлю гьайван, отлавлукъда сакълангъан йигирма уллу мююзлю гьайван ва юз гиччи мююзлю гьайван гелтириле болгъан.

24Сулейман Фират оьзенден гюнбатышгъа багъып, Типсагьдан Газагъа ерлиги бары да пачалыкълагъа гьакимлик этген ва айланадагъы бары да уьлкелер булан ярашывлукъда тургъан. 25Сулейманны савунда Дандан тутуп Беершебада ерли Ягьудидеги ва Исрайылдагъы гьар адам оьзюню юзюм борласыны ва инжир терегини тюбюнде аманлыкъда яшап тургъан.

26Сулейманны асгерлик атарбалагъа егилеген къыркъ минг аты ва он эки минг чапдырагъан аты болгъан[+].

27Сардарланы гьариси оьзюню айы гелгенде, Сулейман пачагъа ва пачаны тепсисинде олтуруп ашайгъан ону бары да ювукъларына сурсат гелтире болгъан. Олар бир зат сама етишмей къалмасны гьайын эте болгъан. 28Олар дагъы да тийишли ерге асгерлик атарбагъа егилеген ва оьзге атлар учун арпа ва бичен, гьариси оьзюню пайын етишдире болгъан.


Сулейманны гьикматлыгъы

29Аллагь Сулеймангъа гьикматлыкъны, зор иттиликни ва денгиз ягъадагъы къайырдай оьлчевсюз терен гьакъылны берген болгъан. 30Сулейманны гьикматлыгъы Гюнтувушдагъы бары халкъны гьикматлыгъындан ва Мисрини бютюн гьикматлыгъындан артыкъ болгъан[+]. 31Ол гьар къайсы адамдан да, эзрагьлы Этандан да, Магьолну уланлары Гьемандан да, Калколдан да, Дардадан да гьикматлы болгъан. Сулейманны макътавлугъу айланадагъы бары да халкълагъа яйылып гете[+]. 32Ол уьч минг гьикматлы айтыв айтгъан, ону йырларыны санаву буса минг беш болгъан[+]. 33Сулейман ливан къарагъайдан тутуп тамдан оьсюп чыкъгъан отгъа ерли оьсюмлюклени яшавун ахтаргъан. Ол гьайванланы ва къушланы, сюйкелеген жанланы ва балыкъланы ахтаргъан. 34Сулейманны гьикматлыгъы гьакъында эшитгенде, огъар тынгламакъ учун, бары да халкъланы арасындан, дюньядагъы бары да пачалардан адамлар геле болгъан[+].

### 5


Раббибизни уьюн къурмакъ учун гьазирлик гёрюв


(2 Тав 2:1-18 )

1Сулейман атасы Давутну орнуна пача болма белгиленгенни эшитгенде, Тирни пачасы Гьирам ону янына элчилер йибере, неге тюгюл де Гьирам гьар заманда да Давутну къурдашы болуп тургъан[+]. 2Сулейман буса Гьирамгъа булай айтып йибере:

3– Дёрт де якъдан атама къаршы юрюлюп тургъан давланы себебинден, Раббибиз атам Давутну душманларын аякъ тюбюне салгъанча, ол Раббибизге ибадат этмек учун уьй къуруп болмагъанны билесен. 4Амма гьали Раббибиз, мени Аллагьым, дёрт де якъдан парахатлыкъ берген, гьали душманларым да, балагьлар да ёкъ. 5Шо саялы Раббибиз атам Давутгъа: «Мен сени орнунга тахынга миндирип олтуртажакъ уланынг Магъа ибадат этмек учун уьй къуражакъ», – деп айтгъаны йимик, Раббибизге, мени Аллагьыма, ибадат этмек учун уьй къурма сюемен[+]. 6Шо саялы магъа деп ливан къарагъайланы гесме буйрукъ бер. Мени адамларым сеникилер булан бирче ишлер, мен де сени адамларынга, сен нечакъы айтсанг да, шончакъы гьакъ тёлермен. Сен бизде сайданлылар йимик агъач гесип болагъан бирев де ёгъун билесен.

7Сулейманны сёзлерине тынглап, Гьирам бек сююне ва:

– Бу зор уллу халкъгъа гьакимлик этмек учун Давутгъа гьикматлы уланны савгъат этип берген Раббибизге макътавлар болсун дагъы! – дей.

8Гьирам да Сулеймангъа булай айтып йибере:

«Мен элчилерингден айтып йиберген хабаргъа тынгладым. Къарагъай ва кипарис агъачгъа байлавлу сен сюеген бары да затны да этермен. 9Мени адамларым аркъалыкъланы денгизге багъып гелтирер, мен де шоланы байлап денгиз булан сен гёрсетген ерге багъып бакъдырарман. Шонда мен шоланы пайлап-пайлап онгарарман, сен аларсан. Сен де, мени къаламдагъыланы сурсат булан таъмин эте туруп, мени мурадымны кютерсен».

10Гьирам шолай Сулеймангъа оьзю сюйген чакъы къарагъай ва кипарис агъач етишдирип тура. 11Сулейман буса Гьирамны уьюндегилеге йигирма минг бат[†] зайтун май ва шолай да йигирма минг кор будай берип тура. Сулейман шоланы Гьирамгъа йылдан-йылгъа етишдирип тура. 12Раббибиз, Оьзю ваъда этген кюйде, Сулеймангъа гьикматлыкъ савгъат этип бере. Сулейманны да, Гьирамны да арасында ярашывлукъ бола ва олар бир-бири булан бирлик дыгъарын байлайлар[+].

13Оьзлени бир ихтиярсыз ишлетмек учун, Сулейман пача бютюн Исрайылдан отуз минг адамны жыя[+]. 14Ол Ливангъа гьар айда он минг ишчини гезик булан йиберип тура. Олар Ливанда бир ай, уьюнде буса эки ай къала болгъан. Ишчилени уьстюндеги къаравчу Адонирам болгъан[+]. 15Сулейманны етмиш минг юк ташывчусу ва тавларда таш чыгъарагъан сексен минг адамы 16ва шолай да къурув ишлеге къарайгъан, ишчилени тергейген уьч минг уьч юз гьакими болгъан. 17Пачаны буйругъуна гёре, уьйню кюрчюсюне чарлангъан ташны салмакъ учун, олар уллу ташланы чыгъарып, тегишлеп онгаралар. 18Сулейман булан Гьирамны ишчилери ва Гебалдагъы адамлар уьйню къурмакъ учун агъачны гесип, чабып ва ташны чарлап онгарып туралар.

### 6


Сулейман ибадатхана къура


(2 Тав 3:1-4 )

1Исрайыллар Мисриден чыгъып дёрт юз сексенинчи йылда, Исрайылгъа оьзю гьакимлик этеген дёртюнчю йылда, зив айда, йылны экинчи айында, Сулейман Раббибизни ибадатханасын[†] къурма башлай.

2Раббибизни Сулейман къургъан ибадатханасы узунуна алтмыш, генгине йигирма, бийигине де отуз тирсек[†] геле болгъан. 3Ибадатхананы аслу уьюню алдындагъы гётерме узунуна йигирма тирсек[*] генги буса ибадатхананы генги чакъы болгъан ва ибадатханадан он тирсекге ари тая болгъан. 4Ол ибадатханада ичге таба генглешип гетеген терезелер этдирген. 5Ибадатхананы баруларыны ва ичиндеги сыйлы ерни айланасы булан Сулейман къошум къурулуш этдирген. Шо къурулушну ичинде ол уьйлер этдирген. 6Къошум къурулушну биринчи къаты генгине беш тирсек, экинчиси алты тирсек ва уьчюнчюсю етти тирсек геле болгъан. Пурхадагъы аркъалыкълар ибадатхананы тамларына гирмесин деп, Сулейман ибадатхананы айланасы булан къыр якъдан таба тамларда канзилер чыгъартгъан.

7Ибадатхананы къурагъанда, янгыз таш чыгъарагъан ерде чарланып онгарылгъан ташланы къоллагъанлар. Къурулуш юрюлеген ерде не чёкючню, не къуткъудукъ казаны, не оьзге темир алатны тавушу эшитилмеген[+].

8Биринчи къатгъа гиреген ер ибадатхананы къыбла ягъында болгъан. Канзилер экинчи къатгъа, ондан таба буса уьчюнчю къатгъа элте болгъан. 9Сулейман, ибадатхананы пурхасына аркъалыкълар да, къарагъай такъталар да япдырып, шону къуруп битдире. 10Ибадатхананы бютюн бою булан ол къабургъалатып уьйлер къурдура. Шоланы гьарисини бийиклиги беш тирсек геле болгъан. Шолар ибадатханагъа къарагъай аркъалыкълар булан къошулгъан болгъан.

11Сулеймангъа Раббибизден шулай калам тюше:

12– Сен къургъан ибадатхананы гьакъында айтсакъ, эгер де сен Мени токъташдырывларыма гёре юрюсенг, Мен салгъан къайдаланы кютсенг ва Мени буйрукъларымны сакълап, шоланы кютсенг, Мен сенден таба атанг Давутгъа этген ваъдамны кютермен[+]. 13Мен исрайыллыланы арасында яшап турарман ва Оьзюмню халкъымны, Исрайылны ташламасман[+].

14Шолай Сулейман ибадатхананы къуруп битдире.


Раббибизни ибадатханасыны ич ишлерин онгарыв


(2 Тав 3:5-14 )

15Сулейман ибадатхананы тамларыны ич янына, жабардан тутуп, пурхадагъы аркъалыкълагъа ерли къарагъай такътаны тутдура, жабаргъа буса кипарис такътаны тутдура. 16Ибадатхананы ичиндеги сыйлы, Сыйлыланы да Сыйлы ерин[†] этдирмек учун, ибадатхананы ич янында ол жабардан пурхадагъы аркъалыкълагъа ерли къарагъай такъта булан йигирма тирсек чакъы ерни айыра[+]. 17Сыйлыланы да сыйлы ерни алдындагъы уьйню узуну къыркъ тирсек геле болгъан. 18Уьйню ичине къарагъай такъта тутулгъан болгъан. Шо такътагъа къабакъланы, ачылгъан чечеклени суратлары этилген болгъан. Бары да зат къарагъайдан этилген болгъан, бир ерде де таш гёрюнмей болгъан[+].

19Раббибизни разилешивюню[†] сандыгъын ерлешдирмек учун, Сулейман ибадатханада ичиндеги сыйлы ерни онгарта. 20Ичиндеги сыйлы ер узунуна йигирма, генгине йигирма, бийигине де йигирма тирсек геле болгъан. Шону ич янына ол таза алтын тутдура ва Сыйлыланы да Сыйлы ерини алдындагъы къурбан[†] этеген ерге къарагъай тутдура. 21Ибадатхананы ич тамларына Сулейман таза алтын тутдура ва алтын тутулгъан ичиндеги сыйлы ерге гиреген ерге алтын шынжырлар тартдыра. 22Ол ибадатхананы бютюн ич янына бюс-бютюнлей алтын тутдура. Дагъы да ол ичиндеги сыйлы ердеги къурбан этеген ерге де алтын тутдура[+].

23Ичиндеги сыйлы ерде Сулейман зайтун терекни агъачындан гьарисини бийиклиги он тирсек гелеген эки каруб[†] этдире[+]. 24Биринчи карубну къанаты узунуна беш тирсек, бириси къанаты да узунуна беш тирсек геле болгъан. Бир къанатны башындан бирисиникине ерли он тирсек геле болгъан. 25Экинчи каруб да он тирсек геле болгъан, неге тюгюл де олар экиси де бир оьлчевлю ва бир гёлемли болгъан. 26Гьар карубну бийиклиги он тирсек геле болгъан. 27Сулейман карубланы къанатлары яйылгъан гьалында ибадатхананы ич бёлюгюне салгъан. Бир карубну къанаты бир тамгъа, экинчи карубну къанаты къаршыдагъы тамгъа тие болгъан; карубланы бириси къанатлары буса уьйню ортасында бир-бирине тие болгъан. 28Сулейман карубланы уьстюне алтын варакъ бердирген.

29Ибадатхананы бютюн айланасындагъы тамланы ичи-тышы булан ол ойдуруп карубланы, каабахурма тереклени ва ачылгъан чечеклени этдирген. 30Дагъы да Сулейман ибадатхананы ичдеги ва тышдагъы къурулушларыны жабарына алтын тутдургъан.

31Ичиндеги сыйлы ерге гиреген ерде ол зайтун агъачдан беш канзили энегелери булангъы эшиклер этдире. 32Зайтун агъачдан этилген эки эшикге буса Сулейман ойдуруп карубланы, хурма тереклени ва ачылгъан чечеклени этдирте, карублагъа ва хурма тереклеге алтын варакъ бердирте. 33Тап шо кюйде ол зайтун агъачдан аслу уьйге гиреген ерге дёрт канзили энегелер этдирте. 34Дагъы да Сулейман кипарис агъачдан гьариси эки ачылагъан эки эшик этдире. 35Шолагъа ол ойдуруп карубланы, кабахурма тереклени, ачылгъан чечеклени суратларын этдирте ва шо суратлагъа тегиш салдырып алтын варакъ бердирте.

36Ибадатхананы ичдеги абзарыны айланасы булан Сулейман бару ишлете, шо баругъа гьар уьч бой этип салынгъан ташны уьстюне бир бой этип къарагъай аркъалыкълар салына[+].

37Раббибизни ибадатханасыны къурулушу дёртюнчю йылда, зив айда башлангъан. 38Сулейманны гьакимлигини он биринчи йылында, бул айда (шо йылны сегизинчи айы) ибадатхана къурулуп бите. Ибадатхана булан байлавлу бары да хыяллар яшавгъа чыгъарыла. Сулейман ибадатхананы етти йыл къура.

### 7


Сулейманны къаласы

1Сулейман оьзюню къаласын он уьч йылны узагъында къура[+]. 2Къургъан къаласына ол Ливан агъачлыкъны къаласы деп ат тагъа. Шону узуну юз тирсек,[†] генги элли, бийиклиги де отуз тирсек геле болгъан. Къаланы пурхасындагъы къарагъай аркъалыкълар дёрт бой къарагъай багъаналагъа салынып токътагъан болгъан[+]. 3Багъаналагъа миндирилип салынгъан шону къалкъысындагъы къыркъ беш аркъалыкъгъа (гьар бойда он бешер) къарагъайдан такъта тутулгъан болгъан. 4Къаланы терезелери бийикде, гьар бойда уьчер, бир-бирине къаршы этилип салынгъан болгъан. 5Эшикге къоюлгъан ерлерде ва терезелерде дёрт канзили энегелер этилген ва уьч бой терезе къаршыдагъы тамдагъы уьч бой терезени къаршысында токътагъан болгъан.

6Сулейман орта багъаналы аслу уллу уьйню узунун элли тирсек, генгин де отуз тирсек гелеген оьлчев булан этдире. Къалагъа гиреген канзибашны къалкъысы да орта багъаналагъа миндирилген болгъан.

7Дуван учун ол тахлы уллу уьй этдире. Шогъар «Гьакъ дуванны уллу уью» деп айтыла болгъан. Шо уьйге жабарындан пурхасына ерли къарагъай тутдура[+]. 8Сулейманны оьзю турма тарыкъ уью буса уллу уьйню артында, башгъа абзарда болгъан. Ону уью де шо кюйде къурулгъан. Сулейман пиръавунну оьзюне къатын этип алгъан къызы учун да шо уллу уьйге ошатып бирдагъы къала къура[+].

9Бу бары да къурулушлар къыр якъдан тутуп уллу абзаргъа ерли ва кюрчюсюнден оьр якъдагъы карнизлеге ерли бир оьлчев булан чабылгъан, къыр ва ич янларындан бычгъы булан гесилген багьалы ташлардан этилген болгъан. 10Кюрчюге он ва сегиз тирсек гелеген багьалы уллу ташлар салынгъан болгъан. 11Уьстюнде оьлчев булан чабылгъан ташлар ва къарагъай аркъалыкълар болгъан. 12Раббибизни ибадатханасыны[†] ичдеги абзарына ва канзибашына йимик, уллу абзарны айланасы булан ишленген баругъа да уьч бой этип салынгъан ташны уьстюне бир бой этип къарагъай аркъалыкълар салынгъан болгъан[+].


Гьирам – багъыр уста

13-14Сулейман пача, Тирден Непталимни къавумундан[†] болгъан тул къатынны уланы Гьирамны чакъырып, ону къабул эте. Ону атасы тирли багъыр уста болгъан. Гьирам бек бажарывлу ва багъырны ишлетивде гьар-бир яндан бай сынавлу болгъан. Ол, Сулейман пачаны янына гелип, оьзюне тапшургъан бары ишни этип бере[+].


Эки багъыр багъана


(2 Тав 3:15-17 )

15Гьирам багъырдан эки багъана къуя. Шоланы бирисини бийиклиги он сегиз тирсек геле болгъан ва ону дёгереги он эки тирсек гелеген аркъанны узунунда болгъан. Экинчи багъананы оьлчевлери де шолай болгъан[+]. 16Дагъы да Гьирам багъаналаны уьст янына салмакъ учун, багъырдан къуюп эки таж эте. Гьар багъананы тажыны бийиги бешер тирсек геле болгъан. 17Багъаналаны уьст янларын бир-бирине чырмалышгъан шынжырлар безей болгъан. Шолай шынжырлар гьар багъанада еттишер болгъан. 18Багъаналаны тажларын беземек учун, гьар челтирни къуршайгъан эки бой этип нарны емишлерин этген. Эки де тажны Гьирам бир йимик этген. 19Гиреген ердеги уьйню багъаналарыны тажлары лилияны гёлеминде, бийиклиги дёрт тирсек геле болгъан. 20Эки де багъананы тажларында, пиялагъа ошашлы бёлюкде челтирни къырыйында, айланасы булан бой-бой этип нарны эки юз емиши этилген болгъан. 21Гьирам багъаналаны ибадатхананы уьстю ябыкъ догъасында тургъуза. Къыбла якъдагъы багъанагъа ол Якин деп, темиркъазыкъдагъысына буса Боаз деп ат тагъа 22Багъаналаны тажлары лилиягъа ошатылып этилген болгъан. Шоллукъда багъаналар булан байлавлу иш битген.


Киринмек учун багъырдан къуюлуп этилген ер


(2 Тав 4:2-5 )

23Гьирам киринмек учун багъырдан къуюп дёгерек ер эте; шо ерге «денгиз» деп айтыла болгъан. Шону бир ягъындан бириси ягъына ерли оьлчевю он тирсек, бийиклиги де беш тирсек геле болгъан. Денгизни дёгерек айланып узунлугъу оьлчев йип булан отуз тирсек геле болгъан[+]. 24Ону тёбен янын къабакъланы эки бой суратлары къуршап алгъан болгъан – бир тирсек чакъы ерде онар. Къабакълар денгиз булан бирче къуюлуп этилген болгъан[+].

25Денгиз он эки багъыр бугъаны уьстюнде ерлешдирилген болгъан, оланы уьчюсю темиркъазыкъгъа, уьчюсю гюнбатышгъа, уьчюсю къыблагъа, уьчюсю де гюнтувушгъа бакъгъан болгъан. Денгиз бугъаланы уьстюнде токътагъан болгъан. Бугъаланы арт янлары ичге, орталыкъгъа бакъдырылгъан болгъан. 26Денгизни тамыны къалынлыгъы бир ая[*] чакъы геле болгъан, ону ягъасы буса пияланы ягъасыныки, лилия чечекники йимик болгъан. Денгизни ичине эки минг бат[†][*] гире болгъан.


Багъырдан этилген тиревлер

27Дагъы да Гьирам багъырдан он тирев эте: шоланы гьарисини узунлугъу дёрт, генги дёрт ва бийиклиги уьч тирсек геле болгъан. 28Тиревлени къурулушу шулай болгъан: оланы къабургъаларында энегелеге алынгъан белдавлары болгъан. 29Энегелерде йимик, энегелеге алынгъан белдавларда арсланланы, бугъаланы, карубланы[†] суратлары этилген болгъан. Арсланланы ва бугъаланы уьстлеринде ва тюплеринде чёкючлеп этилген гюл байламлар болгъан. 30Гьар тиревню багъыр гёчерагъачлары булангъы дёртешер дёгерчиги болгъан. Шоланы гьарисини чапчагъы болгъан, шолар да гьар ягъында гюл байламлар этилип къуюлгъан таявларда ерлешген болгъан. 31Тиревню башында бир тирсек бийикликде ярыв болгъан. Шо ярыв дёгерек ва тюп яны булан бирче генгине тирсек ярым болгъан. Ярывну айланасы булан тюрлю суратлар ерлешдирилген болгъан. Тиревлени белдавлары дёгерек тюгюл, дёртгюл болгъан. 32Белдавланы тюбюнде дёрт дёгерчик, шоланы гёчерагъачлары тиревге бегетилген болгъан. Гьар дёгерчикни дёгерегини бир янындан бириси янына ерли тирсек ярым болгъан. 33Дёгерчиклер асгерлик атарбалагъа йимик этилген: гёчерагъачлар, солгъулар, гегейлер ва мийликлер – бары да къуюлуп этилген болгъан.

34Гьар тиревню гьар мююшюнде дёрт сабы болгъан. Саплар тиревню тюбюнден таба чыгъа. 35Тиревню уьст янында бийиклиги ярым тирсек гелеген солгъу болгъан. Таявлар ва белдавлар тиревню келлесине бегетилген. 36Тиревлени ва белдавланы не ери бош буса, Гьирам шонда карубланы, арсланланы ва хурма тереклени, айланасында буса гюл байламланы оюп эте. 37Шо кюйде ол он тирев эте. Шолар бары да бир гьалда, бир оьлчевде ва бир гёлемде къуюлуп этилген болгъан.

38Сонг Гьирам он чапчакъ эте, шоланы гьарисине къыркъ бат гире ва дёрт тирсек геле болгъан, гьар он тиревге бир чапчакъ этилген болгъан. 39Ол ибадатхананы къыбла ягъына беш тирев ва темиркъазыкъ ягъына бешни сала, «денгизни» буса ибадатхананы къыбла-гюнтувуш ягъында сала. 40Дагъы да Гьирам пиялалар, беллер ва сув себелемек учунгъу легенлер эте.


Раббибизни ибадатханасыны уьй матагьларыны сиягьы


(2 Тав 4:11–5:1 )

Шону булан Гьирам Раббибизни ибадатханасында Сулейман пача учун этеген оьзюню бары да ишин тамамлай. Ол шу затланы этген:[+] 41эки багъананы; багъаналар учунгъу пияланы гёлеминдеги тажланы, пияланы гёлеминдеги тажланы безейген челтирлени, 42эки челтир учун нарны дёрт юз емишин (пияланы гёлеминдеги тажланы безейген гьар челтир учун эки бой нар), 43чапчакълары булангъы он тиревню, 44денгизни ва шону тюбюндеги он эки бугъаны, 45пиялаланы, беллени ва сув себелемек учунгъу легенлени.

Раббизини ибадатханасы учун Сулейман пачагъа Гьирам этген бары да уьй матагьлар сагъаллангъан багъырдан этилген болгъан. 46Пача шоланы Урдун[†] къолда Суккотну ва Саретанны арасында балчыкъ къалиплерде къуйма буйрукъ берген болгъан. 47Сулейман шо затланы авурлугъун тартып къарамагъан, неге тюгюл де шолар оьтесиз кёп болгъан. Багъырны авурлугъу белгисиз кюйде къалгъан[+].

48Дагъы да Сулейман Раббибизни ибадатханасы учун тарыкъ болагъан уьй матагьланы да этдирген: алтындан къурбан[†] этеген ерни, Раббибизни юзюню алдына салынма тарыкъ болгъан экмекни,[+] 49таза алтындан шамчыракъланы (ичиндеги сыйлы уьйню алдында онг якъда да, сол якъда да бешерни), алтын чечеклени, дин къуллукъну кютгенде къоллайгъан шамчыракъланы ва машаланы,[+] 50ичмек учунгъу къартыкъланы, мелтелер учунгъу къайчыланы, сув себелемек учунгъу пиялаланы, арив ийислер чыгъармакъ учунгъу бошгъапланы ва савутланы – барын да таза алтындан; ибадатхананы ичиндеги уьйню, Сыйлыланы да Сыйлы ерини[†] эшиклери ва шолай да тышдагъы эшиклери учунгъу алтын петнелени[+].

51Сулейман пачаны Раббибизни ибадатханасы учун этеген бары да иши битгенде, ол, атасы Давут аманат этип тапшургъан гюмюшню, алтынны ва уьй матагьланы гелтирип, ибадатхананы хазналарына сала[+].

### 8


Сандыкъны Раббибизни ибадатханасына гёчюрюв


(2 Тав 5:2–6:2 )

1Раббибизни сандыгъын Давутну Шагьарындан, демек Сиондан, гёчюрмек учун, Сулейман оьзюне янына Ерусалимге Исрайылны тамазаларын, исрайыллыланы тухумларыны ва къавумларыны[†] бары да башчыларын чакъыра[+]. 2Чатырланы[†] байрамыны вакътисинде етаним айда (йылны еттинчи айында) бары да исрайыллылар Сулейман пачаны янында жыйылалар[+].

3Исрайылны тамазалары гелгенде, дин къуллукъчулар,[†] сандыкъны[†] гётерип, 4Раббибизни сандыгъын ва ичиндеги бары да сыйлы матагьлар булан бирче ёлугъув чатырын[†] алып юрюйлер. Шоланы дин къуллукъчулар ва левлилер алып юрюйлер. 5Сулейман пача ва ону айланасына жыйылгъан исрайыллыланы бютюн жамияты сандыкъны алды булан юрюйлер. Олар къурбангъа[†] шончакъы гьайван-малны соя чы, гьатта шоланы санавун юрютме де бажарылмай болгъан.

6Дин къуллукъчулар Раббибизни разилешивюню[†] сандыгъын оьзюню ерине – ибадатхананы[†] ичиндеги сыйлы ерге, Сыйлыланы да Сыйлы ерине[†] гелтирелер ва шону карубланы[†] къанатларыны тюбюне салалар[+]. 7Карубланы къанатлары, сандыкъ салынгъан ерни уьстюнде яйылып, сандыкъны да, шону алып юрюйген къурукъланы да ябып къоя болгъан[+]. 8Шо къурукълар шолай узун болгъан чы, оланы башлары Сыйлыланы да Сыйлы ерни алдындагъы сыйлы ерден гёрюне болгъан, амма ибадатхананы тыш янында олар гёрюнмей болгъан. Шонда къурукълар бугюнге ерли де бар. 9Сандыкъны ичинде буса эки таш къангадан къайры бир зат да болмагъан. Муса шоланы сандыкъны ичине Гьорипде, исрайыллар Мисриден чыкъгъанда, Раббибиз олар булан разилешив бегетген ерде салгъан болгъан[+].

10Дин къуллукъчулар Сыйлы ерден чыкъгъанда, Раббибизни ибадатханасы булутдан толуп къала[+]. 11Дин къуллукъчулар булут бары саялы дин къуллугъун кютюп болмайлар, неге тюгюл де Раббибизни макътавлугъу болгъан булут Ону ибадатханасын толтуруп къоя. 12Сулейман пача булай дей:

– Раббибиз Оьзю къалын булутну ичинде яшажагъын айтды[+]. 13Раббим, Сен оьзюнде гьар даимге яшап къалсын деп, мен Сагъа деп зор ибадатхана къурдум.


Сулейманны халкъгъа сёйлевю


(2 Тав 6:3-11 )

14Бары да исрайыллылар шо ерде жыйылып токътагъанда, пача, бурулуп, оланы шабагьатлай[+]. 15Сонг ол булай дей:

– Атам Давутгъа Оьзю ваъда этгенин Оьзю кютген Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, рагьмулудур! Ол булай деп айтды чы: 16«Оьзюмню халкъымны Мисриден чыгъаргъан гюнден тутуп, оьзюнде Мени атым булан байлавлу ибадатхана къурмакъ учун, Мен Исрайылны бир къавумуну арасында да бир шагьарны да сайламадым. Амма Мени халкъыма ёлбашчылыкъ этсин деп, Давутну сайладым»[+].

17Атам Давут Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны аты булан байлавлу ибадатхана къурма токъташгъан эди[+]. 18Амма Раббибиз атам Давутгъа: «Сен Мени атым булан байлавлу ибадатхана къурма токъташгъансан, яхшы да этгенсен шолай токъташып. 19Амма Мени атым булан байлавлу ибадатхананы сен тюгюл, сени белингден тувгъан, сени къанынг болгъан уланынг къуражакъ», – деп айтды[+].

20Раббибиз Оьзюню ваъдасын кютдю. Гьали мен атам Давутдан варисликге къалгъан Исрайылны тахында олтургъанман. Раббибиз де ваъда этгени йимик, Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны аты булан байлавлу ибадатхана къурдум. 21Мен шонда сандыкъ учун ер онгардым. Шону ичинде Раббибиз ата-бабаларыбызны Мисриден чыгъарагъанда, олар булан бегетген разилешив бар.


Раббибизни ибадатханасын сыйлайгъанда Сулейман этген дуа


(2 Тав 6:12-40 )

22Бары да исрайыллылар жыйылгъан ерде Сулейман, Раббибизни къурбан этеген ерини алдында токътап, къолларын да кёкге узатып, 23булай дей:

– Раббим, Исрайылны Аллагьы, оьрде кёклерде ва тюпде ерде Сагъа ошагъан Аллагь ёкъдур! Сен гьакъ юрекден Оьзюнгню ёлларынг булан юрюйген къулларынга бакъгъан якъда разилешивюнгню де, рагьмунгну да сакълап турасан[+]. 24Сен къулунг Давутгъа, мени атама этген ваъдангда табулдунг. Шо ваъданы Сен Оьзюнг этдинг ва бугюн Оьзюнг кютме де кютдюнг.

25Гьали буса, Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, къулунг Давутгъа, мени атама: «Эгер де сени уланларынг, сени йимик Магъа да тынглап, янгыз герти ёлда юрюп турса, Мени алдымда Исрайылны тахында олтургъан варисинг ёкъ болмас», – деп этген ваъдангны кют[+]. 26Гьали буса, Исрайылны Аллагьы, Сен къулунг Давутгъа берген сёзюнг яшавгъа чыкъсын дагъы!

27Амма Аллагь гертиден де ерде яшармы экен дагъы? Кёклеге де, гьатта кёклени де кёклерине де сыймайсан Сен. Мен къургъан ибадатхананы чы айтмай да къояйым![+] 28Раббим, Аллагьым, къулунгну дуасын, ону рагьму гьакъдагъы тилевюн эшит Сен! Сени алдынгда да токътап тилев этеген къулунгну дуасын, чакъырывун эшит Сен. 29Гече де, гюн де Сени къаравунг Сен оьзюню гьакъында: «Мени атым шунда болур», – деп айтгъан ерге багъып турсун дагъы. Оьзюню юзюн де шу ерге бакъдырып дуа этежек къулунгну дуасын къабул эт Сен[+]. 30Юзлерин де шу ерге де бакъдырып дуа этежек Оьзюнгню къулунгну, Оьзюнгню халкъынгны, Исрайылны, ялбарывун эшит Сен. Кёклерден таба, Сен турагъан ерлерден таба, эшит ва эшитип, гечип къой.

31Эгер де бирев оьзюню ювугъуна къаршы гюнагь этген деп айыпланса ва огъар ант булан оьзюню айыпсызлыгъын исбатлама тюшсе, ол да гелип шу ибадатханада Сени къурбанлыкъ этеген ерингни алдында токътап ант этсе,[+] 32кёклерден таба эшитип, тийишлисин бер Сен. Оьзюнгню къулларынгны арасында дуван эт, айыплысыны башына оьзю этгенни де этип, тийишлисин бер Сен, айыпсызын буса, тюзлюгюн де токъташдырып, айыпдан чайып къой Сен.

33Эгер де Сени халкъынг болгъан исрайыллылар, Сагъа къаршы гюнагь этип, душманларындан тюп болса, амма бу ибадатханада Сени алдынгда дуа эте, ялбара туруп токътап, Сагъа бакъса, атынгны тутса,[+] 34кёклерден таба Оьзюнгню халкъынгны, исрайыллыланы, гюнагьын геч ва олагъа Оьзюнг ата-бабаларына берген топурагъын къайтарып бер Сен.

35Эгер де Сени халкъынг, Сагъа къаршы гюнагь иш этгени саялы, кёклер бегилип, янгур явмай турса, халкъынг да дуасын шу ерге бакъдырып, Сени атынгны эсгере буса ва Сен оьзюн такъсырлагъанынг саялы этген гюнагь ишине арт берген буса,[+] 36кёклерден таба Сени къулларынгны, Сени халкъынгны, Исрайылны, эшит ва оланы гюнагьын геч Сен. Къулларынг рагьмуну ёлунда юрюп болсун учун, оланы шо ёлгъа уьйрет ва Оьз халкъынга есликге берген топуракъгъа янгур явдур Сен[+].

37Эгер де шо топуракъны ачлыкъ, югъагъан аврувлар, яллавлу еллер неде янсав, ченгерткилер неде гёбелек хуртлар къуршап алса, неде эгер де исрайыллыланы бир шагьарын душманлар елесе – не балагь неде не аврув гелип къалса да –[+] 38бир адам неде Сени бютюн халкъынг, Исрайыл, пашманлыкъны, къайгъыны гьис этип, не дуаны буса да охуй туруп, шу ибадатханагъа бакъдырып къолларын узатса, 39-40кёклерден, Сен турагъан ерден таба эшит Сен. Гьар инсан Сен ата-бабаларыбызгъа берген топуракъда яшайгъан вакътини ичинде Сенден къоркъуп турсун учун, оланы гьарисине тийишлисин бер, неге тюгюл де Сенсендир оланы юрегиндегин билеген (янгыз Сенсен чи дагъы инсанланы юреклериндегин билеген)[+].

41-42Тап шо кюйде Сени халкъынгдан, Исрайылдан тюгюл ят адамны да, эгер де ол йыракъ эллерден Сени атынгны эсгерип, оьзюню дуасын бу ибадатханагъа бакъдыра туруп гелген буса, (инсанлар Сени зор атынгны, Сени къудратлы аянгны, Сени узатылгъан къолунгну гьакъында эшитежек чи дагъы),[+] 43кёклерден, Сен турагъан ерден таба ону эшит Сен ва ер юзюндеги бары да халкълар, Сени халкъынг, Исрайыл йимик, Сени атынгны танысын, Сенден къоркъсун учун ва мен къургъан бу ибадатханагъа Сени атынг къоюлгъанны билсин учун, ят адам Сенден бары да тилегенин эт Сен.

44Сени халкъынг душманлар булан дав эте туруп чыкъгъанда, Сен халкъынгны не ёллагъа салып къойсанг да ва Сен сайлагъан шу шагьаргъа ва Сени атынгны сыйлап мен къургъан ибадатханагъа да багъып Раббибизге дуа этегенде, 45кёклерден таба ону дуаларын да, ялбавларын да эшитип, огъар кёмекге гел Сен.

46Эгер де олар Сагъа къаршы гюнагь иш этсе – гюнагь иш этмеген бирев де ёкъдур – Сен де олагъа къазапланып, оланы душманланы къолуна берсенг, душманлар да оланы, йыракъгъа буса да, ювукъгъа буса да, есир этип оьзлени элине элтсе,[+] 47Сени халкъынгны есирликде болгъан элде юреги алмашынса, эгер де товбагъа да тюшюп, есирликдеги элде Сагъа: «Биз гюнагь иш этдик, биз яманлыкъ этдик ва адилсиз иш гёрдюк», – деп айта туруп ялбарса,[+] 48эгер де олар оьзлени есир этген душманланы элинде гьакъ юрекден, къаны-жаны булан Сагъа бакъса ва Сен оьзлени ата-бабаларына берген топуракъгъа, Сен сайлагъан шагьаргъа ва Сени атынгны сыйлап къургъан ибадатханагъа багъып Сагъа дуа этсе, 49Сен турагъан кёклерден таба ону дуаларын да, ялбавларын да эшитип, огъар кёмекге гел Сен. 50Шо заман Сагъа къаршы гюнагь иш этген халкъынгдан гечип къой Сен. Олар Сагъа къаршы этген бары да жинаятчылыкъларындан гечип къой ва оланы есир этгенлени олагъа бакъгъан якъда рагьмулу болма борчлу эт Сен,[+] 51олар Сен оьзюн Мисриден, мечни кёрюгюнден чыгъаргъан Сени халкъынг чы, Сени еслигинг чи дагъы[+].

52Сени къулунг ва Сени халкъынг, Исрайыл, Сагъа чакъырыв этгенде, Сен оланы гьар заманда да эшитип болсун учун, оланы ялбарывларына тергевлю болуп тур Сен. 53Пачабыз Рабби гьисапда, Сен оланы ер юзюндеги оьзге халкъланы арасындан Оьзюнге еслик этип айырдынг ва ата-бабаларыбызны Мисриден чыгъаргъанда, къулунг Мусадан таба билдирдинг[+].


Исрайылны халкъын шабагьатлав

54Раббибизге этген бу дуасын ва тилевюн тамамлагъан сонг, Сулейман Раббибизни къурбан этеген еринден тура. Ол шонда къолларын да кёклеге узатгъан гьалында тобукъларындан токътагъан болгъан[+]. 55Сулейман эретура ва къычырыкълы тавушу булан жыйылгъан исрайыллыланы булай айтып шабагьатлай:

56– Оьзю ваъда этгени де йимик, Оьзюню халкъына, Исрайылгъа, рагьатлыкъ савгъат этип берген Раббибизге гьар-бир макътавлар болсун дагъы. Раббибизни Оьзюню къулу Мусадан таба этген ваъдаларыны бири де кютюлмей къалмады. 57Раббибиз, бизин Аллагьыбыз, ата-бабаларыбыз булан болуп тургъаны йимик, бизин булан да болуп турсун дагъы. Ол бир заманда да бизин къоюп, ташлап къоймасын дагъы. 58Биз Оьзюню ёллары булан юрюсюн учун, Оьзю ата-бабаларыбызгъа этген буйрукъланы, токъташдырывланы ва къайдаланы сакъласын учун, юреклерибизни Оьзюне бакъдырсын дагъы Ол[+]. 59-60Раббибиз гьар гюн Оьзюню къулуна ва Оьзюню халкъына, Исрайылгъа, тарыкълы болагъан затны берсин учун, ер юзюндеги бары да халкълар Раббибиз Аллагь экенни ва гьеч дагъы Аллагь ёкъну билсин учун, мен бугюн этген дуамны Ол гьар даим де кёп сююп къабул этсин дагъы[+]. 61Гьали йимик, сиз Оьзюню токъташдырывларына гёре яшап болсун ва Оьзюню буйрукъларын кютюп болсун учун, юреклеригиз бюс-бютюнлей Раббибизге, сизин Аллагьыгъызгъа, амин болсун дагъы.


Раббибизни ибадатханасын сыйлав


(2 Тав 7:4-10 )

62Сонг пача ва ону булан бары да исрайыллылар Раббибизни алдында къурбанлыкълар сойма башлайлар. 63Ярашывлукъну къурбаны гьисапда Сулейман Раббибизге йигирма эки минг уллу мююзлю ва юз йигирма минг гиччи мююзлю гьайван-малны соя. Сулейман ва бары да исрайыллылар Раббибизни ибадатханасын шолай сыйлайлар.

64Раббибизни алдындагъы багъырдан къуюлгъан къурбанлыкъ этген ер бютюнлей яллатып, экмек ва ярашывлукъ къурбанлары учун союлагъан гьайванланы майыны къурбанларын этмек учун кёп гиччи болгъан. Шо саялы да тап шо гюн пача Раббибизни ибадатханасыны алдындагъы абзарны ортадагъы бёлюгюн сыйлай ва шонда бютюнлей яллатывну, экмеклени гелтиривню ва ярашывлукъну къурбанлары учун союлагъан гьайванланы майыны къурбанлыкъларын эте.

65Шо заман Сулейман, ону булан бары да Исрайыл – Лебо-Гьаматдан Мисрини дазусундагъы гиччирек оьзенге етгенче жыйылгъан зор кёп исрайыллылар – байрамны белгилейлер. Олар шо байрамны Раббибизни, бизин Аллагьыбызны, алдында етти гюн ва дагъы да етти гюн, умуми алгъанда он дёрт гюн белгилейлер[+]. 66Артындагъы гюн Сулейман халкъны йибере. Олар, пачасын да шабагьатлап, Раббибиз Оьзюню къулу Давутгъа ва Оьзюню халкъы, Исрайылгъа, этген бары яхшылыкъгъа гьакъ юрекден сююне, шатлана туруп, уьйлерине тозулалар.

### 9


Раббибиз Сулеймангъа гёрюне


(2 Тав 7:11-22 )

1Сулейман Раббибизни ибадатханасын,[†] пачаны къаласын ва гёз алгъа тутгъан оьзге къурулушларын къуруп битдирген сонг, 2Гибеонда да гёрюнгени йимик, Раббибиз огъар экинчи керен гёрюне[+]. 3Раббибиз огъар булай дей:

– Сен Магъа этген дуангны, ялбарывунгну эшитдим. Мен Оьзюме ибадатхананы сайлап алдым. Магъа сен къуруп берген шо ибадатханада Мен гьар даимге Оьзюмню атымны ерлешдирдим. Мени къаравум да, юрегим де гьар заман шогъар бакъгъан кюйде туражакъ[+]. 4Эгер де сен, атанг Давут йимик, Мени алдымда таза юрек булан ва герти кюйде юрюп, Мени буйрукъларымны, токъташдырывларымны ва къанунларымны кютюп турсанг,[+] 5Мен атанг Давутгъа: «Исрайылны тахында сен варисингден магьрюм къалмассан», – деп де айтып ваъда этгеним йимик, Исрайылны уьстюндеги тахны гьар даимге беклешдирермен[+].

6Амма эгер де сиз неде сизин авлетлеригиз Магъа арт берсегиз, Мен сизге берген буйрукъланы ва токъташдырывланы кютмейли, башгъа аллагьлагъа къуллукъ ва сужда этме барсагъыз, 7Мен Исрайылны олагъа берген топуракъдан тамуру булан юлкъуп алып тайдырарман ва Оьзюмню атым учун сайлап алгъан бу ибадатхананы гери урарман. Шоллукъда Исрайыл бары да халкълагъа хабаргъа ва кюлкюге къалып къалар[+]. 8Шо ибадатхана гьали оьрге гётерилген гьалда. Шону къырыйындан оьтеген гьар ким: «Неге Раббибиз бу уьлкеге ва бу ибадатханагъа шу гьалны салгъан?» – деп айта туруп, тамаша болар ва сызгъырар[+]. 9Шогъар жавап буса булай болур: «Неге тюгюл де, олар оьзлени ата-бабаларын Мисриден чыгъаргъан Раббисин, оьзлени Аллагьын къоюп, башгъа аллагьланы къабул этдилер, шолагъа сужда ва къуллукъ этдилер – муна шо ишлери саялыгъадыр Раббибиз олагъа бары да шу балагьланы гелтирген».


Сулейманны оьзге ишлери


(2 Тав 8:1-18 )

10Сулейман эки де бинаны – Раббибизни ибадатханасын ва пачаны къаласын – йигирма йылны узагъында къура. Арадан шончакъы заман гетгенде,[+] 11ол Галилни йигирма шагьарын Тирни пачасы Гьирамгъа бере, неге тюгюл де Гьирам ону, нечакъы тарыкъ буса, шончакъы къарагъай, кипарис агъач ва алтын булан таъмин этип тургъан. 12Амма Гьирам Тирден Сулейман оьзюне берген шагьарлагъа къарама гелгенде, ол рази къалмай.

13– Агъам, сен магъа берген шагьарлар не затлардыр? – деп сорай ол.

Гьирам шолагъа Къабул топурагъы деп къоя. Шо гюнден тутуп, бугюнлеге ерли де шо вилаятгъа Къабул[*] деп айтыла.

14(Гьирам буса пачагъа юз йигирма талант алтын берип йибере.)

15Муна Раббибизни ибадатханасын, оьзюню къаласын къурмакъ учун, Миллону, Ерусалимни барусун, дагъы да Гьасорну, Мегиддону ва Гезерни беклешдирмек учун Сулейман пача оьзлени загьматындан пайдалангъан ихтиярсыз ишчилеге байлавлу маълуматлар[+]. 16Мисрини пачасы пиръавун, Гезерге чапгъын этип, ону елей. Ол Гезерни яллата, шонда яшайгъан канаанлыланы къырып битдире, шагьарны буса къалым гьисапда оьзюню къызына, Сулейманны къатынына бере[+]. 17Сулейман Гезерни, Тёбен Бет-Гьоронну, 18дангылда, оьзюню топурагъындагъы Баалатны[†] ва Тамарны, 19ва шолай да хазналаны сакъламакъ учунгъу бары да шагьарланы ва оьзюню асгерлик атарбалары ва атлары учунгъу шагьарланы янгыдан къура. Сулейман Ерусалимде, Ливанда ва оьзю гьакимлик этеген бары да ерлерде оьзю къурма хыял этеген бары да къурулушланы юрюте[+].

20Аморлулардан, гьетлилерден, перислилерден, гьивлилерден ва ябуслулардан къалгъан бары халкъны (олар бары да исрайыллылар болгъан), 21демек уьлкеде къалгъанланы, оьзлени исрайыллылар къырып битдирип болмагъанланы, Сулейман ихтиярсыз ишчилер гьисапда къоллай. Бугюнлеге ерли де гьал шо кюйде къалып тура. 22Амма исрайыллыланы Сулейман къуллагъа айландырмай, олар ону асгерлери, асгербашчылары ва асгерлик атарбаларыны, асгерлик атарбачыларыны башчылары этилип белгилене[+]. 23Дагъы да исрайыллылар Сулейманны къурулуш ишлеринде низам салывчулар бола – ишлейген адамланы уьстюнде беш юз элли тергевчю бола.

24Пиръавунну къызы Давутну Шагьарындан Сулейман оьзюне къургъан къалагъа гёче. Шондан сонг Сулейман Миллону къура[+].

25Сулейман йылда уьч керен, олар булан бирче Раббибизни алдында яллатып арив ийислер чыгъара туруп, Раббибиз учун къургъан къурбан[†] этеген ерде бютюнлей къурбанларын ва ярашывлукъну къурбанларын этип тура. Гьасили, Сулейман ибадатхананы къурулушун тамамлай.

26Дагъы да Сулейман Къызыл денгизни ягъасындагъы Эдом топурагъындагъы Элатны къырыйындагъы Исъюн-Габирде гемелер къура[+]. 27Гьирам Сулейманны адамлары булан бирче, гемелеге де миндирип, оьзюню адамларын – сынавлу денгизчилени йибере[+]. 28Олар, Опирге багъып юзюп, шондан дёрт юз йигирма талант алтын гелтирелер. Олар шо алтынны Сулейман пачагъа етишдирелер[+].

### 10


Шебаны пача къатыны Сулейманны янына геле


(2 Тав 9:1-12 )

1Сулейманны Раббибизни аты булан байлавлу макътавлугъуну гьакъында эшитгенде, Шебаны пача къатыны ону къыйын суаллар булан сынамакъ учун геле[+]. 2Ол оьзюн узатып юрюйген кёп адамы, уьстюне ашгъа татыв береген затлар, оьтесиз кёп алтын ва сыйлы ташлар юкленген тюелери булан Ерусалимге геле. Пача къатын, Сулейманны янына да гелип, ону булан юрегиндеги бары затны гьакъында сёйлей[+]. 3Сулейман ол берген бары да суаллагъа жавап бере: пачагъа огъар жавап берип болмас йимик ончакъы къыйын суаллар болмай. 4Шебаны пача къатыны Сулеймандагъы бары гьикматлыкъны, ол къургъан къаланы, 5тепсисиндеги ашны, гьакимлерини уьйлерин, къуллукъчулары къуллукъ этеген кюйню, олар гийинген кюйню, чагъыр тёгювчюлери нечик экенни, Раббибизни ибадатханасында[†] пача этеген бютюнлей яллатывланы гёргенде, тынышы токъталгъандай болуп къала. 6Пача къатын Сулеймангъа булай дей:

– Оьзюмню уьлкемде мен сени ишлерингни, сендеги гьикматлыкъны гьакъында эшитген хабар герти экен. 7Амма оьзюм гелип, гёзлерим булан гёрмей туруп, мен шо хабарлагъа инанмай эдим. Не деп айтайым, магъа яртысын да хабарламагъан болгъан экен. Сендеги гьикматлыкъ да, байлыкъ да мен эшитген хабарлардан эсе кёп керенлер артыкъ экен. 8Насиплидир сени адамларынг! Насиплидир, алдынгда да токътап, гьикматлыгъынга тынглайгъан сени адамларынг! 9Сагъа рагьмусун гёрсетген ва сени Исрайылны тахында олтуртгъан Раббибизге, сени Аллагьынга, гьар-бир макътавлар болсун дагъы! Раббибиз янгыз Оьзюню Исрайылгъа бакъгъан якъдагъы даимлик сюювюню хатиринден сен адилли ва герти кюйде иш гёрсюн деп, сени пача этди[+].

10Пача къатын Сулеймангъа юз йигирма талант[*] алтын, оьтесиз кёп ашгъа татыв береген затланы ва сыйлы ташланы савгъат этип бере. Шебаны пача къатыны Сулеймангъа савгъат этип бергени йимик, ашгъа татыв береген затланы дагъы бир заманда да шолай кёп гелтирмегенлер.

11Гьирамны Опирден алтын гелтиреген гемелери кёп санавда къызыл агъач ва сыйлы ташлар гелтирелер[+]. 12Сулейман къызыл агъачдан Раббибизни ибадатханасына, оьзюню къаласына тиревлер ва шолай да согъувчулагъа аргъанлар, къомузлар этдире. Шончакъы къызыл агъачны не шо гюнден алда, не шо гюнден сонг дагъы бир заманда да гелтирмегенлер.

13Сулейман пача Шебаны пача къатынына, оьзюню чомартлыгъына гёре савгъат бергенден къайры, огъар дагъы да оьзю сюйген бары да затны савгъат этип бере. Шондан сонг пача къатын оьзюн узатып юрюйген адамлары да булан уьлкесине къайта.


Сулейманны байлыгъы ва зорлугъу


(2 Тав 1:14-17; 9:13-28 )

14-15Савдюгерчилерден, сатывчулардан, Арабстанны бары да пачаларындан ва уьлкени селдерлеринден тюшеген гелимни санамагъанда, Сулеймангъа гьар йыл тюшеген алтынны авурлугъу алты юз алтмыш алты талант болгъан.

16Сулейман пача ишлетилген алтындан эки юз уллу къалкъан этдире, шоланы гьарисине алты юзер бек[*] алтын гете. 17Дагъы да ол ишлетилген алтындан уьч юз гиччи къалкъан этдире, шоланы гьарисине уьчер мин[*] алтын гете. Пача шоланы Ливан агъачлыкъдагъы къаласында ерлешдире[+].

18Дагъы да пача, пилни сюегинден накъышлатып ва алтын варакъ бердирип, бир залим тах этдире. 19Тахны къырыйында алты канзи болгъан, ону таянагъан ери буса оьрге багъып дёгерек болуп гете болгъан. Олтурагъан ерни эки де ягъында тирсеклени[†] тирейген ер болгъан, шоланы да гьарисини къырыйында бирер арслан ерлешдирилген болгъан. 20Алты да канзиде он эки арслан ерлешдирилген болгъан – гьар канзини эки де ягъында бирер. Бир пачалыкъда да бугъар ошап гьеч зат этилмеген болгъан.

21Сулейманны бары да ичеген къартыкълары алтындан болгъан ва Ливан агъачлыкъдагъы къаласындагъы бары да уьй матагьы да таза алтындан болгъан. Гюмюшден бир заты да болмагъан, неге тюгюл де Сулейманны заманында гюмюшню къыйматы болмагъан[+].

22Гьирамны гемелери булан бирче, денгизде пачаны сатыв-алыв юрютмек учун пайдаландырылагъан гемелери де болгъан. Уьч йылда бир керен гемелер, алтын, гюмюш, пилни сюегин, маймунлар ва тотукъушлар да юклеп, къайта болгъан.

23Сулейман пача байлыкъ ва гьикматлыкъ якъдан ер юзюндеги бары да пачалардан оза болгъан[+]. 24Аллагь Сулейманны юрегинде ерлешдирген гьикматлыкъгъа тынгламакъ учун, ер юзюндегилени барысы да ону булан ёлукъмагъа имканлыкъ ахтара болгъан[+]. 25Гьар оьтеген-барагъан йылдан-йыл савгъатлар – гюмюшден ва алтындан алатлар, опуракълар, савутлар ва ашгъа татыв береген затлар, атлар ва къачырлар – гелтире болгъан.

26Сулейман оьзюню асгерлик атарбаларыны ва атларыны санавун артдырып тургъан. Ону бир минг дёрт юз асгерлик атарбасы ва он эки минг аты болгъан. Шоланы пача асгерлик атарбалы шагьарларда ва оьзюнде, Ерусалимде сакълагъан[+]. 27Ону гьакимлигини вакътисинде Ерусалимде гюмюшню багьасы табии ташланыкинден артыкъ болмагъан, къарагъай буса Ягьудини тавтюплериндеги тут тереклер йимик кёп болгъан. 28Сулеймангъа атланы Мисриден ва Кувадан гелтире болгъан. Шо атланы пачаны савдюгерчилери Кувада ала болгъан[+]. 29Асгерлик атарбаны Мисриден алты юз шекел гюмюшге, атланы буса юз элли шекел гюмюшге гелтире болгъан. Шолай да пачаны савдюгерчилеринден таба оланы гьетлилени ва арамлыланы пачаларына етишдире болгъан.

### 11


Сулейман Раббибизге арт бере

1Сулейман пача ят эллерден алгъан оьзюню кёп санавдагъы къатынларын сюе болгъан. Пиръавунну къызындан къайры да, ону муаплы, аммунлу, эдомлу, сайданлы ва гьетли къатынлары болгъан. 2Шо къатынлар Раббибиз оьзлени гьакъында исрайыллылагъа: «Олар булан гебин къыйып, къардаш болмагъыз, неге тюгюл де олар сизин юреклеригизни оьзлени аллагьларына бакъдырмай къоймас», – деп айтылгъан халкълардан болгъан. Сулейман буса олагъа гьасирет болуп къала[+]. 3Пача тайпадан ону етти юз къатыны ва уьч юз къаравашы болгъан. Къатынлары ону гьакъ герти ёлдан адашдырып тайдырып къоя. 4Сулейман къарт болгъанда, къатынлары ону юрегин ят аллагьлагъа бакъдырып къоя. Шоллукъда Сулейманны юреги атасы Давутну юреги йимик Раббибизге, оьзюню Аллагьына, толу кюйде амин турмайгъан болуп къала[+]. 5Сулейман сайданлыланы аллагьы Астартаны[†] ва аммунлуланы жиргенч аллагьы Милкомну артына тюше.

6Сулейман Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура, ол атасы Давут йимик толу кюйде Раббибизни артына тюшмей. 7Ерусалимни гюнтувуш ягъындагъы тёбеде Сулейман Муапны жиргенч аллагьы Кемошгъа ва аммунлуланы жиргенч аллагьы Молокгъа сыйлы ер къурдура[+]. 8Тап шо кюйде ол оьзлени аллагьларына яллатып арив ийислер чыгъарагъан ва къурбанлар[†] этеген ят эллерден чыкъгъан къатынларына да эте.

9Раббибиз Сулеймангъа къазаплана, неге тюгюл де ону юреги оьзюне эки керен гёрюнген Раббибизге, Исрайылны Аллагьына, арт берген болгъан[+]. 10Раббибиз оьзюне ят аллагьланы артына тюшмекни гери урса да, Сулейман Ону буйрукъларын кютмей[+]. 11Раббибиз де Сулеймангъа булай дей:

– Сен шолай этген сонг, Мени булангъы разилешивню,[†] Мен сагъа кютмек учун буюргъан токъташдырывларымны сакъламагъан сонг, Мен, сенден гьакимликни чыгъарып алып, сени уьлкенгдеги биревге берермен[+]. 12Амма атанг Давутну хатиринден, Мен шону сен савда этмесмен. Мен шону уланынгдан чыгъарып аларман. 13Амма Мен ондан бютюн гьакимликни чыгъарып алмасман. Къулум Давутну хатиринден ва Мен танглагъан Ерусалимни хатиринден огъар бир къавумну[†] къоярман[+].


Сулейманны душманлары

14Раббибиз Сулеймангъа къаршы душманны чыгъара – Эдомдагъы пача агьлюден эдомлу Гьадатны. 15Давут Эдомгъа гелгенче алдын, асгербашчы Ёап оьлгенлени гёммеге геле ва Эдомдагъы бары да эргишилени къырып битдире[+]. 16Эдомдагъы бары да эргишилени къырып битдиргенче, Ёап ва бары да исрайыллылар шонда алты айны узагъында къала. 17Адат шо заман гиччи яш болгъан. Ол оьзюню атасына къуллукъ этип тургъан ону бир нече эдомлу гьакимлери де булан бирче Мисриге къачып чыкъгъан. 18Олар Мадиана уьлкесине сапар чыгъа ва Паран дангылына гелип токътай. Оьзлер булан Парандан адамланы да алып, олар Мисрини пачасы пиръавунну янына Мисриге геле. Пиръавун Гьадатгъа уьй, аш ва топуракъ бере[+].

19Гьадат пиръавунгъа шонча да тарыкъ болгъан чы, ол гьатта огъар оьзюню къатыны Тагьпенес пача къатынны къызардашын къатын этип бере. 20Тагьпенесни къатыны Гьадатгъа Генубат деген улан таба. Тагьпенес уланны пачаны къаласында оьсдюрюп сакълай. Генубат шонда пиръавунну яшлары булан яшап тура. 21Гьадат Мисридеги вакътисинде Давут, оьзюню ата-бабаларыны янына гёчюп, парахат болгъанны ва асгербашчы Ёап да оьлгенни англай. Шо заман Гьадат пиръавунгъа:

– Мени оьзюмню уьлкеме йибер, – дей.

22– Мунча неге гьасиретсен оьзюнгню уьлкенге къайтмагъа, сагъа мени янымда етишмейген зат бармы? – деп сорай пиръавун.

– Ёкъ, – деп жавап бере Гьадат, – буса да мени йибер!

23Аллагь Сулеймангъа къаршы дагъы да душман чыгъара – Собаны пачасы, оьзюню падишагьы Гьададезерден къачгъан Элиаданы уланы Резонну[+]. 24Давут Собаны асгерлерин янчгъан сонг, Резон, айланасына башгётеривчюлени де жыйып, олагъа башчылыкъ эте. Олар, Шамгъа гелип, шонда ерлеше ва Резонну Шамны пачасы эте[+]. 25Сулейман сав чакъы заман Резон, Гьадат этеген яманлыкъны артдыра туруп, Исрайылны душманы болуп тура. Ол Арам уьлкесине гьакимлик этип тура ва Исрайылны гёрюп ярамай.


Агьия пачалыкъ бёлюнегенни алданокъ билдире

26Набатны уланы Еробоам пачагъа къаршы баш гётере. Ол Сулейманны гьакимлерини бириси, Середадан чыкъгъан эпрайимли болгъан. Еробоамны анасы Саруя деген тул къалгъан къатын болгъан.

27Муна Еробоамны пачагъа къаршы башгётеривюню гьакъындагъы хабар: Сулейман Миллода беклик этдире ва атасы Давутну Шагьарыны тамында тешик этдирип къоя[+]. 28Еробоам бек бажарывлу болгъан. Сулейман бу яш адам оьзюню ишин яхшы кютегенин гёргенде, ону Юсупну къавумундагъы бары да ихтиярсыз ишчилени уьстюне сала.

29Шо вакътиде Еробоамгъа Ерусалимден чыкъма тюше. Огъар ёлда уьстюне янгы опуракъ гийген шилолу Агьия пайхаммар ёлугъа. Шо авлакъда олар янгыз экевю де бола[+]. 30Агьия оьзюню уьстюндеги янгы опурагъын он эки гесекге йыртып пара-парасын чыгъара[+]. 31Сонг ол Еробоамгъа булай дей:

– Оьзюнге он гесекни ал, неге тюгюл де Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Муна, Мен, Сулеймандан гьакимликни чыгъарып алып, сагъа он къавумну беремен[+]. 32Амма Мени къулум Давутну ва Исрайылны бары да къавумларыны арасындан танглагъан Ерусалим шагьарны хатиринден ону бир къавуму болажакъ. 33Мен шону этермен, неге тюгюл де олар, Мени къоюп, сайданлыланы аллагьы Астартагъа, муаплыланы аллагьы Кемошгъа, аммунлуланы аллагьы Милкомгъа сужда этдилер, Сулейманны атасы Давутгъа ошап, Мени ёлларым булан юрюмедилер, Мени алдымда муъмин ишлени этмедилер, Мени токъташдырывларымны ва къанунларымны кютмедилер»[+].

34Амма Мен Сулеймандан бары да гьакимликни чыгъарып алмасман. Мени къулум болгъан, Мен оьзюн сайлагъан ва оьзю Мени буйрукъларымны ва токъташдырывларымны кютюп тургъан Давутну хатиринден Мен Сулейманны бютюн оьмюрюне ёлбашчы этип къойдум. 35Мен, гьакимликни ону уланындан чыгъарып алып, сагъа он къавумну берермен. 36Мен оьзюнде атымны ерлешдирме танглагъан Ерусалим шагьарда гьар заманда да алдымда чыракъ болуп турсун учун, къулум болгъан Давутну уланына бир къавумну берермен Мен[+]. 37Сени буса Мен танглайман, сен де юрегинг сюеген бары да затгъа гьакимлик этип турарсан – сен Исрайылны пачасы боларсан. 38Эгер де сен Мен буюргъанны кютюп, Мени ёлларым булан юрюп, къулум Давутгъа ошап, Мени токъташдырывларымны ва буйрукъларымны кюте туруп, Мени алдымда гьакъ герти болагъан ишлени этип юрюсенг, сени булан болуп турарман. Мен Давутгъа яратып берген къатты къавум йимик, сагъа да шолайын яратып берермен ва сагъа Исрайылны берермен[+]. 39Мен Давутну наслуларын такъсырларман, амма гьар даимге тюгюл.

40Сулейман Еробоамны оьлтюрме къарай. Амма Еробоам, Мисриге Шишак пачаны янына къачып, шонда Сулейман оьлгюнче къалып тура[+].


Сулейманны оьлюмю


(2 Тав 9:29-31 )

41Сулейманны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва ону гьикматлыгъыны гьакъында айтсакъ, шолар «Сулейманны таварихинде» язылып бар. 42Сулейман Ерусалимде бютюн Исрайылгъа къыркъ йылны узагъында гьакимлик этип тургъан. 43Сонг ол, ата-бабаларыны янына гёчюп, парахат болгъан ва ону атасы Давутну Шагьарында гёмгенлер. Сулейманны уланы Робоам ону орнуна пача болгъан.

### 12


Исрайыл Робоамгъа къаршы баш гётере


(2 Тав 10:1-19 )

1Робоам Шекемге бара, неге тюгюл де шонда ону пача этмек учун бары да исрайыллылар жыйылгъан болгъан. 2Набатны уланы Еробоам шо гьакъда эшитгенде, ол, Сулейман пачадан къачып, Мисриде тура болгъан[+]. 3Еробоамны артындан йиберелер, ол да исрайыллыланы бютюн жамияты булан Робоамны янына геле. Олар Робоамгъа:

4– Сени атанг зулму этип бизин янчды. Сен буса гьали ол уьстюбюзге салгъан къыйын загьматны ва авур азапны енгиллешдир, биз де сагъа къуллукъ этип турарбыз, – дей[+].

5Робоам:

– Барыгъыз, уьч гюнден сонг буса мени яныма къайтып гелерсиз, – деп жавап бере.

Халкъ гете. 6Робоам пача буса атасы Сулейман савда огъар къуллукъ этип тургъан къарт къуллукъчулар булан маслагьатлашып къарай.

– Бу халкъгъа нечик жавап берейим, магъа не таклиф бересиз? – деп сорай ол.

7Олар:

– Эгер де сен, бу халкъгъа бир гюнню узагъында къуллукъчу болсанг, огъар къуллукъ этсенг, яхшы жавап къайтарсанг, шо халкъ да гьар заман сени къуллукъчунг болуп турар, – деп жавап бере.

8Амма Робоам, оьзюне къарт къуллукъчулар берген таклифни гери уруп, оьзю булан бирче оьсген ва оьзюне къуллукъ этип турагъан жагьиллер булан маслагьатлашма башлай. 9Робоам олагъа булай сорай:

– Сиз нечик таклиф бересиз? Магъа: «Атанг уьстюбюзге салгъан азапны енгиллешдир», – деп айтагъан бу халкъгъа биз не деп жавап къайтарайыкъ?

10Робоам булан бирче оьсген жагьиллер булай жавап бере:

– Сагъа: «Сени атанг азап булан бизин янчды, тек сен бизге шону енгиллешдир», – деп айтгъан бу халкъгъа: «Мени чиначай бармагъым атамны бутундан базыкъ. 11Атам уьстюгюзге авур азап салгъан эди, мен буса шону дагъы да авур этермен. Атам сизин къайыш къамучу булан такъсырлай эди, мен буса сизин темир къамучу булан такъсырларман», – деп айт.

12Уьч гюнден сонг Еробоам ва бары да халкъ, оьзлеге пача: «Уьч гюнден сонг мени яныма къайтып гелерсиз», – деп буйрукъ этгени йимик, Робоамны янына къайтып геле. 13Пача халкъгъа къагьрулу кюйде жавап къайтара. Оьзюне къарт къуллукъчулар берген таклифни де гери уруп,[+] 14ол жагьиллени таклифин къабул эте ва булай дей:

– Атам уьстюгюзге авур азап салгъан эди, мен буса шону дагъы да авур этермен. Атам сизин къайыш къамучу булан такъсырлай эди, мен буса сизин темир къамучу булан такъсырларман.

15Шолллукъда пача халкъгъа тынгламай, неге тюгюл де шо зат Раббибиз Шилодан чыкъгъан Агьиядан таба Набатны уланы Еробоамгъа айтгъан сёз яшавгъа чыкъсын учун Раббибизден гелген болгъан[+]. 16Бары да исрайыллылар пача оьзлеге тынгламакъны гери урагъанын гёре ва огъар булай деп жавап бере:

– Ишайны уланы Давут кимдир гьали бизге,

Давут негер тарыкъдыр бизге?

Исрайыллылар, гьаригиз чатырларыгъызгъа[†] тозулугъуз!

Давутну тухуму оьзюню тайпасына гьакимлик этип турсун!

Исрайыллылар да уьйлерине тозулалар[+]. 17Янгыз Ягьудини шагьарларында яшайгъанлагъа алда йимик Робоам гьакимлик этип тура.

18Робоам пача ихтиярсыз ишчилени тергевчюсю Адонирамны исрайыллыланы янына йибере, тек олар ону ташгъа тутуп оьлтюрелер. Амма Робоам пача, асгерлик атарбагъа да атылып минип, Ерусалимде къутулма бажара[+]. 19Шо замандан тутуп, бугюнге ерли Исрайыл Давутну тухумуна баш гётерген гьалда тура.


Исрайылны биринчи пачасы Еробоам тахгъа минип олтура


(2 Тав 11:1-4 )

20Еробоам къайтгъанны эшитип, исрайыллылар ону артындан йибере, ону жыйынгъа чакъыра ва бютюн Исрайылны уьстюнде пача этип сала. Янгыз Ягьудини къавуму[†] Давутну тухумуна аминлигин сакълай.

21Сулейманны уланы Робоам Ерусалимге гелгенде, Исрайылны къавуму булан дав этип, гьакимликни оьзюне къайтармакъ учун, Ягьудини къавумундан ва Буньяминни къавумундан юз сексен минг тизив асгерчини жыя.

22Амма Шемая деген Аллагь йиберген адамгъа Ондан булай калам тюше:

23– Сулейманны уланы, Ягьудини пачасы Робоамгъа, Ягьудини, Буньяминни къавумларындагъыланы барысына да ва къалгъан бары да халкъгъа булай айт: 24«Раббибиз: „Оьзюгюзню къардашларыгъыз болгъан исрайыллылар булан дав этме бармагъыз. Уьйлеригизге къайтыгъыз, неге тюгюл де шо иш Мен сююп болду“, – деп айта».

Олар Раббибизни каламына тынглайлар ва Ону сёзюне гёре уьюне къайталар.


Еробоам ялгъан аллагьлагъа къуллукъ эте

25Еробоам Эпрайимни тав бетлеринде Шекемни беклешдире ва шонда яшап тура. Шондан чыгъып, ол Пенуэлни янгыдан къура.

26Еробоам булай ойлаша: «Гьакимлик Давутну тухумуна къайтма бола. 27Эгер де халкъ, Ерусалимде Раббибизни ибадатханасына[†] юрюп, къурбанлыкълар[†] гелтирип турса, оланы юреклери оьзлени еси, Ягьудини пачасы Робоамгъа багъып къалажакъ. Олар, мени оьлтюрюп, Ягьудини пачасы Робоамгъа къайтып къалажакъ»[+]. 28Маслагьатлашып, пача эки алтын бузав этдире ва халкъгъа:

– Таманыгъыз Ерусалимге юрюгенигиз. Муна, Исрайыл, сени Мисриден чыгъаргъан аллагьларынг, – дей[+].

29Шоланы бирисин Еробоам Бет-Элде, экинчисин буса Данда сала. 30Шо буса гюнагьгъа гелтире, неге тюгюл де халкъ шоланы бирисини янына, гьатта Дангъа юрюме башлай. 31Еробоам, бийикликлерде сыйлы ерлени де къуруп, халкъны арасындан дин къуллукъчуланы[†] сала. Шо дин къуллукъчулар левлилер болмагъан. 32Ягьудиде Чатырланы байрамын оьтгерегенде йимик, сегизинчи айны он бешинчи гюнюн ол байрам этип токъташдыра ва Бет-Элдеги къурбан этеген ерде оьзю этген бузавлагъа этилеген къурбанланы этип тура. Шонда Еробоам бийикликлерде оьзю этдирген сыйлы ерлеге дин къуллукъчуланы белгилей.


Ягьудиден чыкъгъан пайхаммар

33Оьзбашына танглап, сегизинчи айны он бешинчи гюнюне исрайыллылагъа байрам токъташдыргъанда, Еробоам яллатып арив ийислер чыгъармакъ учун, Бет-Элде оьзю къурдургъан къурбан этеген ерге багъып геле.

### 13

1Еробоам яллатып арив ийислер чыгъармакъ учун къурбан[†] этеген ерни къырыйында токътагъанда, Раббибизни каламына гёре, Ягьудиден Бет-Элге Аллагь йиберген бир адам геле[+]. 2Шо адам Раббибизни буйругъу булан къурбан этеген ерге багъып булай къычыра:

– Къурбан этеген ер, къурбан этеген ер! Раббибиз булай айта: «Давутну тухумунда Ёшия деген улан туважакъ. Ол уьстюнгде яллатып арив ийислер чыгъарагъан сыйлы ерлени дин къуллукъчуларын[†] сени уьстюнгде къурбан этежек ва сени уьстюнгде адамланы сюеклерин яллатажакъ»[+].

3Тап шо гюн Аллагь йиберип гелген адам булай муъжизатны[†] етишдире:

– Раббибиз билдирген муъжизат шудур: къурбан этеген бу ер эки ярылажакъ, шону уьстюндеги кюл буса чачылып къалажакъ.

4Аллагь йиберген адам Бет-Элдеги къурбан этеген ерге багъып къычыргъанны эшитип, Еробоам пача къурбан этеген ерден таба къолун узата ва:

– Тутугъуз муну! – дей.

Амма Еробоамны шо адамгъа багъып узатгъан къолу къуруп къала ва ол къолун оьзюне багъып буруп болмай. 5Раббизини каламы булан Аллагь йиберген адам етишдирген муъжизатгъа гёре, къурбан этеген ер эки ярыла ва шону уьстюндеги кюл буса чачылып къала.

6Шо заман пача Аллагь йиберген адамгъа:

– Раббибизни, сени Аллагьынгны, рагьмулу болма чакъырып, мени къолум сав болсун деп дуа эт, – дей.

Аллагь йиберген адам Раббибизни рагьмугъа чакъырма бажара ва пачаны къолу алда йимик сав болуп къала[+]. 7Пача Аллагь йиберген адамгъа:

– Мени уьюме барайыкъ, ашама да ашарсан, мен сагъа савгъатлар да берермен, – дей.

8Амма Аллагь йиберген адам пачагъа булай жавап бере:

– Сен магъа гьатта байлыгъынгны яртысын бережек эдинг буса да, мен сени булан бармас эдим, шунда ашыгъызны да ашап, сувугъузну да ичип турмас эдим[+]. 9Раббибиз Оьзюню каламында: «Барагъан ёлунгда ашын ашамассан, сувун ичмессен ва баргъан ёлунг булан да къайтмассан», – деп буюргъан эди чи дагъы магъа.

10Амма Аллагь йиберген адам Бет-Элге гелген ёлундан къайтмас учун, башгъа ёл булан гете.


Пайхаммар тынгламай

11Бет-Элде буса бир къарт пайхаммар яшай болгъан. Бу пайхаммарны уланлары, атасыны янына да гелип, огъар шо гюн Аллагь йиберген адам этген бары да ишни хабарлай. Олар атасына шо адам пачагъа айтгъан сёзлени де етишдире. 12Атасы олагъа:

– Ол къайсы ёл булан гетди? – деп сорай.

Уланлары атасына Аллагь йиберген адам Ягьудиден къайсы ёл булан гетгенни гёрсетип бере. 13Ол уланларына:

– Магъа эшекни ерлеп беригиз, – дей.

Олар эшекни ерлеп бергенде, атасы минип олтура 14ва Аллагь йиберген адамны артындан тербене. Пайхаммар ону эмен терекни тюбюнде олтуруп таба ва огъар:

– Аллагь йиберип Ягьудиден гелген адам сенмисен? – деп сорай.

– Менмен, – деп жавап бере ол.

15Шо заман пайхаммар огъар:

– Мени уьюме барайыкъ, ашама да ашарсан, – дей.

16Ол булай дей:

– Мен сени булан къайтма болмайман, мунда аш ашама да, сув ичме де болмайман. 17Раббибиз Оьзюню каламында магъа: «Шонда ашын ашамассан, сувун ичмессен ва о якъгъа баргъан ёлунг булан да къайтмассан», – деп буюргъан эди.

18Къарт пайхаммар булай жавап бере:

– Мен де сени йимик бир пайхаммарман. Магъа малайик Раббибизни: «Ол аш ашасын ва сув ичсин учун, ону уьюнге къайтар», – деген каламын айтды.

Бу сёзлер буса ялгъан болгъан.

19Аллагь йиберип гелген адам да пайхаммар булан къайта ва ону уьюнде ашай, иче. 20Олар тепсини артында олтуруп турагъан вакътиде Аллагь йиберген адамны къайтаргъан къарт пайхаммаргъа Раббибизни каламы етише. 21Сонг къарт пайхаммар Аллагь Ягьудиден йиберген адамгъа булай къычыра:

– Раббибиз булай айта: «Сен Раббибизни каламына тынгламадынг, сагъа Раббибиз, сени Аллагьынг, берген буйрукъну буздунг. 22Ол сагъа ашама, ичме гери ургъан ерге де къайтып, сен аш ашадынг, сув ичдинг. Шо саялы да сени сюегинг ата-бабаларынгны къабуруна гёмюлмежек».

23Аллагь йиберген адам ашап, ичип битгенде, ону къайтаргъан пайхаммар огъар эшекни ерлеп бере. 24Аллагь йиберген адам гете, тек ёлда огъар арслан чабып, ону оьлтюрюп къоя. Ону сюеги ёлда ташланып къала, къырыйында буса эшек де, арслан да токътап бола[+]. 25Шо ерден оьтюп барагъанлар ташлангъан сюекни де, къырыйындагъы арсланны да гёре. Олар барып шо гьакъда къарт пайхаммар яшайгъан шагьарда хабарлай. 26Къарт пайхаммар шо гьакъда эшитгенде:

– Ол Раббибизни каламына тынгламагъан Аллагь йиберген адам. Раббибиз ону арслангъа раслашдырды. Арслан да, Раббибиз де огъар Оьзюню каламы булан айтгъаны йимик, ону паралап оьлтюрдю, – дей.

27Пайхаммар уланларына:

– Магъа эшекни ерлеп беригиз, – дей.

Олар да атасына эшекни ерлеп бере.

28Пайхаммар, чыгъып, ёлда ташлангъан сюекни, ону къырыйында токътагъан эшекни ва арсланны гёре. Арслан буса сюекни ашамагъан ва эшекни параламагъан болгъан. 29Пайхаммар, Аллагь йиберген адамны сюегин гётерип алып, ону эшекни уьстюне сала ва яс да этип гёммек учун, ону къайтып шагьаргъа гелтире. 30Ол сюекни оьзюню къабуруна сала ва:

– Ай, мени иним! – деп къычыра туруп, яс эте.

31Ону гёмюп, пайхаммар уланларына булай дей:

– Мен оьлгенде, мени Аллагь йиберген адам гёмюлген къабургъа гёмерсиз, мени сюеклеримни ону сюеклерини къырыйына саларсыз. 32Раббибизни каламы булан ону Бет-Элдеги къурбан этеген ерге ва Самиратны шагьарларындагъы бийикликлердеги бары да сыйлы ерлеге къаршы билдиргени, гертиден де, яшавгъа чыгъажакъ чы дагъы.


Еробоамны къайпанмайгъанлыгъы

33Амма Еробоам шондан сонг да оьзюню яман ёлундан таймай ва янгыдан халкъны арасындан бийикликлердеги сыйлы ерлеге дин къуллукъчуланы белгилей. Ол бийикликлердеги сыйлы ерлеге дин къуллукъчулар этип, ким сюе буса, ону белгилей. 34Еробоамны тухумуну гюнагьы шолай болгъан. Шо гюнагьы саялы Еробоамны тухуму къырылып бите ва ер юзюнден ёкъ этиле[+].

### 14


Агьия Еробоамны тухумуна къаршы алданокъ билдирив эте

1Шо заман Еробоамны уланы Абия авруп къала. 2Еробоам къатынына булай дей:

– Барып, сен мени къатыным экенни билмесдей уьстюнге башгъа опуракъларынгны да гийип чыкъ. Сонг Шилогъа бар. Шонда Агьия деген пайхаммар бар. Ол мен бу халкъны пачасы болажагъын айтгъан эди[+]. 3Оьзюнг булан он экмек, бир нече чапелек, кажин булан бал да алып, шо пайхаммарны янына бар. Ол сагъа уланыбызгъа не болажагъын айтып бережек[+].

4Еробоамны къатыны эри оьзюне айтгъан кюйде эте ва Шилогъа Агьияны уьюне бара. Агьия гёрмей болгъан; ону гёзлери къартлыкъдан сокъур болгъан. 5Раббибиз Агьиягъа булай дей:

– Еробоамны къатыны сени янынга уланыны гьакъында сорама геле тура, неге тюгюл де ону уланы авруй. Огъар олай-булай деп жавап берерсен. Сени янынга да гелип, ол оьзюн башгъа къатын этип гёрсетме къаражакъ.

6Эшик алда ону аякъ тавушун эшитгендокъ, Агьия булай дей:

– Гир, Еробоамны къатыны. Неге оьзюнгню башгъа къатын этип гёрсетме къарайсан? Мени сагъа яман хабарларым бар. 7Барып, Еробоамгъа Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта дегин: «Мен сени халкъдан оьр этдим ва Мени халкъымны, Исрайылны, ёлбашчысы этген эдим[+]. 8Мен, гьакимликни Давутну тухумундан чыгъарып алып, шону сагъа берген эдим. Амма сен, къулум Давутгъа ошап, Мени буйрукъларымны кютюп, янгыз алдымда тюз ишлени этип, гьакъ юрекден артымдан юрюп турмадынг[+]. 9Сен оьзюнгден алда яшагъанланы барысындан да артыкъ яманлыкъ этдинг. Оьзюнге башгъа аллагьлар, темирден ялгъан аллагьлар да этип, сен Мени къазапландырдынг, Мени буса артгъа теберип токътадынг[+]. 10Шо саялы Мен Еробоамны тухумуна балагь гелтире тураман. Мен Еробоамны бир эргишисин къоймай къырып битдирермен – къулун да, азатын да. Тезекни яллатагъандай, Мен Еробоамны уьюн тап кюлден къайры зат къалгъанча яллатарман[+]. 11Еробоамны шагьарда оьлгенлерин итлер ашар, авлакъда оьлгенлерин буса кёкдеги къушлар чокъуп битдирер». Раббибиз шолай айтды![+]

12Сен буса уьюнге къайт. Абатынгны шагьаргъа басгъанынг булан уланыгъыз оьлежек. 13Бютюн Исрайыл, яс да этип, ону гёмежек. Еробоамны тухумуну ичинден гёмюлген биргине-бир шо болажакъ. Неге тюгюл де, Еробоамны тухумундан Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, не буса да бир яхшылыкъны янгыз шо уланыгъызда гёрдю.

14Раббибиз Оьзю учун Исрайылны уьстюне пача этип биревню чыгъаражакъ, ол да бугюн, гьатта буссагьат Еробоамны тухумуну къырып битдирежек[+]. 15Раббибиз Исрайылны йыгъажакъ, ону гьалы къатты агъымы булангъы ташгъын чайкъайгъан къамушнукине ошап къалажакъ. Ол Исрайылны Оьзю оланы ата-бабаларына берген рагьмулу топуракъдан тамуру булан юлкъуп тайдыражакъ ва оланы Фиратны ари ягъында чачып къояжакъ, неге тюгюл де олар, Ашераны[†] багъаналарын эте туруп, Раббибизни къазапландырдылар[+]. 16Еробоам оьзю этген ва ол исрайыллыланы да этме борчлу этген гюнагьлары саялы, Раббибиз Исрайылны къоюп къояжакъ.

17Еробоамны къатыны Тирсагъа гете. Ол уьюню посагъасына басгъандокъ, уланы оьлюп къала. 18Яшны гёмелер ва Раббибиз де Оьзюню къулу болгъан Агьия пайхаммардан айтгъан кюйде, бютюн Исрайыл огъар яс этип йылай.


Еробоам оьле

19Еробоамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол юрютген давланы ва гьакимлик этген кюйню гьакъында «Исрайылны пачасыны таварих китабында» язылып бар. 20Ол, йигирма эки йылны узагъында гьакимлик этип, сонг ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Еробоамны орнуна ону уланы Надап пача бола.


Робоам Ягьудини пачасы бола


(2 Тав 12:9-16 )

21Сулейманны уланы Робоам Ягьудиде пача бола. Пача болгъанда, огъар къыркъ бир йыл бола болгъан. Ерусалимде ол он етти йыл гьакимлик этген. Ерусалим, оьзюнде атын ерлешдирмек учун, Раббибиз Ерусалимни Исрайылны бары да къавумларыны[†] мюлкюнден сайлап алгъан биргине-бир шагьар болгъан. Робоамны анасыны аты Наама болгъан; ол аммунлу къатын болгъан.

22Ягьудилилер Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Оланы этеген гюнагь ишлери ата-бабаларыныкинден де артыкъ Раббибизни бек къазапландыра. 23Ягьудилер де оьзлерде бийикликлерде сыйлы ерлер[†] къура, гьар бийик тёбени уьстюнде, гьар салкъын береген терекни тюбюнде сыйлы ташланы ва Ашера деген ялгъан аллагьны багъаналарын сала. 24Уьлкеде гьатта къагьбалыкъ юрютеген эргишилер де болгъан. Ягьудини халкъы Раббибиз оьзлени исрайыллылардан ари къувалап тайдыргъан халкъланы бары да жиргенч адатларын къабул этип алгъан болгъан[+].

25Робоамны гьакимлигини бешинчи йылында Мисрини пачасы Шишак Ерусалимге чапгъын эте[+]. 26Ол оьзю булан Раббибизни ибадатханасыны[†] ва пачаны къаласыны хазналарын алып гете. Шишак бары затны, гьатта Сулейман этдирген алтын къалкъанланы да алып гете[+]. 27Робоам пача, алтын къалкъанланы орнуна багъырларын этдирип, шоланы пачаны къаласына гиреген ерде къуллукъ этеген къаравулланы башчыларына бере. 28Гьар гезик пача Раббибизни ибадатханасына барагъанда, къаравуллар къалкъанланы алып юрюй болгъан, сонг буса шоланы оьзлер турагъан уьйге гелтирип сала болгъан.

29Робоамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишни гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 30Робоамны да, Еробоамны да арасында даим дав юрюлюп тургъан. 31Робоам ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону олар булан бирче Давутну Шагьарында гёмелер. Ону анасыны аты Наама болгъан, ол аммунлу къатын болгъан. Робоамны уланы Абия атасыны орнуна пача болуп олтура.

### 15


Ягьудини пачасы Абия


(2 Тав 13:1-2; 13:22–14:1 )

1Еробоамны гьакимлигини он сегизинчи йылында Набатны уланы Абия Ягьудини пачасы болуп олтура. 2Ол Ерусалимде уьч йылны узагъында гьакимлик эте. Ону анасыны аты Маака болгъан, ол Абсаламны уланыны къызы болгъан.

3Абия да оьзюнден алда атасы этип гетген гюнагьланы этип юрюй болгъан. Ону юреги ата-бабасы Давутнуки йимик толу кюйде Раббибизге, оьзюню Аллагьына, берилмеген болгъан[+]. 4Буса да, Давутну хатиринден Раббибиз, ону Аллагьы, Абиягъа Ерусалимде наслу бере: оьзюнден сонг уланын пача этип олтурта ва Ерусалимни беклешдире[+]. 5Давут Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип тура ва бютюн оьмюрюнде, гьетли Урия булан байлавлу ишни санамагъанда, Ону буйрукъларындан тайышмай тура[+].

6Абияны бютюн гьакимлигини вакътисинде Робоам ва Еробоам пачаланы арасында башлангъан дав юрюлюп тура. 7Абияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып ёкъму дагъы? Абияны да, Еробоамны да арасында дав юрюлюп тура. 8Абия ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону Давутну Шагьарында гёмелер. Абияны орнуна пача болуп уланы Аса олтура.


Ягьудини пачасы Аса


(2 Тав 14:2-3; 15:16–16:6, 11-14 )

9Исрайылны пачасы Еробоамны гьакимлигини йигирманчы йылында Аса Ягьудини пачасы болуп олтура. 10Ол Ерусалимде къыркъ бир йылны узагъында гьакимлик этип тура. Ону атасыны анасыны аты Маака болгъан. Маака Абсаламны уланыны къызы болгъан.

11Аса, оьзюню ата-бабасы Давут йимик, Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 12Ол уьлкесинден къагьбалыкъ юрютеген эргишилени къувалап чыгъара ва оьзюню ата-бабалары этген бары да ялгъан аллагьланы тайдыра[+]. 13Ол уллу анасы Маака Ашераны[†] жиргенч багъанасын этгени саялы, гьатта ону ана пача къатын деген даражасындан магьрюм эте. Аса, Мааканы багъанасын гесип, шону Кидрон къолда яллата[+]. 14Аса бийикликлердеги сыйлы ерлени тайдырмай, буса да ону юреги бютюн оьмюрюню ичинде Раббибизге амин кюйде къала. 15Ол Раббибизни ибадатханасына[†] оьзю де, атасы да тапшургъан гюмюшню, алтынны ва тюрлю уьй матагьны сала[+].

16Асаны ва Исрайылны пачасы Баашаны арасында бютюн гьакимлигини вакътисинде дав юрюлюп тура. 17Исрайылны пачасы Бааша, Ягьудини топуракъларына багъып тербенип, Ягьудини пачасы Асаны пачалыгъына бирев де гирип, не чыгъып болмасын деп, Раманы беклешдире. 18Шо заман Аса Раббибизни ибадатханасыны ва оьзюню къаласыны хазналарында къалгъан бары да гюмюшню де, алтынны да ала. Ол шоланы оьзюню гьакимлеринден таба Арамны пачасы Гьезионну уланыны уланына, Табримонну уланы Бенадатгъа берип йибере. Гьезион Шамда гьакимлик эте болгъан. Аса огъар булай айтып йибере:[+]

19– Мени де, сени де арабызда, аталарыбызны арасында болгъаны йимик, бирлик болсун. Муна, мен сагъа савгъат этип гюмюш де, алтын да йибере тураман. Исрайылны пачасы Бааша менден гери тартылсын учун, ону булангъы бирлигингни буз.

20Бенадат Аса пачаны таклифи булан рази бола ва оьзюню асгербашчыларын Исрайылны шагьарларына къаршы йибере. Олар Иённу, Данны, Абел-Бет-Мааканы ва бары Непталим топурагъы булан бютюн Киннерет вилаятын елейлер. 21Шо гьакъда эшитип, Бааша Раманы беклешдирегенин токътата ва Тирсагъа багъып тая. 22Аса пача буса, Ягьудидегилени бирин къоймай, барысына да тиеген къарар чыгъара. Шо къараргъа гёре, олар Рамадан Бааша оьзюню къурулушларында пайдаландыргъан ташны ва агъачны чыгъарма тарыкъ болгъан. Аса шолар булан Буньяминни топурагъындагъы Гебаны ва Миспаны беклешдире.

23Асаны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени (шолагъа къошуп ол къургъан шагьарланы да) гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. Къарт болгъанда, ол аякълары авруп инжине. 24Аса ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Асаны олар булан бирче ата-бабасы Давутну Шагьарында гёмелер. Ону орнуна пача болуп уланы Ёшапат олтура[+].


Исрайылны пачасы Надап

25Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини экинчи йылында Еробоамны уланы Надап Исрайылны пачасы болуп олтура ва Исрайылгъа эки йыл гьакимлик эте[+]. 26Надап, атасыны гюнагь ишлер булан байлавлу ёлу булан юрюй туруп, Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Ол Исрайылны да гюнагь ёлгъа тюшме борчлу эте.

27Иссакарны тухумундан чыкъгъан Агьияны уланы Бааша Надапгъа къаршы питне эте ва ону пилистимлилени шагьары Гиббетонну къырыйында оьлтюре. Шо заман Надап ва бютюн Исрайыл Гиббетонну къуршавгъа алгъан болгъан. 28Бааша Надапны Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини уьчюнчю йылында оьлтюре ва ону орнуна пача болуп олтура.

29Гьакимлик этме гиришип де битгенче, Бааша Еробоамны уьягьлюсюндегилени барын да оьлтюре. Раббибизни Шилодан чыкъгъан къулу Агьиядан таба айтылгъан сёзю булан ол, Еробоамны биревюн де сав къоймай, барын да къырып битдире[+]. 30Надап шону Еробоам этген гюнагьлары, шо гюнагь ёлгъа Исрайылны да тюшме борчлу этгени ва Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къазапландыргъаны саялы эте.

31Надапны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 32Асаны ва Исрайылны пачасы Баашаны арасында бютюн гьакимлигини вакътисинде дав юрюлюп тура.


Исрайылны пачасы Бааша

33Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини уьчюнчю йылында Агьияны уланы Бааша Тирсада бютюн Исрайылны уьстюнде пача болуп олтура ва йигирма дёрт йылны узагъында гьакимлик этип тура. 34Бааша, Еробоамны гюнагь ишлер булан байлавлу ёлу булан юрюй туруп, Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Ол Исрайылны да гюнагь ёлгъа тюшме борчлу эте.

### 16

1Гьананини уланы Егьугъа Баашаны гьакъында Раббибизни каламы етише:

2– Бааша, Мен, сени хумдан гётерип, Мени халкъыма, Исрайылгъа, ёлбашчы этдим. Амма сен Еробоамны ёллары булан юрюп турдунг ва Мени халкъымны, Исрайылны, гюнагьгъа тартдынг. Шоллукъда мени къазапландырдынг[+]. 3Муна, Мен сени де, сени тухумунгну да къырып битдирермен, сени тухумунга да Набатны уланы Еробоамны тухумуна салгъан гьалны саларман[+]. 4Сени тухумунгдан шагьарда оьлежеклерин итлер ашар, авлакъда оьлежеклерин буса къушлар чокъуп битдирер[+].

5Баашаны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 6Бааша ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону Тирсада гёмелер. Ону орнуна пача болуп уланы Эла олтура.

7Амма Гьананини уланы Егьудан таба Баашаны, ону тухумуну гьакъында Раббибизни каламы етишген болгъан. Шо калам Бааша, оьзюню этеген ишлери булан Еробоамны тухумуна ошап, Раббибизни алдында этген яман ишлери булан Ону къазапландыргъанлыкъ ва шолай да Бааша Еробоамны оьлтюргенлик булан байлавлу болгъан.


Эла – Исрайылны пачасы

8Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини йигирма алтынчы йылында Баашаны уланы Эла Исрайылны пачасы болуп олтура ва Тирсада эки йылны узагъында гьакимлик этип тура.

9Элагьны асгерлик атарбачыларыны яртысыны башын тутгъан Зимри деген гьакими болгъан. Зимри огъар къаршы баш гётере. Элагь Тирсадагъы заманда оьзюню къаласыны буйрукъчусу Арсаны уьюнде ичип бек эсирип къала[+]. 10Зимри, гирип, ону оьлтюре. Шо иш Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини йигирма еттинчи йылында бола. Зимри Элагьны орнуна пача болуп олтура.

11Зимри, пача болуп тахгъа минип олтургъандокъ, Баашаны бютюн уьягьлюсюн къырып битдире. Ол бир эргишини сама да – не къардашны, не къурдашны – сав къоймай. 12Зимри Баашаны бютюн уьягьлюсюн Егьу пайхаммардан таба Раббибиз Баашаны гьакъында айтгъан каламгъа гёре къырып битдире[+]. 13Шо такъсыр Бааша ва ону уланы Эла оьзлер этген гюнагьлары саялы ва къайдагъы ялгъан аллагьлар булан Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къазапландыра туруп, Исрайылны гюнагь ишлер этме борчлу этгени саялы болгъан. 14Эланы гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.


Исрайылдагъы гьакимлик учунгъу ябушув

15Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини йигирма еттинчи йылында Тирсада Зимри гьакимлик этме башлай, тек ол етти гюн тюгюл гьакимлик этмей. Шо заман асгер пилистимлилени Гиббетон деген шагьарыны къырыйында къонушуп токътагъан болгъан[+]. 16Къонушуп токътагъан исрайыллылар Зимри, пачагъа къаршы питне этип, ону оьлтюргенни эшитгенде, олар шо гюнокъ Исрайылны пачасы этип Омри деген асгербашчыны билдире. 17Шондан сонг Омри ва ону булан бирче бары да исрайыллылар Гиббетондан гете ва Тирсаны къуршавгъа ала. 18-19Шагьар къолгъа тюшгенни гёргенде, Зимри, пачаны къаласыны ичиндеги бекликлерине гирип, от сала. Еробоамны гюнагь ёллары булан юрюй туруп, Раббибизни алдында оьзю этген гюнагьлары саялы ва Исрайылны да гюнагьгъа тартгъаны саялы, ол оьлюп гете.

20Зимрини гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ону питнесини гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

21Шо заман Исрайыл экиге бёлюне: халкъны бир яртысы Гинатны уланы Тибнини пача этип олтуртма сюе, бириси яртысы буса Омрини ягъын тута. 22Тек Омрини якъчылары Гинатны уланы Тибнини якъчыларындан эсе гючлю чыгъа. Тибни оьле, Омри буса пача болуп олтура.


Омри – Исрайылны пачасы

23Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини отуз биринчи йылында Омри Исрайылны пачасы болуп олтура ва он эки йыл гьакимлик эте, шоланы алтысын – Тирсада. 24Ол эки талант[*] гюмюшге Шемерден самиратлы тёбени сатып ала. Шо тёбеде шагьар къуруп, шогъар тёбени алдагъы есини аты Шемерни атына гёре Самират деп къоя.

25Омри Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура ва оьзюнден алдагъыланы барысындан да артыкъ гюнагь ишлер эте. 26Ол Набатны уланы Еробоамны бары да гюнагь ёллары булан юрюй. Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къайдагъы ялгъан аллагьлар булан къазапландыра туруп, Омри шо гюнагьгъа Исрайылны да тарта.

27Омрини гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген, этме болгъан ишлерини гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 28Омри ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола ва ону Самиратда гёмелер. Ону орнуна пача болуп уланы Агьап олтура.


Агьап Исрайылны пачасы болуп олтура

29Ягьудини пачасы Асаны гьакимлигини отуз сегизинчи йылында Омрини уланы Агьап Исрайылны пачасы болуп олтура ва Самиратда Исрайылгъа йигирма эки йыл гьакимлик эте. 30Омрини уланы Агьап Раббибизни алдында оьзюнден алдагъыланы барысындан да артыкъ яманлыкъ этип тура[+]. 31Гьатта ол Набатны уланы Еробоамны гюнагьларына батгъан кююнде тура. Дагъы да Агьап сайданлыланы пачасы Этбаалны къызы Езебелни къатын этип ала ва Баалгъа[†][*] къуллукъ этме ва сужда къылма башлай[+]. 32Самиратдагъы Баалны ибадатханасында[†] ол Баалгъа къурбан[†] этеген ер тургъуза[+]. 33Дагъы да Агьап Ашерагны[†] багъаналарын эте ва Исрайылны оьзюнден алдагъы бары да пачаларындан артыкъ Раббибизни, Исрайылны Аллагьын, къазапландырагъан ишлени этип тура.

34Бет-Элден чыкъгъан Гьиил[*] Агьапны заманында Еригьонну янгыдан тургъуза. Раббибизни Нунну уланы Исадан етишген каламына гёре, Гьиил шону кюрчюлерин биринчи уланы Абирамны, къапуларын буса гиччи уланы Сегупну къурбан этип сала.

### 17


Ильяс алданокъ къургъакълыкъ болажагъын билдире

1Гилатдагъы Тишбиден чыкъгъан Ильяс[*] Агьапгъа:

– Мен Оьзюне къуллукъ этеген Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны, атын тутуп ант этемен, бу йыллар, янгыз мен айтып болса тюгюл, не чыкъ тюшмежек, не янгур явмажакъ, – дей.

2Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

3– Мундан гетип, гюнтувушгъа багъып бурул ва Урдунну[†] гюнтувуш ягъындагъы Керит оьзенни къырыйында яшынып тур. 4Сен оьзенден сув ичерсен, къаргъа-къузгъунлагъа буса Мен сени ашатып турма буйрукъ бергенмен.

5Ильяс да Раббибиз оьзюне айтгъан кюйде эте. Ол Урдунну гюнтувуш ягъындагъы Керит оьзенге багъып бара ва шонда къала. 6Къаргъа-къузгъунлар эртен де, ахшам да Ильясгъа экмек ва эт гелтирип тура, сувну буса ол оьзенден иче.


Ильяс ва Сарепатдагъы тул къатын

7Арадан бир нечакъы заман гетип, оьзен къуруй, неге тюгюл де уьлкеде янгур явмай. 8Шо заман Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

9– Гьали Сайданны ювугъундагъы Сарепатгъа[*] барып, шонда яшап тур. Мен бир тул къатынгъа сагъа аш берип турсун деп буйрукъ бергенмен[+].

10Ильяс да Сарепатгъа бара. Ол шагьарны къапуларына етгенде, шонда агъач жыйып турагъан бир тул къатын бола. Ильяс, ону чакъырып:

– Савут булан магъа ичмеге бираз сув гелтир, – дей.

11Къатынны артындан Ильяс:

– Магъа экмек гесек де гелтир, – дей.

12– Раббибизни, сени Аллагьынгны, атын тутуп ант этемен, – деп жавап бере ол, – мени экмегим ёкъ – сюнкюде бир увуч ун, кажинде де бираз май тюгюл ёкъ. Бир-эки агъач да алып, барып шо ундан оьзюме де, уланыма да аш этейим. Шону да ашап, сонг оьлюп къаларбыз.

13Ильяс къатынгъа булай дей:

– Къоркъма. Уьюнге де барып, айтгъан кююнгде эт. Тек башлап сени бар затынгдан магъа гиччи чапелек этип гелтир, сонг буса оьзюнге де, уланынга да не буса да бир зат этерсен. 14Раббибиз, Исрайылны Аллагьы: «Раббибиз топуракъгъа янгур явдургъанча, сюнкюдеги ун да уьзюлмес, кажиндеги май да битмес», – деп айта чы дагъы.

15Ол барып оьзюне Ильяс айтгъан кюйде эте. Гьар гюн шо къатынны, ону уьягьлюсюню ва Ильясны ашы уьзюлмеген кюйде тура. 16Ильяс айтып Раббибизден етишген каламгъа гёре, ону сюнкюсюндеги уну да уьзюлмей, кажининдеги майы да битмей тура.


Тул къатынны уланыны тириливю

17Бираздан уьйню еси шо къатынны уланы авруп къала. Яш баргъан сайын осаллашып тербей, сонг ону тыныш алагъаны да токътап къала. 18Шо заман къатын Ильясгъа:

– Гьей Аллагь йиберген адам, сени магъа не къаршылыгъынг бар? Сен магъа гюнагьымны эсге салма, уланымны оьлтюрме гелгенмисен? – дей.

19– Уланынгны магъа бер, – деп жавап бере Ильяс.

Ильяс, анасыны къолундан яшны да алып, ону оьзю турагъан оьрдеги уьйге элтип, ятывгъа сала. 20Сонг ол Раббибизни атын тутуп булай чакъырыв эте:

– Раббим, Аллагьым, мен оьзлерде турагъан бу тул къатынны уланын да оьлтюрюп, Сен огъар балагь гелтиремисен дагъы?

21Ильяс яшны уьстюнде уьч керен созулуп ята ва Раббибизни атын тутуп:

– Раббим, Аллагьым, Сен шу яшны тирилтип къой дагъы! – деп чакъырыв эте[+].

22Раббибиз Ильясны ялбарывун эшите, яш тириле ва жанланып йибере. 23Ильяс, яшны да алып, оьзюню уьюнден тюпдеги уьйге элте. Яшны анасына да берип, ол:

– Къара, уланынг сав! – дей.

24Тул къатын Ильясгъа:

– Гьали сен Аллагь йиберген адам экенингни ва Раббибизни сенден таба айтылгъан каламы гьакъ герти экенин англадым, – дей.

### 18


Ильяс Исрайылгъа къайта

1Арадан кёп заман гетип, къургъакълыкъны уьчюнчю йылында, Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

– Барып, Агьапны алдында токъта, Мен де топуракъгъа янгур явдурарман.

2Ильяс да Агьапны алдында токътамакъ учун гете.

Самиратда бек гючлю ачлыкъ болгъан. 3Агьап къаласыны буйрукъчусу Обадиягъа чакъырыв эте. (Обадия Раббибизге бек абур эте болгъан. 4Езебел Раббибизни пайхаммарларын къырып тербейгенде, Обадия, юз пайхаммарны да алып, эллишер этип, оланы эки анакъда яшыргъан ва аш, сув булан таъмин этип тургъан.)[+] 5Агьап Обадиягъа булай дей:

– Уьлкебиздеги бары да булакълар, оьзенлер бар ерлени айланып чыкъ. Балики, атларыбызны, къачырларыбызны ашатмакъ учун от табып боларбыз, бизге де оланы оьлтюрме тюшмес.

6Олар айланып чыкъма токъташгъан топуракъны оьз арасында пайлай: Агьап бир якъгъа, Обадия буса башгъа якъгъа гете.

7Обадия ёлдагъы заман огъар Ильяс ёлугъа. Обадия, ону танып, тап ерге ерли баш ие ва:

– Мен гёреген сенмисен, есим Ильяс? – дей.

8– Менмен, – деп жавап бере ол. – Барып, есинге: «Ильяс мунда», – деп айт.

9– Мени оьзюнгню къулунг Агьапны къолуна оьлтюрме берер йимик не гюнагьым бар? – деп сорай Обадия. 10Раббибизни, сени Аллагьынгны, атын тутуп ант этемен: мени есим сени излеме йибермеген не халкъ къалмады, не пачалыкъ къалмады. Сен оьзлерде ёкъ деген пачалыкъда неде халкъда гьар гезик есим олагъа сени излеп табып болмагъанына ант этдире эди. 11Гьали буса сен: «Барып, есинге Ильяс мунда экенин айт», – дейсен. 12Мен сени янынгдан гетемен, Раббибизни Ругьу буса сени алып гетежек. Тек къайда алып гетежегин билмеймен. Мен барып Агьапгъа айтарман, ол сени тапмас ва мени оьлтюрер. Сени къулунг болгъан мен буса Раббибизге яш йылларымдан тутуп абур этемен[+]. 13Езебел Раббибизни пайхаммарларын оьлтюрюп тербейгенде, есиме мен не этгенни хабарламагъанмы эди дагъы? Юз пайхаммарны эллишер этип, мен оланы эки анакъда яшырдым ва аш, сув булан таъмин этип турдум. 14Гьали буса сен магъа, барып, есинге: «Ильяс мунда», – деп айт дейсен. Ол чу мени оьлтюрежек!

15Ильяс:

– Къудратланы Еси болгъан Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен Агьапны алдына барып токътамай къалмасман, – дей.


Ильяс ва Баалны пайхаммарлары Кармел тавда

16Обадия, Агьапны алдына чыгъып, огъар бары затны хабарлай. Шо заман Агьап Ильясны алдына багъып юрюй. 17Ильясны гёрюп, Агьап огъар:

– Исрайылгъа балагь гелтирген сенмисен? – деп сорай.

18– Исрайылгъа балагь гелтирген мен тюгюлмен, – деп жавап бере Ильяс, – сен де, атангны тухуму да. Сизсиз, Раббибизни буйрукъларына да арт берип, Баалланы[†] артына тюшген. 19Адамларынгны да йиберип, Кармел тавда бютюн Исрайылдан мени яныма халкъны жый. Езебел ашатагъан Баалны дёрт юз элли пайхаммарын ва Ашераны[†] дёрт юз пайхаммарын гелтир.

20Бары да исрайыллылагъа билдирмек учун, Агьап адамларын йибере ва Кармел тавгъа пайхаммарланы жыя. 21Халкъны алдына да чыгъып, Ильяс булай дей:

– Сиз къачан болгъунча эки де аягъыгъыз булан акъсакълап туражакъсыз?[*] Эгер Раббибизни Аллагь деп гьисаплай бусагъыз, Ону артына тюшюгюз, эгер де Баалны гьисаплай бусагъыз, ону артына тюшюгюз.

Халкъ огъар бир зат да жавап бермей[+]. 22Шо заман Ильяс олагъа булай дей:

– Раббибизни пайхаммарларындан янгыз мен къалгъанман, Баалны пайхаммарлары буса дёрт юз элли адам бар[+]. 23Бизге эки бугъаны гелтирсин. Сонг олар, бирин айырып, ону гесеклер этип, агъачланы уьстюне салсын, тек къабуздурмай турсун. Мен, бириси бугъаны гьазирлеп, ону агъачланы уьстюне саларман, тек къабуздурмай турарман. 24Шо заман сиз оьзюгюзню аллагьыгъызны атын тутуп чакъырыв этерсиз, мен буса Раббибизни атын тутуп чакъырыв этермен. Кимники ялын булан жавап берсе, шо гьакъ герти Аллагь болур.

Бютюн халкъ:

– Сен айтагъан яхшы, – дей.

25Ильяс Баалны пайхаммарларына:

– Сиз кёп болгъан сонг, эки де бугъадан бирисин алып, ону башлап сиз гьазирлегиз. Оьзюгюзню аллагьыгъызны атын тутуп чакъырыв этигиз, тек отну къабуздурмай туругъуз, – дей.

26Олар, оьзлеге берген бугъаны да алып, ону гьазирлей. Олар эртенден тутуп тюш болуп къалгъанча Баалны атын тутуп чакъырыв этип тура.

– Баал, бизге жавап бер! – деп къычыра олар.

Амма гьеч сесленив болмай, бирев де жавап бермей. Олар оьзлени къурбан[†] этеген ерини айланасында атлар йимик чабып айлана. 27Тюшде Ильяс оланы уьстюнден кюлеме башлай.

– Бек къычырыгъыз! – дей ол. – Ол чу аллагь! Балики, ол ойгъа батып турадыр, иши бардыр неде сапар чыкъгъандыр. Балики де, ол юхлайдыр, ону уятма тарыкъдыр.

28Олар дагъы да бек къычыра, адатына гёре, къан тёгюлюп къалгъанча, къылычлар, сюнгюлер булан оьзлеге яралар салалар. 29Тюшден оьте, олар буса ахшамгъы къурбан этивню вакътиси болуп къалгъанча[*] къагьарланып туралар. Амма не сесленив, не жавап болмай[+]. 30Шо заман Ильяс халкъгъа:

– Мени яныма гелигиз, – дей.

Адамлар ону янына геле. Ильяс Раббибизни бузулгъан къурбан этеген ерин янгыдан къура. 31Якъубдан болгъан къавумланы[†] санавуна гёре, ол он эки таш ала. Раббибизни: «Сени атынг Исрайыл болур», – деген каламы Якъубгъа бакъдырылгъан болгъан[+]. 32Ильяс шо ташлардан Раббибизни аты учун къурбан этеген ерни тизе ва шону айланасы булан эки сата[*] будай гиреген ор къаза. 33Ол, агъачланы яйып, бугъаны гесеклеге пайлай ва агъачланы уьстюне сала. 34Сонг Ильяс:

– Дёрт уллу кажинни сувдан толтуруп, шону бютюнлей этилеген къурбанлыкъны ва агъачланы уьстюне тёгюгюз, – дей.

– Бирдагъы да тёгюгюз, – дей ол. Олар бирдагъы да тёге.

– Уьчюнчюлей де тёгюгюз, – дей Ильяс. Олар уьчюнчюлей де тёге.

35Сув къурбан этеген ерни айланасы булан тёгюлюп тура, гьатта орну да толтура. 36Къурбан этме заман етгенде, Ильяс пайхаммар гелип, булай дей:

– Раббим, Ибрагьимни, Исгьакъны, Исрайылны Аллагьы, бугюн Сен Исрайылдагъы Аллагь экенинг, Сени къулунг болгъан мен буса бу ишлени барын да Сени каламынга гёре этгеним ачыкъ болсун дагъы![+] 37Раббим, бу адамлар Сен Раббибиз, Аллагьыбыз экенни ва Сен янгыдан буланы юреклерин къайтарагъанны билсин учун жавап бер магъа.

38Шо заман Раббибизден ялын тюшюп, бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкъны, агъачланы, ташланы, топуракъны ордагъы сувну ютуп къоя[+]. 39Шону гёрюп, бютюн халкъ, бёттёбен тюшюп:

– Раббибиз Аллагьдыр! Раббибиз Аллагьдыр! – деп къычыра[+].

40Ильяс буса халкъгъа:

– Баалны пайхаммарларын тутугъуз! Къарагъыз, оланы биревю де яшынып къалмагъай эди! – деп буйрукъ бере.

Халкъ пайхаммарланы тутуп бере, Ильяс буса, оланы Кишон оьзенге де элтип, шонда къырып битдире[+].


Къургъакълыкъ бите

41Ильяс Агьапгъа:

– Барып, аша, ич, муна мен телиянгурну тавушун эшитип тураман, – дей.

42Агьап да ашама, ичме гете. Ильяс буса, Кармелни тёбесине де минип, ерге ерли энкейип ва бетин тобукъларыны арасына салып токътай.

43– Барып, денгиз бар якъгъа багъып къара, – дей ол къулуна.

Къулу барып къарай.

– Бир зат да ёкъ, – дей ол.

Ильяс етти керен: «Янгыдан барып къара», – дей.

44Еттинчи керен къулу:

– Денгизден таба булут гётерилип геле, шону оьлчевю ая чакъы бардыр, – дей.

Ильяс булай дей:

– Барып, Агьапгъа: «Янгургъа тюшмес учун, асгерлик атарбангны да егип, гет», – деп айт.

45Шо вакътиде буса, булутлар гелип, кёкню къаралтып йибере, ел гётериле, гючлю телиянгур башлана, Агьап да Изреелге гете[+]. 46Ильясгъа буса Раббибизни къудраты тюше. Абасын да белбавуну тюбюне къысдырып, ол сав ёл Агьапны алды булан Изреелге ерли чабып юрюй[+].

### 19


Ильяс Езебелден къача

1Агьап Езебелге Ильяс этген бары да затны, нечик ол къылыч да булан Баалны[†] бары да пайхаммарларын къыргъаны гьакъында хабарлай. 2Езебел чавушундан таба Ильясгъа булай айтып йибере:

– Эгер де мен сагъа тангала шу вакътиге сен пайхаммарлагъа этгенни этмесем, аллагьлар мени къатты кюйде такъсырласын дагъы.

3Ильяс къоркъа ва оьлюмден къутулмакъ учун къача. Ягьудидеги Беершебагъа етип, ол шонда къулун къоя,[+] 4оьзю буса дангылгъа ярты гюн ёл чакъы мезгилге чыгъып гете. Ильяс гелип, янгыз оьсеген ратам уьлкюню тюбюнде де олтуруп, оьлюмюне байлавлу болуп дуа эте.

– Энни таман, Раббим, – дей ол, – мени Оьзюнге ал, мен башгъа ата-бабаларымдан яхшы тюгюлмен чи[+].

5Сонг ол ратам уьлкюню тюбюнде ятып юхлап къала. Бирден огъар малайик тийип:

– Туруп, аша, – дей.

6Ильяс айланасына къарай ва баш ягъында къызгъан жыжымларда биширилген чапелекни ва кажин булан сувну гёре. Ол, ашап, ичип, къайтып ятып къала.

7Раббибизни малайиги, экинчилей гелип огъар тийип:

– Туруп, аша, ёгъесе сапарынг бек авур болажакъ, – дей.

8Ильяс туруп, ашай ва иче. Шо рызкъы булан къаркъарасын да беклешдирип, ол Аллагьны таву болгъан Гьорипге етгенче, къыркъ гече, къыркъ гюнню узагъында ёл юрюй[+]. 9Шонда Ильяс анакъны ичине гирип гечени оьтгере.


Ильясгъа Раббибиз гёрюне

Раббибизден Ильясгъа:

– Ильяс, сен мунда не этесен? – деген калам етише.

10Ол булай жавап бере:

– Раббибизге этилген мысгъыллавлар мени къазапландырып тура. Исрайыллылар Сени булангъы разилешивню[†] гери урдулар, къурбан[†] этеген ерлерингни буздулар, пайхаммарларынгны буса къылыч булан оьлтюрдюлер. Янгыз мен къалгъанман, олар мени де оьлтюрме сюелер[+].

11Раббибиз:

– Чыгъып, тавда Раббингни алдында токъта. Раббинг къырыйынгдан оьтежек! – дей.

Муна, къоркъунчлу, зор гючлю ел тавланы ярды, Раббибизни алдында ярланы гесек-гесегин чыгъарды. Амма елде Раббибизни барлыгъы сезилмеди. Елден сонг ер тербенди. Амма ер тербенивде Раббибизни барлыгъы сезилмеди[+]. 12Ер тербенивден сонг ялын оьтюп гетди. Амма ялында Раббибизни барлыгъы сезилмеди. Ялындан сонг йымышакъ шыбышлав эшитилди[+]. 13Ильяс, шону эшитип, абасы булан бетин яба, чыгъып, анакъгъа гиреген ерде токътай. Огъар:

– Ильяс, сен мунда не этесен? – деген аваз етише.

14Ол булай жавап бере:

– Раббибизге, Къудратланы Еси Аллагьгъа, этилген мысгъыллавлар мени къазапландырып тура. Исрайыллылар Сени булангъы разилешивню гери урдулар, къурбан этеген ерлерингни буздулар, пайхаммарларынгны буса къылыч булан оьлтюрдюлер. Янгыз мен къалгъанман, олар мени де оьлтюрме сюелер[+].

15Раббибиз Ильясгъа булай дей:

– Гелген ёлунг булан къайтып, Шамны дангылына бар. Шонда гелгенде, Гьазаилни башына зайтун май да сюртюп, Арамны пачасы деп билдир[+]. 16Дагъы да, Нимшини уланы Егьуну башына зайтун май да сюртюп, Исрайылны пачасы деп билдир. Абел-Мегьоладан чыкъгъан Шапатны уланы Альясаны буса оьзюнгню орнунга пайхаммар деп билдир[+]. 17Гьазаилни къылычындан сав къутулгъан гьар кимни Егьу оьлтюрюп ташлар, Альяса буса Егьуну къылычындан сав къутулгъан гьар кимни оьлтюрюп ташлар[+]. 18Амма Мен Исрайылда етти минг адам сакълагъанман. Олар Баалны алдында тобукъларындан турмагъанлар ва олар ону таш суратларын оьпмегенлер[+].


Альяса пайхаммарлыкъ къуллукъгъа чакъырыла

19Ильяс, шондан гетип, Шапатны уланы Альясаны таба. Ол, он эки жут оьгюзню де егип, сабан сюрюп тура болгъан, оьзю де он экинчи жут оьгюзню арты булан юрюп тура болгъан. Ильяс, Альясаны янындан оьтюп, ону уьстюне абасын ташлай. 20Шо заман Альяса, оьгюзлерин де къоюп, Ильясны артындан чабып юрюй.

– Магъа атам, анам булан савболлашып, оланы оьпме ихтияр бер, – дей ол. – Шондан сонг мен сени булан гелермен.

– Бар, къайт. Мен сени тутмагъанман, – деп жавап бере Ильяс[+].

21Шо заман Альяса, къайтып, эки оьгюзню де алып, оланы соя. Этни биширмек учун, ол сабанын яллата, этни адамлагъа уьлешип бере, олар да ашай. Шондан сонг Альяса, Ильясны артына тюшмек учун, ёл чыгъа ва ону къуллукъчусу бола[+].

### 20


Бенадат давгъа гьазирлене

1Арамны пачасы Бенадат асгерин жыя. Ону булан бирче атлары, асгерлик атарбалары да булан отуз эки пача бола. Ол чыгъып Самиратны къуршавгъа ала ва огъар къаршы дав юрюте[+]. 2Бенадат элчилерин шагьаргъа Агьап пачагъа булай айтмакъ учун йибере: 3«Бенадат: „Сени гюмюшюнге де, алтынынга да мен есмендир ва сени къатынларынгны да, авлетлерингни де инг тизивлерине мен есмендир“, – деп айта».

4Исрайылны пачасы:

– Сен айтагъан кюйде, есим пача, мен де, мени бары затым да – сеники, – деп жавап бере.

5Элчилер, янгыдан гелип, булай дей:

– Бенадат: «Мен сени янынга гюмюшюнгню, алтынынгны, къатынларынгны, авлетлерингни талап этмек учун йиберген эдим. 6Мен тангала шу вакътиге къуллукъчуларымны сени къалангны да, сени гьакимлерингни де уьйлерин тюнтюп чыкъмакъ учун йибережекмен. Олар оьзлер[*] ушатгъан бары да затны алып гетежек», – деп айта.

7Исрайылны пачасы, уьлкени бары да тамазаларын да чакъырып, олагъа:

– Бу адам бизге нечик яманлыкъ гьазирлеп айланагъанына къарагъыз чы! Ол мени къатынларымны, авлетлеримни, гюмюшюмню, алтынымны алмакъ учун йибергенде, мен огъар къаршы чыкъмадым, – дей[+].

8Бары да тамазалар ва бары халкъ огъар:

– Огъар тынглама, огъар ёл къойма, – деп жавап бере.

9Шо заман пача Бенадатны элчилерине булай жавап бере:

– Есим пачагъа: «Менден сен башлап талап этгенингни этермен, бу талабынгны буса къабул этме болмайман», – деп айтыгъыз.

Олар гетелер ва шо жавапны Бенадатгъа етишдирелер. 10Шо заман Бенадат Агьапны янына булай айтмакъ учун йибере:

– Эгер де мени гьар адамыма бирер увучну бермек учун Самиратдан таман чакъы хум къалса, аллагьлар мени къатты кюйде такъсырласын дагъы!

11Исрайылны пачасы булай жавап бере:

– Огъар: «Гюбелерингни гиегенде макътанма, уьстюнлюкден сонг шоланы чечегенде макътан», – деп айтыгъыз.

12Бенадат бу сёзлеге пачалар булан бирче чатырларда[†] олтуруп йыбанып турагъанда тынглай ва оьзюню адамларына:

– Ябушувгъа гьазирленигиз! – деп буйрукъ бере.

Олар да шагьаргъа чапгъын этме гьазирленелер.


Арамлыланы биринчилей тюп болуву

13Шо вакъти буса Исрайылны пачасы Агьапны янына пайхаммар гелип, огъар булай билдирив эте:

– Раббибиз: «Шо зор уллу асгерни гёремисен? Бугюн Мен сени шо асгерни къолуна берермен, сен де Мен Рабби экенни англарсан», – деп айта.

14– Кимдир дагъы шону этежек? – деп сорай Агьап.

Пайхаммар булай жавап бере:

– Раббибиз: «Вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилери», – деп айта.

– Ябушувну ким башлажакъ? – деп сорай ол.

– Сен, – деп жавап бере пайхаммар.

15Шо заман Агьап вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилеринден эки юз отуз эки адамны чакъыра. Сонг ол къалгъан бары да исрайыллыланы да чакъыра. Барын да санагъанда, етти минг адамны. 16Олар Бенадат ва ону булан дос отуз эки пача оьзлени чатырларында эсирип къалгъанда, тюшде чыгъалар. 17Вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилери алдын чыгъалар. Бенадат тынчыларын йибере, олар да огъар:

– Самиратдан адамлар чыгъа тура, – деп етишдире.

18Ол:

– Шо адамлар парахатлыкъ булан геле буса да, дав булан геле буса да, оланы сав кюйде тутугъуз.

19Вилаятланы сардарларыны жагьил асгерчилери ва оланы арты булан гелеген Исрайылны асгери шагьардан чыгъа. 20Оланы гьариси оьзлени душманын йыгъа, арамлылар[†] къача ва исрайыллылар оланы гьызарлап юрюй. Тек Арамны пачасы Бенадат, атына да минип, оьзге атлылар булан бирче къачып къутула. 21Исрайылны пачасы алгъа багъып чыгъа, атланы ва асгерлик атарбаланы дагъыта туруп, арамлыланы авур тас этивлеге тарыта. 22Исрайылны пачасыны янына пайхаммар гелип, огъар:

– Гюч жый ва сагъа не этме тюшегенни ойлаш, неге тюгюл де гелеген язбашда Арамны пачасы сагъа къайтып чапгъын этежек, – дей[+].


Арамлыланы экинчилей тюп болуву

23Шо вакътиде буса Арам пачаны гьакимлери огъар булай таклиф бере:

– Оланы Аллагьы – тавланы Аллагьы. Она шо саялыдыр оланы бизден гючлю экени. Эгер де биз олар булан тюзде ябушсакъ, олардан гючлю чыгъажакъбыз. 24Сен булай эт: бары да пачаланы, оьзлени асгердеги ерлеринден тайдырып, орнуна башгъа асгербашчыланы сал. 25Ондан къайры да, исрайыллылар булан тюзде ябушмакъ учун, сен нечакъы асгерни тас этген бусанг, шончакъыны жый – атны орнуна атны, асгерлик атарбаны орнуна асгерлик атарбаны. Шо заман биз олардан, гертиден де, гючлю чыгъажакъбыз.

Арам пача, гьакимлери булан разилешип, олар айтгъанны эте. 26Дагъы язбашда Бенадат, арамлыланы да жыйып, исрайыллылар булан ябушмакъ учун, Апекге бара[+]. 27Исрайыллылар жыйылгъан сонг ва сурсатлар, асгерлик алатлар алгъан сонг, арамлыланы къаршысына чыгъа. Исрайыллылар, эки гиччи эчки сиривге де ошап, оланы алдында къонушуп токътай, арамлылар буса бютюн айлана якъны толтуруп къоя.

28Аллагь йиберген адам, Исрайылны пачасыны янына гелип, булай дей:

– Раббибиз: «Арамлылар Раббибиз тюзлени Аллагьы тюгюл, тавланы Аллагьы деп айта болгъан сонг, Мен бу зор уллу асгерни сени къолунга берермен ва сиз де Мен Рабби экенни билерсиз», – деп айта.

29Етти гюн олар бир-бирини къаршысында токътап туралар, еттинчи гюн ябушув башлана. Исрайыллылар бир гюнню ичинде арамлыланы юз минг яяв асгерчисин болмагъандай эте. 30Къалгъанлары Апек шагьаргъа къача. Шонда оланы йигирма етти мингини уьстюне там чёгюп къала. Бенадат да, бекликге къачып, ичиндеги уьйлеге гирип яшына.


Агьап Бенадатны аяй

31Бенадатны гьакимлери огъар:

– Тынгла чы, биз Исрайылны къавумундагъы[†] пачалар рагьмулу деп англагъанбыз. Бизге, хапта опуракълар да гийип, башларыбызда аркъанлар да булан Исрайылны пачасыны янына барма ихтияр бер. Балики, ол сени оьлтюрмей, аяп къояр, – дей.

32Хапта опуракълар да гийип, башларында аркъанлар да булан олар Исрайылны пачасыны янына геле ва булай дей:

– Сени къулунг Бенадат: «Тилеймен, мени сав къой», – деп айта.

Пача:

– Ол савму дагъы? Ол чу мени агъам, – деп жавап бере.

33Элчилер, пачаны жавабында рагьмуну бир белгисин гёрюп, алгъасавлукъда ону сёзюн якълап сёйлейлер.

– Дюр, Бенадат сени агъанг! – дейлер олар.

– Барып, ону гелтиригиз, – дей пача.

Бенадат Агьапны янына чыгъа. Агьап ону оьзюню асгерлик атарбасында олтурта.

34– Мен сагъа мени атам сени атангдан алгъан шагьарланы къайтарарман, – дей Бенадат. – Атам Самаритде базарлар ачгъан йимик, сен де Шамда ачма боларсан.

Агьап:

– Мен сени шолай шартлар булан йиберемен, – деп жавап бере.

Агьап, Бенадат булан дыгъар да байлап, ону йибере[+].


Пайхаммар Агьапгъа бетлей

35Раббибизни каламы етишип, бир пайхаммар башгъасына:

– Тилеймен, мени тюй, – дей.

Тек ол рази болмай.

36Шо заман пайхаммар:

– Сен Раббибизге тынгламагъан сонг, мени янымдан гетгендокъ, сени арслан оьлтюрежек, – дей.

Шо адам гетгендокъ, къаршысына арслан чыгъып, ону оьлтюрюп къоя[+].

37Пайхаммар, башгъа адамны табып, огъар:

– Тилеймен, мени тюй, – дей.

Шо адам, ону тююп, яраландырып къоя. 38Шо заман пайхаммар, пачаны къаравуллай туруп, ёлну ягъасында токътай. Башындагъы шаршавну гёзлерин ябагъан кюйде тюпге де тюшюрюп, ол ябылып токътай. 39Пача янындан оьтюп барагъанда, пайхаммар огъар булай къычыра:

– Мен, сени къулунг, ябушув юрюлеген ерни къап ортасында токътагъан эдим. Мени яныма есир де булан бир асгерчи гелип: «Шу адамны сакълап тур. Эгер де бу тас болса, муну орнуна сагъа оьлме неде сагъа талант[*] гюмюш тёлеме тюшежек», – деген эди[+]. 40Тек мен ону-муну булан машгъул болуп турагъанда, есир яшынып ёкъ болуп къалды.

– Сагъа гьукму шолай болур, – дей Исрайылны пачасы. – Шону сен оьзюнг айтдынг[+].

41Шо заман пайхаммар гёзлерин япгъан башындагъы шаршавну тез-тез юлкъуп ташлай. Исрайылны пачасы муну пайхаммар экенни англай. 42Пайхаммар огъар булай дей:

– Раббибиз: «Мен оьзюн налатлагъан адамны йиберип токътадынг сен. Шо саялы сагъа шо адам учун оьлме тюшежек, сени халкъынга буса ону халкъына болма тарыкълы зат болажакъ», – деп айта.

43Исрайылны пачасы Самиратдагъы къаласына бек пашман ва къазаплангъан гьалда къайта.

### 21


Наботну юзюмлюгю

1Арадан заман гетип, шулай агьвалатлар бола. Изреелли Наботну Изреелде, Самиратны пачасы Агьапны къаласыны къырыйында, юзюмлюгю болгъан. 2Агьап Наботгъа булай дей:

– Юзюмлюгюнгню магъа бахча этмек учун бер, шо мени къаламны ювугъунда чы. Шону орнуна мен сагъа дагъы да тизив юзюмлюк берейим неде, сюе бусанг, шону гьагъын тёлейим[+].

3Амма Набот:

– Магъа ата-бабаларымны еслигин бережек гюнлени Аллагь гёрсетмесин, – деп жавап бере[+].

4Агьап уьюне бек пашман ва къазаплангъан гьалда гете, неге тюгюл де изреелли Набот: «Мен сагъа ата-бабаларымны еслигин бермесмен», – деп айтгъан. Ол ятывунда, артын да берип, ашамакъны да гери уруп, ята[+]. 5Агьапны къатыны Езебел, ону янына да гирип:

– Сен неге булай бек пашмансан? Сен неге ашамайсан? – деп сорай.

6Агьап къатынына булай жавап бере:

– Неге тюгюл де, мен изреелли Наботгъа: «Юзюмлюгюнгню магъа сат неде, сюе бусанг, шону орнуна башгъасын берейим», – деген эдим. Ол буса: «Мен сагъа юзюмлюгюмню бермесмен», – деди.

7Езебел:

– Сен оьзюнгню Исрайылны пачасы йимик тутуп бажармайсан. Тур, аша! – дей. Къаркъаранга гюч жый, изреелли Наботну юзюмлюгюн сагъа мен алып берермен, – дей.

8Езебел Агьапны атындан кагъызлар язып, шоланы пачаны мюгьюрю де булан бегетип, Набот шагьарда яшайгъан тамазалагъа ва белгили адамлагъа йибере[+]. 9Шо кагъызларда ол булай язгъан болгъан:

«Оразаны гюнюн билдиригиз ва Наботну халкъны арасында абурлу ерде олтуртугъуз. 10Ону къаршысында буса эки ярахсызны олтуртугъуз. Олар Набот Аллагьны ва пачаны мысгъыллагъан деп шагьатлыкъ этсинлер. Шондан сонг, ону чыгъарып, ташгъа тутуп оьлтюрюгюз»[+].

11Наботну шагьарында яшайгъан тамазалар ва белгили адамлар Езебел оьзюню кагъызларында буюргъан кюйде этелер. 12Олар ораза деп билдирелер ва Наботну халкъны арасында абурлу ерде олтурталар. 13Сонг эки ярахсыз гелип, Наботну къаршысында олтура ва халкъны алдында ону:

– Набот Аллагьны да, пачаны да мысгъыллады, – деп айыплап сёйлей.

Шондан сонг Наботну шагьардан тышгъа да чыгъарып, ташгъа туталар. 14Сонг олар Езебелге:

– Наботну ташгъа тутдулар, ол оьлдю, – деп билдирме йиберелер.

15Езебел Наботну ташгъа тутгъанын эшитгенде, ол эрине:

– Туруп, оьзюнге изреелли Наботну юзюмлюгюн ал. Ол сагъа шону сатма сюймеген эди. Набот сав тюгюл, ол оьлдю, – дей.

16Набот оьлгенни эшитгенде, Агьап ону юзюмлюгюн алмакъ учун гете.


Ильяс пайхаммар Агьапгъа ва Езебелге алданокъ къаршы билдирив эте

17Тишбиден чыкъгъан Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:[+]

18– Самиратда гьакимлик этеген Исрайылны пачасы Агьапны алдына багъып чыкъ. Агьап буссагьат Наботну юзюмлюгюнде. Ол шонда юзюмлюкню елемек учун гелген. 19Огъар булай айт: «Раббибиз: „Сен адамны оьлтюрдюнг. Гьали буса ону мюлкюн елеп айланамысан?“» – деп айта. Сонг огъар булай айт: «Раббибиз: „Итлер Наботну къанын ялайгъан ерде сени къанынгны ялар!“» – деп айта[+].

20Агьап Ильясгъа:

– Душманым, гьасили, сен мени тапдынг! – дей.

– Тапдым, – деп жавап бере ол, – неге тюгюл де сен Раббибизни алдында яманлыкъ этме токъташдынг. 21Раббибиз булай дей: «Мен сагъа балагь гелтирермен. Мен сени наслуларынгны къырарман ва Агьапны эргиши тайпасыны – къулларыны да, азатларыны да – урлугъун уьшютермен[+]. 22Мен сени тухумунгну Набатны уланы Еробоамныкине ва Агьияны уланы Баашаныкине ошатарман, неге тюгюл де сен Мени къазапландырдынг ва Исрайылны гюнагьгъа тартдынг»[+]. 23Езебелни гьакъында да Раббибиз: «Изреелни тамыны ягъында Езебелни итлер талап битдирер», – деп айта[+]. 24Агьапны шагьарда оьлген адамларын итлер талап битдирер, авлакъда оьлгенлерин буса къушлар чокъуп битдирер[+].

25(Къатыны Езебел яман хыялгъа салгъан Агьап йимик, Раббибизни алдында яманлыкъ этме токъташгъан дагъы бирев де болмагъан[+]. 26Ялгъан аллагьлагъа сужда эте туруп, оьзлени Раббибиз исрайыллылардан къувалагъан аморлулагъа ошап, ол оьтесиз яман кюйде иш гёрген.)[+]

27Шо сёзлени эшитгенде, Агьап уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай, бир хапта опуракълар гие ва ораза тута. Ол шо хапта опуракъларын да чечмеген кюйде юхлай ва бек пашман юрюй.

28Тишбиден чыкъгъан Ильясгъа Раббибизни булай каламы етише:

29– Сен Агьап Мени алдымда юваш болгъан кююн гёрдюнгмю? Агьап Мени алдымда юваш болгъаны саялы, Мен огъар балагьны савунда гелтирмесмен. Амма Агьапны тухумуна шо балагьны Мен ону уланыны савунда гелтирермен[+].

### 22


Мика пайхаммар Агьапгъа къаршы алданокъ билдирив эте


(2 Тав 18:1-27 )

1Арамны да, Исрайылны да арасында уьч йыл дав юрюлмей тура. 2Амма уьчюнчю йыл Ягьудини пачасы Ёшапат Исрайылны пачасыны янына бара[+]. 3Исрайылны пачасы оьзюню гьакимлерине:

– Гилатдагъы Рамот бизинки экенни билмеймисиз дагъы? Биз буса шону Арамны пачасындан чыгъарып алма да къарамайбыз, – дей[+].

4Ол Ёшапатгъа:

– Сен мени булан Гилатдагъы Рамот учун дав этме гележекмисен? – деп сорай.

Ёшапат Исрайылны пачасына:

– Мен бары этегенимде сени йимик иш гёрюп туражакъман, мени халкъым сени халкъынгдыр, мени атларым сени атларынгдыр, – деп жавап бере[+].

5Дагъы да Ёшапат Исрайылны пачасына:

– Башлап Раббибизни таклифине тынглап къара, – дей.

6Исрайылны пачасы пайхаммарланы – дёрт юзге ювукъ адамны жыя ва олагъа:

– Мен Гилатдагъы Рамот булан давгъа барайыммы яда бармайыммы? – деп сорай.

– Бар, – деп жавап берелер олар. – Раббибиз шону сени къолунга бережек[+].

7Ёшапат:

– Мунда биз оьзюне сорап болар йимик Раббибизни дагъы пайхаммары ёкъму экен? – деп сорай[+].

8Исрайылны пачасы Ёшапатгъа булай жавап бере:

– Биз оьзюнден таба Раббибизге сорап болар йимик бирдагъы бирев бар. Тек мен ону гёрюп ярамайман, неге тюгюл де ол мени гьакъымда бир заманда да алданокъ яхшы хабар билдирмеген, янгыз яманын билдирип тургъан. Шо Имланы уланы Мика.

– Пачагъа шолай сёйлеме ошамас, – дей Ёшапат.

9Шо заман Исрайылны пачасы, асгербашчыларындан бирисин чакъырып:

– Тезликде Имланы уланы Миканы гелтир! – дей.

10Исрайылны ва Ягьудини пачалары, оьзлени пача опуракъларын да гийип, Самиратны къапуларыны алдында иннырда тахларына да минип олтуралар, бары да пайхаммарлар буса оланы алдында гележекде болагъан агьвалатланы алданокъ билдирип туралар. 11Канаананы уланы Сидкия, оьзюне темир мююзлер де этип, булай дей:

– Раббибиз: «Арамлылар[†] къырылып битип къалгъанча, сен шо мююзлер булан оланы сюзюп туражакъсан», – деп айта[+].

12Къалгъан пайхаммарлар да, шо гьакъда алданокъ билдире туруп, булай айталар:

– Гилатдагъы Рамотгъа да барып, уьстюнлюкню алып къайт; Раббибиз шону сени къолунга бережек.

13Миканы чакъырмакъ учун гетген элчи пачагъа:

– Тынгла чы, бары да пайхаммарлар бир тавушдан сен уьстюнлюкге етежекни алданокъ билдирелер. Сени сёзюнг оланы сёзюне къыйышып къалсын. Рази къалагъан кюйде сёйле чи, – дей.

14Амма Мика:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен огъар янгыз магъа Раббибиз айтгъанны айтажакъман, – дей[+].

15Мика гелгенде, пача огъар:

– Мика! Биз Гилатдагъы Рамот булан дав этейикми яда этмейикми? – деп сорай.

– Озокъда, этигиз, уьстюнлюкню де алыгъыз, – деп жавап бере ол. – Раббибиз шону сени къолунга бережек.

16Амма пача огъар:

– Раббибизни аты учун сен магъа гьакъ гертиликден къайры дагъы бир затны да айтмасын деп, мен сени нече керен ант этме борчлу этейим? – дей.

17Шо заман Мика булай жавап бере:

– Бютюн Исрайылны мен къойчусуз тавлагъа чачылып гёрдюм. Раббибиз де: «Оланы еси ёкъ. Гьариси уьюне парахатлыкъ булан къайтсын», – деди[+].

18Исрайылны пачасы Ёшапатгъа:

– Мен сагъа ол мени гьакъымда бир заманда да алданокъ яхшы хабар билдирмеген, янгыз яманын билдирип тургъан деп айтмагъан эдимми дагъы? – дей.

19Мика булай дей:

– Гьасили, Раббибизни каламына тынгла. Мен Раббибизни Оьзюню тахында олтуруп гёрдюм. Раббибизни онг ягъында да, сол ягъында да Ону кёклердеги бары да малайиклери бар эди[+]. 20Раббибиз: «Агьап, Гилатдагъы Рамотгъа да барып, тюп болсун учун, ону ким алдатып чыгъарып болур?» – деп айтды. Бири бир затны, башгъасы башгъа затны айтып турдулар. 21Нечик де бир ругь чыгъып ва Раббибизни алдында токътап: «Мен ону алдатып чыгъарарман», – деп айтгъанча, шо кюйде болуп турду. «Нечик?» – деп сорады Раббибиз. 22«Мен, барып, ону бары да пайхаммарларыны тиллеринде ялгъан ругь болуп токътарман», – деди ол. «Дюр, сен шону башына чыгъарсан ва ону алдатып чыгъарып болурсан, – деди Раббибиз. – Барып, шолай эт». 23Муна, гьали Раббибиз сени шо бары да пайхаммарларынгны тиллерине ялгъан ругьну салды, сагъа буса Ол балагь гьазирлеп къойду.

24Шо заман Канаананы уланы Сидкия барып Миканы яягъын къыздыра. Ол:

– Сени булан сёйлемек учун, Раббибизни Ругьу менден сагъа нечик гёчдю? – деп сорай.

25Мика:

– Сен шо гьакъда ичиндеги уьйге гирип яшынгъан гюн билежексен, – деп жавап бере[+].

26Шо заман Исрайылны пачасы булай буйрукъ бере:

– Миканы алып, ону къайтып шагьарны башчысы Амонну ва пачаны уланы Юашны янына йиберигиз. 27Булай да айтыгъыз: «Пача: „Мен эсен-аман къайтгъанча, бу адамны тёлеге де салып, тойгъунча аш бермей, экмек де, сув да булан сакълап туругъуз“, – деп айта».

28Мика:

– Эгер де сен эсен-аман къайтсанг, Раббибиз менден таба сёйлемеген деп къой, – дей.

Ол дагъы да:

– Шу сёзлени бары да адамлар эшитсин! – дей[+].


Агьап Гилатдагъы Рамотда оьле


(2 Тав 18:28-34 )

29Исрайылны пачасы Ягьудини пачасы Ёшапат да булан Гилатдагъы Рамотгъа багъып тербене. 30Исрайылны пачасы Ёшапатгъа:

– Мен ябушувгъа уьстюмдеги опуракъларымны да алышдырып гиришежекмен, сен буса пача гийимингни гийген кюйде турарсан, – дей.

Исрайылны пачасы, уьстюндеги опуракъларын да алышдырып, ябушувгъа гирише[+]. 31Арамны пачасы буса оьзюню асгерлик атарбалы асгерлерини уьстюндеги отуз да эки башчысына:

– Исрайылны пачасы булан тюгюл эсе, бирев булан да: не гиччи булан, не уллу булан – ябушмагъыз, – деп буйрукъ эте.

32Асгерлик атарбалы асгерлени уьстюндеги башчылар Ёшапатны гёргенде: «Озокъда, бу Исрайылны пачасы», – деп ойлашалар.

Олар оьзлер Исрайылны пачасы деп ойлашгъан Ёшапатны уьстюне чапмакъ учун бурулалар. Амма Ёшапат къычыргъанда, 33асгерлик атарбалы асгерлени уьстюндеги башчылар ол Исрайылны пачасы тюгюл экенни гёре ва ону гьызарлайгъанын токътата. 34Тек бирев, жаясын тартып, оьзю де къаравулламагъан кюйде, Исрайылны пачасын яралап къоя. Окъ гюбедеги бир ярывгъа тюзленип къала. Пача оьзюню асгерлик атарбалы асгерчисине:

– Бурул, мени бу ябушувну ичинден чыгъар! Магъа яра тийди, – дей.

35Амма къызгъын ябушув сав гюн узатылып тура. Пача, оьзюню асгерлик атарбасында да эретуруп, арамлыланы алдында токътап турма борчлу бола. Ярасындагъы къан атарбагъа агъылып тура. Ахшам ол гечине. 36Гюн арта турагъанда, асгерге:

– Гьар адам оьзюню шагьарына, гьар ким оьзюню топурагъына къайтсын! – деген чакъырыв яйылып гете.

37Пача гечине. Ону Самиратгъа гелтирип гёмелер. 38Асгерлик атарбаны буса Самиратны оьзюнде къагьба къатынлар киринеген бир кёлюнде жувалар ва Раббибизден етишген каламгъа гёре, итлер ону къанын ялап туралар[+].

39Агьапны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген ишлени, шоланы арасында ол къургъан, магьи тутулгъан къаланы ва ол беклешдирген шагьарланы гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып ёкъму дагъы? 40Агьап ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Агьапны уланы Огьозия ону орнуна пача болуп олтура.


Ёшапат – Ягьудини пачасы


(2 Тав 20:31–21:1 )

41Исрайылны пачасы Агьапны гьакимлигини дёртюнчю йылында Асаны уланы Ёшапат Ягьудини пачасы болуп олтура[+]. 42Ёшапат пача болгъанда, огъар отуз беш йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде йигирма беш йылны узагъында гьакимлик этип тура. Ёшапатны анасыны аты Азуба болгъан, ол Шилгьини къызы болгъан. 43Ёшапат бары этеген ишлеринде атасы Асаны ёллары булан юрюп тура. Ол шо ёллардан гьеч тайышмай ва Раббибизни алдында тюз болагъан затланы этип юрюп тура. Амма бийикликлердеги сыйлы ерлер[†] дагъытылмай, халкъ да шонда къурбанларын[†] этип, яллатып арив ийислер де чыгъарып тура[+]. 44Дагъы да Ёшапат Исрайылны пачасы булан парахатлыкъны дыгъарын байлай.

45Ёшапатны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол етишген натижаланы ва ону асгерлик игитликлерини гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 46Атасы Асаны девюрюнде уьлкедеги къагьбалыкъ юрютеген эргишилени къалды-къулдуларын ол тамурундан юлкъуп ёкъ эте[+]. 47Эдомда пача болмай, шонда селдер гьакимлик этип тура[+]. 48Опирден алтын гелтирмек учун, Ёшапат таршиш гемелерини денгиз асгерин къура. Амма гемелер денгизде ончакъы юзмей, неге тюгюл де шолар Исъюн-Габирдеги оьзлени токътайгъан еринде дагъылып къала[+]. 49Шо заман Агьапны уланы Огьозия Ёшапатгъа:

– Мени адамларым сеникилер булан юзюп турсун, – дей.

Амма Ёшапат шолай сюймей.

50Ёшапат ата-бабаларыны янына гёчюп парахат бола. Ону оьзюню атасы Давутну Шагьарында ата-бабаларыны къырыйында гёмелер. Ёшапатны уланы Юрам атасыны орнуна пача болуп олтура.


Агьазия – Исрайылны пачасы

51Ягьудини пачасы Ёшапатны гьакимлигини он еттинчи йылында Агьапны уланы Огьозия Самиратда Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Исрайылгъа эки йыл гьакимлик эте. 52Агьазия Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй, неге тюгюл де ата-анасыны ва Исрайылны гюнагьгъа тартгъан Набатны уланы Еробоамны ёлларында юрюп тура. 53Агьазия Баалгъа[†] къуллукъ этип, огъар сужда къылып ва атасы йимик Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны къазапландырып тура.

## 4 Пачалар

### 4 Пачалар

4 Пачалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


### 1


Пачаланы Дёртюнчю китабы


Ильяс пайхаммар ва Агьазия пача

1Агьап пача гечинген сонг, муаплылар исрайыллылагъа къаршы баш гётерелер[+]. 2Огьозия буса, Самиратдагъы оьзюню къаласыны челтиринден таба йыгъылып, сакъат болуп къала. Ол оьзюню вакиллеринден булай айтып йибере:

– Барып, Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа[†] мен шу сакъатлыгъымдан сав боларманмы, сорап билигиз гьали[+].

3Раббибизни малайиги буса Тишбиден чыкъгъан Ильясгъа булай дей:

– Самират пачаны вакиллерини алдына да чыгъып, олагъа булай айтыгъыз: «Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа барып сорамасагъыз, Исрайылны Аллагьы ёкъму?» – деп сорагъыз[+]. 4Раббибиз булай айта: «Сен ятгъан ятывунгдан турмажакъсан. Сен оьлежексен!».

Ильяс гете.

5Вакиллер буса пачаны ягъына къайта. Пача олагъа:

– Неге къайтып гелдигиз? – деп сорай.

6– Бизин алдыбызгъа бир адам чыкъгъан эди, – деп жавап бере олар. – Ол бизге булай деди: «Сизин йиберген пачагъызны ягъына да барып, огъар: „Раббибиз булай айта: Адамларынгны да йиберип, Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа соратмасанг, Исрайылны Аллагьы ёкъму? Гьасили, сен ятгъан ятывунгдан турмажакъсан. Сен оьлежексен!“ – деп айтыгъыз».

7Пача вакиллерине:

– Сизин алдыгъызгъа чыгъып, шу сёзлени айтгъан адамны гёлеми нечик эди? – деп сорай.

8Олар:

– Ону уьстюнде териден опурагъы, бутларыны оьр ягъында буса сакътиян белбаву бар эди, – деп жавап бере.

Пача:

– Ол тишбили Ильяс, – дей[+].

9Пача Ильясны ягъына элли асгерчи де булан бир асгербашчысын йибере. Асгербашчы, тёбени башында олтургъан Ильясны ягъына да гётерилип, огъар булай айта:

– Гьей Аллагь йиберген инсан, пача сагъа тюпге багъып тюш деп буюра.

10Ильяс асгербашчыгъа:

– Эгер де мен Аллагь йиберген инсан бусам, кёкден ялын тюшюп, сени де, сени адамларынгны да ютуп къойсун! – деп жавап бере.

Кёкден ялын тюшюп, асгербашчыны да, ону элли де асгерчисин де ютуп къоя[+]. 11Шо заман пача Ильясны ягъына элли асгерчиси де булан башгъа асгербашчысын йибере. Ол Ильясгъа булай айта:

– Гьей Аллагь йиберген инсан, пача сагъа тез тюпге багъып тюш деп буюра.

12– Эгер де мен Аллагь йиберген инсан бусам, – деп жавап бере Ильяс, – кёкден ялын тюшюп, сени де, сени элли асгерчингни де ютуп къойсун!

Аллагьны ялыны кёкден тюшюп, асгербашчыны да, ону элли асгерчисин де ютуп къоя. 13Шо заман пача элли асгерчиси де булан уьчюнчю асгербашчысын йибере. Шо асгербашчы гелип, Ильясны алдында тобукъларындан токътай.

– Гьей Аллагь йиберген инсан, – деп ялбара ол, – тилеймен, сени къулларынг болгъан магъа да, шу элли асгерчиге де языкъсын, бизин оьлтюрме! 14Кёкден тюшген ялын башлапгъы эки асгербашчыны да, ону асгерчилерин де ютуп къойду чу. Магъа языкъсын, мени оьлтюрме!

15Раббибизни малайиги Ильясгъа:

– Асгербашчы булан бирче тюпге тюш, къоркъма ондан, – дей.

Шо заман Ильяс, туруп, ону булан бирче пачаны ягъына багъып тюше. 16Ильяс пачагъа булай дей:

– Раббибиз булай айта: «Исрайылда Аллагь ёкъму? Сен Экронну аллагьы Баал-Зебупгъа соратма вакиллерингни йиберип турдунг! Шо саялы сен ятгъан ятывунгдан турмажакъсан. Сен оьлежексен!».

17Раббибиз Ильясдан таба айтгъан сёзге гёре, Агьазия пача оьле. Огьозияны уланы болмагъангъа гёре, ону орнуна иниси Ёрам тахгъа минип олтура. Шо агьвалат Ёшапатны уланы Юрам деген ягьуди пачаны гьакимлигини экинчи йылында бола.

18Огьозияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

### 2


Ильяс пайхаммарны кёкге гётериливю

1Муна, Раббибиз Ильясны уьйрюлюп эшеген елни ичиндеги кюйде кёкге гётерген кюй. Ол Альяса да булан бирче Гилгалдан геле болгъан[+]. 2Ильяс огъар:

– Бу ерде тур, Раббибиз мени Бет-Элге йибере тура, – дей.

Альяса:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен сени янгыз къоймажакъман! – дей.

Олар Бет-Элге багъып тербене. 3Бет-Элдеги пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю, Альясаны алдына чыгъып:

– Раббибиз бугюн сени ягъынгдан есингни алажакъны билемисен? – деп сорай.

– Билемен, – деп жавап бере ол. – Иннемей туругъуз.

4Ильяс огъар:

– Альяса, тилеймен, шу ерде тур; Раббибиз мени Еригьонгъа йибере тура, – дей.

Ол:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен сени янгыз къоймажакъман! – деп жавап бере.

Олар Еригьонгъа багъып тербене[+]. 5Еригьондагъы пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю, Альясаны алдына чыгъып:

– Раббибиз бугюн сени ягъынгдан есингни алажакъны билемисен? – деп сорай.

– Билемен, – деп жавап бере ол. – Иннемей туругъуз.

6Ильяс огъар:

– Бу ерде тур, Раббибиз мени Урдунгъа[†] йибере тура, – дей.

Альяса:

– Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен сени янгыз къоймажакъман! – деп жавап бере.

Олар бирче ёлун узаталар. 7Олар экевю де Урдунну ягъасына гелип токътагъанда, пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюнден элли пайхаммар гелип, бираз ариде оланы къаршысында токътай. 8Ильяс уьстюндеги абасын чече, ону бурачалап жыйып, шону булан сувгъа багъып ура. Сув онггъа ва солгъа багъып герилип ачылып къала, олар экевю де къуру топуракъдан оьзенни ари ягъына багъып чыгъа[+]. 9Олар чыкъгъанда, Ильяс Альясагъа:

– Айт чы, мени сени ягъынгдан алгъанча, сагъа не этейим? – деп сорай.

– Магъа сени ругьунгну эки къабат артыкъ кюйде варисликге алма къой, – деп жавап бере Альяса[+].

10– Къыйын затны тилейсен, – дей Ильяс. – Эгер де мени сени ягъынгдан алагъан кюйню гёрсенг, сен айтагъан кюйде болажакъ, ёгъесе шолай болмажакъ.

11Олар шолай сёйлей туруп барагъанда, бирден ялын келпетдеги асгер арба да, атлар да гелип, оланы айырып къоя ва Ильяс уьйрюлюп эшеген елни ичиндеги кюйде кёкге гётерилип гете. 12Альяса, бу ишге де къарай туруп:

– Атам! Атам! Исрайылны асгерлик арбасы, атлы асгери! – деп къычыра.

Бу ишлени гёрюп болмайгъан болгъанда, ол, оьзюню гийимин алып йиберип, йыртып ташлай[+]. 13Ол Ильясны уьстюнден тюшген абаны гётерип ала, артгъа багъып къайтып, Урдунну ягъасында токътай. 14Альяса, шо абаны алып, шону булан сувгъа багъып ура.

– Къайдадыр Раббибиз, Ильясны Аллагьы? – дей ол.

Альяса сувгъа багъып ургъанда, сув онггъа ва солгъа багъып герилип ачылып къала, ол да оьзенни ари ягъына чыгъа.

15Еригьондагъы пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю бу ишлени гёргенде:

– Ильясны ругьу Альясагъа гёчген, – дейлер.

Олар, Альясаны алдына чыгъып, тап ерге ерли баш иелер.

16– Биз сени къулларынгбыз. Бизин элли къатты эргишибиз бар, – дей олар, – ихтияр берсенг, олар барып сени есингни излеп гелер эди. Балики, Раббибизни Ругьу, ону тутуп йиберип, тавланы бирисине неде къолланы бирисине ташлап къойгъандыр?

– Ташламагъан, – деп жавап бере Альяса. – Йибермегиз оланы[+].

17Тек олар Альясагъа къарышып къалалар, ол да:

– Йиберигиз оланы, – деп, ихтияр бере.

Олар да элли эргишини йиберелер. Олар уьч гюнню узагъында Ильясны излеп айланалар, тек табып болмайлар. 18Олар Еригьонда къалгъан Альясаны ягъына къайтгъанда, ол олагъа:

– Мен сизге бармагъыз деп айтмагъанмы эдим дагъы? – дей.


Альясаны гьайран ишлери

19Шагьарда яшайгъанлар Альясагъа:

– Есибиз, оьзюнг де гёреген кюйде, бу шагьарны ерлешген кюю яман тюгюл, тек мундагъы сув яман, топуракъ да тюшюмсюз, – дейлер.

20– Магъа янгы сукара гелтиригиз, – дей ол, – шону ичине туз да салыгъыз.

Олар Альясагъа гелтирип берелер. 21Ол, сувбашгъа багъып чыгъып, шогъар туз тёге туруп, булай дей:

– Раббибиз: «Мен бу сувгъа эм этдим. Гьали энни бир заманда да шо сувдан не оьлюм, не тюшюмсюзлюк болмажакъ», – деп айта.

22Альяса айтгъан сёзге гёре, бугюнлеге етгенче де шо сув жанлы кюйде къалып тура.

23Альяса шондан Бет-Элге багъып тербене. Ол ёл булан юрюп барагъанда, шагьардан бир яшлар чыгъып, ону уьстюнден кюлеме башлайлар:

– Ёкъ бол, аязбаш! – деп къычыралар олар. – Тас бол, аязбаш![+]

24Альяса, артгъа бурулуп, олагъа къарай ва Раббибизни атын тутуп олагъа налат бере. Шо заман агъачлыкъдан эки тиши аюв чыгъып, къыркъ эки уланъяшны паралап къоя. 25Альяса буса Кармел тавгъа багъып тербене ва шондан Самиратгъа къайтып геле[+].

### 3


Ёрам – Исрайылны пачасы

1Агьапны уланы Ёрам Ягьудини пачасы Ёшапатны гьакимлигини он сегизинчи йылында Исрайылны пачасы болуп олтура ва Самиратда он эки йыл гьакимлик эте. 2Оьзюню атасы ва анасы йимик кёп этмесе де, ол да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Неге тюгюл де, Ёрам атасы этген Баалны[†] сыйлы ташын тайдыра[+]. 3Буса да ол Набатны уланы Еробоамны гюнагь ёлу булан юрюй. Шо гюнагь ёлгъа Еробоам исрайыллыланы да тартгъан болгъан. Ёрам шо гюнагь ёлдан тайышмай юрюп тура[+].


Муапны тюп болуву

4Муапны пачасы Меша къойлар сакълай болгъан. Ол Исрайылны пачасына юз минг къозу ва юз минг къойну юнюн берме герек болгъан. 5Тек Агьап гечинген сонг, Муапны пачасы исрайыллыланы пачасына къаршы башгётере[+]. 6Шо заман Ёрам пача, Самиратдан чыгъып, исрайыллыланы бютюн асгерин жыя. 7Дагъы да ол Ягьудини пачасы Ёшапатгъа:

– Муапны пачасы магъа къаршы баш гётерген. Сен мени булан муаплылагъа къаршы ябушма чыгъамысан? – деп айтып йибере.

– Чыгъаман, – деп жавап бере Ягьудини пачасы Ёшапат. – Мен де сени йимикмен. Сени халкъынг къайда барса – шонда мени халкъым да баражакъ, сени атларынг къайда барса – шонда мени атларым да баражакъ[+].

8Сонг ол:

– Биз къайсы ёлдан барабыз? – деп сорай.

Ёрам:

– Эдом дангылындан таба, – деп жавап бере.

9Исрайылны пачасы Ягьудини ва Эдомну пачалары да булан бирче ёл чыгъа. Айланч ёл булан етти гюн юрюген сонг, асгерни не оьзюне, не оьзлер булангъы гьайванларына суву къалмай[+].

10– Адаршай! – деп къычыра Исрайылны пачасы. – Раббибиз бизин, уьч де пачаны, муаплыланы къолуна бермек учун чакъыргъан!

11Тек Ёшапат:

– Мунда Раббибизни пайхаммары ёкъму экен? Ондан таба Раббибизге сорап къарар эдик, – дей.

Исрайылны пачасыны ювукъларындан бириси:

– Мунда Шапатны уланы Альяса бар. Ол Ильясны къуллукъчусу эди[*], – деп жавап бере[+].

12Ёшапат:

– Ол гьакъ герти пайхаммар. Раббибиз ондан таба сёйлей, – дей.

Шо заман Исрайылны пачасы, Ёшапат ва Эдомну пачасы ону ягъына баралар.

13Альяса Исрайылны пачасына:

– Мени сени булан гьеч ишим ёкъ. Оьзюнгню атангны ва анангны пайхаммарларыны ягъына бар, – дей.

– Бармайман, – деп жавап бере Исрайылны пачасы, – муаплыланы къолуна бермек учун, Раббибиз чи бизин, уьч де пачаны, чакъыргъан[+].

14Альяса булай дей:

– Мен Оьзюне къуллукъ этеген Къудратланы еси Раббибизни атын тутуп ант этемен, эгер де мен Ягьудини пачасы Ёшапатны абурламай эдим буса, мен сагъа бурулуп да къарамас эдим, гьатта эслеме де эслемес эдим. 15Гьали буса ягъыма къомузчуну гелтиригиз.

Къомузчу сокъма башлагъанда, Альяса оьзюне Раббибизни къудраты таъсир этегенни гьис эте[+]. 16Ол булай дей:

– Раббибиз: «Бютюн шу къолда орлар къазыгъыз», – деп айта. 17Неге тюгюл де, Раббибиз булай айта: «Сиз не елни, не янгурну гёрмессиз, тек бу къол сувдан толар. Сиз де, сизин туварларыгъыз да, сиривлеригиз де, оьзге гьайван-малыгъыз да ичип турарсыз». 18Раббибизге бу ишни этме тынч, Муапны да Ол сизин къолугъузгъа бережек. 19Сиз муаплыланы беклешдирилген ва уллу шагьарларыны барысын да ележексиз. Сиз емиш береген тереклени гесип ташлажакъсыз, сувбашланы басдыражакъсыз ва тизив авлакълагъа ташлар атажакъсыз[+].

20Артындагъы гюн эртенге, къурбан[†] этеген вакътиге таба, Эдомну ягъындан сув акъма башлай! Топуракъ сувдан тола[+]. 21Муаплылар буса пачалар оьзлеге дав булан гелегенин эшителер, шо саялы жагьили, къарты булан бары да эргишилерин де жыйып, оланы дазуда эретургъузалар. 22Олар танг булан тургъанда, гюнешни шавлалары сувгъа тигилип тура болгъан, шо саялы сув муаплылагъа къан йимик къызыл болуп гёрюне.

23– Бу чу къан! – дейлер олар. – Къарагъанда, пачалар ябушуп, бир-бирин къырып битдирген. Шолай болгъанда, бизге тюшген затгъа багъып алгъа чабыгъыз, муаплылар!

24Тек муаплылар исрайыллылар къонушгъан ерге гелгенде, исрайыллылар гётерилип, оланы къырма башлай, олар да къачып тербейлер. Муапгъа гирип, исрайыллылар оланы дагъы да къырып тербейлер. 25Олар шагьарланы дагъыталар. Гьар асгерчи гьар-бир тизив авлакъгъа басдырылып къалгъанча бирер таш атып тура. Олар сувбашланы да басдыралар ва тизив тереклени де гесип ташлайлар. Янгыз Кир-Гьаресетде таш тамлар къалып тура болгъан. Сарпанчылар шону къуршавгъа алып, шогъар да гьужум этме башлай.

26Муапны пачасы ябушувну утдуруп барагъанын гёргенде, оьзю булан къылыч булан савутлангъан етти юз адамны да алып, Эдом пача бар якъгъа багъып чыкъма къарай, тек болмай. 27Шо заман ол, оьзюню орнуна пача болуп олтурма тарыкъ биринчи уланын да алып, шагьарны барусунда ону къурбан эте. Шо заман кёклерден исрайыллылагъа къаршы къазапланыв тюше. Олар артгъа тартылып, оьзлени топурагъына къайтып гелелер.

### 4


Альяса ва бир пакъыр тул къатын

1Пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюнден бирисини къатыны Альясагъа булай къычыра:

– Сени къулунг болгъан мени эрим гечинди. Сен ол Раббибизге къуллукъ этип тургъанын билесен. Гьали буса эрим борчлу адам мени эки де уланымны оьзюне къуллар этип алмакъ учун гелген[+].

2Альяса шо къатынгъа:

– Мен сагъа нечик кёмек этейим? Айт чы, уьюнгде ненг бар сени? – деп сорай.

– Бир сукара майымдан къайры, мени бир затым да ёкъ, – дей ол.

3Альяса огъар:

– Барып, хоншуларынгдан болгъан чакъы кёп бош савутлар тилеп жыярсан. 4Сонг, уьюнге де гирип, оьзюнгню де, уланларынгны да артыгъыздан эшикни бегитерсен. Майны савутлагъа да тёгюп, толтуруп, бир якъгъа тайдырып турарсан.

5Къатын барып, оьзюню ва уланларыны артындан эшикни бегите. Уланлары анасына савутлар гелтирип бере, ол буса тёгюп тура. 6Бары да савутлар толгъан сонг, ол уланына:

– Бирдагъы бирни бер, – дей.

Тек уланы:

– Дагъы бир савут да ёкъ, – деп жавап бере.

Майны агъылагъаны токътай. 7Къатын барып, болгъан ишни Аллагь йиберген инсангъа хабарлай, ол буса:

– Барып, майны да сатып, борчларыгъызны берип тайдыр, къалгъаны буса сагъа да, уланларынга да таманлыкъ этежек, – дей.


Альяса ва шунамлы бай къатын

8Бир керен Альяса Шунамгъа бара. Шонда бир бай къатын тура болгъан. Ол тилеп Альясаны ашама чакъыра. Гьар гезик шо ерден оьтегенде, Альяса шонда ашамакъ учун токътай болгъан. 9Шунамлы къатын эрине булай дей:

– Мен бизге чакъда-чакъда гиреген адам Аллагь йиберген адам экенни билемен. 10Гел, къалкъыбызда бир гиччирек уьй этейик, шонда огъар орун, тепси, шанжал, чыракъ салайыкъ. Ол гьар гезик бизге гиргенде, шонда турар.

11Бир керен Альяса Шунамгъа гелгенде, ол шо уьйге гётерилип ята. 12Шо заман ол къуллукъчусу Гегьазиге:

– Шо шунамлы къатынны чакъыр, – дей.

Къуллукъчу къатынны чакъыра, ол да Альясаны ягъына геле[+]. 13Альяса къуллукъчусуна булай дей:

– Къатынгъа: «Сен бизин шолай гьайыбызны этип айландынг чы, сагъа не яхшылыкъ этейик? Балики, пачагъа неде асгербашчыгъа сени гьакъынгда сёз айтып къарасакъ яхшы болмасмы?» – деп айт.

Ол:

– Мен оьзюмню халкъымны арасында яшайман, – деп жавап бере.

14– Шо къатынгъа не этсек яхшы болур эди? – деп сорай Альяса.

Гегьази:

– Ону уланы ёкъ, эри буса къарт, – дей.

15Шо заман Альяса:

– Чакъыр гьали ону, – дей.

Гиезий къатынны чакъыра, ол да эшик алгъа гелип токътай.

16– Ёрукъ гьисапда, гелеген йыл шу вакътиде сен къолунга уланъяш тутажакъсан, – дей Альяса.

– Ёкъ, есим, – деп, разисизлигин билдире ол, – къаравашынг болгъан мени алдатма, гьей Аллагь йиберген адам![+]

17Тек шо къатын, Альяса да оьзюне айтгъан кюйде, айлы болуп, арадан бир йыл гетип, ёрукъ гьисапда, йылны шо вакътисинде улан таба.


Шунамлы къатынны уланыны тириливю

18Яш оьсе. Бир керен ол атасыны ягъына барма деп чыгъа. Атасы буса оракъчылар булан болгъан.

19– Вай, башым! Вай, башым! – деп йибере ол атасына.

Атасы къуллукъчусуна:

– Муну барып анасыны ягъына элт, – деп буйрукъ бере.

20Къуллукъчусу, яшны да гётерип, анасына элтип бере. Яш тюш болгъунча анасыны къолунда олтуруп тура, сонг оьлюп къала. 21Къатын гётерилип, яшны Аллагь йиберген адамны орунуна салып, эшикни де бегитип чыгъа. 22Сонг ол, эрин де чакъырып:

– Тилеймен, магъа бир къуллукъчу да, эшек де бер, мен чалт Аллагь йиберген адамны ягъына барып гелейим, – дей.

23– Не этесен бугюн ону ягъына барып? – деп сорай ол. – Бугюн Ай янгырывну байрамы,[†] сонгугюн[†] тюгюл чю.

– Бары зат яхшы болажакъ, – деп жавап бере къатын[+].

24Эшекни де ерлеп, ол къуллукъчусуна:

– Тербет. Мен айтмай туруп, токътамассан, – дей.

25Къатын ёл чыгъа ва Кармел тавгъа Аллагь йиберген адамны ягъына геле. Ону арекден гёрюп, Аллагь йиберген адам къуллукъчусу Гегьазиге булай дей:

– Къара! Ол чу шунамлы къатын! 26Алдына чабып барып, огъар: «Нечиксен? Эринг нечикдир? Яшынг нечикдир?» – деп сора.

– Яхшылар, – деп жавап бере ол.

27Тавгъа Аллагь йиберген адамны ягъына гелгенде, къатын ону аякъларын къучакълай. Гегьази къатынны теберип тайдырма къарай, тек Аллагь йиберген адам:

– Къой ону! Ону уллу къайгъысы бар. Тек Раббибиз, шону менден яшырып, магъа айтмагъан, – дей[+].

28– Есим, мен сенден магъа яш болсун деп тилемеген эдим чи! – дей къатын. – Мен сагъа: «Менде умутну уятма», – деп айтгъан эдим чи!

29Альяса Гегьазиге булай дей:

– Абангны энлерин белбавунга да къысдырып, къолунга мени асатаягъымны да алып, чап. Эгер бирев ёлукъса, саламлашмай оьтерсен. Сени булан саламлашса да, саламын алмай оьтерсен. Асатаягъымны яшны бетине саларсан[+].

30Тек яшны анасы:

– Раббибизни атын тутуп, сени атынгны тутуп ант этемен, мен сени санынгдан арчылмажакъман, – дей.

Шо заман Альяса эретура ва къатынны артына тюшюп тербене.

31Гегьази, олардан алда да барып, асатаякъны яшны бетине сала, тек бир аваз да чыкъмай. Ол, есини алдына да къайтып гелип:

– Яш уянмады, – дей[+].

32Альяса уьйге гелгенде, яш оьлген гьалында ону орунунда ятып бола. 33Ол гирип, арты булан эшикни бегите ва Раббибизге дуа этме башлай[+]. 34Шондан сонг ол, орунгъа ювукълашып, яшны уьстюнде авзун авзуна, гёзлерин гёзлерине, къолларын къолларына къаплап ята. Альяса ону уьстюнде созулуп ятгъанда, яшны къаркъарасына исив гирип гете[+]. 35Альяса бурулуп, уьйню ичинде алгъа-артгъа юрюп йибере ва орунгъа гётерилип, яшны уьстюнде бирдагъы керен созулуп ята. Яш етти керен шюшгюре ва гёзлерин ача. 36Альяса, Гегьазини де чакъырып:

– Яшны анасын чакъыр, – дей.

Гегьази оьзюне буюргъанны эте.

Къатын гелгенде, Альяса:

– Уланынгны ал, – дей.

37Къатын гирип, ону аякъларына багъып йыгъыла ва тап ерге ерли баш ие. Сонг ол яшын да алып чыгъа[+].


Агъулангъан увмач шорпа

38Альяса буса Гилгалгъа къайтып геле. Шо вилаятда шо заман ачлыкъ болгъан. Альясагъа пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю ёлукъгъанда, ол къуллукъчусуна:

– Уллу къазан да асып, бу адамлагъа увмач шорпа этип бер, – дей[+].

39Оланы бириси, авлакъгъа бахча оьсюмлюклер жыйма деп чыгъа ва шайтан хыяр таба. Ол этегин шо хыярлардан толтуруп жыйып къайта, шоланы увмач шорпа къазангъа туврап сала. Бирев де шо не зат экенни билмей тура 40Увмач шорпаны адамлагъа тёгюп бере. Тек ашама башлагъандокъ, олар:

– Аллагь йиберген инсан, къазанны ичинде оьлюм бар! – деп къычырып йиберелер ва увмач шорпаны ичмей токътайлар.

41Альяса:

– Ун гелтиригиз, – дей.

Ол унну къазангъа себелей ва:

– Адамлагъа тёгюп бер, ашасынлар, – дей.

Къазанны ичинде зараллы бир зат да къалмай.


Юз адамны тойдурув

42Баал-Шалишадан[†] бирев Аллагь йиберген адамгъа башлапгъы тюшюмню будайындан биширилген йигирма арпа экмек де, янгы будайы булангъы будайбашлар да гелтирип бере.

– Адамлагъа бер, ашасынлар, – дей Альяса[+].

43– Мен муну булан юз адамны нечик ашатайым? – деп сорай къуллукъчусу.

Тек Альяса булай жавап бере:

– Адамлагъа бер, ашасынлар. Раббибиз: «Олар тояжакълар, артыкъ да къалажакъ», – деп айта чы.

44Къуллукъчусу адамлагъа уьлешип бере, олар ашайлар, Раббибиз де айтгъаны йимик, артыкъ да къала.

### 5


Нааман югъагъан гён аврувдан сав бола

1Нааман Арам пачаны асгербашчысы болгъан. Ол есини алдында зор уллу ва абурлу адам болгъан, неге тюгюл де Раббибиз Арамгъа уьстюнлюклени ондан таба савгъат этип бере болгъан. Нааман къоччакъ асгерчи болгъан, тек ол югъагъан гён аврувдан авруй болгъан[+].

2Арамлыланы асгер бёлюклери чапгъынларыны бирисинде Исрайылда бир гиччи къызны есирликге алалар. Шо къыз Нааманны къатынына къуллукъ этип тура болгъан. 3Ол оьзюню бийкесине:

– Мени есиме Самиратдагъы пайхаммарны бир гёрме кюй буса эди! Ол есимни югъагъан аврувундан сав этежек эди, – дей.

4Нааман, есини ягъына да барып, огъар Исрайылдагъы къыз айтгъан сёзлени етишдире.

5– Бар, – деп жавап бере Арам пача. – Мен Исрайылны пачасына кагъыз язарман.

Нааман, оьзю булан он талант[*] гюмюш, алты минг шекел[*] алтын ва он гийим опуракъ да алып тербене. 6Ол Исрайылны пачасына алып гелген кагъызда булай язылгъан болгъан: «Мен сени ягъынга къулум Нааманны йиберемен. Шу кагъызны алгъанда, сен ону югъагъан гён аврувдан сав этсин деп йибергенимни бил».

7Шо кагъызны охугъанда, Исрайылны пачасы уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай ва булай дей:

– Оьлтюрме де, тирилтме де мен Аллагь болуп къалгъанманмы? Югъагъан гён аврувдан сав этсин деп, неге ол мени ягъыма йибере? Къарагъыз гьали, ол мени булан эришме сююп тура![+]

8Исрайылны пачасы уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлагъанны эшитгенде, Аллагь йиберген Альяса огъар:

– Сен неге уьстюнгдеги опуракъларынгны йыртып ташладынг? Шо адамны мен ягъыма бакъдыр, ол Исрайылда пайхаммар барын билежек, – деп айтып йибере.

9Нааман атлары, асгерлик атарбалары да булан Альясаны уьюню эшик алдына гелип токътай. 10Альяса огъар оьзюню вакилинден:

– Барып, Урдунда[†] етти керен чайынып чыкъ, къаркъаранг да сав болуп, оьзюнг де аврувунгдан тазаланып къалажакъсан, – деп айтып йибере[+].

11Тек Нааман, къазапланып, булай айта туруп гете:

– Мен ол, алдыма чыгъып, эретуруп, оьзюню Аллагьы болгъан Раббибизге чакъырыв этип, къолу булан шо еримни де сыйпап, мени югъагъан гён аврувдан сав этер деп тура эдим. 12Шамны оьзенлери Амана булан Парпар Исрайылны бары да сувларындан къолай тюгюлмю дагъы? Тазаланмакъ учун, мен шо оьзенлерде чайынып чыгъып болмаймы эдим дагъы?

Нааман бурулуп, къазаплангъан гьалында гете. 13Нааманны къуллукъчулары, ону ягъына да гелип, булай дей:

– Атабыз, эгер де сагъа пайхаммар нечик буса да бир четим иш эт деген эди буса, сен шону этмесми эдинг дагъы? Ол буса сагъа янгыз: «Чайынып чыкъ, сен де тазаланып къалажакъсан», – деп айтды.

14Шо заман Нааман, Аллагь йиберген адам оьзюне айтгъан кюйде, барып Урдунда етти керен чомулуп чыгъа, ону къаркъарасы да сав болуп, тазаланып, яшныки йимик болуп къала. 15Нааман къуллукъчулары да булан Аллагь йиберген адамны янына къайтып геле. Ону алдында да токътап, Нааман:

– Гьали мен бютюн ер юзюнде, янгыз Исрайылда болуп тюгюл эсе, Аллагь ёгъун билемен. Гьали буса, тилеймен, сени къулунг болгъан менден савгъат къабул эт, – дей.

16Пайхаммар:

– Мен Оьзюне къуллукъ этеген Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен бир затны да къабул этмежекмен, – деп жавап бере.

Нааман нечакъы тилесе де, ол гери ура.

17– Эгер де сен сюймей бусанг, – дей Нааман, – тилеймен сагъа, сени къулунг болгъан магъа эки къачыр элтип болажакъ чакъы топуракъ берсин, неге тюгюл де мен Раббибизден къайры дагъы бир аллагьгъа да багъышлап бютюнлей яллатывланы да, къурбанланы[†] да этмежекмен. 18Тек Раббибиз мени янгыз бир затдан гечип къойсун: есим сужда этмек учун Риммонну[*] ибадатханасына[†] гирип, мени къолума багъып таянагъанда, мен де баш иемен. Мен Риммоннну ибадатханасында баш иегенде, Раббибиз менден гечип къойсун.

19– Яхшы ёлгъа бар, – дей Альяса.


Гегьази югъагъан гён аврув булан такъсырлана

Нааман бираз мезгил ариге гетгенде, 20Аллагь йиберген Альяса къуллукъчусу Гегьази оьз-оьзюне: «Мени есим бу арамлы Наамандан бир савгъат да алмайлы, ону нече де рагьат йиберип къойду. Раббибизни атын тутуп ант этемен, мен ону артындан чабып барып, ондан не буса да бир зат алмай къоймасман», – дей[+]. 21Гегьази Нааманны артындан чабып гете. Гегьази оьзюне багъып чабып гелегенни гёргенде, Нааман ону къаршыламакъ учун асгерлик атарбасындан тюше.

– Болгъан зат сама да ёкъму? – деп сорай ол.

22– Ёкъ, – деп жавап бере Гегьази. – Есим менден: «Эпрайимни тав бойларындан мени ягъыма пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюню эки жагьил якъчысы гелген. Тилеймен сагъа, олагъа бир талант гюмюш[*] ва эки гийим опуракъ бер», – деп айтып йиберген.

23– Озокъда! Эки талантны ал, – дей Нааман.

Нааман Гегьазини эки къапгъа эки талант гюмюш булан бирче эки гийим опуракъ алма рази эте. Ол къапланы эки къуллукъчугъа бере, олар да шоланы Гегьазини алды булан алып юрюй. 24Гегьази тёбеге етгенде, ол шо къапланы къуллукъчулардан алып, оьзюню уьюне салып къоя. Гегьази къуллукъчуланы йибере, олар да гетелер. 25Шондан сонг ол гирип, еси Альясаны алдында эретуруп токътай.

– Сен къайда гетген эдинг, Гегьази? – деп сорай Альяса.

– Бир ерге де гетмеген эдим, – деп жавап бере Гегьази.

26Тек Альяса огъар:

– Шо адам асгерлик атарбасындан тюшюп, сагъа багъып юрюгенде, шо ерде оьзюм болмасам да, ругьум шонда эди. Акъча алмагъа неде опуракъланы, зайтун бавланы, юзюмлюклени, къой сиривлени, къулланы, къаравашланы къабул этмеге гьали заманымы дагъы? 27Нааманны югъагъан гён авруву сагъа да, сени наслуларынга да гьар даимге де къабунуп къалсын дагъы.

Гегьази Альясаны ягъындан чыкъгъанда, ол югъагъан гён аврувдан къардай ап-акъ бола[+].

### 6


Къалкъып чыкъгъан балта

1Пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгю Альясагъа булай дей:

– Тынгла чы, мунда, сени табилигингде яшайгъан ерде, бизге ер таманлыкъ этмей. 2Бизге Урдунгъа[†] барып, шондан аркъалыкълар да алып, шонда оьзюбюзге бир турагъан ер этме ихтияр бер.

– Барыгъыз, – дей ол.

3Шо заман оланы арасындан бириси:

– Тилейбиз сагъа, къуллукъчуларынг болгъан бизин булан сен де гел, – дей.

– Мен де гелермен, – дей Альяса.

4Къуллукъчулары булан бирче ол да бара. Урдунгъа гелип, олар тереклени гесме башлайлар. 5Оланы бириси терекни авдара турагъанда, балтасыны темири сувгъа тюшюп гете.

– Вай, есим! – деп къычыра ол. – Балта меники тюгюл эди чи, биревден тилеп алгъан эдим!

6Альяса:

– Не ерге тюшдю балта? – деп сорай.

Альяса оьзюне шо ерни гёрсетгенде, ол, бир бутакъны гесип, шону о ерге багъып ташлай, балтаны темири де къалкъып чыгъып къала.

7– Ал шону, – дей ол.

Шо адам, къолун да узатып, балтаны темирин ала.


Арамлыланы сокъур этив

8Арамны пачасы Исрайыл булан дав этип тура болгъан. Гьар гезик ол, къуллукъчулары да булан маслагьатлашып:

– Мен адамларымны палан-палан ерлерде къонушдуражакъман, – дей.

9Альяса шоссагьат Исрайылны пачасына:

– Шо ерден оьтегенде сакъ боларсан, неге тюгюл де арамлылар[†] шо ерге багъып тюше тура, – деп айтып йибере.

10Исрайылны пачасы Аллагь йиберген адам оьзюне гёрсетген ерлени тергей туруп юрюй. Аллагь йиберген Альяса, бир тюгюл, эки тюгюл, пачагъа алданокъ шо кюйде билдирип тура, ол да шолай ерлерде бек сакъ айлана. 11Арамны пачасы бек гьалекликге тюшюп гете. Пача, оьзюню ювукъларын да чакъырып, олагъа:

– Магъа айтыгъыз чы, арабыздан Исрайылны пачасыны яны ким экен? – деп сорай.

12– Бирев де тюгюл, есим пача, – деп жавап бере ону ювукъларындан бириси. – Шо – Исрайылдагъы Альяса пайхаммар. Исрайылны пачасына ятагъан уьюнгде сёйленеген лакъырны да етишдиреген ол.

13– Барып, ол къайда экенни билип гелигиз. Мен, адамларымны да йиберип, ону тутдурайым, – деп буйрукъ бере пача.

Арамны пачасына:

– Ол Дотанда, – деп етишдире[+].

14Пача шонда атларын, асгерлик атарбаларын ва уллу асгерин йибере. Олар, гече булан гелип, шагьарны къуршавгъа ала. 15Аллагь йиберген адамны къуллукъчусу танг булан туруп чыкъгъанда, атлары ва асгерлик атарбалары булангъы асгер шагьарны къуршавгъа алып табыла.

– Вай, есим, энни биз не этейик? – деп йибере къуллукъчусу.

16– Къоркъма, – деп жавап бере Аллагь йиберген адам. – Бизинкилени санаву оланыкинден эсе кёп.

17Альяса:

– Раббим, гёрюп болсун учун, муну гёзлерин ач! – деп дуа эте.

Раббибиз къуллукъчуну гёзлерин ача, ол да къарап, Альясаны айланасында, бютюн тавну уьстюнде ялынлы атланы ва асгерлик атарбаланы гёре[+]. 18Душманлар Альясагъа багъып тербенгенде, ол Раббибизге:

– Шу адамланы сокъур этип къой, – деп дуа эте.

Раббибиз де, Альяса тилеген кюйде, оланы сокъур этип къоя[+]. 19Альяса олагъа:

– Сиз тюз ёл булан бармайсыз, шагьар да шо шагьар тюгюл. Артыма тюшюгюз, мен сизин излейген адамыгъызны ягъына элтейим, – дей.

Альяса оланы Самиратгъа гелтире. 20Олар шагьаргъа гиргенде, Альяса:

– Раббим, гёреген болсун, буланы гёзлерин ач, – дей.

Раббибиз оланы гёзлерин ача, олар да оьзлер Самиратда экенин гёре. 21Исрайылны пачасы оланы гёргенде, Альясагъа:

– Атам, шоланы бирисин къоймай, барысын да къырып битдирейим чи, – дей.

22– Битдирме, – деп жавап бере ол. – Оьзюнгню къылычынг, жаянг булан есирге алгъанланы сен къырып битдирерми эдинг дагъы? Олагъа аш, сув бер, ашасынлар, ичсинлер, сонг оьзлени есини ягъына къайтсынлар[+].

23Шо заман пача олагъа уллу тепси къура. Ашап, ичип битгенде, оланы йибере, олар да оьзлени есини ягъына къайталар. Арамдагъы асгер бёлюклер де Исрайылны топурагъына чапгъын этегенин токътата.


Къуршавгъа алынгъан Самират ачлыкъгъа тарый

24Арадан бираз заман гетип, Арамны пачасы Бенадат[*], асгерин де жыйып, чыгъып Самиратны къуршавгъа ала[+]. 25Шагьарда оьтесиз гючлю ачлыкъ башлана. Къуршав шолай узатыла чы, гьатта эшекни башын сексен шекел[*] гюмюшге, гёгюрчюнню насыны дёрт пай этгенде бир пай кабын[*] беш шекелге[*] сата болгъанлар.

26Исрайылны пачасы шагьарны барусу булан юрюп айланагъанда, бир къатынгиши огъар:

– Магъа кёмек эт, есим пача! – деп къычыра[+].

27Пача булай жавап бере:

– Эгер де сагъа Раббибиз кёмек этмей болгъан сонг, мен нечик кёмек этейим? Мени иннырда экмегим де, юзюм сыгъагъан ерде чагъырым да ёкъ.

28Сонг ол къатынгишиге:

– Сагъа не тарыкъ? – деп сорай.

Къатынгиши булай жавап бере:

– Бу къатынгиши магъа: «Уланынгны бер, бугюн сеникин ашайыкъ тангала буса меникин ашарбыз», – деген эди. 29Биз уланымны къазанда да асып ашадыкъ. Артындагъы гюн мен бугъар: «Уланынгны бер, гьали сеникин ашайыкъ», – деген эдим, ол буса оьзюнюкин яшырып токътагъан[+].

30Бу къатынгишини сёзлерин эшитип, пача уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-парасын чыгъара. Пача бару булан юрюйгени саялы, халкъ ону уьстюнде йыртыкъ опуракълары барын гёре. 31Пача оьзюню бир адамындан:

– Эгер де бугюн Шапатны уланы Альясаны башы гесилип тюшмей къутулса, Аллагь мени къатты кюйде такъсырласын дагъы! – деп айтып йибере.

32Альяса буса тамазалар да булан бирче уьюнде олтургъан болгъан. Пача йиберген адам гелгенче, Альяса тамазалагъа булай дей:

– Сиз шо башгесер мени башымны гесип ташлама йибергенни билемисиз? Къарагъыз гьали, шо адам гелгенде, ону алды булан эшикни бегитип къоярсыз. Муна, мен ону арты булан гелеген есини аякъ тавушун эшитип тураман. 33Альяса тамазалар булан сёйлеп турагъан вакътини ичинде пача, ону ягъына да гелип:

– Бу Раббибизден гелеген балагь. Энниден сонг мен Раббибизге нечик умут этейим? – дей.

### 7

1Альяса:

– Раббибизни каламына тынгла. Раббибиз: «Тангала шу вакътиге Самиратны къапусуну алдында бир сата[*] тизив ун биргине-бир шекелге[*], эки сата арпа да биргине-бир шекелге сатылажакъ», – деп айта.

2Исрайылны пачасы оьзюню къолуна таянагъан вазир Аллагь йиберген адамгъа:

– Тынгла чы, Раббибиз гьатта терен сувланы алдын йырып къойса да, шо болуп болагъан иш тюгюл! – дей.

– Сен шону эки де гёзюнг булан гёрежексен, – деп жавап бере Аллагь йиберген адам, – тек оьзюнг ашамажакъсан![+]


Самиратны къуршаву тамамлана

3Шагьаргъа гиреген къапуну алдында югъагъан гён аврувлу дёртев бола. Олар бир-бирине:

– Биз мунда да олтуруп, ажжалыбызны къаравуллап токътап турайыкъмы? 4Эгер де биз шагьаргъа барма деп токъташсакъ, шонда да ачлыкъ, биз оьлежекбиз. Мунда къалсакъ да, оьлежекбиз. Гелигиз, арамлылар[†] къонушуп токътагъан ерге де барып, олагъа къолгъа барайыкъ. Эгер де олар бизге языкъсынса – сав къаларбыз, языкъсынмаса – оьлербиз.

5Ахшам къашкъаралгъанда, олар туруп арамлыланы къонушуна багъып бара. Олар къонушну ягъасына етгенде, шонда бирев де болмай. 6Неге тюгюл де, Есибиз Аллагь арамлылар асгерлик атарбаланы, атланы ва зор кёп асгерни къавгъасын эшитеген кюйню эте. Олар да бир-бирине:

– Исрайылны пачасы, бизге чапгъын этмек учун, оьзю булан гьетли ва мисрили пачаланы да алып геле тура! – дейлер[+].

7Олар къашкъаралгъанда, чатырларын,[†] атларын, эшеклерин де ташлап, къачма башлай. Къонушун да бар кююнде къоюп, къачып къутула[+].

8Югъагъан гён аврувлулар, къонушну ягъасына етип, чатырланы бирисини ичине гире. Олар ашап, ичип тоя, шондан гюмюш, алтын, опуракълар ала ва шоланы элтип яшыра. Сонг олар къайтып гелип, башгъа чатыргъа гире. Шону ичинден де бир затлар алып, шоланы да яшыра. 9Сонг олар бир-бирине булай дей:

– Биз тюз этмей турабыз. Бу яхшы хабарланы гюню, биз буса шо хабарланы ичибизде сакълап токътагъанбыз. Эгер де биз танг болгъунча къарасакъ, бизин жазалажакъ. Буссагьат барып, шо гьакъда пачаны къаласына билдирейик.

10Олар барып, шагьарны къапучуларын да чакъырып, олагъа:

– Биз арамлыланы къонушуна баргъан эдик, тек шонда бирев де гёрюнмеди, бир затны да эшитмедик. Янгыз байлангъан атлар, эшеклер бар эди, чатырлар да бар кююнде эди, – дей.

11Къапучулар бу хабарны яялар, шо гьакъда къалада да билдириле. 12Пача, гече туруп, оьзюню ювукъларына булай дей:

– Мен сизге арамлылар не этгенни хабарлайым. Олар биз ачлыкъгъа тарып турагъаныбызны биле. Арамлылар: «Олар чыкъмай турмажакъ, биз оланы савлайын тутуп, шагьарны ичине гирежекбиз», – деп ойлашып, авлакъда яшынмакъ муратда къонушун ташлап гетдилер.

13Пачаны ювукъларындан бириси булай дей:

– Къалгъан беш атны да алып, не болгъанны билип гелсинлер. Олай да, булай да, сав къалгъанланы къысматы жанларын къурбан[†] этген кёп исрайыллыланыкине ошажакъ чы.

14Олар атлар булан эки асгерлик атарба ала ва пача оланы Арамны асгерини артындан йибере. Пача асгерлик атарбачылагъа:

– Барып, не болгъанны билип гелигиз, – деп буюра.

15Олар тап Урдунгъа[†] етип къалгъанча, Арамны асгерини гьызын тутуп юрюйлер ва бютюн ёл булан арамлыланы опуракълары, савутлары алгъасап ташлангъанны гёрелер. Арамлылар шоланы гьайт этип къачагъанда ташлагъан болгъан. Пача йибергенлер, къайтып гелип, огъар гёргенин айталар. 16Халкъ чыгъып, арамлыланы къонушун талам-такъыш этип къоялар. Раббибиз де айтгъан кюйде, тизив унну бир сатасын – биргине-бир шекелге, арпаны эки сатасын да биргине-бир шекелге сатып тербейлер. 17Пача буса оьзюню къолуна таянагъан вазирин шагьарны къапусуну алдына низамгъа къарамакъ учун сала. Шонда буса ол жыйылгъан кёп халкъны аякъ тюбюнде тапталып къала. Аллагь йиберген адам да алданокъ билдиргени йимик, вазир оьле. Аллагь йиберген адам шо гьакъда пача оьзюню уьюне гелгенде билдирген болгъан[+]. 18(Аллагь йиберген адам пачагъа: «Тангала шу вакътиге Самиратны къапусуну алдында биргине-бир сата тизив ун – бир шекелге, эки сата арпа да биргине-бир шекелге сатылажакъ», – дегенде, 19шо вазир Аллагь йиберген адамгъа: «Тынгла чы, Раббибиз гьатта кёклени терезелерин ачып къойса да, шо болуп болагъан иш тюгюл!» – деген болгъан. Шо заман Аллагь йиберген адам: «Сен шону эки де гёзюнг булан гёрежексен, тек оьзюнг ашамажакъсан!» – деп жавап берген.) 20Огъар шолай болма да бола: ол къапуну алдында жыйылгъан кёп халкъны аякъ тюбюнде тапталып оьле.

### 8


Шунамлы къатын къайтарып оьзюню топурагъын ала

1Альяса оьзю уланын тирилтген къатынгъа:

– Агьлюнгню де алып, къайда бола бусанг да, шонда барып ерлеш. Неге тюгюл де, Раббибиз уьлкебизни ачлыкъгъа тарытды, шо ачлыкъ етти йыл узатылажакъ, – дей[+].

2Къатын, гьазирлигин де гёрюп, Аллагь йиберген адам айтгъан кюйде эте. Агьлюсю де булан гетип, ол етти йылны узагъында пилистимлилени топурагъында яшай.

3Етти йылдан сонг къатын, пилистимлилени топурагъындан къайтып, пачагъа оьзюню уьюн ва топурагъын тилеме бара. 4Пача буса шо вакътиде Аллагь йиберген адамны къуллукъчусу Гегьази булан лакъыр этип тура болгъан. Ол:

– Магъа Альяса этген зор ишлени гьакъында хабарла гьали, – дей[+].

5Гегьази пачагъа Альяса оьлюню тирилтгени гьакъында хабарлап турагъанда, Альяса уланын тирилтген къатын пачагъа оьзюню уьюн ва топурагъын тилеме гелип тура болгъан. Гегьази:

– Есим пача, муна оьзю шо къатын, бу буса ону Альяса тирилтген уланы, – дей.

6Пача шо къатынгъа соравлар берип йибере, ол да хабарлай. Шо заман пача, къатынны масъаласын чечмекни бир гьакимине тапшура туруп, огъар:

– Бу къатынгъа бары мюлкюн де, уьлкебизден чыкъгъан гюнден тутуп бугюнге ерли муну топурагъындан алынгъан бары да хайырны да къайтарып бер, – дей.


Альяса Бенадатны оьлюмю гьакъда алданокъ билдире

7Арамны пачасы Бенадат авруп турагъанда, Альяса Шамгъа геле. Пачагъа: «Мунда Аллагь йиберген адам гелген», – деп билдиргенде,[+] 8ол Гьазаилге булай дей:

– Оьзюнг булан савгъат да алып, Аллагь йиберген адамны къаршылама чыкъ. Мен шу аврувумдан сав болармы экенмен? Ондан таба шону Раббибизге сорап къара[+].

9Гьазаил, савгъатгъа Шамдан тизив маллар да алып, шоланы къыркъ тюеге де юклеп, Альясаны къаршылама чыгъа. Ол гелип Альясаны алдында токътай ва булай дей:

– Мени Арамны пачасы, сени атасыдай гёреген уланынг Бенадат, сагъа оьзю аврувундан сав болармы экенмен деп сорама йиберген.

10Альяса булай дей:

– Барып огъар: «Сен, шексиз кюйде, сав болажакъсан», – деп айт, тек, гертисин айтса, ол оьлежек, шону магъа Раббибиз билдирди.

11Альясаны бети къатып къала, ол гёзлерин айырмагъан кюйде къарап тура. Ахырда да Аллагь йиберген адам йылап йибере.

12– Есим, неге йылайсан? – деп сорай Гьазаил.

– Сен исрайыллылагъа нечик зарал гелтирежегингни билемен, шо саялы йылайман, – деп жавап бере ол. – Сен оланы бекликлерин яллатажакъсан, жагьиллерин къылыч булан оьлтюрежексен, нарысталарын жабаргъа уруп чагын чыгъаражакъсан, айлы къатынларын гесек-гесек этежексен[+].

13Гьазаил:

– Мен чи сени бир итге ошап къалгъан къулунгман. Мен шолай уллу ишлени этип боларманмы дагъы? – дей.

– Раббибиз магъа сен Арамны пачасы болажакъ[*] деп билдирди, – деп жавап бере Альяса[+].

14Шо заман Гьазаил, Альясаны ягъындан гетип, есини ягъына къайтып геле.

Бенадат:

– Альяса сагъа не деп айтды? – деп сорай.

Гьазаил:

– Ол сен, шексиз кюйде, сав болажакъны айтды, – деп жавап бере.

15Тек артындагъы гюн ол ювургъанны ала, шону бавукъ да этип, пачаны бетине ташлай, ол да оьлюп къала. Гьазаил буса ону орнуна пача болуп олтура.


Юрам Ягьудини пачасы болуп олтура (2 Тав 21:5-10, 20 )

16Ёшапат Ягьудини пачасы заманда Агьапны уланы, Исрайылны пачасы Ёрамны гьакимлигини бешинчи йылында Ягьудиде Ёшапатны уланы Юрам гьакимлик этме башлай. 17Пача болуп олтургъанда, огъар отуз эки йыл бола болгъан. Ёрам Ерусалимде сегиз йыл гьакимлик эте. 18Агьапны тухуму йимик, ол да Исрайылны пачалары этгенни этип юрюй. Неге тюгюл де, Ёрам Агьапны къызын къатын этип алгъан болгъан. Раббибизни алдында ол яманлыкълар этип юрюй[+]. 19Тек Раббибиз Оьзюню къуллукъчусу болгъан Давутну хатиринден Ягьудини дагъытма сюймей. Ол Давутну тухумун уьзмей сакълама ваъда этген болгъан[+].

20Ёрамны заманында эдомлулар, ягьудилилени гьакимлигине къаршы баш да гётерип, оьзлеге пача салалар[+]. 21Шо заман Юрам оьзюню бары да асгерлик атарбалары да булан Сайирге бара. Гече булан онгарылып, ол оьзлени къуршавгъа алгъан эдомлулагъа ва оланы асгерлик атарбаларыны башын тутгъан гьакимлерине чапгъын эте. Тек ягьудилени асгери уьюне багъып къачып тербей. 22Гьалиге ерли де эдомлулар ягьудилилени гьакимлигини тюбюне тюшмеген кююнде. Либналылар тап шо заман чапгъын эте.

23Юрамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ону ишлерини гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 24Юрам оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва Давутну Шагьарында олар булан бирче гёмюле. Ону уланы Агьазия атасыны орнуна пача болуп олтура.


Агьазия Ягьудини пачасы болуп олтура (2 Тав 22:1-6 )

25Исрайыллы Агьапны уланы Ёрам пачаны гьакимлигини он экинчи йылында Ягьудиге Юрамны уланы Агьазия гьакимлик этме башлай. 26Пача болуп олтургъанда, Агьазиягъа йигирма эки йыл бола болгъан. Ерусалимде ол бир йыл гьакимлик эте. Агьазияны анасыны аты Аталия болгъан. Ол Исрайылны пачасы Омрини уланыны къызы болгъан[+]. 27Агьапны тухуму йимик, Агьазия да Раббибизни алдында яманлыкълар этип юрюй. Неге тюгюл де, ол Агьапны тухумундан къатын алып, шо тухумгъа къардаш болгъан.

28Агьазия Агьапны уланы Ёрам булан бирче Гилатдагъы Рамотну къырыйына Арамны пачасы Гьазаилге къаршы дав этме бара. Арамлылар[†] Ёрамны яралайлар[+]. 29Арамны пачасы Гьазаил булан дав этегенде, оьзюне Рамотну къырыйында тийген яралардан сав болмакъ учун, Ёрам пача Изреел шагьаргъа къайтып геле.

Агьапны уланы Ёрам яралангъаны саялы, Ягьудини пачасы Юрамны уланы Агьазия ону гёрмек учун Изреелге ёл чыгъа.

### 9


Башына май да сюртюп, Егьуну Исрайылгъа пача этип сала

1Альяса, пайхаммарланы бирче турагъан бёлюгюнден бирисин чакъырып, огъар булай дей:

– Абангны энлерин белбавунга да къысдырып, май булангъы шу савутну да алып, Гилатдагъы Рамотгъа бар[+]. 2Шонда етгенде, Нимшини уланыны уланы, Юшапатны уланы Егьуну табарсан. Ону ягъына барып, къурдашларыны ягъындан алып, ичдеги уьйге гирерсен[+]. 3Шу савутну алып, Егьуну башына май да сюртюп, шулай айт: «Раббибиз: „Башынга май да сюртюп, Мен сени Исрайылгъа пача этип саламан“, – деп айта». Сонг эшикни де ачып, къачып гетерсен. Вёре, токътап къалмассан![+]

4Жагьил пайхаммар Гилатдагъы Рамотгъа багъып тербене. 5Шонда гелгенде, ол бирче олтургъан асгербашчыланы гёре.

– Асгербашчы, мени сизге айтагъаным бар, – дей пайхаммар.

– Къайсыбызгъадыр? – деп сорай Егьу.

– Сагъа, асгербашчы, – деп жавап бере ол.

6Егьу туруп, уьйге гире. Пайхаммар, ону башына май да сюртюп, булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы булай айта: «Башынга май да сюртюп, Мен сени Оьзюмню халкъыма, Исрайылгъа пача этип саламан. 7Къуллукъчуларым пайхаммарлар, бары да къуллукъчуларым ва Езебел тёкген къан саялы Мен оьч алып болсун учун, есинг Агьапны тухумун къырып битдир[+]. 8Агьапны бютюн тухуму дагъылажакъ. Мен Агьапны эргиши болгъанларын барын да – къулун да, эркинин де – къырып битдирежекмен[+]. 9Агьапны тухумун Мен Набатны уланы Еробоамныкине ва Агьияны уланы Баашаныкине ошатып къояжакъман[+]. 10Езебелни буса Изреелдеги топуракъны бир еринде итлер талажакълар. Ону гьеч гёмеген де болмажакъ».

Шондан сонг ол, эшикни де ачып, къачып гетип къала[+]. 11Егьу есини къуллукъчуларыны ягъына чыкъгъанда, оланы бириси огъар:

– Бары зат яхшымы? Шо авлия сени ягъынга неге гелген эди? – деп сорай.

– Шо адам ким экенин, ол не айтып болагъанын сиз оьзюгюз билесиз, – деп жавап бере Егьу.

12– Ялгъан сёйлейсен! – дейлер олар. – Айтып бер бизге.

Егьу булай дей:

– Ол магъа булай айтды: «Раббибиз: „Башынга май да сюртюп, Мен сени Исрайылгъа пача этип саламан“, – деп айта».

13Олар, бек алгъасавлукъда абаларын да алып, ону алдына канзилеге яя. Сонг олар, зурнай да согъуп:

– Егьу пача болуп олтурду! – деп къычырып йибере[+].


Ёрам ва Агьазия пачаланы оьлюмю


(2 Тав 22:7-9 )

14Нимшини уланыны уланы, Ёшапатны уланы Егьу Ёрамгъа къаршы питне къура. (Ёрам ва бары да исрайыллылар Арамны пачасы Гьазаилден Гилатдагъы Рамотну якълайлар[+]. 15Тек Арамны пачасы Гьазаил булангъы ябушувда Ёрам пачагъа яралар тие. Арамлылардан[†] тийген шо яралардан сав болмакъ учун, ол Изреелге къайтып геле.) Егьу:

– Эгер де сиз рази бусагъыз, биревню де шагьардан чыгъып, Изреелге барып янгы хабарланы айтма къоймагъыз, – дей.

16Ол, асгерлик атарбагъа да минип, Изреелге багъып тербене, неге тюгюл де, Ёрам шонда ял ала болгъан. Ягьудини пачасы Агьазия буса ону гёрме гелген болгъан. 17Изреелде бийик ерге де минип токътагъан къаравулчу Егьуну асгерчилери ювукълашып гелегенин гёргенде:

– Мен асгерчилени гёремен, – деп къычырып йибере.

– Оланы алдына атлыны йибер. «Яхшылыкъ булан гелемисиз?» – деп сорасын.

18Атлы, Егьуну алдына да чыгъып, булай дей:

– Пача сиз яхшылыкъ булан гелемисиз деп сорай.

– Яхшылыкъда сени не англавунг бар? – деп жавап бере Егьу. – Артыма тюш.

Къаравулчу:

– Атлыбыз оланы ягъына етди, тек ол къайтма къарамай, – деп билдире.

19Шо заман пача экинчи атлыны йибере. Асгерчилени ягъына да гелип, ол булай дей:

– Пача сиз яхшылыкъ булан гелемисиз деп сорай.

Егьу:

– Не яхшылыкъ бола сагъа? Артыма тюш, – деп жавап бере.

20Къаравулчу булай билдире:

– Экинчи атлыбыз да оланы ягъына етди, тек ол да къайтма къарамай. Алда атгъа да минип барагъан адам буса Нимшини уланы Егьугъа ошай. Ол атын бир гьайгев йимик къувуп бара.

21– Мени асгерлик атарбамны ек, – деп буюра Ёрам.

Егип бергенде, Исрайылны пачасы Ёрам ва Ягьудини пачасы Агьазия, асгерлик атарбалагъа да минип, Егьуну алдына багъып тербенелер. Олар Егьугъа изреелли Наботну топурагъыны бир еринде къаршы болалар[+]. 22Егьуну гёрюп, Ёрам:

– Сен яхшылыкъ булан гелемисен, Егьу? – деп сорай.

– Ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этив, сигьручулукъгъа инаныв артып тербейгенде, не яхшылыкъ бола? Шолар бары да ананг Езебел юрютеген ишлер, – деп жавап бере Егьу.

23Ёрам, артгъа бурулуп, Агьазиягъа:

– Хыянат, Агьазия! – деп къычыра туруп къачма башлай.

24Егьуну жаясындан атылгъан окъ Ёрамны къалакъларыны арасына багъып чанчыла. Окъ барып Ёрамны юрегине тие ва ол асгерлик атарбасында олтургъан кююнде къала. 25Егьу оьзюню вазири Бидкаргъа булай дей:

– Ону гётерип, изреелли Наботну авлагъына элтип ташла. Мен де, сен де, асгерлик атарбалагъа да минип, ону атасы Агьапны артындан тербенгеник эсингдеми? Шо заман Раббибиз ону гьакъында алданокъ: 26«Тюнегюн Мен Наботну къанын ва ону уланларыны къанын гёрдюм, – деп билдире Рабби, – шо къан учун топуракъны шу еринде мен, шексиз кюйде, сенден сорав алажакъман», – деп билдирген эди. Гьасили, Раббибизни каламында айтылгъаны йимик, гётерип, ону тап шо ерге элтип ташла[+].


Агьазияны оьлюмю

27Ягьудини пачасы Агьазия, болгъан ишни гёрюп, Бет-Хаггангъа элтеген ёл булан къачып йибере. Егьу ону артындан:

– Бусун да оьлтюрюгюз! – деп къычыра туруп чаба.

Асгерлик атарбасы булан Иблеамны ювугъундагъы Гургъа гётерилеген ёлда адамлар Агьазияны яралай. Тек ол Мегиддо деген шагьаргъа гирип яшына ва шонда оьле. 28Къуллукъчулары, асгерлик атарбагъа да салып, ону Ерусалимге элтелер ва ону Давутну Шагьарында ата-бабаларыны къабурунда гёмелер[+]. 29(Агьазия Агьапны уланы Ёрамны гьакимлигини он биринчи йылында Ягьудини пачасы болуп олтура.)


Езебелни оьлюмю

30Егьу Изреелге багъып тербене. Езебел шо гьакъда эшитгенде, гёзлерини айланасы булан гьыз тартып, чачларын да тарап, терезеге къарап токътай. 31Егьу къапудан гиргенде, ол:

– Яхшылыкъ булан гелгенмисен, оьзюню есин оьлтюрген Зимри?[*] – деп сорай[+].

32Ол, терезеге де тигилип:

– Кимдир мени яным? Кимдир? – деп чакъырыв эте.

Терезеден таба, экими неде уьчмю, къаладагъы къуллукъчулар къарай.

33– Ону тюпге атыгъыз! – дей Егьу.

Олар Езебелни тюпге аталар. Ону къаны тамгъа ва атлагъа чачырап гете. Атлар Езебелни таптап чыгъалар.

34Егьу гирип, ашай ва иче. Сонг ол:

– Шо налат болгъурну табып, гёмюгюз. Нечик айтса да, ол пачаны къызы чы, – дей[+].

35Тек Езебелни гёммеге деп баргъанда, ону такъасындан, бутларындан ва къолларындан къайры гьеч затны тапмайлар. 36Къайтып гелип, шо гьакъда Егьугъа билдирелер. Ол булай дей:

– Бу Раббибиз Оьзюню къуллукъчусу тишбили Ильясдан таба айтгъан булай каламдыр: «Изреелни топурагъында итлер Езебелни къаркъарасын талажакълар[+]. 37Изреелни топурагъында Езебелни сюеги авлакъдагъы покълукъ йимик болуп къалажакъ. Шо саялы бирев де: „Бу чу Езебел“, – деп айтмажакъ».

### 10


Агьапны тухумун дагъытыв

1Самиратда Агьапны етмиш уланы болгъан. Егьу Самиратгъа Изреелни гьакимлерине, Агьапны уланларыны тарбиялавчуларына кагъыз язып йибере. Ол булай язгъан болгъан:[+]

2– Сиз шу кагъызны алгъандокъ, сизин булан есигизни уланлары болгъан сонг, сизин асгерлик атарбаларыгъыз, атларыгъыз, беклешдирилген шагьарыгъыз ва савутугъуз болгъан сонг, 3есигизни уланларыны арасындан инг де лайыкълысын айырып, атасыны орнуна ону тахында олтуртугъуз. Сонг буса есигизни тухуму учун ябушув юрютюгюз.

4Тек олар бек къоркъалар ва:

– Эгер де огъар эки пача къаршылыкъ билдирип болмагъан сонг, биз не этип болабыз? – дейлер.

5Къаланы буйрукъчусу, шагьарны гьакими, тамазалар ва тарбиялавчулар Егьугъа булай айтып йибере:

– Биз сени къулларынгбыз ва сен айтгъан бары затны этежекбиз. Биз биревню де пача этип салмажакъбыз, сен оьзюнг тийишли гёрген кюйде эт.

6Шо заман Егьу олагъа экинчи кагъызын йибере. Шонда булай язылгъан болгъан:

– Эгер де сиз, мени янымны да тутуп, магъа тынглай бусагъыз, есигизни уланларыны башларын да алып, тангала шу вакътиге Изреелге мени ягъыма гелигиз.

Пачаны етмиш де уланы шагьарны инг де абурлу адамлары булан бирче болгъан. Уланланы тарбиялаву шо адамлагъа инанылып тапшурулгъан болгъан. 7Кагъыз гелгенде, шо адамлар пачаны бары да уланларын чанчып оьлтюрелер, оланы башларын буса, земгиллеге де салып, Изреелдеги Егьугъа йибере[+]. 8Олар йиберген вакил гелип, Егьугъа:

– Пачаны уланларыны башларын гелтирдик, – деп билдире.

Егьу:

– Шоланы шагьарны къапусуну алдында эки тёбе этип салып къоюгъуз, шонда эртен болгъунча къалсын, – деп буюра.

9Артындагъы гюн эртен Егьу чыгъып, халкъны алдында да токътап, булай дей:

– Сиз айыплы тюгюлсюз. Менмен есиме къаршы питне салгъан. Тек буланы оьлтюрген кимдир? 10Гьасили, билип къоюгъуз: Раббибизни Агьапны тухумуна къаршы айтылгъан бир каламы да яшавгъа чыкъмай къалмады. Раббибиз Оьзюню къуллукъчусу Ильясдан таба этген ваъдасын кютдю[+].

11Егьу, Изреелде Агьапны тухумундан къалгъанланы, ону айланасындагъыланы барысын да, ювукъ къурдашларын ва дин къуллукъчуларын,[†] бирин де къоймай, барысын да къырып битдире.


Егьу Агьазияны ва Агьапны къардашларын оьлтюре

12Шондан сонг Егьу Самиратгъа ёл чыгъа. Ол туварчы Бет-Экет деп айтылагъан ерде токътай. 13Шонда огъар Ягьудини пачасы Агьазияны къардашлары къаршы бола. Егьу олагъа:

– Сиз кимлерсиз? – деп сорай.

Олар:

– Биз Агьазияны къардашларыбыз. Биз пачабызны уланларына ва пача къатыныбызны уланларына хошгелди этме чыкъгъанбыз, – деп жавап бере.

14– Савлайын тутугъуз оланы! – деп буюра ол.

Оланы савлайын тутуп, къыркъ эки адамны Бет-Экет деген къуюну къырыйында чанчып оьлтюрелер. Егьу оланы бирисин де сав къоймай.

15Шондан гетип, ол Рекапны уланы Ёнадапгъа къаршы бола. Ёнадап ону алдына багъып геле тура болгъан. Егьу, ону булан саламлашып:

– Мени юрегим сеникине амин йимик, сеники де меникине аминми экен? – дей.

– Дюр, – деп жавап бере Ёнадап.

– Дюр буса, магъа къолунгну бер, – дей Егьу.

Ёнадап огъар къолун бере. Егьу огъар асгерлик атарбасына минме кёмек эте. 16Егьу:

– Мени булан юрю. Мен Раббибизге нечик гьасирет кюйде къуллукъ этегенимни гёрерсен, – деп де айтып, Ёнадапны оьзюню асгерлик атарбасына да миндирип алып гете.

17Егьу Самиратгъа етгенде, шонда Агьапны тухумундан къалгъанланы барысын да къырып битдире. Егьу оланы Раббибиз Ильясгъа айтгъан каламгъа гёре къырып битдире[+].


Егьу Баалгъа къуллукъ этегенлени дагъыта

18Шондан сонг Егьу, бютюн халкъны да жыйып, булай дей:

– Агьап Баалгъа[†] аз къуллукъ этди, Егьу буса огъар кёп къуллукъ этежек[+]. 19Гьасили, мени ягъыма Баалны бары да пайхаммарларын, ону бары да къуллукъчуларын ва ибадатчыларын чакъырып гелтиригиз. Бириси де гелмей къалмасын, неге тюгюл де мен Баалгъа уллу къурбан[†] этме сюемен. Гелмей къалгъан адам сав къалмажакъ.

Тек Егьу, Баалгъа къуллукъ этегенлени къырма сююп, гьилла булан иш гёре[+]. 20Ол:

– Баалны гьюрметине байрам жыйын бола деп билдиригиз, – дей.

Олар да шо гьакъда билдирелер. 21Егьу бютюн Исрайылгъа хабар йибере. Баалгъа къуллукъ этегенлени барысы да геле, гьеч бирев де къалмай. Олар Баалны ибадатханасына[†] бир башындан бириси ягъына ерли толуп къалгъанча жыйылалар[+]. 22Егьу гийимлени сакълавчусуна:

– Баалгъа къуллукъ этегенлени барысына да гийимлер гелтир, – дей.

Ол да гийимлени алып чыгъа.

23Сонг Егьу ва Рекапны уланы Ёнадап Баалны ибадатханасына гирелер. Егьу Баалгъа къуллукъ этегенлеге:

– Ахтарып къарагъыз, арагъызда Раббиге къуллукъ этегенлер тюгюл, янгыз Баалгъа къуллукъ этегенлер болсун, – дей.

24Олар да къурбанлар ва бютюнлей яллатывлар этмек учун гирелер. Егьу буса, къыр якъда сексен адам да салып, олагъа:

– Эгер де къайсыгъыз буса да биригиз мен сизин къолугъузгъа береген бу адамлагъа къутгъарылма имканлыкъ берсегиз, шо адам сав къалмажакъ, – деп буварыв эте[+].

25Егьу бютюнлей яллатывну этип битгендокъ, ол оьзюню къаравулларына ва асгербашчыларына:

– Гирип, оланы къырып чыгъыгъыз, бири де сав къалмасын, – дей.

Егьу йибергенлер де оланы къылычлар булан къырып битдире. Къаравуллар ва асгербашчылар оланы сюеклерин къыр якъгъа багъып алып ташлайлар, сонг буса Баалны ибадатханасыны ич янында ерлешген сыйлы ерине багъып гирелер[+]. 26Баалны ибадатханасындан сыйлы ташланы чыгъарып, ялынгъа ташлайлар[+]. 27Олар Баалны сыйлы ташын дагъыталар, Баалны ибадатханасын бузуп, шонда гьажатгъа юрюйген ер этелер. Шо ер бугюнге ерли де шо кюйде къалып тура[+].

28Шолай Егьу Исрайылда Баалгъа гьюрмет этивню тамурундан юлкъуп тайдыра. 29Тек ол Набатны уланы Еробоамны гюнагьларына арт бермей. Еробоам Бет-Элни ва Данны алтын оьгюзлерине сужда къылывгъа исрайыллыланы да тартгъан болгъан[+].

30Раббибиз Егьугъа булай айта:

– Сен Мени алдымда тюз болагъан ишни этип, яхшы иш этгенинг саялы ва Агьапны тухумуна Мен сюеген кюйде этгенинг саялы, сени наслуларынг Исрайылны тахында дёртюнчю наслунга ерли олтуруп туражакъ[+].

31Тек Егьу Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны Къанунун гьакъ юрекден кютмекни гьайында болмай. Ол Еробоам исрайылланы тартгъан гюнагьлагъа арт бермей.


Егьуну гьакимлигини ахыры

32Шо гюнлерде Раббибиз Исрайылны топурагъын кемитме башлай. Гьазаил исрайыллыланы бютюн оьз топурагъында дагъыта:[+] 33Урдундан[†] гюнтувушгъа багъып Гилатны бютюн топурагъын (Гатны, Рубимни ва Манассаны вилаяты), Арнон оьзенни къырыйындагъы Аруыра шагьардан тутуп, Гилат вилаятындан таба Башан вилаятына ерли[+].

34Егьуну гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва ол етишген уьстюнлюклени гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

35Егьу ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва ону Самиратда гёмелер. Ону уланы Еагьаз атасыны орнуна пача болуп олтура. 36Егьу Самиратда туруп, Исрайылгъа йигирма сегиз йыл гьакимлик эте.

### 11


Аталия Давутну тухумун къырып битдирме къарай


(2 Тав 22:10-12 )

1Агьазияны анасы Аталия уланы оьлгенни гёргенде, пачаны бары наслусун оьлтюрме гирише[+]. 2Тек Юрам пачаны къызы ва Агьазияны къызардашы болагъан Ёшеба, Агьазияны уланы Ёашны пачаны оьлтюрме тарыкъ уланларыны арасындан урлап алып, ону эмчек анасы да булан бирче ятагъан уьйде яшырып къоя. Ёшеба яшны Аталиядан шолай яшыра, ол да оьлмей сав къала. 3Аталия уьлкеге гьакимлик этеген вакътиде яш эмчек анасы да булан бирче Раббибизни уьюнде алты йыл яшынып тура.


Аталиягъа къаршы башгётерив


(2 Тав 23:1-21 )

4Аталияны гьакимлигини еттинчи йылында Ёяда, пачаны къаравулларыны башчыларын ва къаланы къаравулларын Раббибизни уьюне чакъырсын деп, оланы артындан йибере. Ёяда, олар булан бирлешивню дыгъарын да бегетип, Раббибизни уьюнде оланы ант этдире ва олагъа пачаны уланын гёрсете. 5Ёяда олагъа булай буюра:

– Сиз шулай этме тарыкъсыз: сизин бу сонгугюн[†] асгер къуллукъгъа гиришегенлеригизни уьч пай этгенде бир пайыгъыз пачаны къаласын, 6экинчи пайыгъыз Сур къапусун ва уьчюнчю пайыгъыз къаланы къаравулларыны артындагъы къапуну сакъласын. Сиз биревню де уьйге багъып гелме къойма тарыкъ тюгюлсюз. 7Аслу гьалда сонгугюн асгер къуллукъдан гетеген эки бёлюгюгюз Раббибизни уьюнде пачаны сакъламакъ учун къалма тарыкъсыз. 8Гьаригиз къолунда савуту да булан пачаны айланасы булан токътап, сизин сыдраларыгъызгъа багъып гелген гьар кимни оьлтюрюгюз. Пача къайда барса да, ону къырыйындан таймассыз.

9Къаравулланы башчылары бары да затны Ёяда оьзлеге буюргъан кюйде этелер. Оланы гьариси оьзлени адамларын – асгер къуллугъуна сонгугюн гиришегенлени де, асгер къуллугъундан сонгугюн гетегенлени де – алып, дин къуллукъчу[†] Ёяданы ягъына геле. 10Ол къаравулланы башчыларына Раббибизни ибадатханасындагъы[†] бир вакътилерде Давут пачаныки болгъан сюнгюлени ва къалкъанланы уьлешип бере[+]. 11Къаравуллар къолунда савутлары да булан ибадатхананы къыбла ягъындан темиркъазыкъ ягъына ерли къурбан[†] этеген ерни ва уьйню айланасы булан пачаны аралап токътайлар.

12Ёяда, пачаны уланын чыгъарып, башына тажны гийире, огъар пачаны гьюрметлигини белгилерин де берип, ол пача деп токъташдыра. Ону башына май сюрте. Халкъ харс ура туруп:

– Яшасын пача! – деп къычыра[+].

13Аталия, къаравулланы ва халкъны къавгъасын эшитип, оланы ягъына, Раббибизни уьюне багъып тербене. 14Барып къараса: адат булан гёрсетилгени йимик, багъананы къырыйында эретуруп пача бар! Ону къырыйында асгер бёлюклени башчылары ва зурнайчылар бар. Уьлкедеги бютюн халкъ уллу къуванчлыкъда ва зурнайлар согъа. Аталия, уьстюндеги опурагъын да йыртып:

– Питне! Питне! – деп къычырып йибере[+].

15Дин къуллукъчу Ёяда асгерге жаваплы къаравулланы башчыларына:

– Аталияны уьйден къыргъа чыгъарыгъыз. Ону артына тюшген гьар кимни къылыч уруп оьлтюрюгюз, – деп буюра.

Неге тюгюл де, дин къуллукъчу Аталияны Раббибизни уьюнде оьлтюрме ярамайгъанын айтгъан.

16Аталияны тутуп, атлар гиреген ерден таба пачаны къаласына багъып элтелер ва шонда оьлтюрелер.

17Ёяда буса халкъ Раббибизники болажакъ деп, Раббибиз, пача ва халкъ булан разилешив[†] бегете. 18Уьлкедеги бютюн халкъ, Баалны[†] ибадатханасына багъып барып, шону буза. Адамлар къурбан этеген ерлени, таш аллагьланы уватып гесек-гесегин чыгъара ва къурбан этеген ерлени алдында Баалны Маттан деген пайхаммарын оьлтюре.

Сонг дин къуллукъчу Ёяда Раббибизни уьюне къаравул сала[+]. 19Ол оьзю булан къаравулланы башчыларын, пачаны, къаланы къаравулларын ва уьлкедеги бютюн халкъны ала. Олар бары да бирче, пачаны Раббибизни уьюнден чыгъарып, Къаравул къапусундан таба пачаны къаласына гирелер. Пача, тахына минип, оьзюню еринде олтура. 20Уьлкедеги бютюн халкъ уллу къуванчлыкъда бола. Пачаны къаласында Аталияны къылыч булан оьлтюрген сонг буса, шагьардагъылагъа рагьатлыкъ тюше.


Ёаш Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 24:1-3 )

21Ёаш гьакимлик этме башлагъанда, огъар етти йыл бола болгъан.

### 12

1Егьуну Исрайылдагъы гьакимлигини еттинчи йылында Ёаш пача болуп олтура ва Ерусалимде къыркъ йыл гьакимлик эте. Ону анасыны аты Сибья болгъан, ол Беершебадан чыкъгъан болгъан. 2Дин къуллукъчу[†] Ёяда даим оьзюне насигьат береген заманны ичинде Ёаш Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 3Янгыз бийикликлерде ерлешдирилген сыйлы ерлени тайдырмай, халкъ да шонда къурбанлар[†] этивюн ва арив ийислер чыгъартывун давам этип тура[+].


Ёаш ибадатхананы янгырта


(2 Тав 24:4-14 )

4Ёаш дин къуллукъчулагъа булай дей:

– Раббибизни ибадатханасына[†] сыйлы савгъат гьисапда берилеген бары да акъчаны – гьар эсли эргишиден жыйылгъан ясакъны, дыгъарлар булан тюшген акъчаны ва ибадатханагъа гёнгюллю кюйде берилген акъчаны – жыйыгъыз. 5Берегенлени гьарисинден алынагъан акъчаны Раббибизни уьюню не еринде бузулгъан ери бар буса, шону янгыртывгъа пайдаландырсын.

6Тек Ёаш пачаны гьакимлигини йигирма алтынчы йылына ерли дин къуллукъчулар ибадатхананы янгыртып битмей. 7Ёаш, дин къуллукъчу Ёяданы да ва оьзге дин къуллукъчуланы да чакъырып, олагъа:

– Сиз неге ибадатхананы янгыртмай токътагъансыз? Берегенлерден дагъы акъча алмагъыз, бар акъчаны ибадатхананы ярашдырмакъ учун беригиз, – дей.

8Шо заман дин къуллукъчулар халкъдан дагъы акъча алмажакъгъа ва ибадатхананы янгыртывгъа ёлбашчылыкъ этмежекге рази болалар.

9Дин къуллукъчу Ёяда, къутукъ да алып, шону къапгъачында тешик эте. Ол шо къутукъну къурбан этеген ерни къырыйына, Раббибизни уьюне гиреген ерни онг ягъына сала. Раббибизни уьюне гиреген ерни сакълайгъан дин къуллукъчулар шонда гелтирилеген бары да акъчаны къутукъгъа сала болгъан[+]. 10Гьар гезик къутукъгъа кёп акъча жыйылгъанны гёргенде, пачаны языв ишлерин юрютеген адам да, баш дин къуллукъчу да гелип, Раббибизни уьюне тюшген акъчаны санай болгъан ва шону къаплагъа тёшеп сала болгъан. 11Акъчаны санап битгенде, олар шону ибадатханада юрюлеген ишлеге къарайгъанлагъа бере болгъан. Олар буса Раббибизни уьюнде ишлейген агъач усталагъа, къурувчулагъа, 12чыр ишлейгенлеге, таш чабагъанлагъа бере болгъан. Олар дагъы да Раббибизни уьюн ярашдырмакъ учун агъач, чабылгъан таш ала ва ибадатхананы ишлери учун чыгъагъан бары да оьзге харжланы тёлей болгъан.

13Тек ибадатханагъа тюшген акъчагъа не гюмюш къартыкълар, не мелте гесмек учун къайчылар, не сув себелейген сукаралар, не быргъылар, Раббибизни уью учун алтындан неде гюмюшден этилген оьзге алатлар алмагъан. 14Акъчаны ибадатхананы янгыртагъанлагъа тёлей болгъан. 15Ишчилеге тёлемек учун акъчаны башын тутгъанлардан гьисап бермекни талап этмегенлер, неге тюгюл де олар гьалал кюйде иш гёргенлер[+]. 16Тёлев къурбанланы ва гюнагь учунгъу къурбанланы акъчасы Раббибизни уьюне берилмей болгъан, дин къуллукъчулагъа тие болгъан[+].


Ёаш Ерусалимни Гьазаилден къутгъара


(2 Тав 24:23-24 )

17Шо заман Арамны пачасы Гьазаил, Гат деген шагьаргъа чапгъын этип, шону елеп токътай. Сонг ол Ерусалимге багъып тербенме токъташа[+]. 18Тек Ягьудини пачасы Ёаш, Ягьудини пачалары болгъан оьзюню ата-бабалары Ёшапат, Юрам ва Агьазия тапшургъан бары да затны, оьзю тапшургъан савгъатланы ва Раббибизни уьюню, пачаны къаласыны хазналарында табылгъан бары да алтынны да алып, Арамны пачасы Гьазаилге йибере. Шондан сонг Гьазаил Ерусалимден тая[+].


Ёашны оьлюмю


(2 Тав 24:25-27 )

19Ёашны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 20Ёашны ювукълары, огъар къаршы тилбирчилик де этип, ону Бет-Миллода, Силлагъа багъып энишлейген ёлда оьлтюре. 21Шимеатны уланы Ёзабат ва Шомерни уланы Егьозабат Ёашны оьлюп къалгъанча токъалап тургъанлар. Ону оьзюню ата-бабаларыны ягъында Давутну Шагьарында гёмелер. Ёашны уланы Амасия атасыны орнуна пача болуп олтура.

### 13


Ёагьаз Исрайылны пачасы болуп олтура

1Агьазияны уланы, ягьудили пача Ёашны гьакимлигини йигирма уьчюнчю йылында Егьуну уланы Ёагьаз Исрайылны пачасы болуп олтура ва Самиратда он етти йыл гьакимлик эте[+]. 2Набатны уланы Еробоамны гюнагь ёлунда юрюй туруп, ол Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура. Ёагьаз гюнагь ёлгъа Исрайылны да тарта ва шо ёлгъа гьеч арт бермей[+]. 3Раббибиз исрайыллылагъа бек къазаплана. Ол исрайыллыланы узакъ заман Арамны пачасы Гьазаилни ва ону уланы Бенадатны гьакимлигини тюбюнде къоя[+].

4Тек Ёагьаз Раббибизге дуа эте, Ол да ону дуасын къабул эте. Раббибиз Арамны пачасы исрайыллыланы вагьши кюйде къыйыкъсытагъанны гёрюп тура болгъан чы дагъы[+]. 5Ол исрайыллылагъа азат этивчюню бере, олар да Арамны гьакимлигини тюбюнден чыгъып къутула. Исрайыллылар уьйлеринде алда йимик парахат яшама башлай. 6Буса да олар Еробоамны тухумуну гюнагь ишлерине арт бермейли, шоланы этип юрюй. Еробоамны тухуму шо гюнагь ёлгъа Исрайылны да тарта. Ашераны[†] багъанасы да Самиратда эретургъан кююнде къалып тура[+].

7Ёагьазны асгеринден элли атлыдан, он асгерлик атарбадан, он минг яяв асгерчилерден къайры, дагъы бир зат да къалмай, неге тюгюл де Арамны пачасы къалгъанларын, иннырда будай тазалайгъандагъы чанггъа ошатып, къырып битдирип къоя.

8Ёагьазны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва ону къоччакълыгъы гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 9Ёагьаз ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва ону Самиратда гёмелер. Ону уланы Юаш атасыны орнуна пача болуп олтура.


Юаш Исрайылны пачасы болуп олтура

10Ягьудини пачасы Ёашны гьакимлигини отуз еттинчи йылында Исрайылны пачасы болуп Ёагьазны уланы Юаш олтура. Ол Самиратда он алты йыл гьакимлик эте. 11Юаш Раббибизни алдында яманлыкъ этип тура ва Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлерине арт бермейли, шоланы этип юрюй. Еробоам гюнагь ишлеге Исрайылны да тартып юрюген болгъан[+].

12Юашны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ол этип гетген бары да ишлени ва Ягьудини пачасы Амасиягъа къаршы дав юрютегенде ол гёрсетген къоччакълыкъны гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар[+].

13Юаш ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону орнуна Еробоам тахгъа минип олтура. Юашны Самиратда Исрайылны пачалары булан бирче гёмелер.


Альясаны оьлюмю

14Альяса, къарт да болуп, оьлме ювукъ болуп тура болгъан. Исрайылны пачасы Юаш ону гёрме геле ва уьстюнде де токътап йылап тербей.

– Атам! Атам! Исрайылны асгерлик арбасы, атлы асгери! – деп къычырып йибере ол[+].

15Альяса:

– Жаянгны да, окъларынг да чыгъар, – дей.

Ёаш ол айтгъанны эте.

16– Жаянгны къолунга ал, – дей Альяса Исрайылны пачасына.

Пача жаясын къолуна алгъанда, Альяса оьзюню къолларын ону къолларына сала.

17– Гюнтувуш терезени ач, – дей ол.

Ёаш ол айтгъанны эте.

– Ат! – дей Альяса.

Ол да ата.

– Арамны уьстюнде Раббибизни уьстюнлюк огъу, уьстюнлюк огъу! – дей Альяса. – Сен арамлыланы янчып битдиргенче, олагъа Апек шагьарны къырыйында уруп туражакъсан[+].

18Сонг Альяса:

– Окъланы ал, – дей.

Исрайылны пачасы ала.

Альяса огъар:

– Окълар булан ерни токъала, – дей.

Пача, уьч керен уруп, токътап къала. 19Аллагь йиберген адам огъар ачувлана ва булай дей:

– Сен ерге беш неде алты керен урма герек эдинг, шо заман сен Арамны толу кюйде янчажакъ эдинг. Гьали буса сен ону янгыз уьч керен янчажакъсан.

20Альяса гечине ва ону гёмелер. Гечеге таба Муапдагъы талавурчулар гьар йыл язбашда уьлкеге сугъулма уьйренчик болуп къала. 21Бир керен биревню гёмеген вакътиде исрайыллылар бир гюп талавурчуланы гёрюп къоя. Олар оьлюню Альясаны къабуруна ташлап къоя. Оьлюню къаркъарасы Альясаны сюеклерине тийгенде, шо адам тирилип къала ва эретуруп токътай.


Альясаны ахырынчы сёзю яшавгъа чыгъа

22Ёагьаз гьакимлик этеген вакътини ичинде Арамны пачасы Гьазаил исрайыллыланы къыйыкъсытып тура[+]. 23Тек Ибрагьим, Исгьакъ ва Якъуб булан этилген разилешивню[†] хатиринден Раббибиз, исрайыллылагъа рагьмулу болуп, языкъсынып, оланы гьайын этип тура. Раббибиз энни оланы къырма неде Оьзюню ягъындан къувалама сюймей.

24Арамны пачасы Гьазаил гечине. Бенадат атасыны орнуна пача болуп олтура. 25Гьазаилни уланы Бенадат дав этип Юашны атасы Ёагьазны шагьарларын алгъан болгъан. Юаш Бенадатдан шо шагьарланы къайтарып ала. Юаш ону уьч керен янча ва Исрайылны шагьарларын къайтарып ала[+].

### 14


Амасия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 25:1-4, 11-12 )

1Ёагьазны уланы исрайыллы пача Юашны гьакимлигини экинчи йылында ягьудили пача Ёашны уланы Амасия пача болуп олтура[+]. 2Амасия пача болуп олтургъанда, огъар йигирма беш йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде йигирма тогъуз йыл гьакимлик эте. Амасияны анасыны аты Еаддан болгъан, ол Ерусалимден чыкъгъан. 3Амасия Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй, тек ону ата-бабасы Давут йимик чи тюгюл. Бары этеген ишлеринде ол атасы Ёашны уьлгюге салып юрюй. 4Янгыз бийикликлердеги сыйлы ерлер[†] дагъытылмагъан кююнде къалып тура. Халкъ шонда къурбан[†] этегенин ва яллатып арив ийислер чыгъарагъанын давам этип тура[+].

5Амасияны гьакимлиги мекенли токъташып битген сонг, ол оьзюню атасы Ёаш пачаны оьлтюрген ювукъларын жазалай[+]. 6Тек Амасия оланы уланларын оьлтюрмей. Неге тюгюл де, Мусаны Къанун китабында Раббибиз: «Авлетлери саялы аталарын оьлтюрме ярамай, аталары саялы авлетлерин де оьлтюрме ярамай. Адам янгыз оьзюню гюнагьы саялы жазаланма бола», – деп буюргъан[+].

7Амасия Тузлу къолда он минг эдомлуну янча. Села деген шагьарны елеп, ол шогъар Ёктейил деп къоя. Бугюнлеге ерли де шагьарны аты шолай[+].


Амасияны ва Ёашны арасындагъы дав


(2 Тав 25:17-24 )

8Амасия Егьуну уланыны уланы, Ёагьазны уланы Юашгъа:

– Чыкъ, бетге-бет ёлугъайыкъ! – деген чакъырыв булан вакиллерин йибере.

9Тек Исрайылны пачасы Юаш Ягьудини пачасы Амасиягъа булай деп жавап бере:

– Бир керен Ливандагъы шайтантаякъ Ливандагъы къарагъайгъа: «Къызынгны уланыма бер», – деп айтып йиберген. Тек бир Ливандагъы къыр жан гелип, шону таптап къоя. 10Гьы, сен Эдомну да янчып, гьали хохайып токътагъансан. Оьзюнгню уьстюнлюгюнг булан абур къазанарсан, тек уьюнгде къаларсан! Балагь излеп айланма, ёгъесе сен де, сени булан бирче бютюн Ягьуди де оьлюп къалажакъсыз.

11Тек Амасия тынгламай. Исрайылны пачасы Юаш огъар багъып асгерлерин тербете. Ол да, Ягьудини пачасы Амасия да Ягьудидеги Бет-Шемешни къырыйындагъы ябушувда бетге-бет ёлугъалар. 12Исрайыллылар ягьудилилени янчып пата-пурхун чыгъара. Бары да ягьудилилер уьюне багъып къачып тербей. 13Исрайылны пачасы Юаш Бет-Шемешни къырыйында Агьазияны уланыны уланы, Ёашны уланы, Ягьудини пачасы Амасияны есирликге ала. Сонг Юаш Ерусалимге багъып тербене ва шагьарны Эпрайим къапусундан Мююш къапусуна ерлиги аралыкъдагъы баруну буза. Шо аралыкъны узунлугъу дёрт юз тирсек[†][*] болгъан. 14Ёаш бары алтынны, гюмюшню, Раббибизни уьюнде ва пачаны къаласыны хазналарында табылгъан бары да затны ала. Сонг ол, аманатгъа адамлар да алып, Самиратгъа къайтып геле[+].


Юашны оьлюмю

15Юашны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ону ишлерини, къоччакълыгъыны ва ол Амасия булан дав этген кюйню гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар[+]. 16Юаш оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола ва ону Исрайылны пачаларыны ягъында гёмелер. Ону уланы Еробоам атасыны орнуна пача болуп олтура.


Амасияны оьлюмю


(2 Тав 25:25–26:2 )

17Ягьудини пачасы Ёашны уланы Амасия Исрайылны пачасы Ёагьазны уланы Юашдан сонг да он беш йыл яшай. 18Амасияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

19Ерусалимде Амасиягъа къаршы тилбирчилик этиле, ол Лакиш деген шагьаргъа къачып чыгъа. Тек тилбирчилик этгенлер, Лакишдеги Амасияны артындан йиберип, ону шонда оьлтюре. 20Амасияны сюегин атлагъа да салып гелтире ва ону Ерусалимде, Давутну Шагьарында ата-бабаларыны ягъында гёмелер.

21Ягьудини халкъы буса оьзюне он алты йыл болагъан Азарияны[*] атасы Амасияны орнуна пача этип сала. 22Амасия ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат болгъан сонг, гемелер токътайгъан Элат деген ерни янгыдан къуруп, Ягьудиге къайтаргъан Азария болгъан[+].


II-нчи Еробоам Исрайылны пачасы болуп олтура

23Ягьудили пача Ёашны уланы Амасияны гьакимлигини он бешинчи йылында Самиратда исрайыллы пача Юашны уланы Еробоам тахгъа минип олтура ва къыркъ йыл гьакимлик эте. 24Ол Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй ва Набатны уланы Еробоамны бир гюнагь ишине де арт бермей. Ярбаам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+]. 25Раббибизни, Исрайылны Аллагьыны каламына гёре, Лебо-Гьаматдан тутуп, Урдун[†] къолну денгизине ерли Исрайылны дазуларын ерине гелтирген ол болгъан. Шо калам Гат-Гьеперни пайхаммары Амитайны уланы, Раббибизни къуллукъчусу Ёнадан таба айтылгъан болгъан[+]. 26Раббибиз Исрайылдагъы къуллар да, азатлар да авур азап чегип турагъанны гёре. Гьеч бирев де олагъа кёмекге табылмай[+]. 27Раббибиз кёклени тюбюнден Исрайылны аты тамурундан алынып тайдырылгъанны сюймеген. Шо саялы Раббибиз оланы Юашны уланы Еробоамдан таба къутгъара.

28Еробоамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ону бары да ишлерини, уьстюнлюклерини, шоланы арасында ол дав этген кюйню, Ягьудиники болгъан Шамны да, Гьаматны да Исрайылгъа къайтаргъаны гьакъында айтсакъ, шолар «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

29Еробоам оьзюню ата-бабалары болгъан Исрайылны пачаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону уланы Закарья буса атасыны орнуна пача болуп олтура.

### 15


Азария Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 26:3-4, 21-23 )

1Исрайылны пачасы Еробоамны гьакимлигини йигирма еттинчи йылында Ягьудиде Амасияны уланы Азария гьакимлик этме башлай[+]. 2Азария пача болуп олтургъанда, огъар он алты йыл болгъан. Ол Ерусалимде элли эки йыл гьакимлик эте. Азарияны анасыны аты Еколия болгъан, ол Ерусалимден чыкъгъан. 3Атасы Амасия да йимик, Азария Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 4Янгыз бийикликлердеги сыйлы ерлер[†] дагъытылмай. Халкъ шонда къурбан[†] этегенин ва яллатып арив ийислер чыгъарагъанын давам этип тура[+].

5Раббибиз пачагъа югъагъан гён аврув къабундура. Ондан шо аврув оьлюп къалгъанча таймай. Пача айрыча бир уьйде тура. Къалада буйрукъчу ва уьлкедеги халкъгъа ёлбашчы пачаны уланы Ётам бола[+].

6Азарияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы, ону ишлерини гьакъында «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 7Азария ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону Давутну Шагьарында ата-бабаларыны ягъында гёмелер. Азарияны уланы Ётам буса атасыны орнуна пача болуп олтура.


Закарья Исрайылны пачасы болуп олтура

8Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини отуз сегизинчи йылында Еробоамны уланы Закарья Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Самиратда алты ай гьакимлик эте. 9Ата-бабалары йимик, Закарья да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол Набатны уланы Еробоам этип юрюген гюнагь ишлени къоймай. Ярбаам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+].

10Ябешни уланы Шаллум Закарьягъа къаршы тилбирчилик эте. Ол Закарьяны бютюн халкъны алдында уруп оьлтюре ва ону орнуна пача болуп олтура. 11Закарьяны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 12Раббибиз Егьугъа: «Сени наслуларынг Исрайылны тахында дёртюнчю наслугъа ерли олтуруп туражакъ», – деп айтгъан калам шолай яшавгъа чыгъа[+].


Шаллум Исрайылны пачасы болуп олтура

13Ябешни уланы Шаллум Ягьудини пачасы Уззияны гьакимлигини отуз тогъузунчу йылында пача болуп олтура. Ол Самиратда бир ай гьакимлик эте. 14Тирсадан Самиратгъа Гадини уланы Менагьем геле. Ол Самиратда Ябешни уланы Шаллумну уруп йыгъа ва ону орнуна пача болуп олтура[+].

15Шаллумну гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этген тилбирчиликни гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

16Шо заман Менагьем, Тирсадан чыгъып, Типсагь деген шагьардагъылагъа, шону айланасындагъылагъа чапгъын эте. Неге тюгюл де, олар шагьарны къапусун ачмакъгъа къаршылыкъ билдирелер. Ол Типсагьны талай, айлы къатынларын буса паралай.


Менагьем Исрайылны пачасы болуп олтура

17Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини отуз тогъузунчу йылында Гадини уланы Менагьем Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Самиратда он йыл гьакимлик эте. 18Менагьем Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол оьзю гьакимлик этеген бир гюн де Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлерине арт бермей. Еробоам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тарта[+].

19Шо заман уьлкеге Ашшурну[†] пачасы Пул[*] басгъын этип гире. Пул оьзюне пачалыгъындагъы гьакимликни беклешдирме кёмек этсин деп, Менагьем огъар бир минг талант[*] гюмюш бере. 20Менагьем шо акъчаны Исрайылдан ала. Ашшурну пачасына гьар бай адам элли шекел[*] гюмюш берме тарыкъ болгъан. Шо заман Ашшурну пачасы къайтып геле, тек уьлкеде къалмай.

21Менагьемни гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этген бары да ишлени гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

22Менагьем ата-бабаларына ягъына гёчюп парахат бола. Ону уланы Пекагьия атасыны орнуна пача болуп олтура.


Пекагьия Исрайылны пачасы болуп олтура

23Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини эллинчи йылында Исрайылны пачасы болуп Менагьемни уланы Пекагьия олтура. Ол Самиратда эки йыл гьакимлик эте. 24Пекагьия Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлерине арт бермей. Еробоам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+]. 25Пекагьияны Пекагь деген вазири – Ремалияны уланы – огъар къаршы тилбирчилик эте. Оьзю булан гилатлы элли адамны да алып, ол Самиратда пачаны къаласындагъы бекликдеги Пекагьия булан бирче Аргопгъа ва Арьеге чапгъын эте. Пекагьияны да оьлтюрюп, Пекагь ону орнуна пача болуп олтура.

26Пекагьияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ону ишлерини гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.


Пекагь Исрайылны пачасы болуп олтура

27Ягьудини пачасы Азарияны гьакимлигини элли экинчи йылында Ремалияны уланы Пекагь Исрайылны пачасы болуп олтура. Ол Самиратда йигирма йыл гьакимлик эте. 28Пекагь Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. Ол Набатны уланы Еробоамны гюнагь ишлер этеген ёлундан таймай. Еробоам шо гюнагь ишлеге Исрайылны да тартгъан болгъан[+].

29Исрайылны пачасы Пекагьны заманында Ашшурну пачасы Тиглатпаласар гелип, Иён, Абел-Бет-Маака, Яногь, Кедеш, Гьасор, Гилат, Галлил вилаятланы, Непталимни бютюн топурагъын елей ва уьлкени халкъын Ашшургъа есир этип алып гете. 30Эланы уланы Гьошеа Ремалияны уланы Пекагьгъа къаршы тилбирчилик эте. Гьошеа, Пекагьгъа чапгъын этип, ону оьлтюре ва Уззияны уланы Ётамны гьакимлигини йигирманчы йылында ону орнуна пача болуп олтура.

31Пекагьны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында «Исрайылны пачаларыны таварих китабында» язылып бар.


Ётам Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 27:1-9 )

32Ремалияны уланы, исрайыллы пача Пекагьны гьакимлигини экинчи йылында Ягьудиде Уззияны уланы Ётам гьакимлик этме башлай[+]. 33Ётам пача болуп олтургъанда, огъар йигирма беш йыл болгъан. Ол Ерусалимде он алты йыл гьакимлик эте. Ётамны анасы Садокну къызы Еруша болгъан. 34Атасы Уззия йимик, ол да Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 35Янгыз бийикликлерде ерлешдирилген сыйлы ерлер дагъытылмай, халкъ да шонда къурбанлар этивюн ва арив ийислер чыгъартывун давам этип тура. Ётам Раббибизни уьюню Оьрдеги къапусун янгырта[+].

36Ётамны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 37(Раббибиз шо гюнлерде Арамны пачасы Ресинни ва Ремалияны уланы Пекагьны Ягьудиге къаршы йиберме башлай.)[+] 38Ётам ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ётамны оьзюню ата-бабасы Давутну Шагьарында оланы ягъында гёмелер. Ону уланы Агьаз буса атасыны орнуна пача болуп олтура.

### 16


Агьаз Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 28:1-4 )

1Ремалияны уланы Пекагьны гьакимлигини он еттинчи йылында Ягьудиде Ётамны уланы Агьаз гьакимлик этме башлай. 2Пача болуп олтургъанда, огъар йигирма йыл болгъан. Агьаз Ерусалимде он алты йыл гьакимлик эте. Оьзюню ата-бабасы Давут булан тенглешдиргенде, ол Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этмей. 3Агьаз Исрайылны пачалары этген ишлени этип юрюй. Ол гьатта, Раббибиз исрайыллыланы алдындан къувалагъан халкълардан жиргенч уьлгю алып, уланын яллатып къурбан[†] эте[+]. 4Агьаз бийикликлердеги сыйлы ерлерде,[†] тёбелени башларында ва гьар салкъын береген терекни тюбюнде къурбанлар этип ва яллатып арив ийислер чыгъарып юрюй[+].


Агьаз ашшурлулардан якълав тилей


(2 Тав 28:5-8, 16-21 )

5Шо заман Арамны пачасы Ресин ва Исрайылны пачасы, Ремалияны уланы Пекагь Ерусалимге дав булан чыгъа. Олар Агьазны къуршавгъа алып турса да, ону енгип болмайлар[+]. 6Шо вакътиде Арамны пачасы Ресин Арамгъа Элатны къайтара, шондан ягьудилилени къувалап чыгъара. Элатда арамлылар[†] ерлеше. Олар шонда бугюнлеге ерли де яшап тура[+].

7Агьаз Ашшурну[†] пачасы Тиглатпаласаргъа вакиллеринден:

– Мен сени къуллукъчунгман, мен сени уланынгман. Гелип, магъа чапгъын этген Арамны пачасындан да, Исрайылны пачасындан да мени якъла, – деп айтып йибере[+].

8Агьаз, Раббибизни уьюнде ва пачаны къаласыны хазналарында табылгъан чакъы алтынны да, гюмюшню де алып, шоланы Ашшурну пачасына савгъат этип йибере[+]. 9Ашшурну пачасы ону тилевюн къабул эте. Ол Шамгъа чапгъын эте ва шону елей. Пача Шамда яшайгъанланы Кирге есир этип алып гете, Ресинни буса оьлтюре.


Агьаз ибадатхананы янгыртып къура


(2 Тав 28:23-25 )

10Шо заман Агьаз пача, Ашшурну пачасы Тиглатпаласар булан ёлукъмакъ учун, Шамгъа багъып тербене. Ол, Шамда къурбан этилеген ерни гёрюп, дин къуллукъчу[†] Уриягъа шо къурбан этеген ерни суратын ва шону нечик къурма тарыгъын англатагъан гёрсетивлер йибере. 11Дин къуллукъчу Урия Агьаз оьзюне Шамдан йиберип гелген гёрсетивлеге гёре къурбан этеген ерни къура. Урия шону Агьаз къайтып гелгенче къуруп битдире. 12Шамдан къайтгъанда, къурбан этеген ерге къарап чыгъып, пача шогъар багъып ювукълаша ва шонда къурбан эте. 13Ол бютюнлей яллатып къурбан эте, экмек къурбанланы яллата, чагъыр тёгюп къурбан эте ва къурбан этеген ерге ярашывлукъну къурбанларыны къанын себелей. 14Агьаз пача къурбан этеген янгы ерни де, Раббибизни уьюню де арасында Раббибизни алдында токътагъан багъырдан этилген къурбан этеген ерни, уьйню алдындагъы ерден йылышдырып, къурбан этеген янгы ерни темиркъазыкъ ягъындан сала[+]. 15Сонг ол дин къуллукъчу Уриягъа булай буюра:

– Къурбан этеген ерни уллусунда эртен бютюнлей яллатып къурбанланы ва ахшам экмек къурбанланы – пачаны бютюнлей яллатып этген къурбанларын ва уьлкени бары халкъыны чагъыр тёгюп этилеген къурбанлары булан бирче бютюнлей яллатып къурбанлар этерсен. Къурбан этеген ерге бютюнлей яллатып этилген къурбанланы бары къанын себелерсен. Мен багъырдан этилген къурбан этеген ерни Аллагьны сюегенин билмек учун пайдаландыражакъман[+].

16Дин къуллукъчу Урия тап Агьаз пача буюргъан кюйде эте. 17Агьаз, алып юрюйген тиревлени белдавларын сындырып, шолардан жувунагъан ерлени тюшюре. Ол багъырдан этилген оьгюзлерден денгизни тюшюре. Шо оьгюзлени уьстюнден алынгъан денгизни ол таш кюрчюню уьстюне сала[+]. 18Агьаз пачаны къаласыны сонгугюн[†] гиреген уьстю ябыкъ ерин ва пачаны тышдагъы гиреген ерин Ашшур пачаны хатиринден Раббибизни уьюню ягъындан тайдыра.


Агьазны оьлюмю


(2 Тав 28:26-27 )

19Агьазны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 20Агьаз ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону Давутну Шагьарында ата-бабаларыны ягъында гёмелер. Ону уланы Гьизкия буса атасыны орнуна пача болуп олтура.

### 17


Гьошеа – Исрайылны ахырынчы пачасы

1Ягьудини пачасы Агьазны гьакимлигини он экинчи йылында Эланы уланы Гьошеа Исрайылда пача болуп олтура. Ол Самиратда тогъуз йыл гьакимлик эте[+]. 2Исрайылны оьзюнден алдагъы пачалары йимик артыкъ этмесе де, Гьошеа да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

3Ашшурну[†] пачасы Салманассар Гьошеагъа дав булан чыгъа. Гьошеа Агьазны табилигине тюше ва огъар ясакъ тёлеме башлай[+]. 4Пача Гьошеа хыянатчы экенни гёре, неге тюгюл де ол Мисрини пачасы Согъа чавушлар йиберип тургъан. Гьошеа, алда оьзю йылдан-йылгъа этип гелгени йимик, Ашшурну пачасына ясакъ тёлемей. Шо саялы Салманассар, ону тутуп, къарангы тёлеге ташлай.


Гюнагьлары саялы исрайыллылар есирликге тюше

5Ашшурну пачасы Исрайылгъа басгъын этип гирип геле, Самиратгъа багъып тербене ва шону уьч йыл къуршавгъа ала[+]. 6Гьошеаны гьакимлигини тогъузунчу йылында Ашшурну пачасы Самиратны елей ва исрайыллыланы оьзюню уьлкесине элте. Пача оланы Гьалагьда, Гьабор деген оьзенни ягъасындагъы Гозанда ва митлилени шагьарларында ерлешдире.

7Бу бары да ишлер исрайыллылар оьзлени Мисриден, пиръавунну, мисрили пачаны гьакимлигинден азат этген Раббибизге, оьзлени Аллагьына къаршы гюнагь этгени саялы бола. Олар башгъа аллагьлагъа сужда къылып юрюй[+]. 8Раббибиз оьзлени ягъындан къувалагъан халкъланы адатларын ва шолай да Исрайылны пачалары гийирген адатланы юрюте[+].

9Исрайыллылар яшыртгъынлай Раббибиз, оьзлени Аллагьы ушатмайгъан ишлени этип юрюй. Бары да шагьарларда, къаравул этеген минмарадан башлап, беклешдирилген шагьарлагъа ерли, гьар ерде олар оьзлеге бийикликлердеги сыйлы ерлени къура[+]. 10Исрайыллылар гьар бийик тёбеге ва гьар салкъын береген терекни тюбюне сыйлы ташланы ва Ашераны[†] багъаналарын сала[+]. 11Бийикликдеги гьар сыйлы ерде олар, оьзлени ягъындан Раббибиз къувалап чыгъаргъан халкълагъа ошап, яллатып арив ийислер чыгъара. Раббибизни къазапландыра туруп, исрайыллылар яман ишлер этип юрюй. 12Раббибиз: «Этмегиз шолай», – деп айтса да, олар таш аллагьлагъа сужда къылып юрюйлер[+]. 13Раббибиз пайхаммарлардан ва гележекни алданокъ билдирегенлерден Исрайылгъа да, Ягьудиге де булай буварыв эте: «Яман ёллардан тайыгъыз! Мен ата-бабаларыгъызгъа кютме буюргъан ва Мен къуллукъчуларым болгъан пайхаммарлардан таба сизге берген буйрукъларымны ва токъташдырывларымны кютюгюз».

14Тек исрайыллылар тынгламай. Раббибизге, оьзлени Аллагьына инанмайгъан ата-бабалары йимик, олар да хыр тартып тура[+]. 15Исрайыллылар Раббибизни токъташдырывларын, Ол оьзлени ата-бабалары булан бегетген разилешивню[†] ва Ол олагъа берген гёрсетивлени гери ура. Олар бир пайдасыз таш аллагьланы артына тюше ва оьзлер де бир пайдасыз болуп токътай. Исрайыллылар оьзлени айланасындагъы халкълагъа ошап юрюй. Раббибиз олагъа шо халкълар йимик иш гёрмекни гери ура[+].

16Олар Раббибизни, оьзлени Аллагьыны буйрукъларын гери ура, оьзлеге къуюлуп этилген эки оьгюзню ялгъан аллагьлар ва Ашераны багъанасын эте. Исрайыллылар кёклердеги асгерге ва Баалгъа[†] сужда къыла[+]. 17Олар уланларын ва къызларын яллатып къурбан[†] эте, пал сала, халмаж эте. Раббибизни алдында яман ишлер эте туруп, исрайыллылар Ону къазапландыра[+].

18Раббибиз исрайыллылагъа бек къазаплана ва оланы Оьзюнден ари теберип сала. Янгыз Ягьудини къавумун[†] къоя. 19Тек гьатта ягьудилилер де Раббибизни, оьзлени Аллагьыны буйрукъларын кютмей. Олар исрайыллылар чыгъаргъан адатлагъа гёре юрюй. 20Шо саялы Раббибиз исрайыллыланы бары да наслуларын гери ура. Раббибиз оланы такъсырлай, Оьзюнден ари теберип салгъанча, оланы талавурчуланы къолуна берип тура[+].

21Раббибиз Давутну тухумундан Исрайылны уьстюндеги гьакимликни алгъан сонг, исрайыллылар Набатны уланы Еробоамны пача этип сала. Еробоам, исрайыллыланы Раббибизден ари теберип, оланы оьтесиз яман гюнагьгъа багъып тарта[+]. 22Исрайыллылар Еробоамны гюнагьларына батып тура ва шолагъа арт бермей. 23Оьзюню къуллукъчуларындан, пайхаммарларындан буваргъаны йимик, Раббибиз оланы Оьзюнден ари тайдыргъанча, шолай болуп тура. Шоллукъда Исрайылны халкъын оьзюню уьлкесинден Ашшургъа есирликге элтелер. Исрайыллылар бугюнлеге ерли де шонда тура.


Самиратда ят халкъланы ерлешдирелер

24Ашшурну пачасы, Бабилни,[†] Кутаны, Авваны, Гьаматны ва Сепарвайымны халкъларын гелтирип, оланы Самиратны шагьарларында исрайыллыланы орнуна ерлешдире. Олар Самиратны елей ва шондагъы шагьарларда ерлеше. 25Шонда янгы ерлешген вакътилерде, олар Раббибизге сужда къылмай. Раббибиз олагъа арсланкъапланланы йиберип тербей, олар да исрайыллыланы бирлерин оьлтюрюп тура. 26Шо гьакъда Ашшурну пачасына булай деп билдирелер:

– Сен оьзлени алып чыгъып, Самиратны шагьарларында ерлешдирген халкълар шо уьлкени Аллагьы не талап этегенни билмей. Аллагь олагъа арсланкъапланланы йиберип тура, олар да шо халкъланы къыра. Неге тюгюл де, олар шо уьлкени Аллагьы не талап этегенни билмей.

27Шо заман Ашшурну пачасы булай буйрукъ бере:

– Шонда сиз Самиратгъа есирликге алып гетген дин къуллукъчулардан[†] бирисин йиберигиз. Шонда да туруп, ол шо уьлкени Аллагьы не талап этегенге уьйретсин.

28Самиратгъа есирликге алып гетген дин къуллукъчулардан бириси Бет-Элге яшамакъ ва шо халкъланы Раббибизге сужда къылма уьйретмек учун геле[+].

29Тек гьар халкъ, оьзлер ерлешген шагьарларда оьзлени аллагьларын да этип, шоланы Самиратда яшайгъанлар бийикликлерде къургъан сыйлы ерлеге сала. 30Бабилде турагъанлар – Суккот-Бенотгъа, Кутда турагъанлар – Нергалгъа, Гьаматда турагъанлар буса Ашимагъа сужда къыла. 31Аввлулар Нибгьазны ва Тартакны, сепарбитлер буса Сепарвайымны аллагьлары болгъан Адрамелекге ва Анаммелекге яшларын яллатып къурбан эте[+]. 32Олар Раббибизге де сужда къыла ва гьар тайпа адамланы бийикликлердеги сыйлы ерлеге дин къуллукъчулар этип белгилей. Дин къуллукъчулар олагъа шонда къурбанлар эте[+]. 33Шо халкълар Раббибизге сужда къыла, тек оьзлени аллагьларына да къуллукъ эте. Олар шо къуллукъну оьзлер гёчюрюлген ерлердеги халкъланы бары да адатларына гёре этип юрюй. 34Шо халкълар бугюнлеге ерли де алдагъы адатларын сакълап тура. Олар Раббибизден къоркъмай. Раббибиз оьзюне Исрайыл деп къойгъан Якъубну наслуларына берген токъташдырывланы, адатланы, къанунланы ва буйрукъланы кютмей[+].

35Раббибиз исрайыллылар булан разилешив бегетгенде, олагъа булай буюра: «Оьзге аллагьлагъа гьюрмет этмегиз, олагъа сужда къылмагъыз, олагъа къуллукъ этмегиз ва олагъа къурбанлар этмегиз[+]. 36Зор къудраты ва узатылгъан къолу булан сизин Мисриден чыгъаргъан – Менмендир. Шо саялы да сиз Магъа гьюрмет этме тарыкъсыз. Магъа сужда къылыгъыз ва Магъа къурбанлар этигиз[+]. 37Мени сизин учун язылгъан токъташдырывларымны, адатларымны, къанунларымны ва буйрукъларымны кютюгюз. Оьзге аллагьлагъа гьюрмет этмегиз[+]. 38Мен сизин булан бегетген разилешивню унутмагъыз ва оьзге аллагьлагъа да гьюрмет этмегиз. 39Магъа, сизин Аллагьыгъызгъа, гьюрмет этигиз, Мен де сизин душманларыгъыздан азат этип туражакъман».

40Тек олар тынгламай ва алдагъы адатларын сакълап тура. 41Гьатта Раббибизге гьюрмет эте туруп да, шо халкълар ялгъан аллагьлагъа къуллукъ этип юрюй. Бугюнлеге ерли де оланы авлетлери ва авлетлерини авлетлери оьзлени аталары этген ишлени давам этип тура[+].

### 18


Гьизкия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 29:1-2; 31:1, 20-21 )

1Эланы уланы, Исрайылны пачасы Гьошеаны гьакимлигини уьчюнчю йылында Ягьудиде Агьазны уланы Гьизкия гьакимлик этме башлай. 2Пача болуп олтургъанда, Гьизкиягъа йигирма беш йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде йигирма тогъуз йыл гьакимлик эте. Гьизкияны анасыны аты Аби болгъан, ол Закарьяны къызы болгъан. 3Ата-бабасы Давут йимик, Гьизкия да Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. 4Ол бийикликлердеги сыйлы ерлени тайдыра ва сыйлы ташланы сындырып, Ашераны[†] багъаналарын гесип ташлай. Гьизкия Муса багъырдан этген йыланны гесек-гесек этип ташлай, неге тюгюл де исрайыллылар тап шо замангъа ерли шону алдында яллатып арив ийислер чыгъарып тура болгъан. Шо йылангъа Негьуштан деп айтыла болгъан[+].

5Гьизкия Раббибизге, Исрайылны Аллагьына инана. Гьизкиядан алда да, ондан сонг да Ягьудидеги бары да пачаланы арасында огъар ошагъаны болмагъан[+]. 6Ол Раббибизни ёлу булан гьеч тайышмайлы юрюй. Гьизкия Раббибиз Мусадан таба берген бары да буйрукъланы кюте. 7Раббибиз де Гьизкия булан бола: ол не ишге урунса да, башына чыгъа. Гьизкия Ашшурну[†] пачасына къаршы башгётере ва огъар къуллукъ этмекни гери ура. 8Ол пилистимлилени янча. Гьизкия тап Газагъа ва шону айланасына ерли етише, къаравул этеген минмараланы ва беклешдирилген шагьарланы елей[+].


Ашшурлулар Самиратны елей


(4 Пач 17:5-7)

9Гьизкия пачаны гьакимлигини дёртюнчю йылында – Исрайылны пачасы Эланы уланы Гьошеаны гьакимлигини дёртюнчю йылында – Ашшурну пачасы Салманассар Самиратгъа багъып тербене ва шону къуршавгъа ала[+]. 10Уьч йылдан ашшурлулар Самиратны елей. Шолай Гьизкияны гьакимлигини алтынчы йылында – Исрайылны пачасы Гьошеаны гьакимлигини тогъузунчу йылында – Самиратны елейлер. 11Ашшурну пачасы исрайыллыланы оьзюню уьлкесине есир этип элте ва оланы Гьалагьда, Гьабор деген оьзенни ягъасындагъы Гозанда ва митлилени шагьарларында ерлешдире. 12Бу ишлер исрайыллылар Раббибизге, оьзлени Аллагьына тынгламагъаны саялы, Ону булангъы разилешивню[†] – Раббибизни къуллукъчусу Мусаны буйрукъларын бузгъаны саялы болуп тура. Олар Раббибизге тынгламай, Ону буйрукъларын кютмей.


Сингьарип Ерусалимге къоркъув бере


(2 Тав 32:1-19; Чыгъыш 36:1-22)

13Гьизкия пачаны гьакимлигини он дёртюнчю йылында Ашшурну пачасы Сингьарип, Ягьуданы бары да беклешдирилген шагьарларына чапгъын этип, шоланы елей. 14Ягьуданы пачасы Гьизкия Лакиш шагьардагъы Ашшурну пачасына:

– Мен айыплыман. Мени къойсанг, сен менден талап этген чакъы затны барысын да тёлер эдим, – деп айтып йибере.

Ашшурну пачасы Ягьудини пачасы Гьизкиядан уьч юз талант гюмюш ва отуз талант алтын ала. 15Гьизкия огъар Раббибизни уьюнде ва пачаны къаласыны хазналарында табылгъан бары да гюмюшню бере[+]. 16Тап шо заман Ягьудини пачасы Гьизкия, Раббибизни ибадатханасыны[†] эшиклерине, эшиклени энегелерине ябушдурулгъан бары да алтынны арчып алып, Ашшурну пачасына бере.

17Буса да Ашшурну пачасы Лакишден Ерусалимдеги Гьизкия пачаны ягъына кёп асгери де булан оьр асгербашчысын, нёкерлерини ва къаравашларыны ёлбашчысын ва аслу чагъыр тёгювчюсюн йибере. Олар Ерусалимге багъып геле ва Исхарла онгарагъан авлакъгъа барагъан ёлдагъы Оьрдеги кёл деген сув быргъылар бар ерде токътай. 18Олар пачаны чакъыра. Оланы алдына къаланы буйрукъчусу, Гьилкияны уланы Эльяким, языв ишлени юрютеген Шебна ва таварихчи, Асапны уланы Ёагь чыгъа.

19Аслу чагъыр тёгювчю Ашшурну пачасы йиберип гелгенлеге булай дей:

– Гьизкиягъа булай деп айтыгъыз: «Уллу пача, Ашшурну пачасы булай айта: Бу инамлыкъ сагъа къайдан гелген? 20Сен бош сёзлер асгер инчесаниятны ва гючню орнун тута деп ойлашамысан? Сен кимге умут этип магъа къаршы баш гётергенсен? 21Муна, сен Мисриге, шо сынгъан асатаякъгъа, умут этип айланасан. Шо асатаякъ чы шогъар таянгъан гьар кимни аясын тешип чыгъажакъ! Мисрини пачасы пиръавун оьзюне умут этегенлени барысына да шо кюйде эте. 22Эгер де сиз магъа: „Биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа умут этебиз“, – деп айта бусагъыз, Гьизкия бийикликлердеги Ону сыйлы ерлерин[†] ва къурбан[†] этеген ерлерин тайдырмадымы дагъы? Ол Ягьудиге де, Ерусалимге де: „Янгыз шу Ерусалимдеги къурбан этеген ерни алдында сужда къылыгъыз“, – деп айтды[+].

23Гьасили, мени есим Ашшурну пачасы булан бир гьакъылгъа гел: мен сагъа эки минг ат берейим, тек сен олагъа минме шончакъы атлыны табып болармы экенсен? 24Гьатта мисрили асгерлик атарбалагъа да, атлылагъа да умут этсенг де, сен мени есимни къуллукъчуларындан инг де гиччи ёлбашчысына нечик къаршылыкъ билдирип болурсан? 25Раббибиз буюруп тюгюлмю дагъы мен бу ерни дагъытмакъ учун тербенгеним? Барып, шу уьлкени дагъытсын деп, магъа Раббибиз Оьзю айтды».

26Шо заман Гьилкияны уланы Эльяким, Шебна ва Ёагь аслу чагъыр тёгювчюге:

– Оьзюнгню къуллукъчуларынг булан арамча сёйлесене, биз шо тилни англайбыз чы. Сен бизин булан баруда токътагъан халкъ бар ерде ягьудиче сёйлеме, – дей.

27Тек аслу чагъыр тёгювчю булай дей:

– Мени есим мен шу сёзлени янгыз сизин есигизге де, сизге де айтсын деп йибергенми дагъы? Сизин йимик, оьзлени погъун да ашап, сийдигин де ичип туражакъ баруда токътагъан адамлагъа тюгюлмю дагъы айтсын деп йибергени?

28Аслу чагъыр тёгювчю, туруп йиберип, ягьудиче булай къычыра:

– Уллу пачаны, Ашшурну пачасыны сёзюне тынглагъыз! 29Пача булай айта: «Гьизкиягъа оьзюгюзню алдатма къоймагъыз. Ол сизин менден къутгъарып болмажакъ. 30„Раббибиз бизин къутгъармайлы къоймажакъ. Бу шагьар Ашшурну къолуна тюшмежек“, – деп айтагъан Гьизкияны сизин Раббибизге аркъатаяма мюкюр этмесин. 31Гьизкиягъа тынгламагъыз».

Ашшурну пачасы булай айта: «Мени булан ярашывлукъ да этип, мени ягъыма чыгъыгъыз. Шо заман сиз оьзюгюзню юзюм борлагъыздан, инжир тереклеригизден емиш ашажакъсыз ва оьзюгюзню къуюгъуздан сув ичежексиз[+]. 32Мен гелип, сизин оьзюгюзнюки йимик уьлкеге, будайны ва чагъырны уьлкесине, ашны ва юзюмлюклени уьлкесине, зайтун тереклени ва балны уьлкесине алып гетгенче, шолай болуп туражакъ. Оьлюмню тюгюл, яшавну сайлагъыз! Гьизкиягъа тынгламагъыз, неге тюгюл де: „Раббибиз бизин къутгъаражакъ“, – деп айта туруп, ол сизин адашдыра[+]. 33Оьзге халкъны къайсы буса да бир аллагьы оьзюню уьлкесин Ашшурну пачасындан къутгъардымы дагъы? 34Гьаматны ва Арпатны аллагьлары къайдадыр? Сепарвайымны, Гьенаны ва Ивваны аллагьлары къайдадыр? Бирев сама да Самиратны менден къутгъардымы[+]? 35Шо бары да уьлкелени аллагьларындан оьзюню уьлкесин менден къутгъарып болду? Рабби Ерусалимни менден нечик къутгъарып болажакъ?»[+]

36Халкъ пысып токътап тура, гьеч бир жавап къайтармай, неге тюгюл де пача: «Огъар жавап къайтармассыз», – деп буюргъан болгъан.

37Къаланы буйрукъчусу, Гьилкияны уланы Эльяким, языв ишлени юрютеген Шебна ва таварихчи, Асапны уланы Ёагь, йыртыкъ опуракълары да булан Гьизкияны ягъына гелип, огъар аслу чагъыр тёгювчю айтгъан сёзлени етишдире.

### 19


Ишая Ерусалимни къутгъарылыву гьакъында алданокъ билдире


(Ишая 37:1-8 )

1Гьизкия пача шо гьакъда эшитгенде, уьстюндеги опуракъларын йыртып ташлай, хапталар гие ва Раббибизни уьюне гире. 2Ол уьстлерине хапталар гийген къаланы буйрукъчусу Эльякимни, языв ишлер юрютеген Шебнаны ва оьр дин къуллукъчуланы[†] Амосну уланы Ишая пайхаммарны ягъына йибере. 3Олар Гьизкиягъа булай дей:

– Гьизкия булай айта: «Бугюн балагьны, такъсырны ва къылыкъсызлыкъны гюню. Яш гьали-дагъы тувма тарыкъ йимик, айлы къатынны буса яшны тапмагъа гючю къалмагъан. 4Балики, Раббибиз, сени Аллагьынг, аслу чагъыр тёгювчюню бары да сёзлерин эшитер. Еси, Ашшурну[†] пачасы ону гьар даим де бар Аллагьны мысгъыллама йиберген. Балики, Раббибиз, сени Аллагьынг, Оьзю эшитген сёзлери саялы ону такъсырлар. Гьали де сав къалып турагъанлар учун дуа эт чи»[+].

5Гьизкия пача йибергенлер Ишаяны ягъына геле. 6Ишая олагъа:

– Есигизге булай айтыгъыз: «Раббибиз булай айта: „Сен эшитгенингден – Ашшур пачаны къуллукъчулары мени мысгъыллап айтгъан сёзлерден къоркъма. 7Мен огъар шолай ругьну йибережекмен чи, ол бир хабарны эшитгенде, оьзюню уьлкесине къайтма борчлу болуп къалажакъ. Шонда буса Мен ону йыгъып къояжакъман, ол къылычдан оьлюп гетежек“».

8Аслу чагъыр тёгювчю Ашшурну пачасы Лакишни къойгъанын эшитгенде, къайтып геле. Ол пача Либнаны къуршавгъа ала туруп таба.


Сингьарипни янгы къоркъутуву ва Гьизкияны дуасы


(Ишая 37:9-20 )

9Сингьарипге Кушну пачасы Тиргьака дав булан геле деген хабар етише. Шо заман ол вакиллерин Гьизкиягъа булай айтмакъ учун йибере:

10– Ягьудини пачасы Гьизкиягъа булай деп айтыгъыз: «„Ерусалим Ашшурну пачасына берилмежек“, – деп айтагъан Сен Оьзюне умут этеген Аллагьгъа оьзюнгню алдатма къойма. 11Ашшурну пачалары, бары да уьлкелени бютюнлей дагъытып, шолагъа этгенни гёрдюгюз чю. Оьзюнг сав къаларман деп эсинге гелеми? 12Мени ата-бабаларым къыргъан Гозанны, Гьарранны, Ресепни халкъларыны ва Телассарда болгъан Эденни халкъыны аллагьлары оланы къутгъардымы дагъы[+]? 13Гьаматны пачасы, Арпатны пачасы, Сепарвайым, Гьена неде Ивва шагьарланы пачалары гьали къайдадыр?»[+]

14Гьизкия вакиллер берген кагъызны охуп чыгъа. Шо заман ол Раббибизни уьюне бара ва шо кагъызны Ону алдында ачып сала. 15Гьизкия Раббибизге булай дуа эте:

– Гьей карубланы[†] уьстюнде олтургъан Раббибиз, Исрайылны Аллагьы! Ер юзюндеги бары да пачалыкъланы уьстюндеги Аллагь янгыз Сенсендир. Кёкню де, ерни де яратгъан Сенсендир[+]. 16Раббим, къулакъ асып, эшит чи. Раббим, бир къара чы. Сингьарипни гьар даим де бар болгъан Аллагьны мысгъыллап айтгъан сёзлерин эшит чи[+]. 17Гертиси, Раббим, ашшурлу пачалар шо халкъланы, оланы уьлкелерин дагъытды, 18оланы аллагьларын отгъа ташлап болмагъандай этди. Неге тюгюл де, шолар аллагьлар тюгюл эди, инсанны къолу булан ясалгъан янгыз агъач ва таш эди. 19Гьали буса, Раббим, Аллагьыбыз, ер юзюндеги бары да пачалыкълар янгыз сен Раббибиз, Аллагьыбыз экенни билсин учун, ондан къутгъарсын деп ялбараман[+].


Ишая Сингьарипни тюп болуву гьакъында алданокъ билдире


(Ишая 37:21-35 )

20Амосну уланы Ишая Гьизкиягъа булай айтып йибере:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы: «Ашшурну пачасы Сингьарипге байлавлу сени дуангны эшитдим», – деп айта.

21Муна Раббибизни ону гьакъында айтгъан каламы:

– Сионну оьзюне эргиши ювукълукъ этмеген къызы[*],
сени гёрюп ярамай, сени уьстюнгден кюлей.
Ерусалимни къызы
сени артынгдан башын чайкъай.
22Сен кимни иришхат этдинг, кимни мысгъылладынг?
Сен кимге тавушунгну гётердинг,
оьктем гёзлерингни де кимге гётерип къарадынг?
Исрайылны Сыйлы Аллагьына!
23Оьзюнгню вакиллерингден таба
Пачабыз болгъан Раббибизни иришхат этдинг.
Сен булай айтдынг:
«Кёп асгерлик атарбаларым да булан
мен тавланы башларына,
Ливанны йыракъдагъы бетлерине миндим.
Мен шону оьтесиз бийик къарагъайларын,
шону инг тизив кипарислерин гесдим.
Мен шону лап да йыракъ ерлерине,
инг де тизив агъачлыкъларына етишдим[+].
24Мен къуюлар къаздым,
ят топуракъланы сувун да ичдим.
Мен аякъларым булан таптап,
Мисрини бары да оьзенлерин къурутдум».
25Сен эшитмедингми дагъы?
Шону Мен тезден белгиледим,
эжжелден берли ойлашдым.
Гьали буса беклешдирилген шагьарланы
сагъа чёкген тёбелеге айландырма къоюп,
Мен шону яшавгъа чыгъардым.
26Шо шагьардагъылар гьалсыз болуп битген,
къоркъгъан, биябур болуп битген.
Олар авлакъдагъы оьсюмлюклердей,
йымышакъ яшыл яш бутакълардай,
къалкъыны уьстюнде чыгъып къалгъан,
оьсгенче де гююп къалгъан отдай[+].
27Тек Мен сен къачан олтурагъанынгны,
къачан чыгъагъанынгны, къачан гирегенингни,

Магъа нечик къазапланагъанынгны да билемен[+].

28Сени Магъа къаршы зор ачувунг саялы,
Мен эшитген хохабазлыгъынг саялы,
бурнунга Оьзюмню юзюгюмню тагъарман,
авзунга да Оьзюмню авузлугъумну саларман,
сени де гелген ёлунгдан къайтарарман.

29Бу сагъа бир муъжизат[†] болуп токътажакъ, Гьизкия:

Бу йыл сиз оьзлюгюнден чыкъгъан оьсюмлюклерден,
гелеген йыл буса шолардан чыкъгъанларындан ашажакъсыз.
Тек уьчюнчю йыл ашлыкъ чачыгъыз, шону къайтарыгъыз,
юзюмлюклер орнатыгъыз, шоланы юзюмюн ашагъыз.
30Ягьудини къавумундан[†] сав къалгъанлары
янгыдан тюпге тамур ташлар, оьрде буса емиш берер.
31Ерусалимден – артгъа къалгъанлары,
Сион тавдан да сав къалгъанлары чыгъажакъ.
Шоланы Къудратланы Раббисини къайратлылыгъы этежек.

32Шо саялы да Раббибиз Ашшур пачаны гьакъында булай айта:

– Ол бу шагьаргъа гирмежек,
мунда окъларын да атмажакъ.
Ол бу шагьаргъа къалкъаны булан гирмежек,
Къуршамакъ учун бугъар къаршы топуракъдан тёбе де этмежек[+].
33Ол гелген ёлу булан къайтып гетежек,
ол бу шагьаргъа гирмежек, – деп билдире Раббибиз. –
34Мен Оьзюм учун, Мени къуллукъчум Давут учун
бу шагьарны якълажакъман, шону къутгъаражакъман.


Ашшурлуланы асгери тюп бола


(2 Тав 32:21; Ишая 37:36-38 )

35Тап шо гече Раббибизни малайиги чыгъып, ашшурлулар къонушгъан ерде юз сексен беш минг адамны оьлтюре. Артындагъы гюн эртен адамлар уянгъанда, бютюн айлана якъ толуп оьлю сюеклени гёре[+]. 36Шо заман Ашшурну пачасы Сингьарип къонушгъан еринден тайып гете. Ол уьюне де къайтып, Нинавада яшап къала[+].

37Бир керен Сингьарип оьзюню аллагьы Нисрокну ибадатханасында[†] сужда къылып турагъанда, уланлары Адрамелек ва Саресер ону къылыч булан оьлтюрюп, Арарат топурагъына багъып къачып гете. Ону уланы Асаргьаддон атасыны орнуна пача болуп олтура[+].

### 20


Гьизкия бек авруй, сонг сав бола


(2 Тав 32:24; Ишая 38:1-8, 21-22 )

1Шо гюнлерде Гьизкия бек авруп, оьлмей аз къала. Амосну уланы Ишая пайхаммар, ону ягъына да гелип, булай дей:

– Раббибиз: «Оьзюнгню тухумунгну гьайын эт, неге тюгюл де сен оьле турасан, сав болмажакъсан», – деп айта.

2Гьизкия, тамгъа да бурулуп, Раббибизге булай дуа эте:

3– Гьей Раббим, Сени алдынгда мен нечик амин юрюп тургъанымны ва гьакъ юрекден Сен арив гёреген ишлени этип тургъанымны эсге ал чы!

Гьизкия яхшы кюйде йылап ала[+].

4Ишая орта абзардан оьтюп чыкъгъанча, огъар Раббибизни булай каламы етише:

5– Къайтып барып, мени халкъымны башчысы Гьизкиягъа булай айт: «Раббибиз, сени ата-бабанг Давутну Аллагьы булай айта: Мен сени дуангны эшитдим, гёзьяшларынгны да гёрдюм. Мен сени сав этежекмен. Уьчюнчю гюн сен Мени ибадатханама[†] барарсан[+]. 6Мен сени оьмюрюнге он беш йыл къошажакъман. Мен сени де, бу шагьарны да Ашшурну[†] пачасындан къутгъаражакъман. Мен бу шагьарны Оьзюм учун да, Оьзюмню къуллукъчум Давут учун да якълажакъман»[+].

7Ишая:

– Пачаны ярасына салмакъ учун инжирни янчып онгарыгъыз, – дей.

Къуллукъчулар, янчылгъан инжирни алып, пачаны ярасына сала, ол да сав болуп къала. 8Шо заман Гьизкия Ишаягъа:

– Раббибиз мени сав этип, уьчюнчю гюн мен Ону ибадатханасына баражакъны гёрсетеген не муъжизат[†] бар? – деп сорай.

9Ишая булай жавап къайтара:

– Раббибиз Оьзю этген ваъданы кютежекни муъжизаты будур: он канзиге тюпге тюшген гёлентки къайтып он канзиге оьрге гётерилип болурму?

10– Гёленткиге он канзиге тюпге тюшме тынч, – дей Гьазакия. – Тюгюл, шо къайтып он канзиге оьрге гётерилсин.

11Ишая пайхаммар Раббибизни атын тутуп чакъырыв эте, Ол да гёленткини шо он канзиге артгъа сала. Гёлентки Агьазны канзилеринден тюше.


Гьизкияны гьакъылсыз иши


(Ишая 39:1-8 )

12Шо вакътиде Бабилни[†] пачасы, Баладанны уланы Меродак-Баладан Гьизкиягъа кагъызлар да, савгъат да берип йибере, неге тюгюл де, ону авруйгъанын эшитген болгъан. 13Гьизкия вакиллени илиякълы кюйде къабул эте ва олагъа хазналарындагъы бары затны: гюмюшлени, алтынланы, ашгъа татыв береген затланы, къыйматлы майланы – савутлар салынагъан уьйню ва хазналарына салынып сакълангъан бары да затны гёрсете. Не къаласында, не бютюн пачалыгъында Гьизкия олагъа гёрсетмеген зат къалмай.

14Ишая пайхаммар, пачаны ягъына гелип:

– Шо адамлар не айта эди? Олар сени ягъынга къайдан гелген эди? – деп сорай.

– Йыракъдагъы уьлкеден, – деп жавап бере Гьизкия. – Олар Бабилден гелген эди.

15Пайхаммар:

– Сени къалангда олар не гёрдю? – деп сорай.

– Къаламда олар бары затны гёрдю, – деп жавап бере Гьизкия. – Хазналарымда не бар буса, мен шоланы барын да олагъа гёрсетдим.

16Шо заман Ишая Гьизкиягъа булай дей:

– Раббибизни каламына тынгла: 17«Сени къалангдагъы ва бугюнлер болгъанча сени ата-бабаларынг жыйып тургъан бары да байлыкъ Бабилге ташылажакъ гюн етмей къалмажакъ. Бир зат да къалмажакъ, – дей Раббибиз. –[+] 18Сенден туважакъ сени къанынг, жанынг болгъан бир-бир наслуларынгны буса, алып гетип, Бабилни пачасыны къаласында къуллукъ этмек учун бичилген эргишилеге айландыражакъ»[+].

19– Раббибизни сен етишдирген каламы яхшы, – деп жавап бере Гьизкия ва: «Мени савумда парахатлыкъ да, аманлыкъ да болса, таманлыкъ этежек», – дей.


Гьизкияны оьлюмю


(2 Тав 32:32-33 )

20Гьизкияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени, ол этген кёлню, шагьаргъа тартгъан сув быргъыланы гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

21Гьизкия оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону уланы Манасса атасыны орнуна пача болуп олтура.

### 21


Манасса Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 33:1-10, 18-20 )

1Манасса пача болуп олтургъанда, огъар он эки йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде элли беш йыл гьакимлик эте. Ону анасыны аты Гьепси-Багь болгъан. 2Манасса, Раббибиз исрайыллыланы ягъындан къувалагъан халкъланы жиргенч адатларына гёре юрюй туруп, Ону алдында яманлыкъ эте. 3Ол атасы Гьизкия бузгъан бийикликлердеги сыйлы ерлени янгыдан къура, Баалгъа[†] къурбан[†] этеген ерлени тургъуза ва Исрайылны пачасы Агьап пачадан уьлгю алып, Ашераны[†] багъанасын эте. Манасса кёклердеги асгерге сужда къыла ва шолагъа къуллукъ этип юрюй[+]. 4Ол Раббибизни ибадатханасында[†] къурбан этеген ерлер къура. Шо гьакъда Раббибиз: «Ерусалимде Мени макътавлугъум болуп туражакъ», – деп айтгъан[+]. 5Раббибизни ибадатханасыны эки де абзарында Манасса кёклердеги асгерге къурбан этеген ерлер къура[+]. 6Ол уланын яллатып къурбан эте, пал сала, сигьручулукъ эте, оьлгенлени ругьларын чакъырагъанлар ва сигьручулар булан сёйлей. Раббибизни къазапландыра туруп, Манасса Ону алдында кёп яманлыкъ этип тура[+].

7Ол, Ашерагъа накъышлап этилген багъананы алып, шону ибадатханагъа сала. Шо ибадатхананы гьакъында Раббибиз Давутгъа ва ону уланы Сулеймангъа булай деп айтгъан: «Мен шу ибадатханада ва Исрайылны бары да къавумларыны[†] арасындан сайлап алгъан Ерусалимде гьар даимге Оьзюмню макътавлугъумну ерлешдирежекмен. 8Эгер де исрайыллылар Мени бары да буйрукъларымны ва къуллукъчум Муса берген Къанунну кютюп турса, энниден сонг да Мен оланы ата-бабаларына берген топурагъындан чыкъма къоймажакъман»[+].

9Тек халкъ тынгламай. Манасса оланы тюз ёлдан тайышдыра. Олар Раббибиз исрайыллыланы алдында къыргъан халкълардан да артыкъ яманлыкъ этип юрюй. 10Раббибиз Оьзюню къуллукъчулары болгъан пайхаммарлардан таба булай айтгъан:

11– Ягьудини пачасы Манасса жиргенч гюнагьлар этди. Ол оьзюню алдындагъы аморлулардан да кёп яманлыкъ этди. Аморлулар оьзлени ялгъан аллагьлары булан Ягьудини гюнагьгъа багъып тартды[+]. 12Шо саялы да Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Мен Ерусалимге де, Ягьудиге де шолай балагь гелтирежекмен чи, гьатта шо балагьны гьакъында эшитгенлени къулакълары зангырып туражакъ[+]. 13Мен Самиратгъа оьлчеген такъсырны Ерусалимге де, Агьапны тухумуна да оьлчежекмен. Оьзюнден аш ашап битген савутну нечик сыйпап, айландырып сала буса, шо кюйде Мен де Ерусалимни сыйпап чыгъажакъман[+]. 14Мен, еслигимни гери уруп, шону душманны къолуна бережекмен. Бары да душманлар варислеримден чыгъарып алып, оланы талап туражакъ, 15неге тюгюл де олар Мени алдымда яманлыкъ этип юрюдюлер ва оьзлени ата-бабалары Мисриден чыкъгъан гюнден тутуп, бугюнлеге ерли Мени къазапландырып турду».

16Манасса айыпсызланы шончакъы да къанын тёге чи, гьатта Ерусалимни бир ягъасындан бириси ягъасына ерли толтуруп къоя. Ондан къайры да, ол ягьудилилер Раббибизни алдында яманлыкъ этип турсун деп, оланы гюнагьгъа тарта[+].

17Манассаны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген бары да ишлени, ол этген гюнагь ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 18Манасса оьзюню ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ону оьзюню къаласында, Узза деген бавда гёмелер. Манассаны уланы Амон атасыны орнуна пача болуп олтура[+].


Амон Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 33:21-25 )

19Амон пача болуп олтургъанда, огъар йигирма эки йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде эки йыл гьакимлик эте. Амонну анасыны аты Мешуллемет болгъан. Ол Ётбадан чыкъгъан Гьарусну къызы болгъан. 20Атасы Манасса йимик, Амон да Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. 21Амон атасыны бары да ёллары булан юрюй, атасы къуллукъ этген ялгъан аллагьлагъа къуллукъ эте ва шолагъа сужда къыла[+]. 22Ол Раббибизге, оьзюню ата-бабаларыны Аллагьына арт бере, Раббибизни ёлу булан юрюмей.

23Амонну айланасындагъылар, огъар къаршы тилбирчилик этип, ону оьзюню къаласында оьлтюре. 24Тек уьлкени халкъы Амон пачагъа къаршы тилбирчиликде ортакъчылыкъ этгенлени барысын да къырып битдире ва ону орнуна уланы Ёшияны пача этип сала.

25Амон этип гетген оьзге ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 26Ону Узза деген бавда оьзюню къабурунда гёмелер. Амонну уланы Ёшия атасыны орнуна пача болуп олтура[+].

### 22


Ёшия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 34:1-2, 8-13 )

1Ёшия пача болуп олтургъанда, огъар сегиз йыл бола болгъан. Ол Ерусалимде отуз бир йыл гьакимлик эте. Ёшияны анасыны аты Едида болгъан. Ол Боскатдан чыкъгъан Адаяны къызы болгъан. 2Ёшия Раббибизни алдында тюз болагъан ишлени этип юрюй. Не онггъа, не солгъа тайышмайлы, ол ата-бабасы Давутну ёллары булан юрюп тура[+]. 3Оьзюню гьакимлигини он сегизинчи йылында Ёшия пача Мешулламны уланыны уланын, Асалияны уланын, языв ишлер юрютеген Шапанны Раббибизни ибадатханасына[†] булай айтып йибере:

4– Баш дин къуллукъчу[†] Гьилкияны ягъына барарсан. Ол, къапучулар халкъдан жыйып, Раббибизни ибадатханасына гелтирген акъчаны санап чыкъсын[+]. 5Шо акъчаны ибадатханада юрюлеген ишлеге къарамакъ учун белгиленип салынгъан адамлагъа берсин. Олар буса Раббибизни ибадатханасын янгыртагъан ишчилеге – 6агъач усталагъа, къурувчулагъа ва таш чабагъанлагъа тёлесин. Ибадатхананы янгыдан къурмакъ учун, олар дагъы да агъач, чабылгъан таш алсын. 7Инанып берилген акъча саялы олардан гьисап алма тарыкъ тюгюл, неге тюгюл де олар намуслу кюйде иш гёре[+].


Ибадатханада Къанунну китабы табыла


(2 Тав 34:14-28 )

8Баш дин къуллукъчу Гьилкия языв ишлер юрютеген Шапангъа:

– Мен Раббибизни ибадатханасында Къанунну китабын тапдым, – дей.

Ол китапны языв ишлени юрютеген Шапангъа бере, ол да шону охуп чыгъа[+]. 9Шондан сонг Шапан, пачаны ягъына гелип:

– Сени къуллукъчуларынг Раббибизни уьюнде табылгъан акъчаны алып, шону ишчилени тергейгенлеге де, ишчилеге де берди, – деп билдире.

10Сонг языв ишлени юрютеген Шапан пачагъа:

– Дин къуллукъчу Гьилкия магъа бир китап берди, – дей.

Шапан пачаны алдында шо китапны охума гирише.

11Къанунну китабындагъы сёзлени эшитип, пача уьстюндеги опуракъларын йыртып пара-пара эте. 12Ол дин къуллукъчу Гьилкиягъа, Шапанны уланы Агьикамгъа, Микайны уланы Акборгъа, языв ишлени юрютеген Шапангъа ва пачаны къуллукъчусу Асаягъа булай буюра:

13– Барып, шо табылгъан китапда магъа, халкъыма, бютюн Ягьудиге байлавлу не язылгъанны Раббибизден сорап къарагъыз. Ата-бабаларыбыз шо китапдагъы сёзлеге тынгламагъаны саялы, Раббибизни бизге тюшген къазапланыву зордур. Олар бизге шо китап гёрсетеген кюйде юрюмеген[+].

14Дин къуллукъчу Гьилкия, Агьикам, Акбор, Шапан ва Асая гележекде болагъан ишлени алданокъ билдиреген Гьулданы ягъына бара. Гьулда Тикваны уланы, опуракъланы сакълавчусу, Гьаргьасны уланыны уланы Шаллумну къатыны болгъан. Ол Ерусалимни Экинчи бёлюгюнде яшай болгъан[+]. 15Гьулда олагъа булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы булай айта: «Сизин Мени ягъыма йиберген адамгъа булай айтыгъыз: 16„Раббибиз булай айта: Ягьудини пачасы охугъан китапда язылгъаны йимик, Мен шо ерге ва шонда турагъанлагъа балагь гелтирежекмен. 17Олар Магъа арт берип, башгъа аллагьлагъа яллатып арив ийислер чыгъаргъаны саялы, къоллары этген бары да ишлери булан Мени къазапландыргъаны саялы, шо ерде Мени къазапланывум ялындай чыгъып, сёнмейли къалажакъ“[+]. 18Раббибизге сорап къарагъыз деп, сизин йиберген Ягьудини пачасына булай айтыгъыз: „Сен эшитген сёзлеге байлавлу Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: 19Мен шу ерге ва шунда яшайгъанлагъа дагъылывну ва налатны гёрме буюргъанны айтгъанымны эшитип, сени юрегинг йымышады, Раббибизни алдында оьзюнгню ювашдырдынг, опуракъларынгны йыртып пара-пара этдинг ва алдымда йыладынг, Мен де сени эшитдим, – деп билдире Раббибиз. –[+] 20Шо саялы да Мен сагъа парахатлыкъда ата-бабаларынгны ягъына гёчме, сени гёмме имканлыкъ бережекмен. Мен шу ерге гелтирежек бары да балагьны сени гёзлеринг гёрмежек“».

Олар Гьулда берген жавапны пачагъа етишдирелер[+].

### 23


Ёшия адамланы Аллагь булангъы разилешивюн янгырта


(2 Тав 34:3-7, 29-33 )

1Шо заман пача Ягьудини ва Ерусалимни тамазаларын жыя. 2Ол Ягьудини халкъы, Ерусалимде турагъанлар, дин къуллукъчулар[†] ва пайхаммарлар булан – гиччиден тутуп, уллугъа ерли бютюн халкъ булан Раббибизни ибадатханасына[†] бара. Пача олагъа Раббибизни ибадатханасында тапгъан разилешивню[†] китабындагъы бары да калималаны къычырып охуй[+]. 3Багъананы къырыйында да токътап, ол Раббибизни алдында разилешивню бегете. Пача Раббибизни ёлу булан юрюме, Ону буйрукъларын, гёрсетивлерин, токъташдырывларын гьакъ юрекден, къаны-жаны булан кютме, шо китапда язылгъан разилешивню каламларына гёре юрюме ваъда эте. Бары халкъ шо разилешивню къабул эте[+].

4Пача дин къуллукъчу Гьилкиягъа, чыны гиччи дин къуллукъчулагъа ва къапучулагъа Раббибизни ибадатханасындан Баалгъа,[†] Ашерагъа[†] ва кёклердеги асгерге этилген бары да затны тайдырма буюра. Пача, шоланы Ерусалимден тышда Кидрон къолну авлакъларында яллатып, кюлюн Бет-Элге элте[+]. 5Ол ялгъан аллагьлар, оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени тайдыра. Оланы Ягьудини пачалары бийикликлердеги сыйлы ерлерде,[†] Ягьудидеги ва Ерусалимни айланасындагъы шагьарларда яллатып арив ийислер чыгъарма салгъан болгъан. Олар Баалгъа, гюнешге, айгъа, уьлкерлеге ва кёклердеги асгерге яллатып арив ийислер чыгъара болгъан[+]. 6Пача Раббибизни ибадатханасындан Ашераны багъанасын Кидрон къолуна чыгъарып яллата. Ол шо багъананы кюлге айландырып, ортакъ къабурларда чачып къоя[+]. 7Пача дагъы да Раббибизни ибадатханасыны къырыйындагъы уьйлени буза. Шо уьйлерде ибадатхананы пасат юрюйген эргишилери ва Ашерагъа опуракъ тигеген къатынгишилер тура болгъан[+].

8Ёшия, бары да дин къуллукъчуланы Ягьудини шагьарларындан чыгъара. Ол дин къуллукъчулар Гебадан тутуп Беершебагъа ерлиги бийикликлердеги яллатып арив ийислер чыгъарагъан сыйлы ерлени хорлай. Ёшия къапуну къырыйындагъы – шагьарны къапусундан сол якъда шагьарны башчысы Исаны къапусундан гиреген ердеги бийикликлердеги сыйлы ерлени буза. 9Бийикликлердеги сыйлы ерлердеги дин къуллукъчулар Раббибизни Ерусалимдеги къурбан[†] этеген еринде къуллукъ этмесе де, оьзлени ёлдашлары болгъан дин къуллукъчулар булан маясыз экмеклер ашай болгъан.

10Ёшия бирев де уланларын ва къызларын яллатып Молокгъа къурбан этип болмасын учун, Бен-Гинном деген къолдагъы Топетни къурбан этеген ерин хорлай[+]. 11Ол Раббибизни ибадатханасына гиреген ерде салынгъан атланы тайдыра. Ягьудини пачалары шоланы гюнешге багъышлап салгъан болгъан. Шо атлар абзарда, Натан-Мелек деген бичилген эргишини ятагъан ерине ювукъдагъы топуракъда салынгъан болгъан. Сонг Ёшия гюнешге багъышланып салынгъан асгерлик атарбаланы яллата.

12Ол Агьазны оьрдеги уьюню къалкъысында Ягьудини пачалары орнатгъан къурбан этеген ерлени ва Манасса Раббибизни ибадатханасыны эки абзарында къургъан къурбан этеген ерлени буза. Ёшия оланы шондан тайдыра, уватып, хум-хуват этип, Кидрон къолгъа элтип ташлай[+]. 13Пача дагъы да Ерусалимден гюнтувушгъа багъып, Оьлюмню тавундан къыблагъа багъып бийикликлердеги сыйлы ерлени хорлай. Шоланы Исрайылны пачасы Сулейман сайданлыланы жиргенч аллагьы Астарта,[†] муаплыланы жиргенч аллагьы Кемош ва аммунлуланы жиргенч аллагьы Милком учун къургъан болгъан[+]. 14Ёшия сыйлы ташланы уватып хум-хуват эте, Ашераны багъанасын гесе ва шолар болгъан ерлени адамланы сюеклери булан яба[+].

15Ол Бет-Элдеги къурбан этеген ерни, Исрайылны гюнагьгъа тартгъан Набатны уланы Еробоам бийикликде къургъан сыйлы ерни, гьатта шо къурбан этеген ерни ва сыйлы ерни экисин де буза. Ёшия, сыйлы ерни яллатып, шону кюлге айландырып къоя. Ашераны багъанасын да яллата[+]. 16Шондан сонг ол айланасына къарап, тёбени бетинде къабурланы гёре. Ёшия, къабурлардан сюеклени чыгъарып, къурбан этеген ерни хорламакъ учун шоланы яллатма буюра. Бу ишлер Аллагь Оьзю йиберген адамдан таба айтгъан каламгъа гёре яшавгъа чыгъа. Аллагь йиберген адам бу ишлени болажагъын алданокъ билдирген болгъан[+].

17Пача:

– Шу мен гёреген сынташ кимникидир? – деп сорай.

Шагьарны халкъы:

– Бу Ягьудиден гелген Аллагь йиберген адамны къабуру. Ол Бет-Элдеги къурбан этеген ерге сен этген ишни алданокъ билдирген эди, – дей[+].

18– Ол рагьат ятып турсун, – дей пача. – Бирев де ону сюеклерин хозгъамасын.

Шагьарны халкъы ону ва Самиратдан гелген пайхаммарны сюеклерине тиймейлер.

19Ёшия дагъы да Самиратны шагьарларындагъы бийикликлердеги бары да сыйлы ерлени буза. Раббибизни къазапландыра туруп, шоланы Исрайылны пачалары тургъузгъан болгъан. Ол шолагъа да Бет-Элде этгенин эте. 20Ёшия шо сыйлы ерлерде де туруп, ялгъан аллагьлар, оьлгенлени ругьлары булан сёйлейгенлени барын да къурбан этеген ерлерде чанчып оьлтюре ва шонда оланы сюеклерин яллата. Шондан сонг ол Ерусалимге къайтып геле[+].


Пасханы янгыдан башланыву


(2 Тав 35:1, 18-19 )

21Пача халкъгъа:

– Разилешивню китабында язылгъаны йимик, Раббибизге, сизин Аллагьыгъызгъа, багъышлап Пасханы[†] байрамын оьтгеригиз, – деп буюра[+].

22Исрайылгъа башчылыкъ этген дуванчыланы девюрюнден берли Исрайылны пачаларыны ва Ягьудини пачаларыны заманында булай Пасха оьтгерилмеген. 23Тек Ёшия пачаны гьакимлигини он сегизинчи йылында Ерусалимде Раббибизге багъышлангъан Пасха оьтгериле.


Ёшияны гьакимлигини гьакъында

24Ёшия дагъы да оьлюлени ругьлары булан сёйлейгенлени, палчыланы, Ягьудиде ва Ерусалимде табылгъан уьй аллагьланы ва оьзге жиргенч затланы дагъыта. Ол бу ишлени барын да Къанунну талапларын кютмек учун эте. Шо талаплар буса дин къуллукъчу Гьилкия Раббибизни уьюнде тапгъан китапда язылып болгъан[+]. 25Не Ёшиядан алда, не ондан сонг, огъар ошап, ону йимик къаны-жаны, бары гючю булан, Мусаны бютюн Къанунуна гёре, Раббибизни атын тутуп сёйлейгени болмагъан[+].

26Буса да Раббибиз Ягьудиге къабунгъан Оьзюню зор къазапланывун гери урмай. Раббибизни шо къазапланыву Манасса этген бары да ишлер булан байлавлу болгъан[+]. 27Раббибиз булай айта:

– Исрайылны Оьзюмден ари салгъаным йимик, Мен Ягьудини де ари саларман. Мен сайлагъан бу Ерусалим шагьарны ва Мен оьзюню гьакъында: «Мунда Мени макътавлугъум болажакъ», – деп айтгъан ибадатхананы гери уражакъман[+].


Ёшияны оьлюмю


(2 Тав 35:20–36:1 )

28Ёшияны гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатланы ва ол этип гетген ишлени гьакъында айтсакъ, шолар «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар.

29Ёшияны гьакимлигини вакътисинде Мисрини пачасы пиръавун Неко Ашшурну[†] пачасына кёмекге деп Фират оьзенге багъып бара. Ёшия пача ону булан ябушма чыгъа. Тек Ёшиягъа Мегиддода къаршылашгъан Неко ону оьлтюрюп къоя. 30Ёшияны къуллукъчулары, ону сюегин асгерлик атарбагъа да салып, Мегиддодан Ерусалимге гелтире ва ону шондагъы къабурунда гёме. Уьлкени халкъы буса, Ёшияны уланы Юагьазны алып, башына май сюрте ва атасыны орнуна пача этип сала[+].


Юагьаз Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 36:2-4 )

31Юагьаз пача болуп олтургъанда, огъар йигирма уьч йыл болгъан. Ол Ерусалимде уьч ай гьакимлик эте. Ону анасыны аты Гьамутал, ол Ирмияны къызы болгъан. Гьамутал Либнадан чыкъгъан болгъан[+]. 32Юагьаз, оьзюню ата-бабаларына ошап, Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

33Юагьаз Ерусалимде дагъы гьакимлик этмесин деп, пиръавун Неко ону Гьамат деген топуракъны Рибла деген шагьарында бугъавлап къоя. Неко Ягьудиге юз талант гюмюшден ва бир талант[*] алтындан ясакъ сала[+]. 34Пиръавун Ёшияны уланы Эльякимни атасыны орнуна пача этип сала ва атын Ёякъим деген атгъа алышдыра. Юагьазны буса ол Мисриге алып гете. Юагьаз шонда оьле[+]. 35Ёякъим Некогъа ол талап этген чакъы гюмюшню ва алтынны тёлей. Шо мурат булан ол уьлкесине ясакъ сала ва уьлкесини халкъындан, гьар кимни мюлкюн гьисапгъа да алып, гюмюш ва алтын чыгъарып ала.


Ёякъим Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 36:5-8 )

36Ёякъим пача болуп олтургъанда, огъар йигирма беш йыл болгъан. Ол Ерусалимде он бир йыл гьакимлик эте. Ёякъимни анасыны аты Зебудда болгъан. Зебудда Румадан чыкъгъан Педаяны къызы болгъан. 37Ёякъим, бары этеген ишлеринде ата-бабаларына ошап, Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

### 24

1Ёякъимни гьакимлигини вакътисинде Ягьудиге Бабилни[†] пачасы Набугьодоносор чапгъын эте. Ёякъим уьч йылгъа ону табилигине тюше. Тек сонг, гьёкюнюп, Набугьодоносоргъа къаршы башгётере. 2Раббибиз Бабилден, Арамдан, Муапдан ва Аммундан огъар талавурчуланы йиберип тура. Оьзюню къуллукъчулары пайхаммарлардан таба айтгъан каламына гёре, Раббибиз оланы Ягьудини дагъытмакъ учун йибере[+]. 3-4Озокъда, Ягьудиге болгъан бары да бу ишлер Раббибизни буйругъуна гёре бола. Раббибиз бу ишлени Манассаны гюнагьлары, ол этип гетген бары да ишлери ва шолай да ол негьакъ тёкген къан саялы ягьудилилени Оьзюнден ари салмакъ учун эте. Манасса Ерусалимни негьакъ тёгюлген къандан толтуруп къойгъан эди чи дагъы. Раббибиз буса шону гечме сюймеген[+].

5Ёякъимни гьакимлигини вакътисиндеги оьзге агьвалатлар ва ол этип гетген ишлер «Ягьудини пачаларыны таварих китабында» язылып бар. 6Ёякъим ата-бабаларыны ягъына гёчюп парахат бола. Ёякъимни уланы Ёякин атасыны орнуна пача болуп олтура.

7Мисрини пачасы дагъы оьзюню уьлкесинден чыкъмай, неге тюгюл де Бабилни пачасы Мисрини ташгъынындан тутуп, Фират оьзенге ерли ону бары да топуракъларын елей.


Ёякинни есир этив


(2 Тав 36:9-10 )

8Ёякин пача болуп олтургъанда, огъар он сегиз йыл болгъан. Ол Ерусалимде уьч ай гьакимлик эте. Ёякинни анасыны аты Негьушта болгъан. Негьушта Ерусалимден чыкъгъан Элнатанны къызы болгъан. 9Бары этеген ишлеринде атасына ошап, Ёякин Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй.

10Шо заман Бабилни пачасы Набугьодоносорну асгербашчылары, Ерусалимге тербенип шону къамавгъа ала. 11Асгербашчылар Ерусалимни къамавгъа алагъанда, оьзю Набугьодоносор шагьаргъа ювукълаша. 12Ягьудини пачасы Ёякин анасы, ювукълары, асгербашчылары, нёкерлери булан огъар къолгъа бара. Оьзюню гьакимлигини сегизинчи йылында Бабилни пачасы Ёякинни есирликге ала[+]. 13Раббибиз де айтгъаны йимик, Набугьодоносор Раббибизни ибадатханасындан[†] ва пачаны къаласындан бары да хазналаны чыгъарып ала. Ол Исрайылны пачасы Сулейман Раббибизни ибадатханасы учун этген бары да алтын савут-сабаны гесек-гесегин чыгъарып къоя[+]. 14Набугьодоносор Ерусалимдегилени барын да – бары да асгербашчыланы ва асгерчилени, бары да ишчилени ва темир усталаны – умуми санаву он минг адамны есир этип алып гете. Уьлкеде янгыз ярлы халкъны къоя.

15Набугьодоносор Ёякинни Бабилге есир этип алып гете. Ол Ерусалимден пачаны анасын, ону къатынларын, бичилген эргишилерин ва уьлкени гёрмекли адамларын Бабилге алып гете[+]. 16Набугьодоносор дагъы да Бабилге гючлю ва давгъа гьап-гьазир етти минг асгерчиси булангъы бютюн асгерни, минглер булан ишчилени ва темир усталаны гелтире. 17Ол Ёякинни агъаву Маттанияны ону орнуна пача этип сала ва атын Сидкия деген атгъа алышдыра[+].


Сидкия Ягьудини пачасы болуп олтура


(2 Тав 36:11-14; Ирмия 52:1-3 )

18Сидкия пача болуп олтургъанда, огъар йигирма бир йыл болгъан. Ол Ерусалимде он бир йыл гьакимлик эте. Ону анасыны аты Гьамутал болгъан. Гьамутал Либнадан чыкъгъан Ирмияны къызы болгъан[+]. 19Сидкия, бары этеген ишинде атасы Ёакъимге ошап, Раббибизни алдында яманлыкъ этип юрюй. 20Ерусалимлилер ва ягьудилилер Раббибизни шолай къазапландыра чы, Ол гьатта оланы Оьзюню ягъындан къувалап тайдыра. Сидкия Бабилни пачасына къаршы баш гётере.

### 25


Ерусалимни тюп болуву


(2 Тав 36:15-20; Ирмия 39:1-10; 52:4-27 )

1Сидкияны гьакимлигини тогъузунчу йылында, онунчу айны онунчу гюнюнде Бабилни[†] пачасы Набугьодоносор асгери де булан Ерусалимге багъып тербене. Ол Ерусалимни айланасы булан къонушуп токътай ва шагьарны къамав къурулушлар булан къуршавгъа ала[+]. 2Шагьар Сидкияны гьакимлигини он биринчи йылы болгъунча къамавгъа алынгъан кюйде къалып тура.

3Дёртюнчю айны тогъузунчу гюнюнде шагьарда ачлыкъ гючлене, халкъны ашама ашы къалмай. 4Шо заман шагьарны барусунда тешик этиле ва пача асгери де булан шондан таба къача. Бабиллилер, пачаны бавуну къырыйындагъы эки баруну арасындан чыгъып, шагьарны къуршап алгъан буса да, олар шагьардан гече чыгъып гете ва Урдун[†] къолгъа багъып тербене. 5Тек бабиллилени асгери пачаны артындан чыгъа ва Еригьонну къырыйындагъы тюзлюклерде ону артындан ете. Бары асгер, Сидкия пачаны да яп-янгыз къоюп, чачылып гете, 6ону буса туталар. Сидкияны Риблагъа Бабилни пачасыны ягъына гелтирелер ва шонда огъар гьукму чыгъарыла[+]. 7Сидкияны уланларын чанчып оьлтюрелер. Сонг ону гёзлерин де чыгъарып, багъыр бугъавлар да булан бугъавлап, Бабилге элтелер[+].

8Бабилни пачасы Набугьодоносорну гьакимлигини он тогъузунчу йылыны бешинчи айыны еттинчи гюнюнде Бабилни пачасыны къуллукъчусу, пачаны якълавчуларыны башчысы Небузарадан Ерусалимге геле. 9Ол Раббибизни уьюне, пачаны къаласына ва Ерусалимдеги бары да уьйлеге от сала. Ол бары да агьамиятлы биналагъа от сала[+]. 10Пачаны Небузарадан башчылыкъ этеген бабиллилени асгери буса Ерусалимни айланасындагъы бары да баруланы буза. 11Небузарадан Ерусалимде къалгъан адамлар булан бирче оьзге халкъны да, Бабилни пачасыны ягъына къачып чыкъгъанланы да есир этип алып гете. 12Тек пачаны якълавчуларыны башчысы, юзюмлюклерде ва авлакъларда ишлеп болсун деп, уьлкени халкъындан бир-бир ярлыларына тиймей.

13Бабиллилер, Раббибизни ибадатханасындагъы[†] багъыр багъаналаны, ер-ерге алып юрюйген тиревлени, багъыр денгизни[†] уватып, багъырны Бабилге элте[+]. 14Олар дагъы да ибадатханада къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан чараланы, беллени, мелтелени гесмек учунгъу къайчыланы, бошгъапланы ва бары да багъыр савут-сабаны чыгъарып ала[+]. 15Пачаны якълавчуларыны башчысы дагъы да таза алтындан ва гюмюшден этилген бары да затны – яллатып арив ийислер чыгъармакъ учун ва сув себелемек учун пайдаландырылагъан сукараланы – алып гете.

16Сулейман Раббибизни ибадатханасы учун этдирген эки багъанадан, денгизден, ер-ерге алып юрюйген тиревлерден чыкъгъан багъырлар чекме болагъанындан эсе артыкъ болуп чыгъа[+]. 17Гьар багъананы бийиклиги он сегиз тирсек[†][*] геле болгъан. Багъананы багъыр тажыны бийиклиги уьч тирсек[*] геле болгъан. Таж дёгерек айланып багъыр тор ва нар терекни багъыр емишлери булан безендирилген болгъан. Темир тору булангъы бириси багъана да тап шо кюйде болгъан[+].

18Пачаны якълавчуларыны башчысы Серая деген баш дин къуллукъчуну,[†] Сопония деген ондан сонггъу экинчи дин къуллукъчуну ва уьч къапучуну есирликге ала. 19Шагьарда къалып турагъанлардан ол асгерчилеге башчылыкъ этеген бичилген бир эргишини ва пачаны беш ойчусун ала. Пачаны якълавчуларыны башчысы асгерде языв ишлер юрютеген аслу адамны есирликге ала. Шо адам уьлкени халкъын асгерге яза болгъан. Ол дагъы да языв ишлени юрютеген шо адамны шагьарда табылгъан алтмыш адамын есирликге ала. 20Пачаны якълавчуларыны башчысы Небузарадан, оланы барын да алып, Риблагъа Бабилни пачасыны ягъына элте. 21Гьамат топурагъындагъы Риблада Бабилни пачасы олагъа оьлюм жаза берме буйрукъ бере. Ягьудилилер оьзлени топурагъындан шолай чыгъарыла.


Гедалияны оьлтюрюв


(Ирмия 40:7-9; 41:1-3 )

22Бабилни пачасы Набугьодоносор Шапанны уланыны уланы, Агьикамны уланы Гедалияны оьзю Ягьудиде къойгъан халкъны башчысы этип сала[+]. 23Бары да асгербашчылар ва оланы адамлары Бабилни пачасы Гедалияны башчы этип салгъанны эшитгенде, Миспагъа ону ягъына геле. Гелгенлер Нетанияны уланы Исмайыл, Карегьны уланы Ёгьанан, Нетопадан чыкъгъан Тангьуметни уланы Серая, маакалыны уланы Язания ва оланы адамлары болгъан. 24Гедалия олагъа оьзлени де, оланы адамларын да енгежекге ант эте.

– Бабиллилени гёрмеклилеринден къоркъмагъыз, – дей ол. – Уьлкеде ерлешерсиз, Бабилни пачасына къуллукъ этерсиз, бары зат яхшы болажакъ.

25Тек еттинчи айда Элишаманы уланыны уланы, Нетанияны уланы Исмайыл, он адамы да булан гелип, Гедалияны, Миспада ону булангъы ягьудилилени ва бабиллилени оьлтюре. Исмайыл пачаны тухумундан болгъан. 26Шондан сонг бютюн халкъ, гиччи ва уллу чынлары булангъылар, гьалдейлилерден къоркъуп, асгербашчылары да булан Мисриге къачып чыгъа.


Ёякинни азат этив


(Ирмия 52:31-34 )

27Ягьудини пачасы Ёякин есирликге тюшюп отуз еттинчи йыл Эбил-Меродак Бабилни пачасы болуп олтура. Ол Ягьудини пачасы Ёякинни он экинчи айны йигирма еттинчи гюнюнде зиндандан чыгъара[+]. 28Эбил-Меродак Ёякин булан достуна йимик сёйлей. Ол Ёякинни ону булан Бабилде болгъан бары да пачалардан оьр сала. 29Ёякин оьзюню зинданда гийген опуракъларын алышдыра ва къалгъан оьмюрюню ичинде пачаны тепсисинде олтуруп ашай. 30Гьар гюн сайын пача даим ону яшавлукъ этмек учун тарыкълы болагъан затлар булан таъмин этип тура.

## Сёзлюк (Пачаланы китаплары)

### Сёзлюк (Пачаланы китаплары)

Сёзлюк (Пачаланы китаплары)


А

Б

Г

Д

Ё

И

К

Л

М

П

Р

С

Т

У

Ч

Э

Я


СЁЗЛЮК

### Ай янгырывну байрамы

Ай янгырывну байрамы (Новолуние) – янгы айны башланыву булан байлавлу байрам. Бырынгъы ягьудилилер, оьзлени хоншулары да йимик, ай рузнамасы булан пайдалангъан. Янгы ай тувгъан мюгьлет айны башы деп гьисаплангъан.

### Арамлылар

Арамлылар (Арамеи) – семит къавумланы бир гюбю. Бизин девюрден алдагъы II минг йылны ахырында – I минг йылны башында арамлылар Месопотамияда ва Сирияда генг кюйде орунлашгъан.

### Астарта

Астарта – гьашыкълыкъны ва тюшюмню аллагьы (бир-бирде огъар Баалны къатыны гьисапда гьюрмет этилеген болма да ярай). Бырынгъы Ювукъ Гюнтувушдагъы Сайдан шогъар сужда этилеген инг де агьамиятлы марказ болгъан (тенглешдиригиз: 3-нчю Пачалар 11:5, 33; 4-нчю Пачалар 23:13).

### Ашера

Ашера – Сирияда ва Паластинде оьзюне сужда къылыв яйылгъан аллагь. Эсги Разилешив шагьатлыкъ этегени йимик, Ашерагъа гьюрмет этив Исрайылда да яйылгъан болгъан (3-нчю Пачалар 15:13; 18:19; 4-нчю Пачалар 21:7; 23:4, 6-7). Эсги Разилешивде Ашерагъа багъышлангъан тереклени (неде, болма ярай, агъач багъаналаны) гьакъында кёп айтыла; шолагъа да Ашера деп айтылгъан.

### Ашшур

Ашшур (Ассирия) – Месопотамияны темиркъазыгъындагъы пачалыкъ. Бизин девюрден алдагъы VIII асруну артдагъы отуз йылларында Ашшур Исрайылны, Ягьудини ва Паластинни оьзге пачалыкъларын елеген. Ашшурлулар Исрайылны халкъын ва Ягьудини халкъыны бир пайын есир этип алып гетген.

### Баал

Баал (Ваал) – телиянгурну аллагьы. Паластинни топурагъында Баалгъа сужда къылыв бырынгъы девюрлерден тутуп юрюлген. 3-нчю Пачаларда (16:31-32) Исрайылны пачасы Агьап Баалгъа айрыча гьюрмет этегенликни огъар сайданлы къатыныны таъсир этивюнден таба англатма бола. Эсги Разилешивню китапларында исрайыллылар «Раббибизни къойгъанлыгъы» ва «Баалгъа къуллукъ этегени» учун даим айыпгъа тутула.

### Бабил

Бабил (Вавилон) – Къыбла Месопотамияны аслу шагьары. Бизин девюрден алдагъы VII асруну ахырында Бабил оьзюню ичине бютюн Месопотамия, Сирия ва Паластин гиреген пачалыкъны тахшагьары бола. Ягьудили пачалар оьзлени харлысызлыгъын якълама къарагъанда, бабилли асгерлер Ерусалимни дагъыта (бизин девюрден алдагъы 586-нчы йылда). Бабил Сыйлы Язывларда дюньядагъы яманлыкъны белгиси гьисапда мердешленип геле.

### Багъыр денгиз

Багъыр денгиз (Медное море) – ичинде суву булангъы зор уллу дёгерек чапчакъ; шонда дин къуллукъчулар жувуна болгъан. Багъыр денгизни генги 5 метрге ювукъ болгъан; шо Ибадатхананы абзарында ерлешдирилген. Багъырдан этилген 12 бугъа денгизни тиревлери гьисапда къоллангъан.

### Бат

Бат – сувлу затны оьлчевю, 39 литрге ювукъ.

### Гелгинчи

Гелгинчи (Переселенец) – ят уьлкеден чыгъып, исрайыллыланы арасында яшайгъан адам. Мусаны Къанунуна гёре, гелгинчилер, оьзге исрайыллылар булан бир тенг кюйде, Раббибизге аминлигин сакълама, Къанунну гёрсетивлерин кютме, бары да халкъ булан бирче дин байрамланы ва сонгугюнлени оьтгерме герек болгъан. Къанун гелгинчилени къыйыкъсытывлардан ва ихтиярларындан магьрюм этивден якълагъан, неге тюгюл исрайыллылар оьзлер де Мисриде гелгинчилер болгъан.

### Дин къуллукъчу

Дин къуллукъчу (Священник) – Раббибизге къуллукъ этеген адам. Тавратгъа гёре, янгыз Гьарунну наслуларыны Раббибизни дин къуллукъчулары болма ихтияры бар.

### Ёлугъув чатыр

Ёлугъув чатыр (Шатер Встречи) – Тавратгъа гёре, оьзюн ер-ерге алып юрюйген сыйлы чатыр. Раббибиз Муса булан ёлукъгъанда ва Аллагьгъа къуллукъ этивню вакътисинде шону ичинде бола. Чатырны къурулагъан кюю Чыгъышны китабында тындырыкълы кюйде суратлангъан.

### Ибадатхана

Ибадатхана (Храм) – Ерусалимде Раббибиз учун этилген Ибадатхана. Шону инг башлап Сулейман пача къургъан. Биринчи Ибадатхана бабиллилер чапгъын этгенче тургъан ва шону бизин девюрден алдагъы 587–586 йылларда Бабилни пачасы Набугьодоносор бузгъан. Сулейманны Ибадатханасыны тындырыкълы суратланыву 3-нчю Пачаларда 6:2–7:51 (янаша суратланыву 2-нчи Таварихлерде 3) бериле. Бизин девюрден алдагъы 536-нчы йылда Бабил есирлиги тамамлангъан сонг, Фарс пачалыкъны Кир пачасы ягьудидилеге бабиллилер бузгъан Ибадатхананы янгыдан къурма ихтияр бере.

### Каруб

Каруб (Херувим) – Раббибизге къуллукъ этеген, ажайып гючю булангъы жанлар. Ерусалимдеги Ибадатханада агъачдан этилип, алтын варакъ берилген эки каруб сыйлыланы да сыйлы еринде эретургъан болгъан (3-нчю Пачалар 6:23-28); карубланы суратлары тамлардагъы ва эшиклердеги накъышланы бир бёлюгю болуп токътагъан (3-нчю Пачалар 6:29-35). Къарагъанда, бырынгъы исрайыллылар карубланы аслу гьалда къанатлы жанланы (бугъаланы, арсланланы неде къаракъушланы) келпетинде гёз алдына гелтирген.

### Кёклердеги къудрат

Кёклердеги къудрат (Небесное воинство) – «Кёклени пачасы» гьисапдагъы Раббибизни асгери Эсги Разилешивде шолай суратлана. 3-нчю Пачаларда (22:19) айланасында «Кёклердеги къудраты» булангъы Аллагь тахда олтургъан кююне тергев беригиз. Аллагьны «Къудратланы Раббиси» деген даимги аты шондан амалгъа геле.

### Къавум

Къавум (Колено, племя) – Исрайылда тухум булан байлавлу инг де уллу оьлчев. Гьар тухум Якъубну бир уланыны атын юрюте. Савлай исрайыллы халкъ 12 къавумдан амалгъа гелген: Рубим, Симон, Леви, Ягьуда, Иссакар, Забулун, Юсуп, Буньямин, Дан, Непталим, Гат, Ашир. Кёбюсю ерлерде Юсупну къавуму ону эки уланындан – Манассадан ва Эпрайимден – таба гёрсетилген. Ваъда этилген Топуракъны елеген сонг, Левини тухумундан къайры, гьар исрайыллы къавумгъа оьз пайы гёрсетилген. Левини тухуму буса кютеген дин къуллугъу учун аш-сувну оьзге исрайыллылардан алма тарыкъ болгъан. Сулейман пача гечинген сонг, Исрайылны бирикген пачалыгъы экиге бёлюнген: Темиркъазыкъдагъы пачалыкъгъа – Исрайылгъа ва Къыбладагъы пачалыкъгъа – Ягьудиге. Къыбладагъы пачалыкъны (Ягьудини) ичине эки къавум гирген – Ягьуди ва Буньямин, Темиркъазыкъдагъы пачалыкъны ичине буса къалгъан он къавум гирген. Темиркъазыкъдагъы он да къавумну ашшурлулар есир этип алып гетген ва олар Ашшур пачалыкъны топуракъларында тас болгъан.

### Къурбан

Къурбан (Жертва) – Эсги Разилешивню сужда къылыв мердешинде къурбан этив булан байлавлу адат аслу ерни тута. Къурбанлыкъ ва буйрукъланы кютюв Аллагьны ва инсанны арасындагъы байлавлукъну уьзюлме къоймагъан кюйде сакълай. Эсги Разилешивде къурбанланы кёп тюрлюлери эсгериле.

### Къурбанлыкъны салагъан ер

Къурбанлыкъны салагъан ер (Жертвенник) – къурбан этилеген гьайванлар, сурсатлар неде арив ийисли затлар салынып яллатылагъан ер. Къурбанлыкъны салагъан ерни мююшлерини учлары чыкъгъан болгъан, шолагъа мююзлер деп айтылгъан.

### Левилилер

Левилилер (Левиты) – Якъубну-Исрайылны уьчюнчю уланы Левини наслулары. Раббибиз левилилени Оьзюню Сыйлы еринде къуллукъ этмек учун айырып алгъан.

### Муъжизат

Муъжизат (Знамение) – Аллагьны къудратына шагьатлыкъ этеген табиатны аламатларына неде инсанланы ишлерине Сыйлы Язывларда шолай айтыла.

### Пасха

Пасха – Исрайылны халкъыны инг аслу байрамларындан бириси; ягьудилилени Мисриден чыкъгъанлыгъын эсге сала.

### Пилистимлилер

Пилистимлилер (Филистимляне) – бизин девюрден алдагъы XIII–XII асруларда оьзлеге «денгизни халкълары» деп айтылагъан халкъланы гёчеген девюрюнде Паластинни къыбла-гюнбатышында ерлешип токъташгъан халкъ. Шо халкъ багъыр асруну ахырында Бырынгъы Гюнтувушдагъы бир нече пачалыкъны дагъытгъан. Амосну (9:7 ) ва Иеремияны (9:7 ) китапларына гёре, пилистимлилени ватаны Каптор (демек, Крит неде Кипр) болгъан.

### Разилешив

Разилешив (Договор) – Эсги Разилешивдеги кюрчю маънасы булангъы англав, Аллагьны инсанлар булангъы разилешивю. Инсанлар оьзлеге Аллагьгъа амин болуп яшамакъны борч этип алгъан, Ол буса инсанланы Оьзюню якълавуна алгъан.

### Сандыкъ

Сандыкъ (Ковчег) – Исрайылны халкъыны инг де аслу сыйлы алатына Эсги Разилешивде шолай айтыла. Аллагь исрайыллылар булан этген разилешив сандыкъгъа язылып салынгъан болгъан.

### Сонгугюн

Сонгугюн (Суббота) – Аллагьгъа багъышлангъан, ял алагъан гюн. Сонгугюн инсанлар Къанунну уьйренив булан машгъул болма ва шолай да ял алма ва шатланма тарыкъ болгъан. Сонгугюн ишлемек гери урулгъан.

### Сыйлы ерлер

Сыйлы ерлер (Высоты) – ялгъан аллагьгъа сужда къылагъан ер. Пачаланы китапларында ва Эсги Разилешивню оьзге китапларында бу сёз тагъымны инкарлыкъ ренки бар, неге тюгюл ерли сыйлы ерлер биргине-бир герти Ибадатханагъа – Ерусалимдеги «Раббизни уьюне» – къаршы салына.

### Сыйлыланы да Сыйлы ери

Сыйлыланы да Сыйлы ери (Святое святых) – Сыйлы чатырны ва Ерусалимдеги Ибадатхананы инг де сыйлы, ичиндеги ери. Разилешивню сандыгъы тап шонда, эки карубну къанатларыны тюбюне салынгъан болгъан.

### Таш къангалар

Таш къангалар (Скрижали) – Раббибиз Оьзюню он буйругъун къазып язгъан эки таш такъта.

### Терапим

Терапим (Терафимы) – уьйлердеги ялгъан аллагьланы неде, болма ярай, оьлген ата-бабаланы айтардай уллу тюгюл таш суратлары. 1-нчи Пачаларда (19:13-16), китапгъа гёре, «терапим» деген сёз инсанны бийиклигиндеги таш суратны англата. Бир-бир китапларда терапимлер, пал салывну бир къайдасы гьисапда, чакъырылагъаны эсгериле (Иезекиил 21:21; Закарья 10:2 ). 4-нчю Пачалагъа (23:24) гёре, Ёшия пача терапимлени, ялгъан аллагьлар, халмажчылыкъ ва «Ягьудада булан Ерусалимде алда болгъан оьзге жиргенчликлер» булан бирче гери ургъан болгъан.

### Тирсек

Тирсек (Локоть) – Сыйлы Язывларда ёлугъагъан узунлукъ булан байлавлу аслу оьлчев, ёрукъ гьисапда 45 сантиметрге ювукъ.

### Урдун

Урдун (Иордан) – Паластинни аслу оьзени. Шо оьзен, Гьармун тавдан баш алып, Оьлю денгизге тёгюле. Йылны кёбюсю вакътисинде Ёрдан генг болмай (30 метрден генг тюгюл) ва терен болмай, тек ону агъымы чалт ва ёлу айланч.

### Урим ва Туммим

Урим ва Туммим (Урим и Туммим) – бу алатлар Сыйлы Язывланы бир еринде де суратланмай, тек дин къуллукъчу оьзюню бир-бир суалларына Аллагьдан жавап алагъан алат гьисапда бир нече керен эсгериле. Шолар нечик буса да бир чёп салмакъ учун къолланагъан, дин къуллукъчу оьзюню дин опурагъындан чыгъарагъан алатлар болгъан.

### Чатыр

Чатыр (Скиния) – исрайыллыланы дангылда макансыз айланагъан вакътисиндеги ер-ерге алып юрюйген Сыйлы чатыры. Къара: Ёлугъув чатыр.

### Эпот

Эпот (Эфод) – Бу сёз Эсги Разилешивню гьар тюрлю китапларында башгъа-башгъа маъналарда къоллана. Чыгъышны ва Левилилени китапларында эпот – баш дин къуллукъчуну айрыча гийимлеринден бириси; шону ондан къайры биревге де гийме яратылмай. Баш дин къуллукъчуну гийиминде эпотну къырыйында тёш дорба да бола, шону ичине пал салмакъ учун къолланагъан урим ва туммим салына (Раббибизден «гёрсетивлер алмакъ» учун). Пачаланы китапларында эпотну эки тайпасы ёлугъа: «кетен эпот» (гийимни бир тайпасы) ва шо сёз англатагъан сужда къылагъан бир алат. Шолай эпотну «гиймей», шону «гелтире» неде «оьрге чюе» (1-нчи Пачалар 14:3; 23:6, 9; 30:7). 1-нчи Пачаларда (2:28) «эпотну оьрге чюймек» – къурбан этив ва арив ийислер чыгъарыв булан бирче дин къуллукъчу этеген инг агьамиятлы ишлени бириси. Бир нече ерде эпот пал салмакъ учун къолланагъаны эсгериле – 1-нчи Пачалар 23:9-12; 30:7-8; дагъы да къара: 1-нчи Пачалар 14:36-37, 40-42. 1-нчи Пачаларда (21:9) Агьималик Давутгъа Жалутну къылычын эпотну артындан излеме таклиф эте (шолайлыкъда, эпот сыйлы ерде эретургъан болгъан деп ёрала). Пачаланы китапларында эсгерилеген «кетен эпот» – дин къуллукъчуланы гийими. Сыйлы ерде къуллукъ этеген Шамуйыл шону гие болгъан (1-нчи Пачалар 2:18). Давут Разилешивню сандыгъын Ерусалимге чыгъарагъанда, кетен эпотну гийген (2-нчи Пачалар 6:14).

### Яллатып этилеген къурбанлар

Яллатып этилеген къурбанлар (Всесожжение) – къурбан этивню бир къайдасы. Къурбан этивню бу къайдасына гёре, оьлтюрюлген гьайван бютюнлей Аллагьгъа тапшурула: гьайван къурбан этеген ерге салынып, савлай, бир гесеги де къалмагъан кюйде, яллатыла. Яллатып этилеген къурбанлар Эсги Разилешивде эсгерилеген къурбан этивлени инг де агьамиятлыларындан санала.

## Карталар (Пачаланы китаплары)

Карталар (Пачаланы китаплары)

Ай янгырывну байрамы (Новолуние) – янгы айны башланыву булан байлавлу байрам. Бырынгъы ягьудилилер, оьзлени хоншулары да йимик, ай рузнамасы булан пайдалангъан. Янгы ай тувгъан мюгьлет айны башы деп гьисаплангъан.

Арамлылар (Арамеи) – семит къавумланы бир гюбю. Бизин девюрден алдагъы II минг йылны ахырында – I минг йылны башында арамлылар Месопотамияда ва Сирияда генг кюйде орунлашгъан.

Астарта – гьашыкълыкъны ва тюшюмню аллагьы (бир-бирде огъар Баалны къатыны гьисапда гьюрмет этилеген болма да ярай). Бырынгъы Ювукъ Гюнтувушдагъы Сайдан шогъар сужда этилеген инг де агьамиятлы марказ болгъан (тенглешдиригиз: 3-нчю Пачалар 11:5, 33; 4-нчю Пачалар 23:13).

Ашера – Сирияда ва Паластинде оьзюне сужда къылыв яйылгъан аллагь. Эсги Разилешив шагьатлыкъ этегени йимик, Ашерагъа гьюрмет этив Исрайылда да яйылгъан болгъан (3-нчю Пачалар 15:13; 18:19; 4-нчю Пачалар 21:7; 23:4, 6-7). Эсги Разилешивде Ашерагъа багъышлангъан тереклени (неде, болма ярай, агъач багъаналаны) гьакъында кёп айтыла; шолагъа да Ашера деп айтылгъан.

Ашшур (Ассирия) – Месопотамияны темиркъазыгъындагъы пачалыкъ. Бизин девюрден алдагъы VIII асруну артдагъы отуз йылларында Ашшур Исрайылны, Ягьудини ва Паластинни оьзге пачалыкъларын елеген. Ашшурлулар Исрайылны халкъын ва Ягьудини халкъыны бир пайын есир этип алып гетген.

Баал (Ваал) – телиянгурну аллагьы. Паластинни топурагъында Баалгъа сужда къылыв бырынгъы девюрлерден тутуп юрюлген. 3-нчю Пачаларда (16:31-32) Исрайылны пачасы Агьап Баалгъа айрыча гьюрмет этегенликни огъар сайданлы къатыныны таъсир этивюнден таба англатма бола. Эсги Разилешивню китапларында исрайыллылар «Раббибизни къойгъанлыгъы» ва «Баалгъа къуллукъ этегени» учун даим айыпгъа тутула.

Бабил (Вавилон) – Къыбла Месопотамияны аслу шагьары. Бизин девюрден алдагъы VII асруну ахырында Бабил оьзюню ичине бютюн Месопотамия, Сирия ва Паластин гиреген пачалыкъны тахшагьары бола. Ягьудили пачалар оьзлени харлысызлыгъын якълама къарагъанда, бабилли асгерлер Ерусалимни дагъыта (бизин девюрден алдагъы 586-нчы йылда). Бабил Сыйлы Язывларда дюньядагъы яманлыкъны белгиси гьисапда мердешленип геле.

Багъыр денгиз (Медное море) – ичинде суву булангъы зор уллу дёгерек чапчакъ; шонда дин къуллукъчулар жувуна болгъан. Багъыр денгизни генги 5 метрге ювукъ болгъан; шо Ибадатхананы абзарында ерлешдирилген. Багъырдан этилген 12 бугъа денгизни тиревлери гьисапда къоллангъан.

Бат – сувлу затны оьлчевю, 39 литрге ювукъ.

Гелгинчи (Переселенец) – ят уьлкеден чыгъып, исрайыллыланы арасында яшайгъан адам. Мусаны Къанунуна гёре, гелгинчилер, оьзге исрайыллылар булан бир тенг кюйде, Раббибизге аминлигин сакълама, Къанунну гёрсетивлерин кютме, бары да халкъ булан бирче дин байрамланы ва сонгугюнлени оьтгерме герек болгъан. Къанун гелгинчилени къыйыкъсытывлардан ва ихтиярларындан магьрюм этивден якълагъан, неге тюгюл исрайыллылар оьзлер де Мисриде гелгинчилер болгъан.

Дин къуллукъчу (Священник) – Раббибизге къуллукъ этеген адам. Тавратгъа гёре, янгыз Гьарунну наслуларыны Раббибизни дин къуллукъчулары болма ихтияры бар.

Ёлугъув чатыр (Шатер Встречи) – Тавратгъа гёре, оьзюн ер-ерге алып юрюйген сыйлы чатыр. Раббибиз Муса булан ёлукъгъанда ва Аллагьгъа къуллукъ этивню вакътисинде шону ичинде бола. Чатырны къурулагъан кюю Чыгъышны китабында тындырыкълы кюйде суратлангъан.

Ибадатхана (Храм) – Ерусалимде Раббибиз учун этилген Ибадатхана. Шону инг башлап Сулейман пача къургъан. Биринчи Ибадатхана бабиллилер чапгъын этгенче тургъан ва шону бизин девюрден алдагъы 587–586 йылларда Бабилни пачасы Набугьодоносор бузгъан. Сулейманны Ибадатханасыны тындырыкълы суратланыву 3-нчю Пачаларда 6:2–7:51 (янаша суратланыву 2-нчи Таварихлерде 3) бериле. Бизин девюрден алдагъы 536-нчы йылда Бабил есирлиги тамамлангъан сонг, Фарс пачалыкъны Кир пачасы ягьудидилеге бабиллилер бузгъан Ибадатхананы янгыдан къурма ихтияр бере.

Каруб (Херувим) – Раббибизге къуллукъ этеген, ажайып гючю булангъы жанлар. Ерусалимдеги Ибадатханада агъачдан этилип, алтын варакъ берилген эки каруб сыйлыланы да сыйлы еринде эретургъан болгъан (3-нчю Пачалар 6:23-28); карубланы суратлары тамлардагъы ва эшиклердеги накъышланы бир бёлюгю болуп токътагъан (3-нчю Пачалар 6:29-35). Къарагъанда, бырынгъы исрайыллылар карубланы аслу гьалда къанатлы жанланы (бугъаланы, арсланланы неде къаракъушланы) келпетинде гёз алдына гелтирген.

Къавум (Колено, племя) – Исрайылда тухум булан байлавлу инг де уллу оьлчев. Гьар тухум Якъубну бир уланыны атын юрюте. Савлай исрайыллы халкъ 12 къавумдан амалгъа гелген: Рубим, Симон, Леви, Ягьуда, Иссакар, Забулун, Юсуп, Буньямин, Дан, Непталим, Гат, Ашир. Кёбюсю ерлерде Юсупну къавуму ону эки уланындан – Манассадан ва Эпрайимден – таба гёрсетилген. Ваъда этилген Топуракъны елеген сонг, Левини тухумундан къайры, гьар исрайыллы къавумгъа оьз пайы гёрсетилген. Левини тухуму буса кютеген дин къуллугъу учун аш-сувну оьзге исрайыллылардан алма тарыкъ болгъан. Сулейман пача гечинген сонг, Исрайылны бирикген пачалыгъы экиге бёлюнген: Темиркъазыкъдагъы пачалыкъгъа – Исрайылгъа ва Къыбладагъы пачалыкъгъа – Ягьудиге. Къыбладагъы пачалыкъны (Ягьудини) ичине эки къавум гирген – Ягьуди ва Буньямин, Темиркъазыкъдагъы пачалыкъны ичине буса къалгъан он къавум гирген. Темиркъазыкъдагъы он да къавумну ашшурлулар есир этип алып гетген ва олар Ашшур пачалыкъны топуракъларында тас болгъан.

Къурбан (Жертва) – Эсги Разилешивню сужда къылыв мердешинде къурбан этив булан байлавлу адат аслу ерни тута. Къурбанлыкъ ва буйрукъланы кютюв Аллагьны ва инсанны арасындагъы байлавлукъну уьзюлме къоймагъан кюйде сакълай. Эсги Разилешивде къурбанланы кёп тюрлюлери эсгериле.

Къурбанлыкъны салагъан ер (Жертвенник) – къурбан этилеген гьайванлар, сурсатлар неде арив ийисли затлар салынып яллатылагъан ер. Къурбанлыкъны салагъан ерни мююшлерини учлары чыкъгъан болгъан, шолагъа мююзлер деп айтылгъан.

Левилилер (Левиты) – Якъубну-Исрайылны уьчюнчю уланы Левини наслулары. Раббибиз левилилени Оьзюню Сыйлы еринде къуллукъ этмек учун айырып алгъан.

Муъжизат (Знамение) – Аллагьны къудратына шагьатлыкъ этеген табиатны аламатларына неде инсанланы ишлерине Сыйлы Язывларда шолай айтыла.

Пасха – Исрайылны халкъыны инг аслу байрамларындан бириси; ягьудилилени Мисриден чыкъгъанлыгъын эсге сала.

Пилистимлилер (Филистимляне) – бизин девюрден алдагъы XIII–XII асруларда оьзлеге «денгизни халкълары» деп айтылагъан халкъланы гёчеген девюрюнде Паластинни къыбла-гюнбатышында ерлешип токъташгъан халкъ. Шо халкъ багъыр асруну ахырында Бырынгъы Гюнтувушдагъы бир нече пачалыкъны дагъытгъан. Амосну (9:7 ) ва Иеремияны (9:7 ) китапларына гёре, пилистимлилени ватаны Каптор (демек, Крит неде Кипр) болгъан.

Разилешив (Договор) – Эсги Разилешивдеги кюрчю маънасы булангъы англав, Аллагьны инсанлар булангъы разилешивю. Инсанлар оьзлеге Аллагьгъа амин болуп яшамакъны борч этип алгъан, Ол буса инсанланы Оьзюню якълавуна алгъан.

Сандыкъ (Ковчег) – Исрайылны халкъыны инг де аслу сыйлы алатына Эсги Разилешивде шолай айтыла. Аллагь исрайыллылар булан этген разилешив сандыкъгъа язылып салынгъан болгъан.

Сонгугюн (Суббота) – Аллагьгъа багъышлангъан, ял алагъан гюн. Сонгугюн инсанлар Къанунну уьйренив булан машгъул болма ва шолай да ял алма ва шатланма тарыкъ болгъан. Сонгугюн ишлемек гери урулгъан.

Сыйлы ерлер (Высоты) – ялгъан аллагьгъа сужда къылагъан ер. Пачаланы китапларында ва Эсги Разилешивню оьзге китапларында бу сёз тагъымны инкарлыкъ ренки бар, неге тюгюл ерли сыйлы ерлер биргине-бир герти Ибадатханагъа – Ерусалимдеги «Раббизни уьюне» – къаршы салына.

Сыйлыланы да Сыйлы ери (Святое святых) – Сыйлы чатырны ва Ерусалимдеги Ибадатхананы инг де сыйлы, ичиндеги ери. Разилешивню сандыгъы тап шонда, эки карубну къанатларыны тюбюне салынгъан болгъан.

Терапим (Терафимы) – уьйлердеги ялгъан аллагьланы неде, болма ярай, оьлген ата-бабаланы айтардай уллу тюгюл таш суратлары. 1-нчи Пачаларда (19:13-16), китапгъа гёре, «терапим» деген сёз инсанны бийиклигиндеги таш суратны англата. Бир-бир китапларда терапимлер, пал салывну бир къайдасы гьисапда, чакъырылагъаны эсгериле (Иезекиил 21:21; Закарья 10:2 ). 4-нчю Пачалагъа (23:24) гёре, Ёшия пача терапимлени, ялгъан аллагьлар, халмажчылыкъ ва «Ягьудада булан Ерусалимде алда болгъан оьзге жиргенчликлер» булан бирче гери ургъан болгъан.

Тирсек (Локоть) – Сыйлы Язывларда ёлугъагъан узунлукъ булан байлавлу аслу оьлчев, ёрукъ гьисапда 45 сантиметрге ювукъ.

Урдун (Иордан) – Паластинни аслу оьзени. Шо оьзен, Гьармун тавдан баш алып, Оьлю денгизге тёгюле. Йылны кёбюсю вакътисинде Ёрдан генг болмай (30 метрден генг тюгюл) ва терен болмай, тек ону агъымы чалт ва ёлу айланч.

Чатыр (Скиния) – исрайыллыланы дангылда макансыз айланагъан вакътисиндеги ер-ерге алып юрюйген Сыйлы чатыры. Къара: Ёлугъув чатыр.

Эпот (Эфод) – Бу сёз Эсги Разилешивню гьар тюрлю китапларында башгъа-башгъа маъналарда къоллана. Чыгъышны ва Левилилени китапларында эпот – баш дин къуллукъчуну айрыча гийимлеринден бириси; шону ондан къайры биревге де гийме яратылмай. Баш дин къуллукъчуну гийиминде эпотну къырыйында тёш дорба да бола, шону ичине пал салмакъ учун къолланагъан урим ва туммим салына (Раббибизден «гёрсетивлер алмакъ» учун). Пачаланы китапларында эпотну эки тайпасы ёлугъа: «кетен эпот» (гийимни бир тайпасы) ва шо сёз англатагъан сужда къылагъан бир алат. Шолай эпотну «гиймей», шону «гелтире» неде «оьрге чюе» (1-нчи Пачалар 14:3; 23:6, 9; 30:7). 1-нчи Пачаларда (2:28) «эпотну оьрге чюймек» – къурбан этив ва арив ийислер чыгъарыв булан бирче дин къуллукъчу этеген инг агьамиятлы ишлени бириси. Бир нече ерде эпот пал салмакъ учун къолланагъаны эсгериле – 1-нчи Пачалар 23:9-12; 30:7-8; дагъы да къара: 1-нчи Пачалар 14:36-37, 40-42. 1-нчи Пачаларда (21:9) Агьималик Давутгъа Жалутну къылычын эпотну артындан излеме таклиф эте (шолайлыкъда, эпот сыйлы ерде эретургъан болгъан деп ёрала). Пачаланы китапларында эсгерилеген «кетен эпот» – дин къуллукъчуланы гийими. Сыйлы ерде къуллукъ этеген Шамуйыл шону гие болгъан (1-нчи Пачалар 2:18). Давут Разилешивню сандыгъын Ерусалимге чыгъарагъанда, кетен эпотну гийген (2-нчи Пачалар 6:14).

Яллатып этилеген къурбанлар (Всесожжение) – къурбан этивню бир къайдасы. Къурбан этивню бу къайдасына гёре, оьлтюрюлген гьайван бютюнлей Аллагьгъа тапшурула: гьайван къурбан этеген ерге салынып, савлай, бир гесеги де къалмагъан кюйде, яллатыла. Яллатып этилеген къурбанлар Эсги Разилешивде эсгерилеген къурбан этивлени инг де агьамиятлыларындан санала.

* 1:1Раматайым-Сопим – Ерусалимден 35 чакъырым темиркъазыкъ-гюнбатышгъа багъып ерлешген шагьар.

+ 1:3 Чыгъ 23:15, Такр 12:5-7

+ 1:4 Такр 12:17-18

+ 1:9 1 Пач 12:7, 1 Пач 15:20

* 1:11Ону башына бир заманда да деллек де тиймежек эди – назорлулукъну, демек инсанны Аллагьгъа тапшурувну талапларыны бириси шолай болгъан.

+ 1:11 Яр 28:20

* 1:19Рама – Раматайым-Сопим шагьарны башгъа аты; 1:1-нчи аятгъа берилген баянлыкъгъа да къара.

* 1:20Шамуйыл – ягьудиче бу атны «Аллагьдан тилеп алынгъан» деп англама бола.

+ 2:1 Лкъ 1:46-55, Заб 33:3

+ 2:2 Чыгъ 15:11, Такр 32:31

+ 2:4 Заб 36:15, Заб 75:4

+ 2:5 Заб 67:7, Заб 112:9,

+ 2:6 Такр 32:39

+ 2:7 Аюб 5:11, Заб 74:8

+ 2:8 Заб 106:41, Заб 112:7, Аюб 36:7, Заб 112:7-8, Аюб 38:6, Айт 8:29, Заб 23:2, Заб 101:26, Заб 103:5

+ 2:9 Заб 90:11, Айт 2:8, Айт 4:19,

+ 2:10 1 Пач 7:10, Заб 17:14, Заб 95:13

+ 2:12 Такр 13:13

+ 2:16 Лев 3:16-17, Лев 7:25

* 2:18Эпот – мунда эпот – дин къуллукъчуланы уьст гийимини аты.

+ 2:22 Чыгъ 38:8

+ 2:26 Лкъ 2:52

+ 2:27 3 Пач 13:1, Чыгъ 4:14, Чыгъ 4:27

+ 2:28 Чыгъ 28:1, Сан 18:8-19

+ 2:30 Чыгъ 27:21, Айт 4:8,

+ 2:31 3 Пач 2:27

+ 2:34 1 Пач 4:11

+ 2:35 3 Пач 2:35

+ 3:1 Заб 73:9, Айт 29:18,

+ 3:11 4 Пач 21:12,

+ 3:18 2 Пач 10:12, 2 Пач 15:26

+ 3:19 1 Пач 9:6

* 4:1Пилистимлилер – денгизни халкъларыны (бизин девюрден XIII – XII-нчи асрулардан алъякъда) чапгъыныны заманларындан тутуп Паластинни къыбла-гюнбатышында яшагъан халкъ. Амос пайхаммарны китабына гёре (9:7), пилистимлилени ватаны Каптор, демек Крит болгъан.

+ 4:4 Чыгъ 25:22

+ 4:11 1 Пач 2:34

* 4:12Буньямин – Якъубну гиччиси уланы, Исрайылны шолай аты булангъы къавумуну ата-бабасы.

+ 4:15 3 Пач 14:4

+ 4:20 Яр 35:17

* 4:21Икабот – тувра «макътавсуз» деген маънаны бере.

+ 4:22 Заб 77:61

+ 6:3 Лев 5:15, Лев 5:16

+ 6:6 Чыгъ 8:15, Чыгъ 8:32, Чыгъ 12:31

+ 6:7 Сан 19:2, Такр 21:3

+ 6:19 Чыгъ 19:21, Сан 4:20

+ 7:1 2 Пач 6:3,

+ 7:3 Такр 30:1-10, 3 Пач 8:48,

* 7:5Миспа – Ерусалимден 12 чакъырым темиркъазыкъгъа багъып ерлешген агьамиятлы шагьар.

+ 7:6 2 Пач 14:14, 2 Пач 23:16,

+ 7:9 Заб 98:6

+ 7:10 1 Пач 2:10, Заб 17:15

* 7:12Эбен-Езер – ягьудиче «Кёмекни Ташы» деп англама бола.

+ 7:12 Яр 28:18, Яр 35:14,

* 7:16Гилгал – исрайыллыланы Еригьондан гюнтувушгъа багъып, Паластиндеги биринчи сыйлы ери болгъан топуракъ.

+ 8:3 Чыгъ 23:8, Такр 16:19

+ 8:5 Такр 17:14,

+ 8:11 Такр 17:16-20, 1 Пач 14:52

+ 8:14 3 Пач 21:1-16

+ 8:18 Айт 1:28,

+ 9:1 1 Пач 14:51,

+ 9:4 4 Пач 4:42

+ 9:6 1 Пач 3:19

+ 9:12 3 Пач 3:2

+ 9:16 Чыгъ 2:24-25, Чыгъ 3:9

* 9:24Ашбаз, савлай бутну да гелтирип – Шаулгъа къурбангъа союлгъан гьайванны оьзюн дин къуллукъчулар ашама герек гесеги таклиф этилген. Шоллукъда Шаулну оьзтёречелиги, ону Аллагь булан байлавлугъу барлыгъы токъташдырыла болгъан.

+ 10:1 1 Пач 9:16, 1 Пач 16:13, 2 Пач 2:4, 3 Пач 1:34, 4 Пач 9:3

+ 10:2 Яр 35:19

+ 10:10 Сан 24:2

+ 10:12 1 Пач 19:24

+ 10:24 2 Пач 16:16, 3 Пач 1:25, 3 Пач 1:31, 3 Пач 1:39, 4 Пач 11:12,

+ 10:25 Такр 17:14-20

+ 10:27 Такр 13:13

+ 11:1 1 Пач 31:11-13

+ 11:6 Сан 24:2, 1 Пач 10:10

+ 11:8 1 Пач 15:4, 2 Пач 24:9

+ 11:14 1 Пач 10:8

+ 12:1 1 Пач 8:5, 1 Пач 10:24

+ 12:3 Такр 16:19, Сан 16:15

+ 12:8 Яр 46:6-7, Чыгъ 2:23, Чыгъ 12:36, Чыгъ 12:51

+ 12:11 1 Пач 7:10

+ 12:12 1 Пач 11:1, 1 Пач 8:19

+ 12:15 Лев 26:14-15, Такр 28:15

* 12:17Ол да кёклени кёкюретип, янгур явдуруп къояжакъ – язда, будай оракъны вакътисинде шо ерлерде янгурлар явмай.

+ 12:21 Такр 11:16, 1 Кор 8:4

+ 12:22 Заб 93:14, Рум 11:2

+ 12:23 3 Пач 8:36,

+ 12:24 Такр 10:12,

+ 13:6 Аюб 30:6

+ 13:8 1 Пач 10:8

+ 13:13 2 Пач 24:10,

+ 13:14 Заб 88:20-21, Элч 13:22

+ 14:3 Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18, 1 Пач 22:1, 1 Пач 1:3

+ 14:11 1 Пач 13:6

+ 14:18 Сан 27:21

+ 14:29 Лев 5:4

+ 14:33 Яр 9:4, Лев 3:17, Лев 7:26, Лев 17:10, Такр 12:23-24

+ 14:37 1 Пач 28:6

+ 14:45 2 Пач 14:11, 3 Пач 1:52, Лкъ 21:18, Элч 27:34

* 14:47Муап, аммунлулар, Эдом, Собаны – Исрайыл булан хоншудагъы уьлкелер ва халкълар. Муап – Оьлю денгизден гюнтувушгъа багъып ерлешген уьлке. Аммунлулар – Урдунну арт бойларында яшагъан халкъ. Аммунлуланы пачалыгъыны тахшагьары Раббат-бене-Аммун (гьалиги Амман) лап бырынгъы вакътилерде де зор гючлю шагьар болгъан. Эдом – Оьлю денгизден къыбла-гюнтувушгъа, Муапдан къыблагъа багъып ерлешген уьлке. Соба – гьалиги Шамны топурагъында ерлешген арамлы уьлкелени бириси.

+ 14:47 2 Пач 8:3, 2 Пач 10:6

* 14:48Амаликлилер – Паластинни къыбласында, Мисри булан дазугъа ювукъда гёчюп яшайгъан халкъ.

+ 14:48 1 Пач 15:3, 1 Пач 15:7

+ 14:49 1 Пач 31:2, 1 Пач 18:17-28, 1 Пач 19:11-17, 2 Пач 3:13-16, 2 Пач 6:16-23

+ 14:50 2 Пач 2:8

+ 14:51 1 Пач 9:1,

+ 14:52 1 Пач 8:11

+ 15:1 1 Пач 9:16, 1 Пач 10:1

+ 15:2 Чыгъ 17:8-16, Такр 25:17-19

+ 15:4 1 Пач 11:8

+ 15:6 Сан 24:21,

+ 15:7 Яр 2:11, Яр 25:18

+ 15:8 Чыгъ 17:14, Сан 24:7

+ 15:10 Яр 6:6

+ 15:22 Заб 39:7-8, Заб 49:8-14, Айт 21:3, Ягь 10:6

+ 15:23 1 Пач 13:14

+ 15:27 3 Пач 11:30-31

+ 15:28 1 Пач 13:14, 1 Пач 28:17

+ 15:29 Сан 23:19, Тит 1:2

+ 15:35 1 Пач 19:24

+ 16:1 1 Пач 9:16, 1 Пач 10:1

+ 16:5 Аюб 1:5

+ 16:6 1 Пач 17:13,

+ 16:7 3 Пач 8:39, Айт 21:2,

+ 16:9 2 Пач 13:3, 2 Пач 21:21,

+ 16:13 1 Пач 10:1, Сан 24:2

+ 16:17 4 Пач 3:15

* 17:5Беш минг шекелге ювукъ – 57 килогъа ювукъ.

* 17:7Алты юз шекел – 7 килогъа ювукъ.

+ 17:7 2 Пач 21:19,

+ 17:8 1 Пач 8:17

+ 17:13 1 Пач 16:6-10,

+ 17:18 Яр 37:14

+ 17:25 1 Пач 18:17-19

+ 17:44 Такр 28:26

+ 17:45 Заб 19:8

+ 17:46 3 Пач 18:36

+ 17:47 Заб 43:7,

+ 17:50 2 Пач 23:21

+ 17:54 2 Пач 5:6

+ 17:55 1 Пач 14:51, 2 Пач 2:8

+ 18:1 1 Пач 20:17, 2 Пач 1:26

+ 18:6 Чыгъ 15:20

+ 18:7 1 Пач 21:11, 1 Пач 29:5

+ 18:10 1 Пач 16:14

+ 18:14 2 Пач 7:9

+ 18:17 1 Пач 14:49, 1 Пач 17:25, 1 Пач 25:28

+ 18:18 1 Пач 9:21, 2 Пач 7:18

+ 18:19 2 Пач 21:8

+ 18:25 Яр 34:12, 2 Пач 3:14

+ 19:5 1 Пач 17:48-49

+ 19:9 1 Пач 16:14, 1 Пач 18:10

+ 19:11 Заб 58:1, 1 Пач 14:49, 1 Пач 18:20-28, 2 Пач 6:16-23

+ 19:12 Элч 9:25

* 19:13Терапим – агъачдан ясалып, оьзюне сужда этилеген уьй аллагьны келпети.

+ 19:18 1 Пач 7:17

+ 19:20 Сан 11:25, Сан 24:2

+ 19:23 Сан 24:2

+ 19:24 1 Пач 10:11-12

+ 20:1 1 Пач 7:17

+ 20:8 2 Пач 14:32

+ 20:15 2 Пач 9:1, 2 Пач 21:7

+ 20:17 Лев 19:18, 1 Пач 18:1, 2 Пач 1:26

+ 20:25 1 Пач 14:50-51

+ 20:26 Лев 7:21, Лев 11:24-28, Лев 15:1-4

+ 21:6 Лев 24:9, Мат 12:3, Мк 2:25, Лкъ 6:3

+ 21:7 1 Пач 22:9, Заб 51:2

* 21:9Эпотну артында – мунда эпот адат булан байлавлу нечик буса да бир затны аты.

+ 21:9 Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18, 1 Пач 17:51

+ 21:10 1 Пач 27:2, 3 Пач 2:39

+ 21:11 1 Пач 18:7, 1 Пач 29:5

+ 21:13 Заб 33:1

+ 22:1 2 Пач 23:13, Заб 56:1, Заб 141:1

+ 22:5 2 Пач 24:11,

+ 22:8 1 Пач 18:3

+ 22:9 1 Пач 21:7, Заб 51:2

+ 22:10 1 Пач 21:6, 1 Пач 21:9

+ 22:18 Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18

+ 22:20 1 Пач 23:6

+ 22:23 3 Пач 2:26

* 23:2Кеила – Паластинни къыбласында, Ягьуданы пайында ерлешген шагьар.

* 23:6Эпот – 2-18-нчи аятда йимик, мунда шолай гийимни гесегине тюгюл, бир тюрлю адат булан байлавлу алатгъа айтылгъан.

+ 23:6 1 Пач 22:20, Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18

+ 23:9 1 Пач 30:7

+ 23:13 1 Пач 22:2, 1 Пач 25:13, 1 Пач 27:2

+ 23:14 Заб 62:1

+ 23:17 1 Пач 24:21

+ 23:18 1 Пач 18:3, 1 Пач 20:8

+ 23:19 1 Пач 26:1, Заб 53:1-2

• 24:1 1 Пач 26

+ 24:6 2 Пач 24:10

+ 24:7 1 Пач 26:9, 2 Пач 1:14

+ 24:8 Заб 7:5

+ 24:12 Заб 58:4

+ 24:13 Яр 16:5

+ 24:21 1 Пач 23:17

+ 25:1 1 Пач 7:17, Яр 21:21, Сан 10:2

+ 25:3 Сан 13:31,

+ 25:17 Такр 13:13

+ 25:22 1 Пач 3:17

+ 25:24 2 Пач 14:9

* 25:25Гьайгев – Ягьуди тилде «Набал» деген атны «гьайгев» деген маънасы бар.

+ 25:26 2 Пач 18:32,

+ 25:28 1 Пач 18:17

+ 25:43 1 Пач 27:3, 1 Пач 30:5, 2 Пач 2:2, 2 Пач 3:2,

+ 25:44 2 Пач 3:14-15

• 26:1 1 Пач 24:1-22

+ 26:1 1 Пач 23:19, Заб 53:1-2

+ 26:2 Заб 62:1

+ 26:5 1 Пач 14:50, 1 Пач 17:55

+ 26:6 2 Пач 2:18

+ 26:9 1 Пач 24:7, Заб 7:5

+ 26:10 1 Пач 31:6

+ 26:12 Яр 2:21, Яр 15:12

+ 26:21 1 Пач 15:24

+ 26:23 2 Пач 22:21, Заб 17:21

+ 27:2 1 Пач 23:13, 1 Пач 21:10, 3 Пач 2:39

+ 27:3 1 Пач 25:43

+ 27:8 1 Пач 15:7

+ 27:10 1 Пач 30:29

+ 28:3 1 Пач 25:1, Чыгъ 22:18, Лев 19:31, Такр 18:10-12

+ 28:4 1 Пач 31:1

* 28:6Чёп салывдан – тувра: «уримден таба» деп англама бола. Бу затны кёмеклиги булан дин къуллукъчу Аллагьдан бир-бир соравлагъа жавап алгъан.

+ 28:6 1 Пач 14:37, 2 Пач 22:42, Заб 17:42

+ 28:14 1 Пач 2:19, 1 Пач 15:27

+ 28:15 1 Пач 18:12

+ 28:17 1 Пач 15:28

+ 28:18 1 Пач 15:29

+ 28:19 1 Пач 31:2, 1 Пач 31:4

+ 29:5 1 Пач 18:7, 1 Пач 21:11

+ 29:9 2 Пач 14:17, 2 Пач 14:20, 2 Пач 19:27, Гал 4:14

+ 30:1 1 Пач 27:6-7

+ 30:5 1 Пач 25:43

+ 30:7 1 Пач 22:20, 1 Пач 23:6, Чыгъ 28:6, 1 Пач 2:18, 1 Пач 23:9

+ 30:9 1 Пач 23:13

+ 30:14 2 Пач 8:18, 2 Пач 15:18, 2 Пач 20:7, 2 Пач 20:23, 3 Пач 1:38, 1 Пач 27:10,

+ 30:15 Такр 23:15-16

+ 30:24 Сан 31:27,

+ 30:29 1 Пач 27:10

+ 31:1 1 Пач 28:4

+ 31:2 1 Пач 14:49,

+ 31:4 2 Пач 1:10

+ 31:9 2 Пач 1:20

+ 31:11 1 Пач 11:1-11, 2 Пач 21:10

+ 31:12 2 Пач 21:12,

+ 1:1 1 Пач 31:4, 1 Пач 30:17-20

+ 1:6 1 Пач 31:1-4,

+ 1:11 2 Пач 13:31

+ 1:14 1 Пач 24:7

+ 1:20 1 Пач 31:9

+ 1:21 1 Пач 31:1

+ 1:26 1 Пач 18:1, 1 Пач 20:17

+ 2:2 1 Пач 25:43

+ 2:3 1 Пач 27:2-3

+ 2:4 1 Пач 16:13, 1 Пач 31:11-13

+ 2:8 1 Пач 14:50-51,

+ 2:11 2 Пач 5:5, 3 Пач 2:11,

* 2:16Гьелкъап Гъассурим – бу атны «къылычланы авлагъы» деген маънасы бар.

+ 2:18 1 Пач 26:6, 2 Пач 3:30, 2 Пач 3:39, 2 Пач 16:9-10, 2 Пач 19:22, 2 Пач 23:18,

+ 3:2 1 Пач 25:43

+ 3:3 2 Пач 13:37

+ 3:4 3 Пач 1:5

+ 3:7 2 Пач 21:8, 2 Пач 21:10

+ 3:9 1 Пач 15:28, 1 Пач 16:13, 1 Пач 28:17

+ 3:13 1 Пач 14:49

+ 3:14 1 Пач 18:25

+ 3:15 1 Пач 25:44

+ 3:27 2 Пач 20:10, 2 Пач 2:23

+ 3:29 Лев 14:2, Лев 15:2

+ 3:30 1 Пач 26:6, 2 Пач 2:18, 2 Пач 2:23

+ 3:39 2 Пач 2:18, 2 Пач 16:9-10, 2 Пач 19:22

+ 4:4 2 Пач 9:3, 2 Пач 9:6

+ 4:9 3 Пач 1:29

+ 4:10 2 Пач 1:1-16

+ 5:2 1 Пач 18:13, Заб 77:71

+ 5:4 3 Пач 2:11,

+ 5:5 2 Пач 2:11

* 5:9Милло – тёгюлюп этилген тёбечик болма ярай.

+ 5:9 3 Пач 9:15, 3 Пач 9:24, 3 Пач 11:27,

+ 5:11 3 Пач 5:1

+ 5:18 2 Пач 23:13

* 5:20Баал-Перасим – бу ат «Раббибиз йырып чыгъа» деген маънаны бере.

+ 5:24 4 Пач 7:6

+ 6:2 Чыгъ 25:22

+ 6:3 1 Пач 7:1

+ 6:6 Сан 4:15

+ 6:14 Заб 150:4

+ 6:16 1 Пач 14:49, 1 Пач 18:20-28, 1 Пач 19:11-17

+ 6:18 3 Пач 8:14

+ 6:21 1 Пач 15:28

+ 7:2 2 Пач 12:1, 3 Пач 1:8, Заб 50:2

+ 7:8 1 Пач 16:11-13, Заб 77:70

+ 7:9 1 Пач 18:14

+ 7:10 1 Пач 12:11

+ 7:12 3 Пач 2:10

+ 7:13 3 Пач 8:19

+ 7:14 Заб 88:27-28, 2 Кор 6:18, Ягь 1:5, Заб 88:31-33

+ 7:16 Заб 88:5, Заб 88:30, Заб 88:36-37, Заб 131:12, Югь 7:42

+ 7:22 Чыгъ 15:11

+ 7:23 Такр 4:7, Такр 26:19, Такр 33:29

+ 8:3 1 Пач 14:47, 3 Пач 11:24

+ 8:7 4 Пач 11:10,

+ 8:11 3 Пач 7:51

+ 8:13 4 Пач 14:7

+ 8:14 Яр 25:23, Яр 27:40, Сан 24:18

• 8:15 2 Пач 20:23-26,

+ 8:15 3 Пач 10:9

+ 8:16 2 Пач 2:13, 3 Пач 4:3

+ 8:17 2 Пач 15:24, 2 Пач 20:25,

+ 8:18 2 Пач 23:20, 3 Пач 2:35, 3 Пач 4:4

+ 9:1 1 Пач 18:3, 1 Пач 20:15

+ 9:2 2 Пач 16:1-4, 2 Пач 19:17

+ 9:3 2 Пач 4:4

+ 9:4 2 Пач 17:27

+ 9:6 2 Пач 16:4, 2 Пач 19:24,

+ 9:10 2 Пач 19:17

+ 10:1 1 Пач 11:1

+ 10:6 2 Пач 8:3,

+ 10:12 1 Пач 3:18

+ 10:16 3 Пач 11:23

+ 11:1 3 Пач 20:22, Такр 3:11

+ 11:3 2 Пач 23:34, 2 Пач 23:39,

+ 11:4 Лев 15:19

+ 11:14 3 Пач 21:8

+ 12:1 2 Пач 7:2, Заб 50:2

+ 12:6 Чыгъ 22:1

+ 12:7 1 Пач 16:13

+ 12:9 Сан 15:31

+ 12:11 2 Пач 16:21-22

+ 12:13 2 Пач 24:10, Заб 31:5, Заб 50:6

+ 12:16 2 Пач 13:31

+ 12:26 Такр 3:11

+ 13:3 1 Пач 16:9, 2 Пач 13:3

+ 13:12 Яр 34:7, Лев 18:9

+ 13:31 2 Пач 1:11, 2 Пач 12:16

+ 13:32 2 Пач 13:3

+ 13:37 2 Пач 3:3,

+ 14:4 4 Пач 6:26

+ 14:9 1 Пач 25:24

+ 14:11 Сан 35:19, Такр 19:12, 1 Пач 14:45, 3 Пач 1:52, Лкъ 21:18, Элч 27:34

+ 14:14 1 Пач 7:6, 2 Пач 23:16

+ 14:17 1 Пач 29:9, 2 Пач 19:27

+ 14:20 1 Пач 29:9, 2 Пач 19:27

+ 14:23 2 Пач 13:38

* 14:26Эки юз шекел – 2 килодан артыкъ.

+ 14:27 2 Пач 13:1

+ 14:32 1 Пач 20:8

+ 15:1 3 Пач 1:5

+ 15:2 2 Пач 18:4, 2 Пач 19:8

+ 15:8 Яр 28:20

+ 15:12 Заб 3:2

+ 15:13 2 Пач 12:11

+ 15:14 Заб 3:1

+ 15:16 2 Пач 16:21-22, 2 Пач 20:3

+ 15:18 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 15:23 3 Пач 15:13, 4 Пач 23:4

+ 15:24 2 Пач 8:17, 1 Пач 22:20, 2 Пач 8:17, 2 Пач 20:25

+ 15:26 1 Пач 3:18

+ 15:27 3 Пач 1:42

+ 15:30 Мк 1:11, Элч 1:12,

+ 15:31 2 Пач 16:23, 2 Пач 17:14

+ 15:33 2 Пач 19:35

+ 15:34 2 Пач 17:5-14

+ 15:36 2 Пач 17:17

+ 16:1 2 Пач 9:2-13

+ 16:2 2 Пач 17:29

+ 16:3 2 Пач 9, 2 Пач 19:27

+ 16:9 2 Пач 2:18

+ 16:10 2 Пач 3:39, 2 Пач 19:22

+ 16:16 2 Пач 15:34, 1 Пач 10:24

+ 16:21 2 Пач 15:16, 2 Пач 20:3

+ 16:22 2 Пач 12:11-12

+ 17:5 2 Пач 15:32

+ 17:8 Айт 17:12,

+ 17:14 2 Пач 15:31, 2 Пач 15:34

+ 17:17 2 Пач 15:36,

+ 17:23 2 Пач 15:12, Мат 27:5

+ 17:25 2 Пач 19:13, 2 Пач 20:9-10,

+ 17:27 2 Пач 12:26, 2 Пач 12:29, 2 Пач 9:4, 2 Пач 19:31-32, 3 Пач 2:7,

+ 17:29 2 Пач 16:2

+ 18:2 2 Пач 15:19-22

* 18:8Шо гюн къылычдан эсе агъачлыкъ артыкъ адамны къыра – къарагъанда, Давутну агъачлыкъда яшыртгъын ерлерде токътагъан асгерчилери Абсаламны адамларын бирерлетип къырып тургъангъа ошай.

+ 18:18 Яр 14:17, 2 Пач 14:27

* 18:21Кушлу – Мисриден къыблагъа багъып ерлешген Куш деген уьлкени ватандашы.

+ 18:27 3 Пач 1:42

+ 18:32 1 Пач 25:26,

+ 19:8 2 Пач 15:2, 2 Пач 18:4

+ 19:9 2 Пач 5:20

+ 19:11 2 Пач 15:29

+ 19:13 2 Пач 17:25, 2 Пач 8:16,

+ 19:16 2 Пач 16:5

+ 19:17 2 Пач 9:2-13, 2 Пач 16:1-4

+ 19:19 2 Пач 16:5-13

+ 19:21 Чыгъ 22:28, 2 Пач 16:9

+ 19:22 2 Пач 3:39, 2 Пач 16:10

+ 19:23 3 Пач 2:8, 3 Пач 2:36-46

+ 19:24 2 Пач 9

+ 19:27 2 Пач 16:3, 1 Пач 29:9, 2 Пач 14:17, 2 Пач 14:20

+ 19:28 2 Пач 9:7

+ 19:32 2 Пач 17:27-29

+ 19:35 2 Пач 15:33

+ 19:37 3 Пач 2:7

+ 20:1 Такр 13:13, 3 Пач 12:16,

+ 20:3 2 Пач 15:16, 2 Пач 16:21-22

+ 20:4 2 Пач 17:25, 2 Пач 19:13

+ 20:7 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 20:10 2 Пач 3:27

+ 20:14 4 Пач 15:29

• 20:23 2 Пач 8:15-18,

+ 20:23 1 Пач 30:14

+ 20:24 3 Пач 4:6, 3 Пач 5:14, 3 Пач 12:18

+ 20:25 2 Пач 15:24, 2 Пач 19:11

+ 21:6 1 Пач 10:26

+ 21:7 1 Пач 20:15

+ 21:8 2 Пач 3:7, 1 Пач 18:19

+ 21:12 1 Пач 31

* 21:16Уьч юз шекел – 3,5 килогъа ювукъ.

+ 21:16 Такр 2:11, Такр 2:20-21

+ 21:17 3 Пач 11:36, 3 Пач 15:4, 4 Пач 8:19, Заб 131:17

+ 21:18 Такр 2:11

+ 21:19 1 Пач 17:7

+ 21:21 1 Пач 16:9, 2 Пач 13:3,

• 22:1 Заб 17

+ 22:3 Заб 30:3-4, Заб 70:3, Заб 90:2, Заб 143:2, Яр 15:1

+ 22:4 Заб 47:2, Заб 95:4, Заб 144:3

+ 22:5 Заб 41:7, Заб 92:4,

+ 22:6 Заб 114:3-4

+ 22:7 Заб 119:1,

+ 22:8 Заб 76:18, Заб 96:4

+ 22:9 Заб 20:9,

+ 22:10 Заб 143:5,

+ 22:11 Заб 103:3

+ 22:12 Чыгъ 20:21, Заб 96:2

+ 22:14 1 Пач 2:10, Аюб 37:4, Заб 67:34

+ 22:15 1 Пач 7:10

+ 22:16 Чыгъ 15:8, Заб 105:9

+ 22:17 Заб 143:7

+ 22:18 Заб 141:6

+ 22:20 Заб 30:8, Заб 117:5

+ 22:21 1 Пач 26:23, Аюб 22:30

+ 22:24 Яр 6:9, Аюб 1:1

+ 22:28 Заб 100:5

+ 22:29 Аюб 29:3, Заб 118:105

+ 22:31 Такр 32:4, Мат 5:48, Заб 11:7, Айт 30:5, Яр 15:1

+ 22:32 4 Пач 5:15,

+ 22:34 Такр 32:13,

+ 22:35 Заб 143:1

+ 22:40 Заб 43:6

+ 22:41 Чыгъ 23:27

+ 22:42 1 Пач 28:6, Аюб 27:9, Айт 15:29

+ 22:45 Такр 33:29

+ 22:48 Заб 46:3

+ 22:49 Заб 139:2

+ 22:50 Рум 15:9

+ 22:51 Заб 143:10, 2 Пач 7:16

+ 23:2 Элч 2:30, 2 Пет 1:21

+ 23:3 Такр 32:4, 2 Пач 22:3, Айт 16:12

+ 23:5 2 Пач 7:15-16, Заб 88:30

+ 23:13 1 Пач 22:1, 2 Пач 5:18

+ 23:16 1 Пач 7:6

+ 23:18 2 Пач 2:18

+ 23:20 2 Пач 8:18

+ 23:21 1 Пач 17:50

+ 23:24 2 Пач 2:18-23

+ 23:34 2 Пач 15:12, 2 Пач 11:3

+ 23:39 2 Пач 11:3-17

+ 24:1 Сан 1:2-4

+ 24:3 Такр 1:11

+ 24:5 Такр 2:36, Сан 21:32

+ 24:9 1 Пач 11:8

+ 24:10 1 Пач 24:6, 2 Пач 12:13, 1 Пач 13:13

+ 24:11 1 Пач 22:5

+ 24:14 Заб 118:156

+ 24:15 Чыгъ 30:12,

+ 24:16 4 Пач 19:35, Элч 12:23,

+ 24:21 Сан 16:47-48

+ 24:22 3 Пач 19:21

+ 24:25 Сан 16:48, Сан 25:8

+ 1:5 2 Пач 3:4, 2 Пач 15:1

+ 1:7 2 Пач 2:18, 2 Пач 8:16, 1 Пач 22:20, 1 Пач 23:6

+ 1:8 2 Пач 20:25, 2 Пач 8:18, 2 Пач 7:2, 2 Пач 23:8-39

+ 1:9 2 Пач 17:17

+ 1:10 2 Пач 12:24

+ 1:25 1 Пач 10:24

+ 1:29 2 Пач 4:9

+ 1:34 1 Пач 10:1, 2 Пач 15:10, 4 Пач 9:13

+ 1:38 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 1:42 2 Пач 15:27, 2 Пач 18:27

+ 1:44 1 Пач 30:14, 2 Пач 8:18

+ 1:47 Яр 47:30

+ 1:50 Чыгъ 27:2, 3 Пач 2:28

+ 1:52 1 Пач 14:45, 2 Пач 14:11, Лкъ 21:18, Элч 27:34

+ 2:3 Такр 29:9

+ 2:4 2 Пач 7:16, 3 Пач 9:5,

+ 2:5 2 Пач 18:5, 2 Пач 18:14, 2 Пач 3:27, 2 Пач 20:10

+ 2:7 2 Пач 19:37-38, 2 Пач 17:27-29

+ 2:8 2 Пач 16:5-13, 2 Пач 19:23

+ 2:10 Элч 2:29

+ 2:11 2 Пач 2:11, 2 Пач 5:4-5,

+ 2:17 3 Пач 1:1-4

+ 2:22 2 Пач 16:21-22

+ 2:24 2 Пач 7:11-13,

+ 2:25 2 Пач 8:18

+ 2:26 1 Пач 22:20, 2 Пач 15:24, 1 Пач 23:6

+ 2:27 1 Пач 2:27-36, 1 Пач 3:12-14

+ 2:28 2 Пач 17:25, 2 Пач 18:14-15, Чыгъ 27:2, 3 Пач 1:50

+ 2:31 Чыгъ 21:14, Сан 35:33

+ 2:32 2 Пач 3:27, 2 Пач 20:10

+ 2:35 3 Пач 4:4,

+ 2:36 2 Пач 16:5-13

+ 2:37 2 Пач 15:23

+ 2:39 1 Пач 21:10, 1 Пач 27:2

+ 2:44 2 Пач 16:5-13

+ 2:45 Айт 25:5

+ 3:1 3 Пач 7:8, 3 Пач 9:16, 3 Пач 7:1, 3 Пач 6:38, 3 Пач 9:15, 3 Пач 2:10

+ 3:3 3 Пач 22:43

+ 3:5 3 Пач 9:2

+ 3:8 Яр 13:16

+ 3:9 Айт 2:3-6, Якъ 1:5

+ 3:12 3 Пач 4:29-31, 3 Пач 5:12, 3 Пач 10:23,

+ 3:13 3 Пач 10:14-29,

+ 3:14 Заб 90:16

+ 3:15 Яр 40:20, Мк 6:21

+ 3:28 Айт 16:10

+ 4:3 2 Пач 8:16,

+ 4:4 3 Пач 2:35, 2 Пач 8:18, 2 Пач 20:25,

+ 4:6 2 Пач 20:24, 3 Пач 5:14, 3 Пач 12:18

+ 4:13 3 Пач 22:3, Сан 32:41, Такр 3:4

+ 4:19 Такр 3:8-10

+ 4:20 Яр 22:17

+ 4:21 Яр 15:18, Заб 71:8, Заб 67:29, Заб 71:10

* 4:22Кор – бюртюклю затланы оьлчевю, ёрукъ гьисапда 300 литр.

+ 4:26 3 Пач 10:26,

+ 4:30 3 Пач 3:12

+ 4:31 Заб 88:1

+ 4:32 Айт 1:1,

+ 4:34 3 Пач 10:1,

+ 5:1 2 Пач 5:11,

+ 5:5 2 Пач 7:13,

+ 5:12 3 Пач 3:12

+ 5:13 3 Пач 9:15,

+ 5:14 3 Пач 4:6

* 6:3Тирсек – 50 сантиметрге ювукъ.

+ 6:7 Такр 27:5

+ 6:12 2 Пач 7:13, 2 Пач 7:16

+ 6:13 Чыгъ 25:8, Такр 31:6

+ 6:16 3 Пач 6:33

+ 6:18 3 Пач 7:24

+ 6:22 Чыгъ 30:1, Чыгъ 30:3, Чыгъ 30:6

+ 6:23 Чыгъ 25:18-20

+ 6:36 3 Пач 7:12,

+ 7:1 3 Пач 9:10,

+ 7:2 3 Пач 10:17-21

+ 7:7 Заб 121:5

+ 7:8 3 Пач 3:1,

+ 7:12 3 Пач 6:36

+ 7:14 Чыгъ 31:3-5, Чыгъ 35:31

+ 7:15 4 Пач 25:16-17,

+ 7:23 4 Пач 16:17

+ 7:24 3 Пач 6:18

* 7:26Ая – 8 сантиметрге ювукъ.

* 7:26Эки минг бат – 44.000 литрге ювукъ.

+ 7:40 Чыгъ 27:3, Чыгъ 38:3

+ 7:47 4 Пач 25:16,

+ 7:48 Чыгъ 37:25-29, Чыгъ 25:30, Чыгъ 37:10-16

+ 7:49 Чыгъ 25:31-40

+ 7:50 Чыгъ 27:3

+ 7:51 2 Пач 8:11-12,

+ 8:1 2 Пач 5:7-9

+ 8:2 Лев 23:34

+ 8:6 Чыгъ 25:22, Чыгъ 26:33-34

+ 8:7 3 Пач 6:27, Чыгъ 25:13-15

+ 8:9 Чыгъ 16:33-34, Сан 17:10, Чыгъ 25:21, Чыгъ 40:20, Такр 10:5

+ 8:10 Чыгъ 40:34-35, Вагь 15:8

+ 8:12 Заб 17:12, Заб 96:2

+ 8:14 2 Пач 6:18

+ 8:16 2 Пач 7:6-8,

+ 8:17 2 Пач 7:2,

+ 8:19 2 Пач 7:12-13

+ 8:23 Чыгъ 15:11

+ 8:25 2 Пач 7:16, 3 Пач 2:4

+ 8:27 Элч 7:48, Элч 17:24

+ 8:29 Такр 12:11

+ 8:31 Чыгъ 22:11

+ 8:33 Лев 26:17

+ 8:35 Такр 11:17, 3 Пач 17:1,

+ 8:36 1 Пач 12:23

+ 8:37 Лев 26:16, Такр 28:22,

+ 8:39 Элч 1:24

+ 8:41 Заб 101:16

+ 8:46 Айт 20:9, Якъ 3:2, 1 Югь 1:8-10, Рум 3:23

+ 8:47 Лев 26:40,

+ 8:50 Заб 105:46

+ 8:51 Такр 4:20,

+ 8:53 Чыгъ 19:5, Такр 14:2

+ 8:54 2 Пач 6:18

+ 8:58 Заб 118:36

+ 8:60 Такр 4:35, Такр 4:39

+ 8:65 Лев 23:34

+ 9:2 3 Пач 3:5

+ 9:3 Такр 11:12

+ 9:4 Заб 77:72

+ 9:5 3 Пач 2:4

+ 9:7 Такр 4:26, Такр 28:37

+ 9:8 Лев 26:32, Такр 29:24,

+ 9:10 3 Пач 6:38, 3 Пач 7:1

* 9:13Къабул – Паластинни темиркъазыкъ ягъындагъы шагьар; шагьарны аты финикийче «онгсуз» деген маънаны англата.

+ 9:15 3 Пач 5:13, 3 Пач 7:1, 3 Пач 7:51, 2 Пач 5:9

+ 9:16 3 Пач 3:1, 3 Пач 7:8

+ 9:19 3 Пач 4:26, 3 Пач 10:26,

+ 9:22 Лев 25:9, 3 Пач 5:13

+ 9:24 3 Пач 3:1, 3 Пач 7:8, 2 Пач 5:9

+ 9:26 Такр 2:8, 3 Пач 22:48

+ 9:27 3 Пач 10:11

+ 9:28 Яр 10:29, Аюб 22:24, Аюб 28:16, Заб 44:10,

+ 10:1 Заб 71:10, Заб 71:15, 3 Пач 4:34

+ 10:2 Мат 12:42, Лкъ 11:31

+ 10:9 2 Пач 8:15

* 10:10Юз йигирма талант – 4 тонгъа ювукъ.

+ 10:11 3 Пач 9:27-28

* 10:16Алты юзер бек – 3,5 килогъа ювукъ.

* 10:17Уьчер мин – 1,7 килогъа ювукъ.

+ 10:17 3 Пач 14:26, 3 Пач 7:2

+ 10:21 3 Пач 7:2

+ 10:23 3 Пач 3:12-13,

+ 10:24 3 Пач 4:34, 3 Пач 10:1,

+ 10:26 3 Пач 4:26, 3 Пач 9:19

+ 10:28 Такр 17:16,

+ 11:2 Чыгъ 34:16, Такр 7:3-4

+ 11:4 3 Пач 15:4,

+ 11:7 Сан 21:29, 4 Пач 23:13

+ 11:9 3 Пач 3:5, 3 Пач 9:2

+ 11:10 3 Пач 9:6

+ 11:11 3 Пач 11:31

+ 11:13 Такр 12:5, Такр 12:11

+ 11:15 2 Пач 8:13,

+ 11:18 Сан 10:12

+ 11:23 2 Пач 10:16

+ 11:24 2 Пач 8:3, 2 Пач 10:18

+ 11:27 2 Пач 5:9, 3 Пач 9:24

+ 11:29 3 Пач 12:15, 3 Пач 14:2, 3 Пач 15:29,

+ 11:30 1 Пач 15:27

+ 11:31 3 Пач 11:11

+ 11:33 Сан 21:29, 4 Пач 23:13

+ 11:36 2 Пач 21:17, 4 Пач 8:20

+ 11:38 2 Пач 7:16

+ 11:40 3 Пач 14:25,

+ 12:2 3 Пач 11:26, 3 Пач 11:40

+ 12:4 3 Пач 4:7, 3 Пач 4:22, 3 Пач 9:15

+ 12:13 Айт 15:1

+ 12:15 3 Пач 11:31

+ 12:16 2 Пач 20:1

+ 12:18 3 Пач 4:6, 3 Пач 5:14

+ 12:27 Такр 12:5-6

+ 12:28 4 Пач 10:29, 4 Пач 17:16, Чыгъ 32:4

+ 13:1 4 Пач 23:17

+ 13:2 4 Пач 23:15-16,

+ 13:6 Мк 3:5, Якъ 5:16

+ 13:8 Сан 22:18

+ 13:24 3 Пач 20:36

+ 13:34 3 Пач 14:10

+ 14:2 3 Пач 11:29-31

+ 14:3 1 Пач 9:7-8

+ 14:7 3 Пач 16:2

+ 14:8 3 Пач 11:31

+ 14:9 3 Пач 12:28,

+ 14:10 Такр 32:36, 3 Пач 15:29, 3 Пач 21:21, 4 Пач 9:8

+ 14:11 3 Пач 16:4, 3 Пач 21:24

+ 14:14 3 Пач 15:27-30

+ 14:15 Такр 29:28

+ 14:24 Такр 23:17

+ 14:25 3 Пач 11:40

+ 14:26 3 Пач 10:17

+ 15:3 3 Пач 11:4

+ 15:4 2 Пач 21:17, 3 Пач 11:36

+ 15:5 2 Пач 11:3-17

+ 15:12 Такр 23:17, 3 Пач 14:24

+ 15:13 4 Пач 23:4, 4 Пач 23:6, 4 Пач 23:12

+ 15:15 3 Пач 7:51

+ 15:18 3 Пач 14:26, 4 Пач 12:18

+ 15:24 3 Пач 22:2

+ 15:25 3 Пач 14:20

+ 15:29 3 Пач 14:10-11, 3 Пач 14:14, 3 Пач 21:21

+ 16:2 3 Пач 14:7

+ 16:3 3 Пач 15:29, 3 Пач 16:12

+ 16:4 3 Пач 14:11, 3 Пач 21:24

+ 16:9 4 Пач 9:31

+ 16:12 3 Пач 16:3

+ 16:15 3 Пач 15:27

* 16:24Эки талант – 70 килогъа ювукъ.

+ 16:30 3 Пач 21:25

* 16:31Баал – канъанлыланы тюшюм берив булан байлавлу ялгъан аллагьы ва яшмынны ялгъан аллагьы.

+ 16:31 Вагь 2:20, Чыгъ 34:16,

+ 16:32 4 Пач 10:21

* 16:34Гьиил шону кюрчюлерин биринчи уланы Абирамны, къапуларын буса гиччи уланы Сегупну къурбан этип сала – Гьиил оьзюню уланларын къурбан этген болма герек. Шолай къурбан этивлер исрайыллыланы айланасындагъы ят халкъланы арасында гьамангъы иш болгъан ва Аллагьны халкъын ругь якъдан тюшгенин исбатлай болгъан.

* 17:1Ильяс – неде: «Гилатдан гёчюп гелген тишбили».

* 17:9Сарепат – гьалиги Ливан пачалыкъны топурагъында ерлешген финикийли шагьар. Шолай болгъанда пайхаммар Исрайылны топурагъындан чыгъып тайма герек болгъан.

+ 17:9 Лкъ 4:26

+ 17:21 4 Пач 4:34-35, Элч 20:10

+ 18:4 4 Пач 9:7

+ 18:12 4 Пач 2:16, Элч 8:39

* 18:21Бу бирикген сёз тагъымны маънасы шулай болма герек: «токъташмагъан гьалда турмакъ, бир олай, бир де булай иш гёрюп турмакъ» (акъсакъ адам да, шолай бир аягъындан башгъасына гёче туруп, къатты кюйде юрюп болмайлы къала).

+ 18:21 4 Пач 17:41,

+ 18:22 3 Пач 19:10, 3 Пач 19:14, 3 Пач 19:18

* 18:29Ахшамгъы къурбан этивню вакътиси болуп къалгъанча – демек ёрукъ гьисапда, тюшден сонг сагьат уьчлер болгъунча.

+ 18:29 4 Пач 4:31

+ 18:31 Яр 32:28, Яр 35:10, 4 Пач 17:34

* 18:32Эки сата – къарагъанда, 15 литрге ювукъ.

+ 18:36 1 Пач 17:46

+ 18:38 Лев 9:24,

+ 18:39 Заб 99:3

+ 18:40 4 Пач 10:25

+ 18:45 Якъ 5:18

+ 18:46 4 Пач 3:15,

+ 19:3 Яр 21:31

+ 19:4 Аюб 6:9,

+ 19:8 Чыгъ 24:18, Чыгъ 34:28, Такр 9:9, Чыгъ 3:1

+ 19:10 3 Пач 18:4, Рум 11:3

+ 19:11 Чыгъ 24:12, Чыгъ 34:2,

+ 19:12 Чыгъ 3:2, Аюб 4:16

+ 19:14 3 Пач 18:22

+ 19:15 4 Пач 8:13-15

+ 19:16 4 Пач 9:1-6, 4 Пач 2:9-15

+ 19:17 4 Пач 2:24,

+ 19:18 Рум 11:4

+ 19:20 Лкъ 9:61-62

+ 19:21 2 Пач 24:22

+ 20:1 3 Пач 15:18, 4 Пач 6:24, 4 Пач 8:7, 3 Пач 16:24

* 20:6Олар оьзлер – бырынгъы таржумаланы бирлеринде шолай; ягьуди текстде: «сен».

+ 20:7 4 Пач 5:7

+ 20:22 2 Пач 11:1,

+ 20:26 1 Пач 29:1

+ 20:34 3 Пач 15:20

+ 20:36 3 Пач 13:24

* 20:39Талант – 34 килогъа ювукъ.

+ 20:39 4 Пач 10:24

+ 20:40 Аюб 9:20, Аюб 15:6, Лкъ 9:22

+ 21:2 1 Пач 8:14

+ 21:3 Сан 36:7,

+ 21:4 3 Пач 20:43

+ 21:8 2 Пач 11:14

+ 21:10 Чыгъ 22:28, Лев 24:16

+ 21:17 3 Пач 17:1

+ 21:19 3 Пач 22:38, 4 Пач 9:24-26

+ 21:21 4 Пач 9:8, 4 Пач 10:7

+ 21:22 3 Пач 15:29, 3 Пач 16:11

+ 21:23 4 Пач 9:10, 4 Пач 9:36

+ 21:24 3 Пач 14:10, 3 Пач 16:4

+ 21:25 3 Пач 16:31, Вагь 2:20

+ 21:26 Яр 15:16, 4 Пач 21:11

+ 21:29 4 Пач 9:25, 4 Пач 10:1-7

+ 22:2 3 Пач 15:24

+ 22:3 Такр 4:43,

+ 22:4 4 Пач 3:7

+ 22:6 3 Пач 18:19

+ 22:7 4 Пач 3:11

+ 22:11 Такр 33:17,

+ 22:14 Сан 22:18, Сан 24:13

+ 22:17 Сан 27:17,

+ 22:19 Вагь 4:2

+ 22:25 3 Пач 20:30

+ 22:28 Сан 16:29,

+ 22:30 4 Пач 5:22

+ 22:38 3 Пач 21:19

+ 22:41 3 Пач 15:24

+ 22:43 3 Пач 3:3, 3 Пач 15:14

+ 22:46 Такр 23:17, 3 Пач 15:12

+ 22:47 2 Пач 8:14, 4 Пач 8:20

+ 22:48 3 Пач 9:28, Аюб 22:24, Аюб 28:16, Заб 44:8, Такр 2:8

+ 1:1 3 Пач 22:37, 2 Пач 8:2, 4 Пач 3:5

+ 1:2 Элч 20:9, Мат 10:25, Мат 12:24, Мк 3:22, Лкъ 11:15, 4 Пач 8:8

+ 1:3 3 Пач 17:1, 3 Пач 21:17

+ 1:8 Мат 3:4, Мк 1:6

+ 1:10 Аюб 1:16, Лкъ 9:54

+ 2:1 Яр 5:24, 3 Пач 19:19-21,

+ 2:4 3 Пач 16:34

+ 2:8 Чыгъ 14:21, Чыгъ 14:29,

+ 2:9 Сан 11:17, Сан 11:25, Такр 21:17

+ 2:12 4 Пач 6:17, 4 Пач 13:14

+ 2:16 3 Пач 18:12, Элч 8:39

+ 2:23 Аюб 19:18

+ 2:25 3 Пач 18:20

+ 3:2 3 Пач 16:31, 4 Пач 10:26

+ 3:3 3 Пач 12:28-32

+ 3:5 4 Пач 1:1

+ 3:7 3 Пач 22:4

+ 3:9 3 Пач 22:47

* 3:11Ол Ильясны къуллукъчусу эди – тувра «Ол Ильясгъа жувунмакъ учун сув тёге болгъан» деп айтылгъан. Демек, Альяса Ильясны инг ювукъ къуллукъчусу болгъан.

+ 3:11 3 Пач 22:7

+ 3:13 3 Пач 18:19, 3 Пач 22:6

+ 3:15 1 Пач 10:5, 1 Пач 16:17, 3 Пач 18:46

+ 3:19 Такр 20:19

+ 3:20 Чыгъ 29:39-40

+ 4:1 Лев 25:39-41, Мат 18:25

+ 4:12 4 Пач 5:20-27, 4 Пач 8:4-5

+ 4:16 Яр 18:14

+ 4:23 Сан 28:11

+ 4:27 Мат 28:9, Яр 18:17,

+ 4:29 3 Пач 18:46, Чыгъ 7:19, Чыгъ 14:26, Лкъ 10:4

+ 4:31 3 Пач 18:29, Югь 11:11

+ 4:33 Якъ 5:16

+ 4:34 3 Пач 17:21, Элч 20:10

+ 4:37 Ягь 11:35

+ 4:38 4 Пач 2:1

+ 4:42 1 Пач 9:4, Мат 14:16-21, Мат 15:32-38, Мк 6:37-44, Мк 8:4-9, Лкъ 9:13-17, Югь 6:5-13

+ 5:1 Лкъ 4:27, Лев 13:3

* 5:5Он талант – 340 килогъа ювукъ.

* 5:5Алты минг шекел – 70 килогъа ювукъ.

+ 5:7 Такр 32:39, 3 Пач 20:7

+ 5:10 Лев 14:7

* 5:18Риммон – арамлыланы кёк кёкюрев аллагьы.

+ 5:20 4 Пач 4:12, 4 Пач 8:4-5

* 5:22Бир талант гюмюш – 34 килогъа ювукъ.

+ 5:27 Чыгъ 4:6, Сан 12:10

+ 6:13 Яр 37:17

+ 6:17 Заб 67:18,

+ 6:18 Яр 19:11

+ 6:22 Айт 25:21, Рум 12:20

* 6:24Бенадат – Бу II-нчи Бенадат, I-нчи Бенадатны уланы неде уланыны уланы (къара: 3 Пачалар 15:18). Ёрукъ гьисапда, Ол бизин девюрню 860-нчы йылындан 841-нчи йылына ерли гьакимлик этген.

+ 6:24 3 Пач 15:18, 3 Пач 20:1, 4 Пач 8:27

* 6:25Сексен шекел – 1 килогъа ювукъ.

* 6:25Дёрт пай этгенде бир пай кабын – 0,3 литрге ювукъ болма ярай.

* 6:25Беш шекелге – 55 грамгъа ювукъ.

+ 6:26 2 Пач 14:4

+ 6:29 Лев 26:29, Такр 28:57,

* 7:1Сата – 7 литрге ювукъ болма имканлы; 16-нчы ва 18-нчи аятларда да шолай.

* 7:1Тизив ун биргине-бир шекелге – 11 грамгъа ювукъ; 16-нчы ва 18-нчи аятларда да шолай.

+ 7:2 4 Пач 7:17

+ 7:6 2 Пач 5:24, 4 Пач 6:17

+ 7:7 Заб 47:6

+ 7:17 4 Пач 7:2

+ 8:1 4 Пач 4:35-37, Яр 41:27

+ 8:4 4 Пач 4:12, 4 Пач 5:20-27

+ 8:7 4 Пач 6:24

+ 8:8 3 Пач 19:15, 3 Пач 19:17, 1 Пач 9:7, 4 Пач 1:2

+ 8:12 4 Пач 10:32, 4 Пач 12:17, 4 Пач 13:22, Заб 136:9,

* 8:13Арамны пачасы болажакъ – Альяса бу ерде Аллагь Ильясгъа алданокъ билдирген хабарны айта (къара: 3 Пачалар 19:15-17).

+ 8:13 3 Пач 19:15, 3 Пач 19:17

+ 8:18 3 Пач 12:28-30, 3 Пач 16:31-33

+ 8:19 2 Пач 21:17, 3 Пач 11:36

+ 8:20 Яр 27:40, 3 Пач 22:47

+ 8:26 4 Пач 11:1

+ 8:28 4 Пач 8:15, 3 Пач 22:3

+ 9:1 4 Пач 8:28

+ 9:2 3 Пач 19:16

+ 9:3 1 Пач 10:1

+ 9:7 3 Пач 18:4

+ 9:8 Такр 32:36

+ 9:9 3 Пач 14:10, 3 Пач 15:29, 3 Пач 16:11, 3 Пач 21:21-22

+ 9:10 3 Пач 21:23, 4 Пач 9:36

+ 9:13 Мат 21:8, Мк 11:8, 2 Пач 15:10, 3 Пач 1:34

+ 9:14 4 Пач 8:28-29

+ 9:21 3 Пач 21:1

+ 9:26 3 Пач 21:19

+ 9:28 4 Пач 23:30

* 9:31Оьзюню есин оьлтюрген Зимри – Мунда Езебел, оьзюню пачасы Иланы оьлтюрюп, ону савлай тухумун къырып, етти гюнден оьзю де оьлген Зимри деген асгербашчыны къысматын гёз алгъа тутуп сёйлей (къара: 3 Пачалар 16:9-20).

+ 9:31 3 Пач 16:9-13

+ 9:34 3 Пач 16:31

+ 9:36 3 Пач 21:23, 4 Пач 9:10

+ 10:1 3 Пач 16:24

+ 10:7 3 Пач 21:21, 4 Пач 9:8

+ 10:10 3 Пач 21:19, 3 Пач 21:21, 3 Пач 21:29

+ 10:17 3 Пач 21:19, 3 Пач 21:21, 3 Пач 21:29

+ 10:18 3 Пач 16:31-32

+ 10:19 3 Пач 18:19, 3 Пач 22:6

+ 10:21 3 Пач 16:32

+ 10:24 3 Пач 20:39

+ 10:25 3 Пач 18:40

+ 10:26 4 Пач 3:2

+ 10:27 4 Пач 23:14

+ 10:29 3 Пач 12:28

+ 10:30 4 Пач 15:12

+ 10:32 4 Пач 8:12

+ 10:33 Такр 2:36

+ 11:1 4 Пач 8:26, 4 Пач 9:27,

+ 11:10 2 Пач 8:7,

+ 11:12 Такр 17:18-19, 1 Пач 10:24

+ 11:14 4 Пач 23:3,

+ 11:18 4 Пач 10:27

+ 12:3 3 Пач 15:14, 3 Пач 22:43

+ 12:9 Мк 12:41, Лкъ 21:1

+ 12:15 4 Пач 22:7

+ 12:16 Лев 4:24, Лев 5:15, Лев 7:7, Сан 18:19

+ 12:17 4 Пач 8:12

+ 12:18 3 Пач 15:18

+ 13:1 4 Пач 11:2

+ 13:2 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 13:3 4 Пач 8:12

+ 13:4 Чыгъ 3:7, Чыгъ 3:9

+ 13:6 3 Пач 16:33

+ 13:11 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 13:12 4 Пач 14:8-15

+ 13:14 4 Пач 2:12, 4 Пач 6:17

+ 13:17 3 Пач 20:26

+ 13:22 4 Пач 8:12

+ 13:25 4 Пач 13:19

+ 14:1 4 Пач 12:21

+ 14:4 4 Пач 12:3

+ 14:5 4 Пач 12:20

+ 14:6 Такр 24:16

+ 14:7 2 Пач 8:13,

* 14:13Дёрт юз тирсек – 180 метрге ювукъ.

+ 14:14 3 Пач 7:51, 4 Пач 12:18

+ 14:15 4 Пач 13:12

* 14:21Азария – 15:13, 30,[32], 34-нчю ва оьзге аятларда огъар Уззия деп де айтыла.

+ 14:22 Такр 2:8, 3 Пач 9:26

+ 14:24 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 14:25 Сан 34:8, 3 Пач 8:65,

+ 14:26 Такр 32:36, 4 Пач 9:8, Чыгъ 3:7, 4 Пач 13:23

+ 15:1 4 Пач 14:21

+ 15:4 3 Пач 15:14, 3 Пач 22:43

+ 15:5 Лев 13:3, Лев 13:46

+ 15:9 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 15:12 4 Пач 10:30

+ 15:14 3 Пач 14:17

+ 15:18 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

* 15:19Пул – 29-нчу аятда огъар дагъы да Тиглатпаласар деп айтыла. Ол 745-нчи йылдан тутуп 727-нчи йылгъа ерли гьакимлик этген.

* 15:19Бир минг талант – 34 тонгъа ювукъ.

* 15:20Элли шекел – 0,6 килогъа ювукъ.

+ 15:24 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 15:28 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:16

+ 15:32 4 Пач 15:7

+ 15:35 3 Пач 15:14, 3 Пач 22:43,

+ 15:37 4 Пач 16:5,

+ 16:3 3 Пач 12:28-30, Лев 18:21, Такр 18:10

+ 16:4 Такр 12:2

+ 16:5 4 Пач 15:37,

+ 16:6 Такр 2:8, 4 Пач 14:22

+ 16:7 4 Пач 15:19, 4 Пач 15:29

+ 16:8 4 Пач 12:18

+ 16:14 Чыгъ 27:1,

+ 16:15 Чыгъ 29:39-41

+ 16:17 3 Пач 7:27-39, 3 Пач 7:23-26

+ 17:1 4 Пач 15:30

+ 17:3 Такр 28:36

+ 17:5 Такр 28:52, 4 Пач 18:9-12,

+ 17:7 Лев 25:38, Чыгъ 20:2

+ 17:8 Лев 18:3, Такр 18:9

+ 17:9 4 Пач 18:8

+ 17:10 Чыгъ 23:24

+ 17:12 Чыгъ 20:4-5

+ 17:14 Такр 9:6,

+ 17:15 Такр 29:25, Рум 1:21, Такр 12:30

+ 17:16 3 Пач 12:28, 3 Пач 14:15, 3 Пач 16:33, Такр 4:19, 4 Пач 21:3, 4 Пач 23:5

+ 17:17 Лев 18:21, Такр 18:10

+ 17:20 4 Пач 13:3, 4 Пач 15:29

+ 17:21 3 Пач 11:11, 3 Пач 11:31, 3 Пач 12:20, 3 Пач 12:28-30

+ 17:28 3 Пач 12:29

+ 17:31 Такр 12:31

+ 17:32 3 Пач 12:29

+ 17:34 Яр 32:28, Яр 35:10

+ 17:35 Такр 5:9,

+ 17:36 Такр 6:13

+ 17:37 Чыгъ 20:5

+ 17:41 3 Пач 18:21

+ 18:4 Такр 16:21-22, Сан 21:8-9

+ 18:5 4 Пач 23:25

+ 18:8 4 Пач 17:9

+ 18:9 4 Пач 17:3-7,

+ 18:15 3 Пач 15:18, 4 Пач 12:18

+ 18:22 4 Пач 18:4,

+ 18:31 3 Пач 4:25

+ 18:32 Такр 8:7-10

+ 18:34 4 Пач 17:24,

+ 18:35 4 Пач 19:12,

+ 19:4 2 Пач 16:12

+ 19:12 Яр 11:31

+ 19:13 4 Пач 18:33-34

+ 19:15 Такр 6:4, 3 Пач 18:39, Заб 85:10,

+ 19:16 Заб 30:3, Заб 70:2,

+ 19:19 Заб 82:19

* 19:21Сионну оьзюне эргиши ювукълукъ этмеген къызы – Ерусалимни белгилейген келпет; «Ерусалимни къызы» да шолай.

+ 19:23 Заб 19:8

+ 19:26 Заб 128:6

+ 19:27 Заб 138:1-2

+ 19:32 2 Пач 20:15

+ 19:35 2 Пач 24:16,

+ 19:36 Яр 10:11,

+ 19:37 Яр 8:4,

+ 20:3 4 Пач 18:3

+ 20:5 Заб 38:13, Заб 55:9

+ 20:6 4 Пач 19:34

+ 20:17 4 Пач 24:13,

+ 20:18 4 Пач 24:12, 4 Пач 25:7,

+ 21:3 4 Пач 18:4, 3 Пач 16:32-33, Такр 16:21, Такр 4:19, 4 Пач 17:16, 4 Пач 23:5,

+ 21:4 Такр 12:11, 3 Пач 18:29,

+ 21:5 3 Пач 6:36, 3 Пач 7:12

+ 21:6 Лев 18:21, Такр 18:10, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 21:8 3 Пач 9:3,

+ 21:11 Яр 15:16, 3 Пач 21:26

+ 21:12 1 Пач 3:11,

+ 21:13 3 Пач 21:21, 4 Пач 17:6

+ 21:16 4 Пач 24:4

+ 21:18 4 Пач 21:26, Югь 19:41,

+ 21:21 4 Пач 21:2-7

+ 21:26 4 Пач 21:18

+ 22:2 Такр 5:32

+ 22:4 4 Пач 12:9-15

+ 22:7 4 Пач 12:15

+ 22:8 Чыгъ 24:7, Такр 31:24-26

+ 22:13 Такр 29:27

+ 22:14 Лкъ 2:36, Элч 21:9, 1 Кор 11:5,

+ 22:17 Такр 31:29

+ 22:19 Лев 26:31,

+ 22:20 4 Пач 23:24,

+ 23:2 Такр 31:11

+ 23:3 4 Пач 11:14,

+ 23:4 4 Пач 21:3, 3 Пач 15:13

+ 23:5 4 Пач 17:16, 4 Пач 21:3

+ 23:6 Такр 16:21

+ 23:7 Такр 23:17, 3 Пач 14:24

+ 23:10 Лев 18:21, Такр 18:10

+ 23:12 4 Пач 21:4-5

+ 23:13 Сан 21:29, 3 Пач 11:5-7

+ 23:14 Чыгъ 23:24, 4 Пач 10:27

+ 23:15 3 Пач 12:28

+ 23:16 Лев 26:30, 3 Пач 13:2

+ 23:17 3 Пач 13:30-31

+ 23:20 Чыгъ 22:20, Лев 26:30, 3 Пач 13:2

+ 23:21 Чыгъ 12:3-11, Такр 16:2-8

+ 23:24 Лев 19:31, Лев 20:27, Такр 18:10-12

+ 23:25 4 Пач 18:5

+ 23:26 4 Пач 21:11,

+ 23:27 4 Пач 21:4

+ 23:30 4 Пач 9:28, 1 Пач 10:1

+ 23:31 4 Пач 24:18

* 23:33Бир талант – 35 килогъа ювукъ.

+ 23:33 Сан 34:11,

+ 23:34 4 Пач 24:17,

+ 24:2 4 Пач 20:17, 4 Пач 21:12-14, 4 Пач 23:27

+ 24:3 4 Пач 21:2-7, 4 Пач 21:16, 4 Пач 21:23-26

+ 24:12 4 Пач 20:18,

+ 24:13 4 Пач 20:17,

+ 24:15 Такр 28:36,

+ 24:17 4 Пач 23:34,

+ 24:18 4 Пач 23:31

+ 25:1 Такр 28:52

+ 25:6 Сан 34:11, 4 Пач 23:33,

+ 25:7 Такр 28:36, 4 Пач 20:18

+ 25:9 Лев 26:31,

+ 25:13 3 Пач 7:15-37,

+ 25:14 3 Пач 7:45, 3 Пач 7:50

+ 25:16 3 Пач 7:47

* 25:17Сегиз тирсек – 9 метрге ювукъ.

* 25:17Уьч тирсек – 1,5 метрге ювукъ.

+ 25:17 3 Пач 7:15-22

+ 25:22 4 Пач 22:12,

+ 25:27 4 Пач 24:12, 4 Пач 24:15,